Badania genealogiczne
Jak wyglądają poszukiwania genealogiczne w praktyce? Wiedzę o niedawnej przeszłości można czerpać ze wspomnień rodziców i dziadków. Żeby poznać rodziców pradziadków należy odszukać akt ślubu pradziadków lub zapis o ich urodzeniu. Na terenie Mazowsza, skąd pochodzi moja rodzina, wiek XIX oraz początek XX to rządy carskiej Rosji. Ze względów politycznych wszelkie oficjalne zapisy w okresie od powstania styczniowego aż do I wojny światowej sporządzano w języku rosyjskim. Księgi metrykalne przed I wojną światową prowadzone były wyłącznie przez kancelarie kościelne. W latach wcześniejszych, tj. 1808-1863 sporządzano je po polsku w dwóch egzemplarzach, z których jeden trafiał jako akt cywilny do zbiorów państwowych, a drugi pozostawał w kancelarii parafialnej. Najstarsze akty metrykalne sprzed roku 1808 spisywano zazwyczaj po łacinie i były wyłączną własnością kościoła. Księgi urodzeń, małżeństw, zgonów oraz księgi parafian nakazał prowadzić Kościół katolicki po Soborze Trydenckim za kończonym w 1563 roku, ale rozporządzenia soborowe wprowadzano w Polsce bardzo opieszale. Księża w małych wiejskich parafiach uznawali prowadzenie ksiąg za kosztowne lub zbędne. Nie jest niczym nadzwyczajnym, że w pewnych regionach brak jest metryk. Czasem zdarzają się ewidentne pomyłki w zapisie, czasem niejasności powodujące wątpliwości co do treści aktów.
Akty cywilne powstałe w roku 1808 i później są częściowo zeskanowane i dostępne publicznie w Internecie. Aby uzyskać dostęp do wcześniejszych XIX-wiecznych aktów, należy udać się do archiwów państwowych lub archiwów prowadzonych w ramach parafii naszych przodków. Zbiory archiwalne pochodzące z parafii czasem zawierają też spisy ludności. W Godzianowie (woj. łódzkie), skąd pochodzą moi przodkowie, istniały dwie księgi będące spisami ludności z roku 1849 i z roku 1874. Są tam wymienieni wszyscy mieszkańcy poszczególnych wsi, dom po domu. Zapisano ich imiona, nazwiska, daty urodzenia, ślubu oraz śmierci. Odnotowano również, kim byli ich rodzice i gdzie się ewentualnie dana osoba przeprowadziła. Co jakiś czas każda z ksiąg była uzupełniana o kolejne wpisy. Aktualnie znajdują się one już w Łowiczu, w Archiwum Diecezjalnym. Księgi zawierające spis ludności były bardzo cennym źródłem informacji o dziejach rodziny, ponieważ pozwoliły mi zlokalizować domy i sąsiadów moich przodków, a także odtworzyć układ ich wsi.
Dokumentacja istniejąca do dzisiaj to także sporządzane przez Kościół księgi rachunkowe i zapisy związane z bractwami religijnymi, szkolnictwem przykościelnym oraz przede wszystkim metryki urodzeń, ślubów i zgonów. Publikacja, którą oddaję do rąk czytelnika, powstała głównie dzięki przeanalizowaniu setek akt metrykalnych. Czytając zapis o urodzeniu, dowiadujemy się zazwyczaj, kim byli rodzice dziecka, gdzie mieszkali, czy byli legalnymi małżonkami, ile mieli lat w chwili narodzin potomka. Podane są także imiona i nazwiska chrzestnych oraz świadków sakramentu. Zapis o ślubie daje badającemu najwięcej informacji, ponieważ opisuje nie tylko rodziców obojga narzeczonych oraz samych nowożeńców, ale także odnotowuje, czy państwo młodzi sporządzili umowę przedślubną i kim byli świadkowie tego zajścia. Wpis o śmierci zawiera zazwyczaj informacje o tym, kto zgłaszał śmierć, jacy byli świadkowie aktu zgonu oraz gdzie mieszkał zmarły lub nawet dokładny numer domu, w którym nastąpiła śmierć. Pojawiają się czasami informacje, czy zmarła osoba była wdową (wdowcem), czy zostawiła dzieci i jak miały one na imię. W przypadku kobiet notowane jest ich nazwisko panieńskie. Najczęściej księgi metrykalne wskazują także wiek przyjmujących sakrament oraz stawiających się świadków. Odnotowuje się także miejsce zamieszkania i status społeczny danych osób.
Kolejnym ważnym źródłem wiedzy o życiu codziennym naszych przodków są Inwentarze Gospodarcze Księstwa Łowickiego, które znajdują się w Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie. Inwentarz gospodarczy to zestawienie, które właściciel danych dóbr kazał sporządzać dla celów podatkowych oraz po to, żeby kontrolować swój stan majątkowy. Dla nas szczególnie cenny jest zawarty tam spis ludności wsi, opis jej majątku i jej obowiązków w stosunku do właściciela ziemi. Inwentarze takie zapewne sporządzano co rok. Nie wszystkie zachowały się do czasów współczesnych - większość uległa zniszczeniu, a do niektórych nie mam dostępu. Dotarcie do większości inwentarzy było bardzo trudne i wymagało wiele wysiłku. Dzięki pomocy innych badaczy udało mi się uzyskać dostęp do fotokopii kart z archiwów. Niestety nie wolno publikować tych zdjęć, ponieważ są własnością archiwum, więc będę je tylko opisywała. Zapoznałam się inwentarzami z lat: 1739 (sygnatura A Cap B 149); 1749 (sygn. B 152), 1767 (sygn. B 153), 1768 (jest ogólnodostępny). Kolejny jest z roku 1777 (sygn. B 154), 1785 - jest ogólnodostępny oraz z roku 1795 (sygn. B 158).
Zdjęcie 2: Inwentarz Gospodarczy Księstwa Łowickiego, rok 1785.
