Rozdział 1 Nowe techniki porodowe Grażyna Iwanowicz-Palus, Dominika Stobnicka, Aleksandra Myszewska, Andrzej Przyboś, Urszula Sioma-Markowska
Cel główny
Omówienie zasad prowadzenia porodu z wykorzystaniem nowych technik porodowych.
Cele szczegółowe
Zaprezentowanie korzyści odbycia porodu z użyciem nowych technik. Przedstawienie warunków zapewniających bezpieczeństwo w prowadzeniu porodu za pomocą alternatywnych metod.
Poród jako proces fizjologiczny nie zmienia się od tysiącleci, natomiast zmieniają się warunki, w jakich przebiega, zwyczaje i znaczenie, jakie się mu przypisuje. Każda kultura ma własny zbiór norm i praktyk dotyczących przebiegu porodu.
W dzisiejszych czasach poród określa się za pomocą wielu przymiotników: poród naturalny, aktywny, ekologiczny, rodzinny. Taki sposób nazywania porodu oznacza poród przebiegający zupełnie inaczej niż tzw. poród normalny występujący u większości kobiet w kulturze zachodniej.
Nowe techniki porodowe umożliwiają kobiecie realizowanie instynktownych potrzeb oraz zapewniają jej poczucie autonomii przez cały czas trwania porodu. Każda kobieta pragnie urodzić dziecko sama, dlatego też personel medyczny powinien ją przede wszystkim wspierać, a nie przeszkadzać jej w naturalnym procesie narodzin.
Poród naturalny
"Poród naturalny - to poród drogami i siłami natury, odbywa się w dowolnej pozycji, bez pomocy farmakologicznej czy zabiegowej, w obecności osoby bliskiej, przy wykorzystaniu aktywności rodzącej, zapewnia się bezpośredni kontakt z noworodkiem poprzez położenie go na jej piersiach - "ciało do ciała", jak najszybciej przystawia się go do piersi po urodzeniu, stały pobyt obojga w jednej sali przez 24 godziny" ("Encyklopedyczny przewodnik dla pielęgniarek", s. 314).
Dane historyczne na podstawie dzieł sztuki, rzeźb, rysunków, malunków, a nawet biżuterii, wskazują,że kobiety w czasach nam odległych rodziły w pozycjach pionowych - na siedząco, w klęku, na stojąco lub też w pozycji kucznej.
W czasach epoki kamiennej, ok. 6 tys. lat p.n.e., kobiety rodziły siedząc, a tysiąc lat p.n.e. rodziły w pozycji kucznej. Dowodem jest srebrna spinka pochodząca z Luristanu w Persji, przedstawiająca wizerunek kucającej kobiety. Starożytny Egipt pozostawił dzieła sztuki, które ukazują kobiety rodzące w pozycji stojącej, klęczącej lub siedzącej na "fotelu porodowym".
Obraz kucającej matki udokumentowany jest na hieroglifie egipskim, który oznacza "rodzenie". Taką samą pozycję przedstawia aztecka 20-centymetrowa kamienna figurka płodności. Kobietę klęczącą w czasie porodu znaleziono na płaskorzeźbie w świątyni Kom Ombo, miasta znajdującego się nad Nilem w Górnym Egipcie. Pozycję taką ukazuje także marmurowa rzeźba, która pochodzi z 500 r. p.n.e. ze Sparty. W starożytności kobiety z Chin i Japonii rodziły, klęcząc na słomianych matach.
Pierwszymi narzędziami, mającymi służyć do porodu, były gałęzie, korzenie i pnie drzew. W późniejszych czasach zaczęto wprowadzać "krzesła porodowe", które do połowy XVIII w. w krajach zachodnich były obowiązkowym wyposażeniem każdej położnej. Krzesła porodowe stały się tak popularne, że znajdowały się w każdym zamożnym domu, a ubożsi nawzajem je sobie pożyczali. Krzesła królewskie zdobione były szlachetnymi kamieniami. Niektóre dokumenty podają informacje o tzw. żywych krzesłach porodowych lub łonie porodowym. Funkcje te pełniły położne lub mąż rodzącej, którzy użyczali swojego łona, by rodząca mogła się wesprzeć.
W krajach Trzeciego Świata można zaobserwować kobiety rodzące w różnych pozycjach pionowych. Ich instynkt samozachowawczy nie zanikł, jak zdarzyło się to w krajach rozwiniętych. Kobiety nadal wybierają pozycje porodowe dogodne dla nich, a nie dla personelu medycznego. W zależności od różnych okresów porodu stosują różne pozycje pionowe. Słuszne jest więc stwierdzenie, że rozwój nowoczesnego szpitalnictwa i "położenie" rodzącej w pozycji horyzontalnej przyczyniły się do oduczenia kobiety aktywnego i umiejętnego, w sposób instynktowny, włączenia się w akt rodzenia.
Postęp w opiece położniczej można zrozumieć w dwojaki sposób:
Zwiększenie opieki nad kobietą i jej dzieckiem przez rozwój cywilizacji i techniki, lecz zatracenie godnego traktowania rodzącej. W XIX w. wprowadzono bardzo dużo zmian w położnictwie: pierwsze użycie kleszczy, próżniociągu położniczego, zastosowanie słuchawki położniczej do wysłuchiwania tętna płodu, wprowadzenie szerokiego nacięcia krocza, a także skonstruowanie aparatury monitorującej poród. Ten duży postęp medykalizacji sprzyjał stopniowemu "przywiązywaniu" kobiety rodzącej do łóżka. Personel medyczny uniemożliwił w ten sposób rodzącej samodzielne decydowanie o sobie. Twierdzono, że do dobrego odbierania porodu wystarczy fachowy i wyposażony w doskonałą aparaturę personel medyczny.
Kobieta wchodząc do szpitala, by tam urodzić dziecko, już od samego początku poddawana była rygorom panującym w danym szpitalu. Nieprzestrzeganie tych zasad groziło ogólnym chaosem w placówce służby zdrowia. Wtedy to rodząca była odizolowana od reszty świata, bez osób jej bliskich, a konieczność rodzenia w łóżku w pozycji horyzontalnej tłumaczono lepszym dostępem do krocza. Takie surowe postępowanie zarówno z rodzącą, jak i z noworodkiem tłumaczono możliwością lepszej organizacji i pracy personelu medycznego.
