Tytuł oryginału

AMERICA AND AMERICANS AND SELECTED NONFICTION

Copyright ? Elaine Steinbeck and Thomas Steinbeck, 2002

Published in agreement with McIntosh & Otis Inc.

USA and Book/lab Literary Agency, Poland

All rights reserved

America and Americans published by

The Viking Press, 1966.

Portions first appeared in "The Saturday Evening Post".

Copyright ? John Steinbeck, 1966.

Copyright renewed Elaine Steinbeck

and Thom Steinbeck, 1994.

Selection from About Ed Ricketts from

The Log from the "Sea of Cortez".

Copyright John Steinbeck, 1951.

Copyright renewed Elaine Steinbeck,

Thom Steinbeck, and John Steinbeck IV, 1979.

Troopship, Waiting, Stories of the Blitz,

Lilli Marlene and Bob Hope from Once There Was a War.

Originally published in "The New York Herald Tribune"

Copyright ? John Steinbeck, 1943, 1958.

Copyright renewed Elaine Steinbeck, Thom Steinbeck,

and John Steinbeck IV, 1971, 1986.

Reprinted by arrangement with Viking Penguin,

a member of Penguin Putnam Inc.

Projekt graficzny serii

Michał Poniedzielski

Projekt graficzny okładki

Michał Poniedzielski

Ilustracja na okładce

Raccoon (Procyon lotor), Charles Dessalines d'Orbigny,

na podstawie Dictionnaire Universel d'Histoire Naturelle z 1892 r.

udostępniona w internecie przez Rawpixel

(domena publiczna)

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Joanna Popiołek

Korekta

Patrycjusz Pilawski

ISBN 978-83-8444-767-3

Ta książka jest dla Elaine Steinbeck.

Na pogrzebie męża poprosiła zgromadzonych,

by "o nim pamiętali". Spełniamy tu jej życzenie,

a pamiętać o nim będą również wszyscy,

którzy od lat kochają jego twórczość.

Warszawa 2026

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

[email protected]

Wstęp

Większość Amerykanów zna nazwisko Johna Steinbecka, a wielu zna również jego powieści: Grona gniewu, Myszy i ludzie, Ulicę Nadbrzeżną i Na wschód od Edenu. Jego książki, zarówno beletrystyczne, jak i z gatunku literatury faktu, do dziś sprzedają się co roku w milionowych nakładach, a przynajmniej jedna z nich niezmiennie figuruje na listach lektur szkolnych w całych Stanach Zjednoczonych. Niewielu pisarzy bywa prawdziwie kochanych; twórczość niewielu tak długo po ich śmierci spotyka się z równie życzliwym i serdecznym odzewem ze strony czytelników. Rzadko też zdarza się, by autor równie popularny jak Steinbeck stworzył dzieła, które przez dziesięciolecia tak skutecznie opierałyby się zmiennym modom krytycznym i kulturowym. Podobnie jak Mark Twain, Robert Frost czy Willa Cather, John Steinbeck stał się pisarzem bliskim szerokiemu gronu odbiorców, ponieważ był do głębi amerykański. Pisał o ludziach i dla ludzi.

A jednak, choć jego powieści są powszechnie znane, eseistyka pozostaje niemal zapomniana. Od 1936 do 1966 roku Steinbeck napisał dziesiątki krótkich tekstów niebeletrystycznych, publikowanych w rozmaitych czasopismach i gazetach w kraju oraz za granicą. W swoim czasie były one bardzo poczytne, później jednak stopniowo odchodziły w niepamięć. Tymczasem okazują się zaskakująco nowoczesne i wciąż zachowują aktualność. Steinbeck był bystrym obserwatorem; pisarzem, którego fascynowało życie społeczne, polityka i historia. Podejmował tematy kluczowe dla XX wieku: kwestie środowiska, ubóstwa i bezdomności, moralnego kryzysu Ameryki, wielkich wojen, rasizmu i tożsamości etnicznej. Część esejów poświęcił własnemu życiu, podróżom, ideom i rozmaitym przedsięwzięciom. Ich rozpiętość tematyczna imponuje, styl pozostaje oszczędny, a zarazem porywający, ton zaś jest zadziwiająco różnorodny: reporterski, dowcipny, impresyjny, pełen pasji.

Niniejszy tom, wydany z okazji setnej rocznicy urodzin Steinbecka, jest pierwszą publikacją zawierającą reprezentatywny wybór artykułów, esejów i felietonów z okresu, w którym pisarz występował jako dziennikarz i komentator życia publicznego. Przedrukowano w nim również jego ostatnią książkę - cykl komentarzy o życiu w Stanach Zjednoczonych zatytułowany Ameryka i Amerykanie. Włączono także końcowy, dotąd niepublikowany rozdział Podróży z Charleyem. W poszukiwaniu Ameryki (1962). Niektóre z tych tekstów są prowokacyjne, inne poruszające, jeszcze inne skłaniają do namysłu albo po prostu bawią.

"Co mogę powiedzieć o dziennikarstwie? - pisał w 1956 roku. - Mieści w sobie największą cnotę i największe zło. To pierwsza rzecz, którą kontroluje dyktator. Rodzi zarówno literaturę, jak i grafomanię. W wielu wypadkach to jedyne źródło historyczne, jakim dysponujemy, a zarazem narzędzie w rękach najgorszych ludzi. Ale w długiej perspektywie, i być może właśnie dlatego, że jest wytworem tak wielu ludzi, to rzecz chyba najczystsza, jaką mamy" (SLL, s. 526)1. Na wiele sposobów ten wybór eseistyki Steinbecka stanowi właśnie taki najczystszy zapis pisarza głęboko zanurzonego w swojej epoce. To, co recenzent Lewis Gannett powiedział o Dzienniku z Morza Corteza, można odnieść do dorobku Steinbecka w dziedzinie dziennikarstwa literackiego: jest tu "więcej całego człowieka, Johna Steinbecka, niż w którejkolwiek z jego powieści".

Podobnie jak niegdyś Mark Twain, Steinbeck był wielkim demokratą: nieufnym wobec władzy i przywileju, a zarazem pragnącym wydobywać z ludzi to, co najlepsze. Czynił to czasem z melancholią, czasem z frustracją, niekiedy nawet z gniewem, ale bywało też, że z przymrużeniem oka i chytrze się uśmiechając. Czy występował w roli powieściopisarza, czy dziennikarza, zawsze robił wszystko, na co było go stać. Pracę traktował śmiertelnie poważnie, lecz, podobnie jak Twain, samego siebie rzadko otaczał podobną powagą. Kiedy w 1956 roku zgłosił się do relacjonowania krajowych konwencji partyjnych, napisał do wydawców z koncernów prasowych, które miały drukować jego felietony: "Walter Lippmann, bracia Alsopowie i David Lawrence nie mają się z mojej strony czego obawiać. Nie dysponuję żadnymi źródłami, wiarygodnymi ani niewiarygodnymi. Jeśli zdarzy mi się postawić jakąś prognozę, będzie ona zapewne oparta na wiadomościach uzyskanych od żony zastępcy delegata z San Jose w Kalifornii, uzupełnionych plotkami hotelowego boya, który właśnie zaniósł "dobrze poinformowanym" wiaderko z lodem" (SLL, s. 526).

Steinbeck miał szczególną intuicję zarówno w doborze tematów, jak i w takim ujmowaniu spraw, które przemawiały do zwykłych ludzi, często dlatego, że potrafił wczuć się w ich sytuację. Przede wszystkim jednak umiał zarazem bawić i informować. Artykuły te układają się w istocie w serię migawek, z których wyłania się człowiek, który dzięki współczuciu, trosce i poczuciu humoru zjednał sobie amerykańską publiczność zarówno za życia, jak i po śmierci. Zgodnie z tą szeroką skalą teksty uporządkowano tematycznie, aby ukazać potęgę myślenia autora, rozległość pasji i różnorodność sposobów, na jakie uprawiał literaturę faktu.