Powrót do porodu naturalnego. We współczesnym świecie powraca się do pozycji stojących, kucznych, siedzących, które dają możliwość pełnego wykorzystania parcia. Stało się to dzięki wprowadzeniu do szpitali zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia (z kwietnia 1985 r.), które dotyczyły właściwych technik porodowych.
Dotychczasowe przyzwyczajenia personelu zmieniły same kobiety. Powstała akcja "Rodzić po ludzku", której inicjatorką była Sheila Kitzinger, angielska propagatorka przyjaznych kobietom przemian w położnictwie. Na Kongresie "Jakość narodzin, jakość życia" w 1993 r. opowiedziała o angielskim przewodniku po szpitalach położniczych, który został oparty na listach od kobiet.
Kobiety rodzące, pozbawiane wcześniej intymności i obecności najbliższych, zaczęły coraz bardziej domagać się ludzkiego traktowania, otwarcia placówek dla ich rodzin, kontaktu i bliskości z dzieckiem oraz samodzielnego podejmowania decyzji związanych z porodem, miejscem i sposobem jego odbycia.
Tak więc poród zaczął się zmieniać w wydarzenie, w którym rodząca stała się ważną, a przede wszystkim świadomą osobą. Proces, który zmierza do respektowania jej potrzeb i traktowania partnersko stał się faktem, co zmodyfikowało sposób postrzegania porodu przez rodziców, lekarzy oraz decydentów medycznych.
Obecnie coraz częściej obserwuje się tendencje powrotu do porodu naturalnego, gdyż stwierdzono, że nadmierna technizacja była powodem wzrostu liczby porodów zabiegowych i cięć cesarskich. Na przykład w Holandii ok. 1/3 ogólnej liczby porodów odbywa się w domach, 1/3 w szpitalach, w małych "domowych" salach porodowych, a pozostała liczba to porody z ciąż wymagających specjalistycznego nadzoru, czyli tzw. porody wysokiego ryzyka, które odbywają się w doskonale wyposażonych pomieszczeniach szpitalnych. Również w Holandii śmiertelność okołoporodowa matek i noworodków jest jedną z najniższych na świecie. Liczba cięć cesarskich wynosi 6%, co wskazuje, że poród bezpieczny nie zawsze oznacza poród szpitalny z monitorującą jego przebieg aparaturą.
Zalecenia Światowej Organizacji Zdrowia dotyczące porodu naturalnego, wynikają z prawa każdej kobiety do wyboru odpowiedniej, najbardziej akceptowanej formy opieki okołoporodowej. Jeśli nie istnieje zagrożenie dla kobiety i jej dziecka, poród powinien przebiegać w naturalny sposób, bez ingerencji medycznej, a tylko przy dyskretnym udziale personelu medycznego.
Zalecenia te uświadamiają kobiecie jej prawa do godnego rodzenia oraz prawa dziecka do godnego przyjścia na świat. Mają też na celu nawiązanie partnerskiego dialogu między rodzącą a personelem medycznym, polegającym na wzajemnym zrozumieniu i przywróceniu porodowi jego naturalnego przebiegu i charakteru wydarzenia rodzinnego.
Poród naturalny według definicji ŚOZ, to taki, który spełnia następujące kryteria:
rozpoczyna się samoistnie, ciążę , poród i okres tuż po porodzie określa się mianem niskiego ryzyka, dziecko jest w położeniu podłużnym główkowym i rodzi się między 37. a 42. tyg. ciąży, matka i dziecko po porodzie są w stanie dobrym.
Poród naturalny to równowaga między otaczającym światem a ciałem rodzącej. Zapewniając dobro i bezpieczeństwo kobiecie i rodzącemu się dziecku, zatracono granice zdrowego rozsądku, gdyż poród, jako zwykły proces fizjologiczny, stał się dla kobiety przeżyciem wstydliwym, pełnym lęku i stresu, a przede wszystkim pozbawionym intymności i naturalnej spontaniczności.
Współczesny człowiek niestety zapomniał o podstawowych założeniach natury oraz zaburzył równowagę bio- i psychospołeczną, co doprowadziło do zachwiania stabilności podstawowych procesów fizjologicznych i dobrostanu psychicznego człowieka. W wyniku takiego postępowania poród stał się procesem nienaturalnym. Ciało kobiety przystosowane jest to tego, aby poród zakończył się sukcesem, bez stosowania środków skurczowych i fałszywie łagodzących ból.
Zwyczajowe stosowanie procedur świadczy o tym, że już na wstępie poród jest traktowany jako możliwość wystąpienia patologii, a zapobiec jej można tylko dzięki stałemu monitorowaniu rodzącej i jej dziecka. Zapomina się jednak o samej kobiecie, jej instynkcie i możliwościach jej ciała. Oczywiście, nie można zaprzeczyć, że dzięki osiągnięciom współczesnego położnictwa możliwe stało się skuteczne interweniowanie w sytuacjach zagrażających życiu matki i dziecka. W porodzie naturalnie przebiegającym istnieje jednak niewielkie prawdopodobieństwo wystąpienia poważnych powikłań.
Niestety, z porodu naturalnie przebiegającego, bez interwencji medycznych, nikt oprócz matki i dziecka nie czerpie korzyści. Nie zarabiają firmy farmaceutyczne i ubezpieczeniowe, producenci medyczni, anestezjolodzy czy położnicy, dlatego poród naturalny nie jest akceptowany we współczesnym świecie.
Warunki porodu naturalnego:
Poród nie jest tylko procesem wydalenia dziecka na świat. Całość opieki położniczej powinna być skoncentrowana nie na organie rozrodczym kobiety, ale na niej samej i na osobie rodzącego się dziecka. Poród musi być traktowany jako indywidualny proces, nie może przebiegać według sztywnego schematu i podlegać rutynie. Kobieta powinna decydować o wszystkim, co dotyczy jej i jej dziecka podczas porodu. Wszelkie interwencje medyczne muszą być skonsultowane z rodzącą, aby miała ona świadomość wskazań i następstw podjętych działań medycznych. Poród to proces fizjologiczny, w którym interwencja lekarza jest niepotrzebna w przypadku prawidłowo przebiegającej akcji porodowej, bez objawów świadczących o patologii. Poród naturalny jest porodem wolnym od złych skojarzeń, lęku i napięcia, ponieważ rodząca ma wiedzę teoretyczną dotyczącą przebiegu porodu, a także jest przygotowana kondycyjnie poprzez ćwiczenia gimnastyczne, rozluźniające i oddechowe. Poród naturalny to poród rodzinny, osoba towarzysząca rodzącej zapewnia jej poczucie bezpieczeństwa, dzięki któremu kobieta pozbawiona jest stresu związanego z odseparowaniem od bliskich jej osób. Kobieta powinna mieć możliwość wybrania odpowiedniego dla siebie miejsca porodu - sama decyduje, czy chce urodzić dziecko w domu, w domu narodzin czy w szpitalu. Podczas I okresu porodu rodząca może swobodnie się poruszać, spożywać lekkie posiłki, słuchać muzyki, korzystać z udogodnień położniczych i innych niefarmakologicznych metod łagodzących ból porodowy. Pozycja rodzącej naturalnie jest pozycją wertykalną, najbardziej fizjologiczną i najwygodniejszą dla samej kobiety, w której dziecko nie rodzi się wbrew prawu grawitacji. Pozycja ta daje rodzącej poczucie aktywnej roli w procesie rodzenia, a nie biernego poddawania się personelowi medycznemu. W naturalnym porodzie chodzi przede wszystkim o respektowanie podstawowej roli polegającej na samodzielnym wysiłku kobiety rodzącej, przy maksymalnym ograniczeniu interwencji lekarskiej.
Zasady zachowania się personelu medycznego obecnego przy porodzie naturalnym:
nie spieszyć się, zachować spokój w każdej sytuacji, mówić łagodnym, spokojnym głosem, czasem szeptem, umożliwić obecność osoby towarzyszącej rodzącej w czasie porodu, zapewnić naturalną więź matki z dzieckiem, poprzez położenie zaraz po porodzie dziecka na brzuchu matki, pozwolić na obejmowanie, dotykanie, głaskanie dziecka oraz na różne formy okazywania radości, pomóc dziecku w podjęciu próby ssania piersi.
Poród naturalny to poród pozbawiony lęku i w pełnej równowadze emocjonalnej rodzącej. Kobieta podczas porodu wykorzystuje umiejętności zdobyte podczas ciąży, związane z radzeniem sobie z lękiem i strachem przed bólem porodowym. Rodzi wtedy w sposób świadomy, aktywny i sprawny, angażując swoje wewnętrzne siły i pewność siebie jako rodzącej matki.
Do tak pojętego porodu kobieta powinna dobrze się przygotować, zarówno pod względem psychicznym, jak i fizycznym. Nauka rodzenia naturalnego polega na odkrywaniu naturalnej umiejętności uwalniania dziecka z własnego ciała i na rozumieniu, co dzieje się z ciałem kobiety rodzącej. Dzięki temu kobieta pozbywa się lęku i napięcia, powstającego z braku wiedzy na temat przebiegu porodu.
Szkoły Rodzenia przygotowują do porodu naturalnego w czasie trwania kursów dla rodziców. Brak wiedzy na temat porodu sprawia, że owładnięta stresem kobieta mobilizuje obronne napięcie wywołujące skurcz mięśni i niedotlenienie, a w konsekwencji ból.
Kobieta wolna od lęku, pełna wiary we własne siły jest wolna od napięcia psychicznego i fizycznego. Tylko taka sytuacja umożliwia rodzącej aktywność, której efektem jest brak doznań bólowych i prawidłowe odczuwanie tego, co dzieje się naprawdę. Podczas porodu kobieta jest zdolna dostrzec pozytywne jego aspekty i uzyskać dodatkową energię, którą wykorzysta na długie miesiące opieki nad dzieckiem. Temu właśnie ma służyć przygotowanie do porodu.
Zadania położnej w prowadzeniu porodu naturalnego
Opiekę nad rodzącą sprawuje położna, osoba kompetentna i doświadczona. Istotne jest, że w położnictwie w dążeniu do perfekcji powoli zwraca się uwagę na ogromny wkład położnych, na ich odpowiednie wykształcenie i fachowe przygotowanie do prowadzenia porodu fizjologicznego.
Na sali porodowej rola położnej polega początkowo na stworzeniu atmosfery wzajemnego zaufania, nawiązaniu głębszego porozumienia z rodzącą. Nadzór nad porodem naturalnym ogranicza się do dyskretnej obserwacji czynności serca płodu, postępu porodu, czuwania nad bezpieczeństwem matki i dziecka. Położna pomaga w znalezieniu najlepszego sposobu radzenia sobie z bólem i napięciem mięśniowym. Kobieta rodząca jest osobą najważniejszą. Jej trud i poświęcenie w ochronie rodzącego się dziecka wymaga pomocy i wsparcia ze strony osób towarzyszących, czyli męża i położnej. Położna służy swoim fachowym przygotowaniem i doświadczeniem, mąż stanowi podporę fizyczną i psychiczną dla rodzącej kobiety. Niekiedy dzięki wiedzy zdobytej w szkole rodzenia, sam kieruje rodzącą. Interwencja farmakologiczna w większości przypadków jest zbędna.
W przebiegu porodu istotną rolę odgrywa jego początek, czyli fizjologiczne coraz częstsze i bardziej odczuwalne skurcze. Ich pojawienie się i intensywne narastanie uwarunkowane jest wydzielaniem oksytocyny z przysadki. Wydzielanie oksytocyny w odpowiednich ilościach zależy w dużej mierze od nastawienia i stanu emocjonalnego samej kobiety. Obecnie uważa się, że im bardziej czuje się ona bezpieczna i zrelaksowana, tym szybciej skurcze staną się efektywne. Zachowanie kobiety w fazie wstępnej jest bardzo charakterystyczne: jest ona podekscytowana i pełna energii. Chętnie kontaktuje się ze światem, uśmiecha się, rozmawia. Aby całkowicie zaangażować się w poród, rodząca kobieta powinna zamknąć się na świat zewnętrzny. Wtedy może dobrze wsłuchać się w głos swojego ciała i postępować zgodnie z intuicją. Aby jednak było to możliwe, w otoczeniu, w którym znajduje się matka i jej nienarodzone dziecko, musi być stworzona atmosfera bezpieczeństwa i intymności. W naturalnym sposobie podejścia do porodu najważniejsze jest, aby nie przeszkadzać, nie wydawać poleceń, nie obarczać pytaniami, gdyż wszystko to wytrąca rodzącą z rytmu, jaki sobie wypracowała.