John Steinbeck miał szczęście żyć w epoce, w której pojęcie dziennikarstwa jako zawodu pozostawało dość elastyczne. Gazety wysyłały powieściopisarzy na reporterskie zlecenia, a Steinbeck, którego reputacja po opublikowaniu Gron gniewu na trwałe wpisała się w amerykańską świadomość, mógł w znacznym stopniu dobierać sobie tematykę. Wydawcy zazwyczaj chętnie przyjmowali jego teksty nie tylko ze względu na nazwisko, lecz także dlatego, że wyrobił sobie opinię autora, który nawet do najlżejszych form przywiązuje dużą wagę. Od chwili publikacji pierwszego artykułu w 1936 roku aż po ostatni w 1966 traktował te krótkie formy całkiem serio i mozolnie zmagał się z każdą z nich. "Wiesz równie dobrze jak ja, że nigdy w życiu nie napisałem naprawdę łatwego tekstu" - zwierzał się swojej agentce Elizabeth Otis podczas szczególnie frustrującego zlecenia w 1952 roku. "Te artykuły będą dokładnie tak samo trudne jak wszystko, co kiedykolwiek zrobiłem" (SLL, s. 451).

Dziennikarstwo rzadko przychodziło Steinbeckowi łatwo, w dużej mierze dlatego, że zawsze pozostawał przede wszystkim powieściopisarzem: komponował, aranżował, kreował postaci, sceny i dialogi, czasem pozwalał sobie puścić wodze fantazji, innym razem wydobywał z rzeczywistości to, co osobliwe. Jego twórczość, zarówno ta publicystyczna, jak i sytuująca się na pograniczu reportażu i literatury, nieustannie balansuje między fikcją a dokumentem, między wyobraźnią a faktem. O ile materiał o robotnikach sezonowych z lat trzydziestych podąża w stronę dokumentalnego reportażu, o tyle teksty z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych swobodniej mieszają tonacje, sposoby narracji i techniki właściwe prozie literackiej. Mogło to częściowo wynikać z temperamentu autora. Już w 1925 roku zwolniono go z posady reportera w "New York American", ponieważ jego doniesienia zaczynały zanadto oddalać się od suchych faktów. Po części jednak tę lekcję mógł odebrać od Lincolna Steffensa, dziennikarza śledczego, który w latach trzydziestych mieszkał niedaleko Steinbecka. Steffens był bez wątpienia jego politycznym mentorem. To właśnie on w 1935 roku skłonił pisarza, by przeprowadził wywiady z organizatorami strajków ukrywającymi się na półwyspie Monterey. Porzuciwszy pierwotny zamiar napisania biografii jednego z nich, Steinbeck opublikował W niepewnym boju (1936), pierwszą z trzech powieści poświęconych pracy i konfliktom społecznym. Steffens mógł jednak wpłynąć na niego także w innym sensie. Jak zauważa jego biograf, uprawiał on w "New York Commercial Advertiser" "nowy rodzaj dziennikarstwa", "osobisty, literacki, bezpośredni" (Kaplan, s. 82), i niewykluczone, że to właśnie od niego Steinbeck przejął pojęcie "narracji opisowej". Dobry tekst prasowy powinien zawierać "samo życie". Tego właśnie Steffens uczył nie tylko nowojorskich reporterów na przełomie wieków, lecz także dziesiątki studentów dziennikarstwa ze Stanfordu, którzy w latach trzydziestych pielgrzymowali do jego domu w Carmel, a od 1935 roku również Johna Steinbecka. Kiedy w 1936 roku Steinbeck pisał swój pierwszy cykl reportaży, Cyganie żniw, potrafił już, zgodnie z radą Steffensa, widzieć rzeczy takimi, jakie są.

Od 1936 roku Steinbeck publikował artykuły w ponad trzydziestu gazetach i czasopismach. Wiele z tych tekstów przedrukowywano, wiele było pisanych na zamówienie koncernów prasowych, dzięki czemu ukazywały się w licznych tytułach na terenie całego kraju. Cztery cykle, lub ich części, zebrano następnie i wydano osobno: Their Blood Is Strong w 1938 roku (pierwotnie jako Cyganie żniw, drukowane w "San Francisco News" w 1936 roku), Była raz wojna; Bomby poszły w 1958 roku (pierwotnie jako korespondencje wojenne publikowane w "New York Herald Tribune" w 1943 roku), Dziennik z podróży do Rosji w 1948 roku (jego fragmenty ukazywały się w "Herald Tribune" w styczniu 1948 roku) oraz Un Américain a New-York et a Paris w 1956 roku (siedemnaście tekstów napisanych dla "Le Figaro Littéraire" w 1954 roku). Tekst Ameryka i Amerykanie był pomyślany jako książka, ostatnia w dorobku Steinbecka, a następnie publikowany w odcinkach na łamach "Newsday" na Long Island. Inne cykle prasowe nigdy nie doczekały się wydania książkowego. Artykuły pisane dla "Le Figaro" zebrano wyłącznie w edycji francuskiej, choć kilka z nich ukazało się osobno w czasopismach amerykańskich i brytyjskich. Dwa znakomite cykle ogłaszane w "Cour­ier-Journal" (Louisville) pozostają dziś niemal nieznane: jeden obejmuje relacje Steinbecka z konwencji politycznych w 1956 roku, drugi poświęcony jest jego podróżom po Europie odbytym rok później. Cykl z lat 1966 i 1967 zatytułowany Letters to Alicia (Listy do Alicii), jego ostatni i zarazem najbardziej kontrowersyjny tekst prasowy, pisany dla "Newsday", jest dziś trudny do odnalezienia. W tym tomie zamieszczono wybory ze wszystkich tych cykli, z wyjątkiem Dziennika z podróży do Rosji.

Steinbeck często pisał także dłuższe teksty dla magazynów. W okresie, gdy z nimi współpracował, od późnych lat czterdziestych do wczesnych lat sześćdziesiątych, czasopisma te stanowiły ważne źródło rodzinnej rozrywki. Ogólnotematyczne tytuły, takie jak "Collier's", publikowały artykuły, opowiadania i powieści w odcinkach, często opatrzone fotografiami lub ilustracjami, a także karykaturami i komentarzami redakcyjnymi. Po wojnie popularne magazyny stopniowo ograniczały prozę beletrystyczną i coraz częściej zamawiały eseje. "Holiday", bogato ilustrowany magazyn podróżniczy prezentujący potencjalne miejsca wypoczynku i reportaże z podróży, opublikował kilka esejów Steinbecka, w tym dwa spośród jego najbardziej osobistych i przenikliwych: W Salinas zawsze jest co robić oraz Rozmowa w Sag Harbor. Przy nakładach sięgających milionów egzemplarzy "Collier's", "Holiday" i "The Saturday Evening Post" zwracały się do szerokiej publiczności, do tak zwanego zwykłego Amerykanina, dając Steinbeckowi znakomitą platformę do wyrażania swoich poglądów. Nie był w ścisłym sensie intelektualistą, lecz raczej człowiekiem idei, który uważnie, a często i namiętnie reagował na dostrzegane wokół siebie problemy.

Steinbeck korzystał nie tylko ze swojej sławy, lecz także z pomocy sprawnych agentów w Stanach Zjednoczonych i za granicą, którzy podejmowali się dodatkowego wysiłku związanego z publikowaniem jego reportaży literackich. Choć sporo zleceń organizowali właśnie oni, zaskakująco wiele spraw autor załatwiał dzięki przyjaciołom: Markowi Ethridge'owi, zagorzałemu liberałowi i redaktorowi "Courier-Journal" (Lou­isville); Alicii Patterson i Harry'emu Guggenheimowi, właścicielom "Newsday" na Long Island; Lewisowi Gannettowi, redaktorowi działu książkowego "New York Herald Tribune"; Normanowi Cousinsowi, redaktorowi "The Saturday Review". Steinbeck i Cousins byli na przykład liberałami i łączyło ich zdecydowane poparcie dla Organizacji Narodów Zjednoczonych. W połowie lat pięćdziesiątych Cousins chciał, aby Steinbeck prowadził cotygodniową rubrykę. "Byłoby to wielkie wyróżnienie dla "SR", gdyby mógł go drukować w każdym numerze" - twierdził (Benson, s. 775). Pisarz jednak odmówił, niechętny przejściu na dziennikarstwo w pełnym wymiarze. Późniejsza funkcja samodzielnego redaktora pozwalała mu przysyłać teksty wtedy, gdy miał na to czas i ochotę. Tego rodzaju porozumienia zawierał z gazetami i czasopismami, ilekroć było to możliwe, zwłaszcza od lat pięćdziesiątych. Choć potrafił pracować w regularnym rytmie, jak wówczas, gdy na początku drugiej wojny światowej wyjechał do Londynu jako korespondent, zazwyczaj nie znosił tygodniowych terminów. Wolał umawiać się na okazjonalne artykuły i pisać o tym, co sam uznawał za istotne. W 1965 roku został współpracownikiem "Newsday", ponieważ Harry Guggenheim zaproponował mu niezwykle swobodną formułę współpracy: "Pisz, kiedy przyjdzie natchnienie, i przysyłaj tekst. Jeśli nie masz ochoty pisać, nie pisz" (3 września 1965).

Ten zbiór reportaży i tekstów non-fiction Steinbecka nie został ułożony chronologicznie, lecz tematycznie, aby wyraźniej ukazać rozległość jego zainteresowań. Każdy z działów poprzedza krótki wstęp redaktorów. Warto jednak pamiętać o kilku podstawowych cechach tej twórczości: o przemożnej potrzebie autora, by samemu widzieć i samemu osądzać; o jego trwającej przez całe życie fascynacji pytaniem, czym właściwie jest obiektywizm w reportażu; o konsekwentnym skupianiu się na tym, co zwyczajne, powszednie i często pomijane; wreszcie o idealizmie i pragnieniu, by choć w niewielkim stopniu przywrócić rzeczom właściwy porządek.

Kariera Steinbecka jako dziennikarza rozpoczęła się w 1936 roku, kiedy napisał serię siedmiu demaskatorskich reportaży o pracy robotników sezonowych dla liberalnego "San Francisco News". W 1943 roku, chcąc wnieść wkład w działania wojenne, wyjechał na kilka miesięcy za granicę jako korespondent wojenny "New York Herald Tribune". Po wojnie przygotował dla tej gazety cykl o Rosji, opublikowany w 1948 roku. Te trzy serie, wydane później w formie książkowej, odsłaniają istotę jego reporterskiej motywacji: potrzebę bezpośredniej obserwacji ludzi, miejsc i wydarzeń oraz próbę możliwie najuczciwszego ukazania ich w całej złożoności. Najlepsze teksty Steinbecka to te pisane z pozycji świadka, kogoś, kto stara się patrzeć uważnie i ukazywać rzeczy we właściwych proporcjach. Dotyczy to każdego zlecenia, które przyjmował, czy były to teksty podróżnicze, reportaż wojenny, czy żywiołowa seria o konwencjach politycznych w 1956 roku. Aby zdobyć to ostatnie zlecenie, napisał do Marka Ethridge'a, wydawcy "Courier-Journal" (Louisville) i, jak wspominał później Ethridge, "przyznał się do ambicji relacjonowania konwencji". "Nigdy nie byłem na Konwencji Narodowej", wyznał w liście do Syndicated Newspaper Editors. "To mój główny powód, żeby tam pojechać" (SLL, s. 525).

Ten sam impuls często pchał go za ocean. Choć Steinbeck znany jest z beletrystyki jako pisarz Zachodu, silnie zakorzeniony w konkretnym miejscu, równie prawdziwe jest to, że nieustannie ciągnęło go w świat. Po licznych podróżach do Meksyku i po reportażach wojennych z lat czterdziestych - w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych odbył kilka wypraw do Francji, Włoch, Anglii i Irlandii, a w ramach ostatnich zleceń relacjonował także sytuację w Izraelu oraz wojnę w Wietnamie. Wielomiesięczne wyjazdy finansował, pisząc dla popularnych magazynów, takich jak "Collier's", "Holiday" i "Esquire". Przyjmował również zamówienia na cykle podróżnicze dla "Courier-Journal" i "Newsday". W Europie współpracował z angielskim "Punchem" i francuskim "Le Figaro". To ostatnie zlecenie przyjął z właściwym sobie entuzjazmem:

Tutaj, we Francji, bez przerwy udzielam wywiadów. Spędzam długie godziny z dziennikarzami, pomagając im ułożyć z rozmowy jakąś historię, a potem, kiedy tekst się ukazuje, wszystko jest przekręcone, zniekształcone i mizerne. Pomyślałem więc: dlaczego nie miałbym sam pisać takich wywiadów i dostawać pieniędzy za czas, który i tak na to poświęcam, a przy okazji dopilnować, żeby wyszło dokładnie tak, jak chcę. (...) Mogłoby się to nazywać mniej więcej An American in Paris: obserwacje, esej, pytania, ale z wyraźnie amerykańskiego punktu widzenia (SLL, s. 480).

Zgadzając się na pisanie dla "Le Figaro", Steinbeck miał jednak świadomość, że jego teksty będą tłumaczone na francuski, i ta myśl była dla niego źródłem niepokoju. Miał w zwyczaju zamartwiać się każdym zdaniem, a perspektywa przekładu tylko ten niepokój potęgowała. Chciał, by każdy tekst, nawet najdrobniejszy, był naprawdę dobry. Jego sekretarka, Marlene Gray, sprawdzała kolejnych tłumaczy, także tych rekomendowanych przez "Le Figaro", lecz za każdym razem uznawała rezultat za niezadowalający. Ostatecznie znalazła nie zawodowego tłumacza, lecz innego pisarza, kogoś, kto potrafił oddać nie tylko literę, ale i ducha tekstu. Zrozumiała bowiem, że "Steinbeck" oznacza zarazem sposób widzenia i sposób pisania o tym, co było widziane. Istotnie, ten ton i ta niewątp­liwie amerykańska perspektywa odciskają piętno na całej jego twórczości, niezależnie od tego, czy pisze o dorastaniu w małym kalifornijskim miasteczku, czy o paryskich obyczajach wędkarskich. Amerykańskość ta nie polega jednak na temacie, lecz na duchu.

W znacznej części jego pisarstwa, zwłaszcza w Ulicy Nadbrzeżnej i Dzienniku z Morza Corteza, pełnia widzenia urasta do rangi podstawowego zadania, a poszukiwanie związków między różnymi sposobami patrzenia staje się jednym z głównych motywów. W centrum obu tych książek znajduje się kwestia perspektywy. Można widzieć sercem niemniej prawdziwie niż rozumem. Na początku Dziennika z Morza Corteza Steinbeck pisze:

Chcieliśmy zobaczyć wszystko, przemyśleć, ile tylko się da, a z tego, co obejrzymy i przemyślimy, chcieliśmy zbudować coś w rodzaju modelu imitującego oglądaną przez nas rzeczywistość. Wiedzieliśmy, że to, co spostrzeżemy, zarejestrujemy i sformułujemy, będzie wypaczone, tak jak wszystkie przekazy poznawcze, po pierwsze z racji wpływu, jaki ma na nas społeczeństwo, a także presji epoki i rasy, a po drugie na skutek oddziaływania osobowości uczestników wyprawy. Mając jednak tę świadomość, mogl­iśmy się ustrzec wielu pułapek, utrzymać pewną równowagę między deformacjami naszego postrzegania i odrębną od niego rzeczywistością zewnętrzną - dopiero razem tworzą jedność (s. 6).

Steinbeck przyznaje, tutaj i w wielu innych miejscach, że nic, co pisał, nie było "obiektywne", ponieważ siłą rzeczy wszystko zostało zabarwione i "zniekształcone" przez jego sposób percepcji oraz przez czas, w którym żył. To był Dziennik z podróży do Rosji, nie zaś ostateczny portret Związku Radzieckiego. To był Paryż widziany oczami przeciętnego Amerykanina, relacja "turysty". To był Steinbeck obserwujący załogę bombowca przygotowującą się do lotu bojowego. Na długo przed Charlesem Kuraltem stworzył w pewnym sensie formułę On the Road. Od typowego dziennikarza odróżniał go brak chłodnego dystansu. Nie potrafił usunąć uczuć z procesu opisywania, i właśnie to, zarówno w jego prozie, jak i w dziennikarstwie, sprawia, że budzi tak silną sympatię.