W porodzie naturalnym obserwuje się nowe sposoby zmniejszenia bólu. Rodząca odruchowo i spontanicznie próbuje przyjmować różne pozycje, oddycha według najodpowiedniejszego dla siebie rytmu, a także pozostaje mobilna, jak długo to możliwe. Wypracowuje sobie pewne zachowania, którymi reaguje na skurcz, np. wykonuje jedną i tę samą czynność, kieruje się do jednego określonego miejsca w sali porodowej, każe się w specyficzny sposób masować osobie towarzyszącej. Można zaobserwować pewne rytuały, które mogą świadczyć o tym, że kobieta doskonale próbuje sama radzić sobie z porodem.
Naturalne wydzielanie oksytocyny w takich warunkach odbywa się bez zakłóceń. Jeśli jednak przyszła matka nie czuje się komfortowo i bezpiecznie, przez cały czas wydzielana jest adrenalina. Poród wtedy przedłuża się, rozwarcie ujścia szyjki macicy postępuje powoli, a nawet może się zatrzymać. Naturalne mechanizmy tak sterują organizmem rodzącej, że jej zachowanie może stać się bardziej gwałtowne, nerwowe, a oddech niespokojny i nieregularny. Emocje kobiety są wtedy bardzo silne, a nastrój zmienny. Potrzebuje ona wsparcia ze strony męża czy położnej.
Przez cały czas trwania porodu organizm kobiety zostaje poddany działaniu jeszcze innych hormonów - endorfin, które stanowią naturalny mechanizm wewnętrznego znieczulenia. Działanie endorfin w naturalnym porodzie pomaga przezwyciężyć dolegliwości związane z odczuwaniem skurczów. Endorfiny uwalniają się do krwi w momencie pojawienia się bólu i wysiłku fizycznego. Mają one działanie euforyzujące, czyli poprawiające nastrój, dzięki temu ból staje się dla rodzącej łatwiejszy do zniesienia. Podczas kolejnego wyrzutu endorfin kobieta może odczuwać skurcze jako słabsze.
W każdym naturalnym, fizjologicznym porodzie może wystąpić tzw. kryzys siódmego centymetra. Na tym etapie działanie hormonów na kobietę przygotowuje ją do parcia. Do krwi przyszłej matki dostaje się adrenalina, która jest niezbędna podczas trwania II okresu porodu. Pod wpływem działania adrenaliny emocje kobiety są silniejsze, a wówczas rodząca nie daje sobie rady z przezwyciężaniem dolegliwości. Chce odpocząć, zatrzymać toczący się proces, który wydaje się ją przerastać. Jest często zrezygnowana i obolała. W tym okresie rodząca potrzebuje, bardziej niż dotychczas, fizycznego i psychicznego wsparcia ze strony męża czy położnej. Potrzebuje słów otuchy i nadziei na szybki finał porodu.
Działania opiekuńcze położnej powinny być motywacją dla rodzącej. Położna powinna zwracać uwagę kobiety na potrzeby dziecka, traktując je jako przygotowanie do wzbudzenia wrażliwości macierzyńskiej. Postępowanie położnej ukierunkowuje przyszłą matkę na to, co w danej chwili dzieje się z jej dzieckiem, zamiast skupiać uwagę rodzącej nad nią samą. Odwrócenie uwagi nie zostanie osiągnięte, jeśli rodząca w pierwszym okresie porodu będzie pozostawiona sama sobie, bez wsparcia. Zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa odgrywa tutaj szczególną rolę i ma ogromny wpływ na zachowanie dobrych wspomnień z porodu.
Kolejnym etapem w przebiegu porodu jest faza przejściowa 8-10 cm rozwarcia ujścia szyjki macicy. Jest to okres, w którym układ hormonalny intensywnie przygotowuje kobietę do parcia. Skurcze macicy są częstsze, a przerwy między skurczami stają się krótsze. W czasie trwania porodu naturalnego kobieta zachęcana jest do poruszania się, kucania, przyjmowania dowolnych pozycji przynoszących jej ulgę. Samo rodzenie odbywa się również tak, jak matce jest wygodnie - w pozycji kucznej, klęczącej, na specjalnym porodowym stołeczku lub w pozycji półsiedzącej, a niekiedy opiera się ona o męża. Wszystko to podporządkowane jest wygodzie i komforcie przyszłej matki i jej dziecka. W każdym momencie czują oboje (matka i jej nienarodzone dziecko) akceptację oraz chęć pomocy ze strony położnej i ojca dziecka. Parcie dokonuje się wtedy w najkorzystniejszych i fizjologicznych warunkach. Kiedy kobieta zaczyna odczuwać parcie nie musi nic mówić; ten etap rozpoznaje się po jej zachowaniu.
Obserwacje przebiegu porodu u człowieka i u innych ssaków skłoniły znanego francuskiego położnika Michela Odenta do stworzenia nowej interpretacji fizjologii porodu. Według niego w procesie naturalnego porodu bardzo istotną rolę odgrywa tzw. odruch wypchnięcia płodu (fetus ejection reflex). Akt ten poprzedza nagły przypływ strachu u kobiety, czuje ona suchość w ustach. Oddycha górną częścią klatki piersiowej, ma rozszerzone źrenice. Jest pełna niepokoju i naładowana ogromną ilością energii. Te nagłe i silne emocje poprzedzają odruch wypchnięcia dziecka. Główka dziecka wysuwa się z kanału rodnego, kobieta wtedy doskonale wyczuwa swoje ciało. Wszystkie te obserwacje wskazują, że odruchowi wypchnięcia płodu towarzyszy wysokie stężenie amin katecholowych, zwłaszcza adrenaliny, hormonu walki i ucieczki. Zwiększone stężenie tych hormonów wywołuje duży wysiłek i szybkie rozwiązanie. W taki sposób kończy się II okres porodu - rodzi się dziecko.