Jakieś dwadzieścia pięć lat po publikacji Dziennika z Morza Corteza, podczas pierwszej wizyty w Izraelu, przedostatniej jego podróży zagranicznej, Steinbeck wciąż powraca do pytania o to, jak i co właściwie widzi obserwator. W cyklu Letters to Alicia zamieszcza dłuższy fragment, który warto przytoczyć w całości:

Przychodzi mi do głowy pytanie, ile właściwie widzę i czy w ogóle potrafię widzieć. Oczywiste jest, że sposób obserwacji kształtują nasze pochodzenie i doświadczenia, ale czy kiedykolwiek obserwujemy cokolwiek naprawdę obiektywnie, czy kiedykolwiek widzimy coś w całości, takim, jakie jest? Zawsze uważałem się za dość obiektywnego obserwatora, lecz zaczynam się zastanawiać, czy nie umykają mi całe kategorie rzeczy. Podam ci przykład, Alicio. Kilka lat temu United States Information Service sfinansował podróż znakomitego włoskiego fotografa do Ameryki, aby zrobił zdjęcia naszego kraju. Uznano, że fotografie wykonane przez Włocha będą dla włoskiej publiczności szczególnie interesujące, bo pokażą Amerykę z perspektywy, która może być jej bliska. Mieszkałem wówczas we Florencji i zobaczyłem tę teczkę zaraz po wywołaniu odbitek. Człowiek ten przemierzył Amerykę wzdłuż i wszerz, i wiesz, co sfotografował? Włochy. W każdym amerykańskim mieście nieświadomie szukał Włoch i rzeczywiście je odnajdywał. Portrety - Włosi. Kraj­obrazy - Toskania, Nizina Padańska, Abruzja. Jego oko szukało tego, co znajome, i to właśnie znajdowało. Nie zobaczył tej Ameryki, która nie przypomina Włoch, a przecież jest jej bardzo dużo. I teraz się zastanawiam, co pominąłem podczas tej cudownej podróży na południe, którą właśnie zakończyłem. Czy widziałem tylko Amerykę? Przyznaję, przyłapałem się na tym. Jadąc przez te zapierające dech góry i patrząc w dół na migoczące pustynie, mówiłem albo przynajmniej myślałem: tak, to jak Panhandle w Teksasie, to mogłaby być Nevada, a to przypomina Dolinę Śmierci. Ale czy utożsamiając to z czymś, co już znam, nie odcinałem się zarazem od tego, czego nie znam? Czy nie przestawałem tego widzieć, a nawet rozpoznawać, tylko dlatego, że brakowało mi prostego mostu skojarzenia? Ile odcieni, ile niuansów mogło mi w ten sposób umknąć ("Newsday", 2 kwietnia 1966).

Dziennikarstwo Steinbecka jest świadectwem człowieka, który pragnął dotrzeć do sedna, widzieć jasno i precyzyjnie, bez wyższości i bez twierdzenia, że jego spojrzenie jest ostateczne, a nawet w pełni trafne. Zawsze wybierał perspektywę ludzką, na ile to możliwe, wolną od uprzedzeń; relacjonował raczej z poziomu ulicy niż z trybuny czy penthouse'u. "Największa ekscytacja dla człowieka - pisał we wstępie do podręcznika Eda Rickettsa Between Pacific Tides - to przejście od obserwacji do spekulacji, a od spekulacji do hipotezy. To proces twórczy, prawdopodobnie najwyższy i najbardziej satysfakcjonujący, jaki znamy" (s. vi).

Co więcej, pociągał go osobliwy punkt widzenia, drobny incydent, zwyczajny człowiek, a także tematy, które większość dziennikarzy uznałaby za nieciekawe. Próbując raz jeszcze wyjaśnić, dlaczego preferuje formę felietonu, w 1965 roku napisał w otwartym liście do Maxa Lernera, dlaczego "uległ fatalnej pokusie i dołączył do gawiedzi felietonistów":

Może rzecz ma się tak, Max. Wiesz, jak to jest, kiedy pracujesz nad czymś długim i uporządkowanym, a do głowy napływają Ci rozmaite jasne, piękne pomysły i obrazy. Nie ma dla nich miejsca w tym, co piszesz, więc jeśli jesteś młody, zapisujesz je w notesie "na później". I nigdy już do nich nie wracasz, bo są błyszczące i żywe jak kolorowe otoczaki na brzegu obmywanym falą. Nie sposób nie napychać nimi kieszeni. A kiedy wracasz do domu, są już suche i bezbarwne. Ja chciałbym przyszpilić kilka z nich, póki jeszcze są mokre ("Newsday", 4 grudnia 1965).

Wreszcie w wielu jego tekstach poświęconych sprawom społecznym, a zwłaszcza w Ameryce i Amerykanach, jego ostatnim dziele z gatunku non-fiction, wyczuwalny jest szczególny ton naglącej troski. Steinbeck nie moralizował tonem kaznodziei, ale nie był też obojętny; naprawdę mu zależało. Za relacjonowaniem tego, co widział, za uwagą poświęcaną drobnym, lecz znaczącym doświadczeniom stał zarazem moralista i idealista. Przez całe życie pozostawał w gruncie rzeczy idealistą, ponieważ szukał istoty rzeczy, sensów i prawidłowości ukrytych pod powierzchnią obserwacji. Tym właśnie zajmował się u kresu życia: próbą zrozumienia i objaśnienia Ameryki.

Być może to właśnie doświadczenie z kalifornijskiej Central Valley w latach trzydziestych, kiedy jeździł starym furgonem piekarskim, by nie zwracać na siebie uwagi, i obracał się w środowisku robotników sezonowych, ukształtowało wzorzec jego późniejszego reportażu. Odsuwał siebie na dalszy plan, kierował spojrzenie ku codzienności i zwykłym ludziom, aby jak najwierniej uchwycić całość, cały demokratyczny pejzaż. Właśnie to staje się wyrażoną wprost misją Casy'ego w Gronach gniewu, gdy przyłącza się do Joadów w drodze do Kalifornii. Steinbeck pozostał tej misji wierny przez całą swoją karierę: starał się widzieć całość możliwie jasno i widzieć ją sercem, a nie tylko rozumem.

1 Przypisy źródłowe we wprowadzeniach redaktorów odsyłają do pozycji wymienionych w bibliografii; listy niepublikowane, przede wszystkim korespondencja Harry'ego Guggenheima i Johna Steinbecka, cytowane są według daty.

I

MIEJSCA BLISKIE SERCU

Nadzwyczajnie wrażliwy na swoje otoczenie, John Steinbeck łączy serce człowieka z ziemią, na której tenże wzrasta, parafrazując słowa pisarza i ekologa Barry'ego Lopeza (Crossing Open Ground, s. 71). Podobnie jak Lopez, Steinbeck zachęca czytelników do namysłu nad dwoma pierwotnymi pejzażami. Pierwszym z nich jest pejzaż zewnętrzny, czyli relacja z przyrodą, z drzewami i z nocnym kumkaniem żab. Drugim jest pejzaż wewnętrzny, często kształtowany przez miejsca, w których przyszło nam żyć. Wiele z najcenniejszych tekstów publicystycznych Steinbecka poświęconych jest właśnie tym wewnętrznym krajobrazom, a więc miejscom, w których mieszkał i które kochał: Salinas w Kalifornii, gdzie urodził się w 1902 roku i spędził pierwsze osiemnaście lat życia; San Francisco, w którym przebywał krótko w latach dwudziestych; półwyspowi Monterey, gdzie w latach 1930-1936 powstawała jego wczesna proza; Wschodniemu Wybrzeżu, gdzie w Nowym Jorku i Sag Harbor przeżył ostatnie osiemnaście lat.

Refleksje nad tymi miejscami miewają ton medytacyjny i poważny, jak we Wprowadzeniu do lat trzydziestych czy w znakomitym tekście Rozmowa w Sag Harbor. Częściej jednak spojrzenie Steinbecka zabarwione jest humorem, czasem figlarnym, czasem podszytym ironią. Zawsze wyczuwalna pozostaje jego silna więź z miejscami, w których żył. Do pewnego stopnia teksty te układają się w rodzaj autobiografii i jeśli wziąć pod uwagę, jak źle bywał traktowany przez niektórych ludzi zarówno w Salinas, jak i w Monterey, gdzie właściciel biurowca odmówił mu wynajęcia lokalu po powrocie na półwysep w 1944 roku, a także jak straszne były jego zmagania podczas pierwszego pobytu w Nowym Jorku, uderzają brakiem goryczy.

Dolina Salinas, położona dwadzieścia mil od wybrzeża, oraz półwysep Monterey, gdzie jego rodzice mieli domek nad morzem, stały się "krainą Steinbe­cka", ponieważ to właśnie tam lub w najbliższej okolicy toczy się akcja znacznej części jego prozy. Niewielu pisarzy odcisnęło na jakimkolwiek regionie równie trwałe piętno. Turyści odwiedzają te miejsca często nie po to, by zobaczyć je takimi, jakie są, lecz takimi, jakimi uczynił je John Steinbeck. Jak jednak jasno wynika z tekstu W Salinas zawsze jest co robić, autor miał wobec rodzinnego miasta ambiwalentne uczucia. Choć Salinas było znakomitym miejscem dla chłopca, który mógł przemierzać okolicę na swoim kucyku, z czasem coraz bardziej dawał mu się we znaki konserwatyzm lokalnej społeczności. Drażniła go purytańska przyzwoitość miasteczka oraz jego antyzwiązkowe uprzedzenia, choć z perspektywy lat potrafił patrzeć na drobnomieszczańską mentalność z pewną dozą pobłażliwości. Przeciwstawiał Salinas Monterey, opisując półwysep jako miejsce swobodniejsze i bardziej zróżnicowane, tolerancyjne zarówno wobec bohemy, jak i rozmaitych wykolejeńców. W połowie lat czterdziestych wyraził opinię, że półwysep ma duszę, której obecność trudno zauważyć na wschodzie kraju (SLL, s. 28). Szczególnym uczuciem darzył ulicę w Monterey o nazwie Cannery Row (ulicę Nadbrzeżną), gdzie było mnóstwo przetwórni ryb, magazynów, burdeli, sklepów spożywczych i rybackich baraków. Miejsce to bezustannie pulsowało życiem. Co zaskakujące, gdy w 1957 roku poproszono go o tekst poświęcony przebudowie opuszczonych przetwórni i magazynów, nie opowiedział się po stronie nostalgii. Przemysł rybny załamał się tam w 1948 roku i Steinbeck zalecał zatrudnienie "młodych, nieustraszonych i twórczych architektów", którzy zaprojektowaliby coś nowego, dodającego wybrzeżu Pacyfiku świeżego, ekscytującego piękna. Choć później będzie opłakiwał zmiany zachodzące na rodzinnej ziemi, pozostał realistą świadomym konieczności rozwoju ("Monterey Peninsula Herald", 8 marca 1957).

Jego pobyt w San Francisco był stosunkowo krótki. Jak notuje w swoich pamiętnikach, matka zabierała go do miasta głównie na wydarzenia kulturalne, do opery, muzeów i teatrów. Nostalgiczne wspomnienia miejskiej bohemy z dorosłego życia opierają się jednak na niespełna dwóch latach spędzonych tam pod koniec lat dwudziestych, kiedy przeniósł się do San Francisco, by być bliżej swojej przyszłej żony Carol, która pracowała jako sekretarka w firmie Schilling zajmującej się produkcją przypraw. Ich nocne eskapady po mieście miały w sobie coś idyllicznego, lecz Steinbeck nie wspomina długich godzin spędzanych na dźwiganiu bel konopi w magazynie przy nabrzeżu. Nigdy nie pokochał miasta bez reszty. A jednak jego stosunek do innej wielkiej metropolii, w której mieszkał przez wiele lat, czyli Nowego Jorku, pokazuje, że potrafił się przystosować i przywiązać niemal do każdego środowiska. "Nowy Jork, gdy mieszkasz w nim na co dzień - pisał w liście do Carltona Sheffielda, znajomego z college'u - bardziej przypomina wieś niż miasto. Twoja dzielnica jest wioską, a na Times Square jeździsz tak, jak kiedyś jeździło się do San Francisco" (SLL, s. 456). Mieszkając tam krótko na początku lat czterdziestych, a od 1950 roku już na stałe, miewał momenty szczerego zachwytu tym miastem. "Nowy Jork jest nieprawdopodobny", mówił w audycji radiowej w 1955 roku. "Powietrze jest tu nasycone niestrudzoną energią. Mogę pracować w tym mieście bez zmęczenia dłużej i ciężej niż w jakimkolwiek innym miejscu" ("The Saturday Review", 26 listopada 1955).

Jednak życie miejskie, niezależnie od tego, z jakim entuzjazmem je reklamował, nie dawało pełnej satysfakcji człowiekowi, który potrzebował przestrzeni, kontaktu z przyrodą i bliskości morza. Szczególnie brakowało mu oceanu: jego zapachu, ptaków morskich oraz ludzi wypływających łodziami na połów. "Mamy cywilizację miejską - zauważył Arthur Miller - a John Steinbeck nie był człowiekiem miasta. Lubił czasem myśleć, że nim jest. Próbował znaleźć w Stanach Zjednoczonych wspólnotę, która by go karmiła i na którą mógłby reagować uczuciowo, a nie tylko jako obserwator czy komentator. Ale nie wiem, czy takie miejsce w ogóle jeszcze istnieje na świecie" (Benson, s. 701-702). Ze swoją trzecią żoną Elaine Steinbeck osiedlił się w starym wielorybniczym miasteczku Sag Harbor na Long Island, które przypominało mu Monterey, dzięki czemu mógł się z nim związać uczuciowo. W 1954 roku kupili niewielki domek położony na cyplu, z widokiem na zatokę. Przystosowali go do użytkowania zimą, dzięki czemu stał się czymś więcej niż tylko letnią siedzibą. Nawiązali przyjaźnie, a Steinbeck mógł chodzić w starych ubraniach i marynarskiej czapce oraz spacerować do miasteczka na poranną kawę. Kupił łódź, z czasem kilka kolejnych, i łowił ryby, albo tylko udawał, że łowi, ze swoimi dwoma synami, agentką Shirley Fisher oraz gośćmi. W Sag Harbor Steinbeck mógł zrzucić ciężar sławy, rozmawiać z miejscowymi, czytać, spędzać długie godziny na majsterkowaniu i obmyślaniu drobnych udoskonaleń, żeglować po zatoce i, rzecz jasna, pisać w maleńkim, ośmiokątnym gabinecie, który zbudował dla siebie na cyplu i który nazwał swoją radosną strażnicą, Joyous Garde. "Tutaj - pisał do swojego redaktora Pascala Coviciego z Viking Press - odzyskuję dawne poczucie spokoju i pełni" (Benson, s. 784).

Eseje Steinbecka poświęcone bliskim mu przestrzeniom mają charakter pamiętnikowy, są świadectwem jednej z najbardziej ujmujących cech jego prozy: głębokiego przywiązania do miejsca.

W Salinas zawsze jest co robić

Wczesne wspomnienia o Salinas są w mojej głowie tak pomieszane, że właściwie nie wiem, co pamiętam naprawdę, a co tylko mi mówiono. Dość wyraźnie utkwiło mi jednak w pamięci trzęsienie ziemi z 1906 roku. Ojciec zabrał mnie wtedy na Main Street; pamiętam obrócone w ruinę ceglane budynki. Nasz drewniany dom nie ucierpiał, choć komin okręcił się całkowicie wokół własnej osi, nie przewracając się. Najsilniejsze wspomnienie dotyczy jednak gramofonu, który dostaliśmy po dwóch latach prenumeraty "San Francisco Call", naszej pierwszej "mówiącej maszyny". Spadł z półki i roztrzaskał się w drobny mak. W Salinas mieszkało wówczas dwa i pół tysiąca ludzi, lecz lokalni patrioci z pełnym przekonaniem zapowiadali, że pewnego dnia będzie to metropolia licząca pięć tysięcy mieszkańców.

Salinas rządziło się tradycyjnymi wartościami, to miasteczko nigdy nie zapominało i nie wybaczało doznanych krzywd. Można podać za przykład choćby wyścig wozów strażackich w Dzień Niepodległości w 1900 roku, w którym rywalizowaliśmy z Watson­ville. Drużyna z Salinas sprawnie rozwinęła wąż i miała wyraźną przewagę, po czym z przerażeniem odkryła, że gwint złączki został spiłowany na gładko. Nie dało się niczego podłączyć i puścić wody, więc skutkiem było przegranie wyścigu. Watsonville ewidentnie walczyło nieuczciwie. Przez kolejną dekadę każde poruszenie tego tematu kończyło się publiczną awanturą, a mieszkańcy Watsonville zostali okrzyknięci oszustami. Nie przyszłoby mi do głowy im ufać.

Stary królewski trakt Camino Real, łączący kluczowe obszary Kalifornii, biegł w górę doliny i z bardzo dobrego powodu omijał Salinas. Miejsce, które później miało się tak nazywać, było pasmem bagien porośniętych sitowiem, które pod koniec lata wysychały, pozostawiając biały alkaliczny osad. Okolica zawdzięcza swoją nazwę właśnie temu solnemu nalotowi. Dyliżanse kursujące królewskim traktem zatrzymywały się w Natividad, przyjemnym miasteczku położonym wyżej, u podnóża pasma górskiego Gabilan, wolnym od mgły, bagien i komarów, osłoniętym przed gwałtownymi wiatrami, które codziennie wdzierały się w głąb doliny. W Natividad mieścił się poza tym niewielki college, być może pierwszy w całej Kalifornii.