Istotą II okresu porodu jest koordynacja i współpraca położnej z rodzącą i osobami towarzyszącymi. Podniesiony głos w relacjach z rodzącą jest zaprzeczeniem korzystnych zachowań położnej. Świat ciszy, spokoju i bezpieczeństwa dziecka w łonie matki nie musi być tak brutalnie zakłócony w momencie narodzin. Matka powinna mieć możliwość wczuwania się w doznania rodzącego się dziecka, np. wsłuchiwania się w czynność serca swojego dziecka w przerwach między skurczami. Z punktu widzenia psychologii porodu cisza to fizjologia, a chaos, hałas to patologia.
Gdy dziecko jest już na świecie, można zauważyć, że i ono i matka są bardzo aktywni. Matka przytula dziecko, mówi do niego, chce przystawić je do piersi. Noworodek otwiera oczy, wydaje się słuchać uważnie głosu mamy. Na piersiach matki szybko się uspokaja. We krwi noworodka jest w tym czasie dużo adrenaliny i endorfin. Adrenalina powoduje, że oboje są przytomni i chętni do wzajemnego kontaktu, a endorfiny wprawiają ich w dobre samopoczucie, prowokują matkę do zachowań opiekuńczych i skłaniają do wzajemnej zależności. Pierwsza godzina życia dziecka po porodzie ma podstawowe znaczenie w tworzeniu emocjonalnej więzi między matką oraz dzieckiem i stymuluje do prawidłowego odruchu ssania. Matka instynktownie wie, jak trzymać dziecko, jest gotowa, by przystawić je do piersi.
W objęciach matki nowonarodzone dziecko słyszy jej głos i czuje ciepło jej ciała. Ma zapewnione poczucie bezpieczeństwa po ogromnych przeżyciach i stresie, jakich doświadczyło, przechodząc przez kanał rodny, pchane olbrzymią siłą mięśnia macicy. Pępowina zostaje przecięta wtedy, kiedy przestaje tętnić, dzięki czemu dziecko ma czas na adaptację do nowych warunków życia. Matka i dziecko są razem nieprzerwanie.
Pozostanie noworodka przy matce tuż po porodzie ma jeszcze jedno ważne znaczenie dotyczące naturalnego oddziaływania hormonalnego. Oksytocyna jest wydzielana do krwi poprzez ssanie brodawki przez dziecko. Jest jej w tym momencie ok. 300 razy więcej niż w czasie skurczów partych. Wywołuje to skurcz macicy ułatwiający odklejenie się łożyska i zamknięcie naczyń krwionośnych.
Mechanizm porodu, z punktu widzenia naturalnych oddziaływań hormonalnych, jest bardzo precyzyjny i logiczny. Najbardziej słuszne wydaje się stwierdzenie, że: "(...) natura pracowała nad tym zjawiskiem tysiące lat, a jej celem było przetrwanie i rozwój gatunku (...)". (Drozda Ł., Otffinowska A.: Podręcznik dla instruktorów szkół rodzenia, Fundacja Rodzić po Ludzku, Warszawa 2002). To nowe spojrzenie na poród i macierzyństwo kieruje się najlepszymi intencjami, aby stworzyć wszelkie warunki do tego, by proces narodzin mógł toczyć się naturalnie.
"To, co się dzieje podczas porodu decyduje o przyszłości kobiety i jej dziecka. Cała Europa tonie we krwi podczas porodu - w tym ostrym stwierdzeniu ostrzega się położników przed agresją w porodzie. Trzeba poród instrumentalny zastąpić naturalnym. Należy przywrócić szacunek do wiedzy i doświadczeń poprzedników, wykorzystać to, co było słuszne, dobre"(prof. R. Klimek).
Poród aktywny
Lata 80. XX w. to czas wielkich zmian w rozumieniu procesu porodu. W Wielkiej Brytanii narodziła się koncepcja porodu aktywnego, która zanegowała model medyczny. Jest ona formą powrotu do starego porządku i rozumienia porodu jako naturalnego procesu, w którym pełną odpowiedzialność bierze kobieta. Koncepcja ta traktuje poród jako proces spontaniczny z zaangażowaniem instynktu kobiety, ponieważ każda kobieta posiada naturalne zachowania umożliwiające jej narodzenie dziecka. Koncepcja porodu aktywnego uważa rodzącą za osobę najważniejszą w porodzie, najbardziej aktywną, która potrafi urodzić dziecko bez przemocy.
Poród aktywny to sposób rodzenia, w którym bardzo dużą rolę odgrywa stan umysłu kobiety. Nie oznacza on jedynie aktywności fizycznej kobiety polegającej na poruszaniu się, zmianie pozycji czy używaniu głosu. Główną ideą aktywnego rodzenia jest zmiana myślenia o tym, czym jest poród i w jaki sposób kobieta może wpłynąć na jego przebieg. Rodząca ma naturalną i biologiczną zdolność do rodzenia, dzięki temu może samodzielnie pomagać dziecku przyjść na świat, a także wpływać na szybkość i bezpieczeństwo porodu. Aktywność jej oznacza zdolność i chęć do podejmowania decyzji i wzięcie odpowiedzialności za przebieg porodu. Po aktywnym porodzie kobieta czuje się dowartościowana, nie ma poczucia biernego podporządkowania się zasadom panującym na sali porodowej.
Założenia porodu aktywnego:
Pozycja ciała, którą rodząca wybiera spontanicznie - poszukuje takiej pozycji, która w danym momencie przynosi jej największą ulgę Rodząca w ruchu: kręcenie biodrami, chodzenie, stanie - w początkowym okresie porodu ułatwia dziecku prawidłowe ustawienie się w kanale rodnym. Pod wpływem okrężnych ruchów miednicy wykonywanych przez kobietę dziecko naturalnie wkręca się w kanał rodny Efektywny odpoczynek - wykorzystanie w pełni przerwy między skurczami, peł-ny relaks, spokojny oddech Szybszy i bardziej dynamiczny poród - aktywna praca rodzącej w czasie skurczów, pełny odpoczynek w przerwie między nimi.
W porodzie aktywnym charakterystyczne jest to,że kobieta zawsze wybiera pozycje wertykalne, czyli takie, w których kanał rodny skierowany jest do dołu. W tych pozycjach wykorzystywana jest siła przyciągania ziemskiego, która powoduje, że główka dziecka mocniej naciska na szyjkę macicy, powodując szybsze jej rozwieranie, a w konsekwencji w okresie parcia pomaga dziecku szybciej obniżać się w kanale rodnym. Aktywny poród sprzyja lepszemu wykorzystaniu przerwy na odpoczynek między skurczami. Kobieta wówczas łatwiej się relaksuje oraz uspokaja oddech. Odnajduje pozycję, w której najlepiej może rozluźnić swoje ciało. O istocie aktywnego porodu i zaletach pozycji wertykalnych przyszła matka powinna dowiedzieć się w Szkole Rodzenia. To pomaga zrozumieć nowe spojrzenie na poród i przełamać wstyd związany z własnym ciałem, a także ułatwia wypróbowanie przed porodem najwygodniejszej dla siebie pozycji, co zwiększa szanse wykorzystania jej podczas porodu.
Niektóre pozycje pomagają przyspieszyć lub zwolnić akcję porodową. Również powolne, głębokie oddechy mogą przyczynić się do zmniejszenia tempa porodu. Pozycje na kolanach i łokciach z ułożeniem ich niżej znacznie łagodzą skurcze. Wiele kobiet wymaga dłuższego okresu osiągnięcia rozwarcia szyjki macicy do 5 cm, wówczas wejście do ciepłej kąpieli działa odprężająco i uspokajająco. Masaż brodawek sutkowych oraz masaż dna macicy, jak również masaż wokół pępka regulują skurcze macicy. Szczególnie istotne jest też pozostawienie kobiety na chwilę samej, w ciszy i spokoju, co także rozluźnia i przyspiesza akcję porodową.
Aktywne pozycje w I okresie porodu
Chodzenie lub stanie zwiększają znacznie efektywność skurczów, przez co skracają czas porodu; istotne jest, aby rodząca w przerwie między skurczami miała możliwość swobodnego spacerowania, a w czasie skurczu - opierania się o ścianę. Dodatkowo ważne jest włączenie rytmicznych ruchów miednicy podczas skurczów (np. kołysanie miednicą w przód, w tył , z boku na bok), które wspomagają rozwieranie się szyjki macicy.
W pozycjach stojących rodząca może wesprzeć się na ramionach lub szyi osoby towarzyszącej.
Pozycja kuczna to fizjologicznie najlepsza pozycja do odbycia porodu, miednica w takiej pozycji jest najszerzej otwarta, część przodująca wywiera stały, silny nacisk na szyjkę macicy, co nasila i reguluje czynność skurczową macicy. Pozycja ta może okazać się zbyt męcząca dla rodzącej w I okresie porodu, dlatego też ważny jest odpoczynek między skurczami, np. oparcie się o krzesło lub osobę towarzyszącą czy przysiad na pośladkach, tak aby w momencie skurczu rodząca z łatwością przyjęła pozycję kuczną. Pozycja siedząca jest najbardziej wygodnym ułożeniem rodzącej, skurcze są łagodniej odczuwane w porównaniu z inną pozycją wertykalną, szczególnie z kuczną. Pozycja ta jest najwygodniejszą pozycją do odpoczynku w czasie przerwy międzyskurczowej, korzystne jest wtedy dodatkowe lekkie pochylenie tułowia rodzącej ku przodowi i położenie rąk na oparciu krzesła lub luźno na kolanach. Pozycja klęcząca to najwygodniejsza pozycja drugiej fazy I okresu porodu; jest ona szczególnie ważna przy tylnym ustawieniu płodu. Rodząca, klęcząc i podpierając się na rękach, a także poruszając rytmicznie miednicą, może wpłynąć na obrót dziecka do ustawienia przedniego. Istotne jest, aby tułów rodzącej był wyprostowany lub równoległy do podłogi (pozycja klęku podpartego - na czworaka), co wzmocni działanie siły ciążenia. W przypadku szybko postępującego porodu zmieniona pozycja klęcząca w pozycję kolankowo-łokciową, może zwolnić tempo porodu; w ułożeniu takim zmienia się nieco działanie siły ciążenia na szyjkę macicy, a dziecko przesuwa się ku przodowi, zmniejszając nacisk na szyjkę, co pozwala osłabić skurcze.
Aktywne pozycje w II okresie porodu
Do chwili ukazania się główki rodząca może wybierać dowolne pozycje, najwygodniejsze dla niej w danym momencie porodu, natomiast później powinna przyjąć jedną pozycję, najbardziej optymalną do urodzenia dziecka.
Przysiad podtrzymywany przyspiesza przechodzenie dziecka przez kanał rodny; do tej pozycji bardzo łatwo przejść z pozycji pionowej, podczas skurczu ważne jest ugięcie kolan i oparcie się o szyję partnera lub też partner może podtrzymywać rodzącą od tyłu, trzymając ją mocno pod pachami. W przerwie między skurczami rodząca może swobodnie spacerować. Siła osoby podtrzymującej, która działa do góry, to przeciwwaga dla siły skurczu działającej do dołu, dlatego też pozycja ta ma największy wpływ na skrócenie czasu trwania okresu rodzenia się dziecka; po urodzeniu dziecka w tej pozycji rodząca może usiąść i przystawić dziecko do piersi. Pozycja kuczna podtrzymywana przez dwie osoby - osoby podtrzymujące rodzącą powinny znajdować się po obydwu stronach rodzącej w pozycji klęczącej, tak aby jedno kolano było pod pośladkiem kobiety, a rodząca obejmowała te osoby za szyję lub w pasie; między skurczami rodząca powinna mieć możliwość wstania; rodząca w takiej pozycji może uważnie obserwować postęp narodzin swojego dziecka, który następuje szybko i bezpiecznie. Pozycja kolankowo-łokciowa jest idealną pozycją w przypadku bardzo szybko postępującego okresu wydalania lub ustawienia dziecka w pozycji tylnej. Przez ruch bioder i ułożenie się w pozycji kolankowo-łokciowej dziecko ma znacznie większą szansę obrócenia się do pozycji przedniej. Między skurczami rodząca może klękać, siadać na piętach i wyprostować ramiona.
W porodzie aktywnym bardzo istotne jest oddychanie. Aktywnie rodząca kobieta dostosowuje rytm swojego oddychania do fazy porodu. Jest on inny na początku, a inny w fazie pracy, podczas parcia. Często rodzące są zachęcane, aby w czasie porodu oddychały tak, jak jest im najwygodniej. Wyuczenie się sztywnego schematu oddychania może dla wielu kobiet stanowić większą przeszkodę niż pomoc. Oddychanie jest procesem mimowolnym, każdy człowiek ma swój własny sposób oddychania. Jeśli proponowany przez personel medyczny schemat oddychania zbyt odbiega od naturalnego, w czasie porodu rodząca będzie musiała dokonywać ciągle wyboru - czy oddychać "po swojemu", instynktownie, czy w sposób wyuczony? Korzystne jest więc zapoznanie kobiety, jeszcze przed porodem, najlepiej na zajęciach w Szkole Rodzenia, z pewnymi regułami, które ułatwią jej dokonanie wyboru i mogą w czasie porodu okazać się pomocne.
Najważniejsze jest świadome oddychanie. Świadomość oddechu pomaga w dostosowaniu go do etapu porodu, umożliwia adekwatne reagowanie na intensywność skurczu i wykorzystywanie jednocześnie ruchu ciała czy pozycji. Rodząca powinna oddychać tak, aby pomiędzy wdechem a wydechem nie było długiej przerwy. Cykl oddechowy powinien przechodzić gładko, jak po kole. Stąd pojęcie, używane dość często na sali porodowej, oddychania "kołem".
Nie powinno się narzucać kobiecie tempa ani głębokości oddechu. Może być on płytszy lub głębszy, szybszy lub wolniejszy, ale "koło" powinno być zachowane. Bardzo istotne jest, aby rodząca koncentrowała uwagę na wydechu, ponieważ, gdy wdychane jest powietrze do płuc - mimowolnie napinają się wszystkie mięśnie, a gdy powietrze jest wydychane, napięcie powstałe przy wdechu znika. Jeśli kobieta w czasie skurczu wstrzymuje oddech, automatycznie napina wszystkie mięśnie. Gdy powtarza się ten schemat za każdym skurczem, wówczas ból staje się coraz bardziej intensywny. W pewnym momencie rodząca ma uczucie, że skurcze ją "przerastają" i nie jest w stanie sobie z nimi poradzić. Jest obolała, przestraszona, nie radzi sobie z dolegliwościami i napięciem. Położna powinna więc uczyć ją prawidłowego oddechu i nadzorować go tak, aby dzięki niemu skutecznie pozbywała się za każdym skurczem napięcia i koncentrowała się na długim wydechu.
Dość popularne w prowadzeniu porodu na większości sal porodowych jest uczenie kobiety parcia na pełnym zatrzymanym oddechu, czyli próba Valsalvy. Ćwiczenie to polega na tym, że gdy nadchodzi skurcz party, położna poleca rodzącej nabranie jak najwięcej powietrza, zatrzymanie go i parcie z całej siły. Taki sposób parcia powoduje istotne zmiany w układzie krążenia. Ich zewnętrznym objawem jest zaczerwienienie twarzy rodzącej kobiety, popękane naczynia krwionośne w białkówkach, na policzkach, a nawet na dekolcie. Do tego dochodzą poważniejsze zmiany:
- zatrzymanie oddechu powoduje przejściowy brak dopływu tlenu, a więc niedotlenienie i matki, i dziecka,
- zmniejszenie ilości krwi wypychanej przez serce podczas skurczu i spadek ciśnienia tętniczego, a tym samym zmniejszenie ilości krwi tętniczej dopływającej do narządów ciała matki oraz dziecka,
- osłabienie, zawroty głowy, omdlenie u matki na skutek niedotlenienia,
- niedotlenienie dziecka powoduje spadek częstości pracy serca - po długotrwałym zatrzymaniu oddechu i parciu deceleracje mogą się długo utrzymywać, dziecko z trudem wraca do normy, pojawia się zagrożenie wewnątrzmacicznej zamartwicy i konieczność zakończenia porodu cięciem cesarskim,
- wymuszone parcie jest zwykle związane z koniecznością nacięcia krocza, gdyż nie ma wystarczająco dużo czasu na rozluźnienie mięśni, co w konsekwencji prowadzi do braku adaptacji tkanek krocza do napierającej główki dziecka.
Aby uniknąć wymienionych niekorzystnych skutków parcia, położne i lekarze powinni zachęcać rodzące do tzw. parcia na wydechu. Jest to sposób prostszy i bardziej zgodny z naturalnym rytmem skurczu. W momencie odczuwania skurczu mięśnia macicy rodząca świadomie, powoli wydycha powietrze przez środek swojego ciała, tak jakby wraz z powietrzem chciała "wypchnąć" swoje dziecko. Gdy kobieta prze w taki sposób, jej kanał rodny rozluźnia się i otwiera. Często też przy skurczu pomaga sobie wydaniem dźwięku, np. jęknięcia czy mruczenia. Używanie głosu jest naturalną odpowiedzią organizmu na tak duży wysiłek, jakim jest poród.
Czynniki porodu aktywnego
Siła ciężkości wspomaga skurcze macicy i siłę parcia. W pozycji, w której kanał rodny skierowany jest ku dołowi, siła przyciągania ziemskiego powoduje, że główka dziecka mocniej naciska na szyjkę macicy, przyspieszając rozwarcie, a w okresie parcia pomaga dziecku opuszczać się w kanale rodnym. Kąt ułożenia macicy, czyli kąt między długą osią kręgosłupa płodu a kręgosłupa matki, jest większy w pozycji pionowej, dzięki czemu macica nie męczy się tak szybko, co powoduje zmniejszenie dolegliwości bólowych. Jeśli kobieta leży na plecach, macica musi wykonać znacznie większą pracę, gdyż siła ciężkości ciągnie ją do tyłu. Równomierny nacisk części przodującej na szyjkę macicy powoduje, że z każdym skurczem dziecko opuszcza się w kierunku szyjki. Między skurczami kobieta, odpoczywając w pozycji pionowej, utrzymuje ucisk główki dziecka na szyjkę i dzięki temu następuje szybsze i efektywniejsze rozwarcie. Przechodzenie główki dziecka przez kanał rodny matki jest łatwiejsze, gdy kobieta jest wyprostowana, kanał rodny jest wtedy pionowy. Pozwala to na rodzenie się dziecka zgodnie z siłą ciążenia. Krążenie krwi w łożysku i jednocześnie utlenowanie dziecka jest lepsze, ponieważ nie obserwuje się nacisku ciężarnej macicy na żyłę dolną. Ucisk nerwów w obrębie miednicy przez macicę i dziecko jest znacznie mniejszy, co wpływa korzystnie na odczuwanie bólu w odcinku lędźwiowym kręgosłupa. Równomierne rozciągnięcie tkanek krocza dzięki prawidłowemu wstawianiu się główki dziecka, zmniejsza wystąpienie urazów tkanek miękkich krocza, jednocześnie zmniejsza do minimum potrzebę nacięcia krocza. Oddzielenie się łożyska jest ułatwione, następuje samoistnie i dokładnie bez konieczności interwencji przy jego rodzeniu. Po porodzie macica szybciej i skuteczniej się oczyszcza, dlatego też zmniejsza się ryzyko wystąpienia zakażenia.
Zalety porodu aktywnego
Matka:
łatwiejsze i efektywniejsze oddychanie, a tym samym radzenie sobie z dolegliwościami bólowymi podczas skurczów macicy, zmniejszony poziom strachu, lęku i napięcia mięśniowego dzięki umiejętności pełnego relaksowania się, koncentrowanie się na aktywnej pracy prowadzi do zmniejszenia wrażliwości na ból, czas porodu, zwłaszcza pierwszego okresu, znacznie skrócony, lepsza kondycja fizyczna rodzącej po porodzie.
Dziecko:
prawidłowa częstość serca płodu, bez zaburzeń, dzięki dobremu ukrwieniu i natlenowaniu dziecka podczas porodu, znacznie lepszy stan ogólny noworodków, silny odruch ssania i szukania zaraz po porodzie.
Poród aktywny to poród z użyciem udogodnień porodowych, czyli przedmiotów, sprzętów, uchwytów oraz rekwizytów, które są wykorzystywane przez rodzącą w czasie porodu. Urządzenia te zostały wprowadzone w celu umożliwienia komfortu rodzenia, przebiegu porodu w dogodny dla rodzących sposób, ułatwienia przyjmowania instynktownie niewymuszonej pozycji podczas porodu. Mobilność kobiety pozytywnie wpływa na przebieg porodu i na łagodzenie doznań bólowych. Pozwala również na decydowanie o sposobie rodzenia poprzez zlikwidowanie poczucia bezradności i uzależnienia od innych.
Potrzeby i oczekiwania kobiet odnośnie do odbycia porodu w preferowany przez siebie sposób przyczyniły się do zmian w wyglądzie i wyposażeniu oddziałów położniczych i sal porodowych. Obecna rzeczywistość i warunki, jakie panują w polskich szpitalach, to wynik zmiany świadomości personelu medycznego i wyjście naprzeciw oczekiwaniom i preferencjom przyszłych rodziców.
Najczęściej stosowanymi udogodnieniami przy porodzie są:
Materace - umożliwiają przyjmowanie dogodnych pozycji wertykalnych, takich jak: pozycja kuczna, klęcząca, w klęku podpartym, siedząca, półsiedząca, leżąca lub każda inna w zależności od sytuacji i potrzeby rodzącej w danej chwili porodu. Worki sacco - worki te łatwo formują się do pozycji, często niepowtarzalnych, wybieranych przez rodzące, zapewniają wygodę i przynoszą ulgę najczęściej w przerwie międzyskurczowej. Piłki z uchwytami, piłki fasolki - umożliwiają kołysanie się w rytm fali skurczowej i okrężne ruchy biodrami, co w połączeniu z prawidłowym oddychaniem przyczynia się do złagodzenia dolegliwości bólowych I okresu porodu. Ruchy w górę i w dół skracają czas trwania porodu w wyniku rozluźnienia mięśni dna miednicy. Drabinki gimnastyczne, uchwyty, liny - przytwierdzone do ścian i sufitów w sali porodowej przyczyniają się do utrzymywania prawidłowych pozycji pionowych (wertykalnych) i znacznie ułatwiają ich zmianę w czasie porodu. Pozycje pionowe wykorzystują naturalną siłę grawitacji, która korzystnie wpływa na przebieg porodu, a samej rodzącej umożliwia poczucie dominacji w porodzie. "Krzesła i stołki porodowe" - są najlepszym udogodnieniem stosowanym podczas porodu. Dzięki nim zachowane zostają pozycje wertykalne. W większości szpitali wykorzystywane są jedynie w I okresie porodu oraz w początkowej fazie parcia. "Krzesła porodowe" powinny być obowiązkowym wyposażeniem. Baseny, wanny - mimo ogromnego wpływu na postęp i przebieg porodu wciąż są rzadko spotykanym sprzętem na salach porodowych. Wykorzystanie wody podczas porodu pozytywnie wpływa na matkę i dziecko. Wanny i baseny mogą być zastąpione natryskami, które częściowo przyczyniają się do osiągnięcia korzyści wynikających z zastosowania wody w czasie porodu. "Koło porodowe" - to urządzenie dostosowujące się do ciała rodzącej. Jest wygodnym i wyprofilowanym siedzeniem, umożliwiającym odbycie porodu zgodnie z siłą grawitacji. "Koło porodowe" daje możliwość przyjmowania dowolnej, naturalnej pozycji w czasie trwania całego porodu w zależności od potrzeby kobiety, co daje jej poczucie komfortu i swobodę ruchów. Rama "koła porodowego" wykonana jest ze stali nierdzewnej, siedzisko tworzy miękki, wodoszczelny materiał o fakturze skóropodobnej. "Koło porodowe" zostało tak zaprojektowane, aby w najwyższym stopniu zagwarantować komfort i pomoc rodzącej oraz zespołowi terapeutycznemu prowadzącemu poród.