Jednak niepojęte są ścieżki ludzkich impulsów. Ktoś na tych bagnach zbudował kuźnię, a wokół niej zaczęły wyrastać domy. Main Street wdzierała się w mokradła, a nad ciemnymi, cuchnącymi trzęsawiskami przerzucono niewielkie mostki. Na tym najmniej obiecującym skrawku ziemi konsekwentnie rozrastało się Salinas, podczas gdy Natividad obumierało. Wzniesiony z suszonej cegły budynek college'u stracił dach i okna, a królewski trakt zamienił się w wiejską dróżkę. Kiedy pojawiłem się na świecie, znaczną część bagien już zasypano, lecz pozostało ich dość, by noce wypełnialo kumkanie żab. Byłem już całkiem duży, gdy zrozumiałem, że cisza nie składa się z nieprzerwanej kakofonii żabiego śpiewu.

Salinas nigdy nie było ładnym miastem. Miało w sobie bagienny mrok. Wisiała nad nim gęsta szara mgła, a nieustanny wiatr dął w górę doliny, zimny i na swój sposób rozpaczliwie monotonny. Góry po obu jej stronach były piękne, lecz Salinas nie, i wszyscy o tym wiedzieliśmy. Być może właśnie dlatego w mieście zrodziła się pewnego rodzaju gwałtowna asertywność, energia przypominająca rekompensatę za grzech. Miejskie motto, nadane przez reportera wyprzedzającego swoją epokę, brzmiało: "Salinas jest". Nie wiem, co to właściwie znaczy, ale nie mam wątp­liwości co do hipnotyzującej mocy tych słów.

Gdy bagna osuszono i na powierzchni ukazał się czarny, cuchnący muł, stwierdzono, że ziemia ta jest niewiarygodnie żyzna. Salinas stało się więc bogate. Mówiono nam, że jesteśmy najbogatszą społecznością na świecie w przeliczeniu na mieszkańca. Przypuszczam, że była to prawda. My, mieszkańcy Salinas, z pewnością nigdy nie podawaliśmy tego w wątpliwość, nawet wtedy, gdy sami byliśmy spłukani. Było to miasteczko drewnianych domów szkieletowych, handlowe centrum doliny i towarzyskie centrum całego świata, przynajmniej tego świata, który znaliśmy.

Struktura społeczna była osobliwa, a zarazem postępowa. Na jej szczycie stali Cattle People, czyli hodowcy bydła, pierwsze rodziny Salinas, swoista szlachta wywodząca swój status z faktu, że byli jeźdźcami i obracali dobrami tradycyjnie przypisanymi arystokracji: ziemią i bydłem. Ich pozycja była niepodważalna, trochę jak pozycja angielskiej rodziny królewskiej. Potem z Holandii przyjechał Claus Spre­ckels i zbudował Cukrownię, zapisywaną zawsze wielką literą. Tereny nizinne wokół Salinas obsadzono burakami cukrowymi, a Sugar People, cukrownicy, dobrze prosperowali. Byli nowobogaccy, rzecz jasna, lecz wypłacalni. Cattle People patrzyli na nich z pogardą, ale jak każda arystokracja szybko nauczyli się, że ostateczną władzą nie jest pochodzenie, lecz pieniądz. Sugar People być może nigdy nie zaszliby towarzysko daleko, gdyby sałata nie stała się zielonym złotem doliny. Wtedy pojawiła się nowa fala nowobogackich, Lettuce People, producenci sałaty. Sugar People dołączyli do Cattle People w zadzieraniu nosa. Lettuce People z kolei patrzyli z góry na Carrot People, żyjących z uprawy marchwi, a tamci woleli trzymać dystans wobec Cauliflower People, parających się uprawą kalafiorów. Jednocześnie miasteczko się rozrastało, zajmując coraz większy obszar. Ulice wybiegały na wieś, a pola uprawne ustępowały miejsca osiedlom. Salinas rozrosło się najpierw do pięciu, a potem do dziesięciu tysięcy mieszkańców. Entuzjaści twierdzili, że dwadzieścia tysięcy wcale nie jest zbyt ambitnym celem. Mieliśmy murowane liceum i zbrojownię Gwardii Narodowej, w której urządzano potańcówki. Latem odbywało się rodeo, mające przyciągać turystów.

To święto zaczęło się jako forma lokalnej rywalizacji. Do konkursów w łapaniu na lasso stawali wujowie, a nawet wysportowane ciotki. Ranczerzy z doliny i z podnóży gór przyjeżdżali w siodłach zdobionych srebrem, a ich synowie popisywali się umiejętnością pracy z nieujeżdżonymi końmi. Z czasem jednak wkroczyli profesjonaliści i całość zaczęła się przekształcać w show biznes. Pracujący na ranczu kowboj nie miał czasu, by osiągnąć cyrkową perfekcję zawodowców. Wkrótce nawet dzikie konie i byki rasy Brahman sprowadzano z zewnątrz, a kowboje-klauni, wędrujący od pokazu do pokazu, zajęli miejsce chłopaków od Lynchów, Abernathych i Bardinów.

Najlepiej pamiętam Salinas z czasów, gdy liczyło między cztery a pięć tysięcy mieszkańców. Wtedy można było iść Main Street i zagadywać każdego napotkanego. Policjanta Toma Meeka, szeryfa Nesbita, Jima Bardina, pana Piodę, kierownika Cukrowni, albo kogokolwiek z niezliczonej rzeszy Hughesów. Kolejne pokolenia Portugalczyków, Szwajcarów i Skandynawów stawały się Amerykanami, aż nazwiska Tavernetti, Sveresky, Anoitzbehere i Nissen przestały w naszych uszach brzmieć obco.

Zastanawiam się, czy wszystkie miasta kryją w sobie tę czerń, tę przemoc czającą się tuż pod powierzchnią. Oczywiście było to jedyne miasto, jakie znałem. Czy każde pełne jest mrocznych szeptów? Informacje o zatuszowanych morderstwach przewijały się jedynie w formie aluzji, mówiło się też o defraudacjach funduszy publicznych. Gdy spłonął stary budynek sądu, przebąkiwano, że zawierał akta, które mogłyby okazać się niebezpieczne dla pewnych urzędników. Jakaś czerń zdawała się unosić z bagien, rodzaj szeptanego, ponurego przyczajenia, nigdy do końca niewyjawionego. Podskórna przemoc bulgotała bezgłośnie jak gnijąca roślinność pod czarną wodą zarośniętą szuwarami. Nie sądzę, by Salinas było w tamtych czasach wesołym miejscem. Monterey było wesołe, Salinas nie. Być może winę ponosił wiatr, dzień w dzień uderzający w zakończenia nerwów. A może winne były te miesiące wszechogarniającej, smutnej, szarej mgły.

Ludzie pragnęli bogactwa i je zdobywali, a potem na nim osiadali; odnosiło się wrażenie, że gdy już je mieli, gdy kupili najlepszy automobil i odbyli znienawidzoną, lecz konieczną podróż do Europy, ogarniało ich rozczarowanie i smutek, że to już wszystko. Nie zostawało nic poza zarabianiem kolejnych pieniędzy. Trupy teatralne przyjeżdżały do Monterey, czasami odbywały się tam nawet przedstawienia operowe. Pisarze, malarze i poeci hulali w Carmel, lecz nic z tego nie docierało do Salinas. Jeśli chodzi o tak zwaną kulturę edukacyjną, latem odwiedzali nas reprezentanci ruchu Chautauqua: William Jennings Bryan, Billy Sunday oraz The World of Art z pokazem slajdów w wielkim namiocie z drewnianymi ławkami. Wszyscy kupowali bilety na cały cykl, ale bez porównania największą popularnością cieszył się Billy Sunday w rękawicach bokserskich, walczący na ringu z diabłem.

Pan Rowling, nauczyciel gry na skrzypcach, przez lata próbował tchnąć życie w niewielką orkiestrę, lecz miasteczko wolało słuchać, jak Joe Conner śpiewa irlandzkie piosenki. Od czasu do czasu jednak coś nas z tego letargu wyrywało. Pewnego razu do oddalonego o osiemnaście mil Del Monte, przyjechała Tetrazzini. My, dzieci ze szkoły powszechnej, nauczyliśmy się włoskich słów Santa Lucia, zapisanych fonetycznie na tablicy, i pojechaliśmy do Del Monte, a każde z nas ściskało w dłoniach przywiędły bukiecik fiołków. Zaśpiewaliśmy dla niej, rzuciliśmy w jej stronę nasze fiołki i wróciliśmy do domu ze smutkiem. Była to tęga kobieta w gorsecie, która rozpłakała się na nasz widok. Nie pamiętam, żeby śpiewała. Może nasze śpiewanie zbiło ją z tropu, a może wcale nie płakała, tylko się śmiała.

Jedną część Salinas nazywano Kidville - była to dzielnica zamieszkiwana przez ubogie rodziny wielodzietne. Na dzieciaki z Kidville mówiło się, że są "zza torów".

Andy był takim dzieciakiem z Kidville, a jednocześnie jednym z najmilszych chłopców, jakich kiedykolwiek znałem. Cichy, samotny, chodził własnymi ścieżkami, a jednak lubił być z innymi. Nieważne, jak wcześnie przyszło się na podwórko szkoły West End, Andy już tam był, czekał przykucnięty pod drewnianym płotem. Był chłopcem, który krążył po okolicy o świcie. Przy każdym poruszeniu, przy każdym zamieszaniu widziało się Andy'ego gdzieś z boku, milczącego, lecz obecnego. Gdy mężczyźni rozmawiający na osobności mówili: "Zabierzcie stąd tego dzieciaka", tym dzieciakiem był Andy. Wszyscy byliśmy zakochani w nauczycielce z czwartej klasy; wyszło na jaw, że Andy najbardziej ze wszystkich, ale jak zwykle pozostawał cichy i zamknięty w sobie.

Mieliśmy w Salinas swoje atrakcje poza nabożeństwami, pokazami cyrkowymi i okazjonalnym morderstwem. Musiała się pojawić także rozpacz, jak wtedy, gdy samotny mężczyzna mieszkający w maleńkim domku przy Castroville Street włożył sobie do ust lufę strzelby i nacisnął spust palcami u stóp. Tego ranka Andy nie był pierwszy na szkolnym podwórku, lecz gdy się pojawił, miał przy sobie najbardziej ekscytujący "przedmiot", jaki kiedykolwiek znalazł się w rękach dziecka z Salinas. Niósł go w jednej z tych małych pasiastych torebek, w które pakowało się cukierki. Położył go na biurku nauczycielki jako prezent. Tak bardzo ją kochał.

Pamiętam, jak otworzyła torebkę i wypadło z niej na biurko ludzkie ucho, ale nie pamiętam, co było potem. Mam jakąś blokadę pamięci, być może wywołaną zbyt mocnym przeżyciem. Od tamtej chwili nauczycielka zdawała się czuć do Andy'ego niechęć - i to złamało mu serce. Dał jej przecież jedyne ucho, jakie on albo jakiekolwiek inne dziecko mogło kiedykolwiek posiadać.

W Salinas mieliśmy wielu ludzi, których dziś nazywa się barwnymi postaciami. Kiedy patrzę wstecz, wydaje mi się teraz, że to były wyraziste postacie z krwi i kości, ale wtedy sądziłem, że wszyscy żyją właśnie w ten sposób.

Był Głodny Anderson, o którym mówiono, że ogląda każdego dolara, zanim go wyda. On i jego żona mieszkali mniej więcej milę za miastem. Przezwisko przylgnęło do niego po pewnym zdarzeniu związanym z remontem dachu jego domu. Robotnicy spóźnili się z zejściem na obiad w południe, a gdy się pojawili w kuchni po sześciu czy siedmiu minutach, okazało się, że Głodny zdążył zjeść ich kanapki. Wyjaśnił, że skoro tak się spóźniali, pomyślał, iż nie mają ochoty jeść. Od tamtej pory mówiono na niego Głodny Anderson i zaczęto powtarzać, że to sknera. Chcąc udowodnić, że nim nie jest, kupił lśniący automobil marki Chalmers, lecz nie zdołał powściągnąć naturalnych dla siebie instynktów. Samochód trzymał w szopie w mieście: przyjeżdżał koniem i bryczką, objeżdżał miasto autem, odstawiał je z powrotem i truchtem wracał na farmę.

Mieliśmy też człowieka, który nosił długie włosy i wyglądał bardzo dystyngowanie. Słyszeliśmy, że to dlatego, iż miał przycięte czubki uszu - co podobno stosowano powszechnie jako karę za kradzież owiec.

A poza tym mieliśmy skąpców, i to całe mnóstwo. Bóg jeden wie, kim byli, ale najwyraźniej ich potrzebowaliśmy, choćby dla tych wizji liczenia złotych monet i ukrywania skarbów. W tamtych czasach wiele transakcji przeprowadzano w złocie. Papierowi bardzo nie ufano, po prostu dlatego, że był czymś nowym. Jeden z naszych bogaczy pocił się z nerwów, gdy musiał płacić w złocie. Papier oszczędzał mu wielu bolesnych emocji, bo nie wydawał mu się do końca prawdziwym pieniądzem.

Mieliśmy jednak jednego skąpca-okrutnika, takiego z prawdziwego zdarzenia, który dawał nam mnóstwo uciechy. Oczywiście dziś wiem, że był stuknięty, ale wtedy wyglądało to inaczej. Mieszkał z żoną i córką pod miastem w ponurym, małym domu otoczonym sadem. Uchodził za liczykrupę. Mój ojciec prowadził wtedy skład pasz i ten człowiek przychodził kupować pięć funtów śruty - czegoś pomiędzy mąką a otrębami. Co tydzień kupował śrutę i, jak się zdawało, nic innego. Tym żywiła się cała rodzina: śrutą i jabłkami.

Najpierw zmarła mu córka, a rok później żona. Mówiono - a były to informacje z czwartej ręki - że lekarz wpisał w aktach zgonu śmierć głodową. I tak nasz skąpiec został zupełnie sam w swoim mrocznym domu otoczonym mrocznym sadem.

Naturalnie był dla nas, dzieciaków, łatwym celem. Nocami podkradaliśmy się pod jego okno i podglądaliśmy, jak siedzi przy lampie naftowej i pisze w wielkiej księdze rachunkowej. Co jakiś czas wstawał i wygłaszał przemowę do pustego krzesła. Słyszeliśmy jego głos i widzieliśmy gesty, ale nie potrafiliśmy rozróżnić słów. A potem odkryliśmy coś zachwycającego. Jeśli siedział bez ruchu zbyt długo, mogliśmy go "rozruszać", stukając lekko w ścianę, jak duchy. Zrywał się na równe nogi i zaczynał wygłaszać mowy, wymachiwał rękami i potrząsał pięścią; twarz mu się wykrzywiała z nadmiaru emocji, a z ust ciekła ślina. Kiedy doprowadzaliśmy go do takiego stanu przez dłuższy czas, z rzadka udawało nam się sprawić, że tarzał się po podłodze. W Salinas zawsze było co robić.

A potem któregoś dnia zniknął - i bardzo nam było smutno, bo myśleliśmy, że wyjechał. Ale nie wyjechał. Był tam, w środku, i dopiero po jakichś dziesięciu dniach ktoś go znalazł; koroner musiał zabrać go stamtąd w gumowym pokrowcu, a dom spryskać kreozotem.

Cóż, dopadła nas gorączka złota. Wykopaliśmy doły przy korzeniach każdej jabłoni w jego sadzie. Udało nam się otworzyć okno i przeszukaliśmy dom, trzymając chusteczki przy nosach. Wielka księga rachunkowa wciąż leżała na swoim miejscu, a w niej zdania w rodzaju: "Boże dobry, Boże dobrotliwy, jak wątroba, jak lina, Boże, do diabła, do licha, do świtu". Nie miało to żadnego sensu, chyba że dla psychiatry, a psychiatrów jeszcze wtedy nie wynaleziono. Tak czy inaczej, próbowaliśmy znaleźć tajne skrytki. Opukiwaliśmy ściany, a nawet podważyliśmy kilka desek podłogowych. W końcu musieliśmy się poddać. Wtedy daleki krewny zajrzał w miejsce, które przeoczyliśmy: pod zlew, do kolanka syfonu w kształcie litery U. Znalazł tam torebkę po mące, a w niej osiem tysięcy dolarów w złocie. Do dziś przechodzą mnie ciarki na myśl, że mogliśmy znaleźć te pieniądze. Odmieniłoby to całe nasze życie i życie naszych rodziców.

Salinas miało przyjemnie zrównoważony zestaw lóż masońskich: wesołych Łosi, Drwali Świata, Rycerzy Pytii, a później także Rycerzy Kolumba. Moja rodzina należała do masonerii. Ojciec udzielał się w jednym z klubów, matka zaś była członkinią Zakonu Gwiazdy Wschodniej. Ojciec osiągnął średni stopień masoński: nie tak wysoki jak niektórzy, ale wyższy niż wielu. Część ceremonii musiała się odbywać półpublicznie, ponieważ do dziś jestem w stanie przywołać widok Louisa Schneidera, miejscowego rzeźnika, jak siedzi na tronie czerwony na twarzy, niski, gruby, z sumiastymi wąsami zakręconymi ku górze. Sądzę, że było to podczas obrządku w Royal Arch. Miał na sobie królewską szatę ze sztucznym gronostajowym kołnierzem i złotą koronę wysadzaną klejnotami wielkości połówek kurzych jaj. Do królewskiego stroju nie pasowały tylko mankiety granatowych spodni z krepy oraz buty o kwadratowych noskach.

Salinas miało inne przeznaczenie niż pozostałe miasta. Żyzna czarna ziemia to jedno, lecz gęsta szara mgła oraz chłodne, chwilami wręcz zimne powietrze, nadające mu paskudny klimat, sprawiały, że rosła tu najlepsza sałata na świecie. Zbierano ją kilka razy do roku, także wtedy, gdy nigdzie indziej w Stanach sałata jeszcze nie urosła. Miasto ochrzciło się mianem "Salaterki Świata", a wagony chłodnicze sunęły równymi strumieniami z bocznic kolejowych w stronę Chicago i Nowego Jorku. Wzdłuż torów ciągnęły się długie hale pakowni, a miejscowy dostawca lodu, ten sam, który niegdyś nosił na grzbiecie pięćdziesięciofuntowe bloki, zbił majątek.

Zapotrzebowanie na siłę roboczą stało się ogromne. Sprowadzano Filipińczyków do zbierania i szatkowania sałaty, co przyniosło interesujące skutki. Nie wpuszczano tam żadnych Filipinek, a ci mali, ciemnoskórzy, ruchliwi mężczyźni co chwila pakowali się w kłopoty z tymi, które określano mianem "białych kobiet". Filipińczycy mieszkali i pracowali w grupach po pięciu lub sześciu. Jeśli ktoś wszedł w konflikt z jednym, natychmiast miał przeciwko sobie całą szóstkę. Wspólnie, w takich grupach, kupowali też samochody i w podobny sposób "załatwiali" sobie kobiety. Zarobki pięciu czy sześciu składały się na pokaźną sumę i mogli sobie pozwolić na całkiem niezłą "wspólną kobietę". Z jakiegoś powodu urażało to delikatną moralność pewnej grupy naszych obywateli, którzy w innych sprawach nie wydawali się szczególnie wrażliwi. W sobotnie wieczory dochodziło do całkiem solidnych bijatyk gangów w klubach bilardowych przy Market Street.

Oprócz Filipińczyków zbierających sałatę potrzeba było ludzi, którzy ją oczyszczali i pakowali w specjalnych szopach. Zatrudniano więc kobiety i mężczyzn do przygotowania sałaty do transportu, a osobno do nakładania lodu i zbijania skrzyń. Byli to robotnicy sezonowi przemieszczający się za zbiorami z miejsca na miejsce. Nie brakowało ich nigdy, jedni pracowali na godziny, inni na akord.

W końcu postanowili założyć związek zawodowy, co było nieuniknione. Wszyscy tak robili, a oni nie chcieli odstawać od reszty. Pracodawcy głośno narzekali, że stoją za tym komuniści, i być może mieli rację. Nigdy jednak niczego nie udowodniono ani w jedną, ani w drugą stronę, a związek powstał tak czy inaczej. Przypuszczam, że płace były dość niskie, a zyski całkiem wysokie. Kiedy więc mieli już związek, pracownicy pakowni wystąpili z żądaniami podwyżek, a gdy im odmówiono, rozpoczęli strajki.

Dalszy bieg wydarzeń byłby niewiarygodny, gdyby nie potwierdzały go ówczesne gazety z Salinas. Mianowicie pojawił się człowiek, który przedstawił się właścicielom farm i szeryfowi jako ekspert od łamania strajków. Musiał budzić zaufanie swoją postawą, gdyż szeryf przekazał mu sprawę bez zbędnej zwłoki.

"Generał" zajął apartament w Geoffrey House, zainstalował bezpośrednie linie telefoniczne do różnych posterunków, a nawet miał jeden zestaw telefonów niepodłączonych do niczego. Przed jego drzwiami stanęli uzbrojeni strażnicy i tak Salinas weszło w stan oblężenia. Zorganizowano straże obywatelskie. Pracownicy stacji benzynowych, właściciele małych sklepów, urzędnicy i kasjerzy bankowi sięgnęli po sztucery, strzelby, a także setki sztuk broni palnej należącej do mieszkańców małych amerykańskich miasteczek, którzy - przynajmniej na Zachodzie - są bodaj najlepiej uzbrojonymi ludźmi na świecie. Pamiętam, że kiedyś policzyłem i okazało się, że sam mam dwanaście sztuk broni różnego kalibru, a nie należałem bynajmniej do najlepiej wyposażonych. Oprócz strzelców po ulicach maszerowały oddziały ćwiczebne z kijami bejsbolowymi. Wszyscy świetnie się bawili. Sklepy były zamknięte, a poruszanie się po mieście oznaczało, że co kilka przecznic zatrzymywali cię uzbrojeni po zęby ludzie, z którymi chodziłeś kiedyś do szkoły.

Pikietujący zaczęli odczuwać niepokój. Generał siedział w strzeżonym apartamencie w Geoffrey House, wydając rozkazy i obmyślając strategię. Być może wierzył, że Salinas grozi unicestwienie. Trudno mi to ocenić. Nagle rozpuścił wiadomość, że dokerzy z San Francisco, oddalonego o sto mil, najpotężniejszy i najlepiej zdyscyplinowany związek zawodowy w stanie, maszerują na Salinas, śpiewając Międzynarodówkę. Przez miasto przeszedł dreszcz podniecenia i grozy. Z kwatery głównej poszły rozkazy. Mieszkańcy ruszyli na obrzeża miasta, zdecydowani walczyć do upadłego. Szeryf zdawał się w tym czasie pełnić funkcję gońca Generała.

Wtedy pewien szczególnie czujny obywatel dokonał przerażającego odkrycia i stał się bohaterem. Zauważył, że na jednej z dróg prowadzących do Salinas w regularnych odstępach stoją czerwone chorągiewki. Było to dokładnie to, czego Generał się spodziewał. Tędy bez wątpienia mieli maszerować dokerzy. Generał wystosował depeszę do gubernatora z prośbą o postawienie Gwardii Narodowej w stan gotowości, po czym, jako przebiegły strateg, nakazał publicznie spalić czerwone chorągiewki na Main Street.

Wszystko mogło się dobrze skończyć, gdyby mniej więcej w tym samym czasie komisja do spraw ruchu drogowego nie poskarżyła się, że ktoś kradnie paliki geodezyjne wyznaczające poszerzenie szosy, gdyby jedna z gazet z San Francisco nie zbadała sprawy i nie odkryła, że dokerzy pracują na nabrzeżach jak zwykle, oraz gdyby gospodynie z Salinas nie wszczęły ostrych protestów z powodu utrudnień w dostępie do żywności. Obywatele niechętnie pochowali broń, właściciele zgodzili się na niewielką podwyżkę płac, a Generał opuścił miasto. Zawsze się zastanawiałem, co się z nim później stało. Miał w sobie pierwiastek geniuszu. Przez długi czas mieszkańcy Salinas nie chcieli wracać do tej historii. Dla własnego komfortu zapomnieli o niej na dobre. Salinas było bardzo interesującym miastem.

Dziś jest czymś w rodzaju metropolii liczącej blisko czternaście tysięcy mieszkańców żyjących w miejscu, gdzie kiedyś na bagnach stanęła kuźnia. Całe oblicze doliny się zmieniło. A jednak wysoko nad nią ciągle wisi cienka zasłona szarej mgły i każdego popołudnia surowy, nieustępliwy wiatr wieje w górę doliny od strony King City. I miasto wciąż potwierdza słuszność hasła z czasów swej wczesnej młodości... Salinas jest!

1955

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI