Katarzyna Dembicz
Uniwersytet Warszawski
Kuba: każdy dzień i każdy rok jest rewolucją1
Gdy myślimy o Kubie w kontekście rewolucyjnych doświadczeń, najczęściej przypominamy sobie rok 1959. Opieram tę opinię na swoich wieloletnich obserwacjach. Rzadko kiedy polski czytelnik, a także badacz (nie amerykanista), wskaże inne niż rewolucja kubańska 1953-1959 historyczne wydarzenie związane z Kubą, chociaż polska literatura naukowa i popularnonaukowa dotycząca tej karaibskiej wyspy nie jest mała2. Niewiele w niej jednak analiz odnoszących się do miejsca rewolucji w kubańskim społeczeństwie. Właśnie to przekonanie legło u podstaw niniejszego artykułu. Jego głównym założeniem jest, iż rewolucja stała się immanentną częścią tożsamości i codziennego życia Kubańczyków, a celem jest pokazanie miejsca rewolucyjnych wydarzeń w dwudziestowiecznej historii Kuby. Aby móc tego dokonać, odstąpię od zwykłego opracowania faktograficzno-chronologicznego, a wykorzystam w analizie narzędzia, które daje nam socjologia historyczna. Jej istotą, jak pisze Marcin Kula (Kula, 2017, s. 83-88), jest zorganizowanie refleksji wokół problemów i to rozpatrywanych w długim trwaniu przy uwzględnieniu ich występowania na różnych obszarach. W naszym przypadku można zadać pytanie: jakie sprawy są istotne dla współczesnych dziejów Kuby i jej mieszkańców, które rysują się szczególnie wyraźnie i które jednocześnie można uznać za warte analizy? Z pewnością będą to procesy rewolucyjne. W takim interdyscyplinarnym podejściu bardzo ważne miejsce zajmują studia komparatystyczne nad zmianą społeczną i konfliktami społecznymi w kontekście historycznym. Stąd też w analizie dynamiki zmian społecznych kluczowe znaczenie ma czas i przestrzeń, ta ostatnia traktowana jako wytwór społeczny. Dlatego uzasadnione jest zastosowanie badania współzależności między przeszłością a teraźniejszością, czego rezultat przedstawię w niniejszym artykule.
W pierwszej kolejności opisane zostaną, w sposób bardzo skrótowy, trzy wydarzenia historyczne o charakterze rewolucyjnym i zmiany społeczne dokonujące się w ich wyniku na przestrzeni XX wieku na Kubie. Następnie, opierając się na wybranych przykładach, przedstawię aktualny dyskurs polityczny, a także ten, który towarzyszył wydarzeniom w przeszłości, tak aby wskazać odwołania w nim do idei rewolucyjnych. Na podstawie wybranych materiałów z obszaru szeroko rozumianej sztuki oraz literatury postaram się dowieść, że można mówić w przypadku kubańskiej rzeczywistości, iż rewolucja jest stałym jej elementem. Myśląc o kubańskiej rzeczywistości, mam na myśli również tożsamość narodową, która może być rozumiana, zgodnie z propozycją Benedicta Andersona, jako artefakt kulturowy, gdzie naród jest swoistą wyobrażoną wspólnotą polityczną, której członkowie pielęgnują w umyśle jej obraz (Anderson, 1991).
Zanim zagłębię się w postawioną tezę i pytania, konieczne jest przedstawienie pojęcia rewolucji. Podążając za Alexisem de Tocqueville'em (1996), terminem "rewolucja" określa się nagłą zmianę ustroju politycznego, mniej lub bardziej gwałtowną, w wyniku której nie tylko grupa dominująca zostaje wyparta przez inną, ale także w której dochodzi do znaczących zmian we wspomnianym podsystemie społecznym. Jednocześnie jest to proces, który pociąga za sobą radykalną transformację zasady organizacji społecznej, mniej lub bardziej pokojową, i który dokonuje się w długotrwałym procesie historycznym. Zdefiniowane cele niniejszego studium implikują, że do rewolucji odnoszę się na kilka sposobów:
- jako rzeczywistego i dynamicznego procesu społeczno-politycznego, który posiada swoje etapy, przyczyny i skutki;
- jako idei propagandowej, używanej przez różne grupy do mobilizacji mas i zdobycia poparcia dla swoich celów politycznych i ich realizacji;
- jako mitu, w którym rewolucja jest pewnego rodzaju narracją i legendą, projektem często idealizowanym i romantyzowanym w kulturze i historii.
1. Kubańskie rewolucje
U genezy kubańskich rewolucji legło poczucie zdominowania przez inne państwo (najpierw Hiszpanię, a następnie USA) oraz klasę społeczną działającą wyłącznie we własnym bądź zagranicznym interesie. Jednocześnie ich inicjatorzy i uczestnicy kierowali się chęcią dokonania zmian społecznych w imię przyszłych losów narodu. Zgodnie z taką interpretacją możemy wskazać trzy rewolucje mające miejsce na Kubie między 1895 a 1959 rokiem. Pierwszą jest La Guerra de la Independencia, która chociaż przypadła na koniec XIX wieku (lata 1895-1898), to jej konsekwencje uwidoczniły się w pierwszych dekadach XX stulecia. Stąd uwzględnienie jej w analizie. Drugą jest rewolucja 1933 roku, po której nastąpiły głębokie zmiany w świadomości politycznej idące w kierunku budowy demokracji liberalnej oraz pluralizacji życia politycznego. Trzecie wydarzenie to rewolucja 1959 roku, która zerwała z dotychczasowym ładem polityczno-ekonomicznym i społecznym kraju oraz przedefiniowała jego relacje zewnętrzne.
1.1. Wojna niepodległościowa 1895-1898 zwieńczyła działania powstańczo-wojenne prowadzone na Kubie od 1868 roku. Ich celem było obalenie hiszpańskich rządów i uzyskanie politycznej suwerenności. W wyniku powstańczych działań, które stały się częścią krótkiej, ale jakże ważnej wojny między USA i Hiszpanią (1898), a także politycznej determinacji Kubańczyków, Kuba uzyskała w 1902 roku niepodległość, poprzedzoną jednak czteroletnią okupacją wojskową Stanów Zjednoczonych Ameryki (1898-1902). Bohaterowie tej rewolucji Máximo Gómez, Calixto García, Antonio Maceo i José Martí stali się ikonami wolności współczesnej Kuby i Ameryki Łacińskiej oraz symbolami waleczności, do których odwoływać się będą kolejne zrywy rewolucyjne na wyspie.
Etap transformacji, jaki nastąpił w okresie administrowania wyspą przez USA, po zakończeniu wieloletnich działań zbrojnych, pomógł odbudować zrujnowaną rzeczywistość kraju, zarówno tę instytucjonalno-prawną, społeczną, jak i gospodarczą. Przemiany powojenne pozwoliły z jednej strony na polepszenie warunków życia mieszkańców oraz uzyskanie większych swobód obywatelskich, z drugiej - dały podstawy do głębokiego uzależnienia Kuby od USA. Na płaszczyźnie społeczno-demograficznej działania administracji USA można scharakteryzować jako idące w kierunku higienizacji życia. Przeprowadzono kampanie zmierzające do polepszenia warunków sanitarnych, szczególnie w miastach. Przykładowo, przeznaczono specjalne fundusze na rozwój wodociągów i kanalizacji, a w roku 1901 prowadzono intensywne opryski celem zmniejszenia populacji komara Aedes aegypti przyczyniającego się do rozwoju żółtej febry (Toledo Curibelo, 2000).
Budowa sprawnej administracji, jako jeden z celów okupanta, wymagała przeprowadzenia wyborów przy wcześniejszym uporządkowaniu prawa. W 1900 roku odbyły się pierwsze wybory samorządowe, w których wygrała Narodowa Partia Kuby (Partido Nacional Cubano). Powołano Zgromadzenie Konstytucyjne, które opracowało treść nowej ustawy zasadniczej (Bethell, 1992). Relacje między Kubą a USA zostały określone w Poprawce Platta, zatwierdzonej przez Kongres i Izbę Reprezentantów, która została przyjęta z wielkimi oporami przez Zgromadzenie Konstytucyjne Kuby jako załącznik do kubańskiej Konstytucji. Przez następne cztery dekady regulowała ona stosunki polityczne i gospodarcze Kuby z USA, a także określała możliwości interwencji USA na wyspie oraz dzierżawienia przez ten kraj strategicznych dla wojska terenów. Akceptacja zła koniecznego, jaką było przyjęcie Poprawki Platta i w konsekwencji formalne uzależnienie Kuby od Stanów Zjednoczonych, pozwoliło wyspie jednak sprawniej wejść na ścieżkę modernizacji, o której tak marzył José Martí i uznawał za element rewolucyjnych przemian potrzebnych młodemu państwu (Mora Rodríguez, 2006). W 1892 roku założył na emigracji Rewolucyjną Partię Kuby (Partido Revolucionario Cubano - PRC), której celem było tworzenie nowego społeczeństwa o rozbudowanych strukturach, przeciwdziałającego wszelkim przejawom zniewolenia i niesprawiedliwości (Martí, 1978). Martí pisał o rewolucji kulturowej, przez którą powinny przejść Kuba i Ameryka Łacińska, wpisującej się w modernizację europejską, ale odmiennej od niej, zdolnej wytworzyć własną jakość opartą na wartościach lokalnych, różnorodną rasowo, rezultatem czego miał być el hombre natural3 (Martí, 1992). José Martí stał się inspiracją dla kolejnych ruchów społecznych i rewolucji na Kubie. Do niego będą odwoływać się politycy, dyktatorzy, rewolucjoniści oraz zwykli obywatele, a w dyskursie politycznym na dobre zagości zwrot "martiańska rewolucja" (la revolución martiana), w której najważniejsze jest budowanie nowych relacji i postaw społecznych, nowych wartości i nowego Kubańczyka, buntującego się przeciw zagranicznej interwencji, niesprawiedliwości i wyzyskowi. Użycie słowa "rewolucyjny" w nazwie partii, która odegrała kluczową rolę w procesie niepodległościowym Kuby, pozostawiło niepodważalny ślad w politycznym dyskursie następnych pokoleń.
1.2. Rewolucja 1933 roku miała na celu zerwanie z doświadczeniami tzw. república mambisa (1902-1933), okresem rządów prezydentów wywodzących się z szeregów armii powstańczej4, w większości autorytarnych i dyktatorskich, jak ostatnia przed tą rewoltą prezydentura Gerardo Machado. W pierwszych trzech dekadach XX wieku, obok ścierania się idei konserwatywnych i liberalnych, coraz większą rolę odgrywały postulaty ludności afrokubańskiej, ruchów anarchistycznych i robotniczych. Był to czas: umacniania się oligarchii budującej fortuny na zyskach z eksportu cukru, rosnącej korupcji, legalizacji gier hazardowych. Rozwój przemysłu cukrowniczego wymagał coraz liczniejszej i taniej siły roboczej, a także nowych terenów pod uprawę trzciny cukrowej. Zagospodarowywano rolniczo nowe obszary w centrum i na wschodzie kraju, konsolidując własność ziemską w rękach elit i firm z USA, a drobnych rolników pozostawiając bez szans na włączenie się w proces modernizacji. Do pracy kontraktowano ludność z sąsiednich wysp - Haiti i Jamajki. Boom gospodarczy lat 20. ubiegłego stulecia spowodował rozkwit miast. Światowy kryzys gospodarczy 1929 roku nie ominął Kuby, gdzie niezadowolenie społeczeństwa, potęgowane łamaniem prawa przez prezydenta Gerardo Machado5, eksplodowało ogólnokrajowymi zamieszkami, angażując szerokie spektrum grup społecznych, od partii politycznych po związki zawodowe, stowarzyszenia studenckie, intelektualistów oraz armię. Ich celem była zmiana dotychczasowego ładu politycznego kraju. Jak pisze Marcin Kula (1978, s. 4), Machado upadł wskutek zbiegu trzech czynników:
- wskutek buntu studentów, intelektualistów i przedstawicieli wolnych zawodów przeciw tłumieniu wolności i obcej dominacji w kraju;
- wskutek niezadowolenia proletariatu miast i wsi wywołanego przez wielki kryzys;
- wskutek zwrotu, jaki miał miejsce w polityce potężnego sojusznika i Wielkiego Sąsiada - Stanów Zjednoczonych.
Bunt objął również kubańską armię, w której doszło do rozłamu. Wojskowi (głównie sierżanci) z koszar Columbia poparli studenckie protesty i postulaty z Directorio Estudiantil Universitario. Współdziałanie armii ze sferą intelektualno-studencką w rzeczywistości było porozumieniem cywilno-wojskowym. Dano temu wyraz we wspólnej deklaracji Rewolucyjnego Zjednoczenia Kuby z dnia 4 września 1933 roku (Proclama de la Agrupación Revolucionaria de Cuba), w której wskazano, iż celem rewolucji jest dążenie do sprawiedliwego ładu społecznego, suwerenności politycznej kraju i budowy silnej gospodarki narodowej w ramach nowoczesnej demokracji. Nowa Kuba miała funkcjonować na bazie państwa prawa (Agrupación Revolucionaria de Cuba, 1933). W rezultacie powołano do życia juntę rewolucyjną, na czele której stanął profesor medycyny Ramón Grau San Martín. Dnia 5 września ten tymczasowy rząd proklamował suwerenność Kuby poprzez zniesienie Poprawki Platta. Niestety, na skutek rosnącej siły wojskowych utrzymał się tylko 100 dni, ale pomimo tak krótkiego czasu jasno pokazał dążenie do ustanowienia wyidealizowanego ładu o socjalistycznym charakterze, którego ważnym elementem była polityka pod hasłem "Kuba dla Kubańczyków".
Rząd Graua podjął, między innymi, decyzję o: przyznaniu prawa wyborczego kobietom; zmniejszeniu opłat za usługi publiczne o 40%; przywróceniu autonomii uniwersytetom; ustanowieniu minimalnego wynagrodzenia dla ścinaczy trzciny cukrowej (tzw. cortadores); ustanowieniu 8-godzinnego dnia pracy i powołaniu ministerstwa pracy; redukcji taryf za elektryczność o 45%; przyjęciu dekretu w sprawie "nacjonalizacji pracy", na mocy którego wprowadzono obowiązek zatrudniania w przedsiębiorstwach przemysłowych, usługowych i rolnych obywateli kubańskich w minimalnej wysokości 50% wszystkich zatrudnionych; zawieszeniu spłaty zadłużenia wobec USA. Przeprowadzono także przepisy ograniczające obecność firm z USA6 w gospodarce i wzmacniające pozycję związków zawodowych. Autorem tych reform był Antonio Guiteras Holmes, minister w rządzie rewolucyjnym (Kula, 1975).
Nowy porządek nie cieszył się jednak poparciem starego ładu politycznego i machadowskich oficerów. USA postrzegały rząd Graua San Martína jako zbyt radykalny i socjalistyczny. W rzeczywistości gwarantem stabilności w tym czasie była armia i rosnąca w niej rola Fulgencio Batisty, któremu powierzono jej dowództwo. Porozumienie cywilno-militarne, które dało początek rewolucyjnym rządom Graua, szybko rozmyło się, a wraz z nadejściem 1934 roku wojsko wycofało swoje poparcie dla rewolucyjnej junty. "Po upadku rządu Guiteras napisze, że odczuwa dumę, iż przedstawił do podpisu prezydenta dekrety, które najsilniej atakowały imperializm jankeski" (Kula, 1975, s. 123).
Podstawowym osiągnięciem rewolucji 1933 roku było pokazanie Kubańczykom, że możliwe są skuteczne oddolne zrywy w imię sprawiedliwości społecznej. Utrwalała ona mit kubańskiej walki rewolucyjnej z imperializmem Stanów Zjednoczonych, o suwerenność, o państwo prawa i dobrobytu. Najlepszym tego przykładem było poparcie społeczne dla puczu Fulgencio Batisty z 10 marca 1952 roku i jego przemówienie odwołujące się do rewolucyjnych ideałów José Martíego:
Tym razem zwracam się do narodu kubańskiego z wojskowego miasta, dokąd byłem zmuszony wrócić z powodu okoliczności i pchany moją miłością do narodu, aby podjąć ponowną próbę ustanowienia pokoju. Musimy pracować ramię w ramię dla duchowej harmonii wielkiej kubańskiej rodziny i czuć się w tej ojczyźnie, która należy do wszystkich, tak jak chciał Martí. Kubańczycy i bracia, mężczyźni i kobiety, zjednoczeni w tym samym ideale, w tej samej nadziei, w tych samych snach o postępie i demokracji, wolności i sprawiedliwości (Cuba Hoy, 2013)7.
1.3. Rewolucja 1959 roku miała swój początek siedem lat wcześniej w ataku na koszary Moncada, 26 lipca 1953 roku. Chociaż zakończony niepowodzeniem, rozpoczął on scalanie antybatistowskiego ruchu. Przypomniał Kubańczykom ideały rewolucji 1933 roku i postać Toniego Guiterasa (bo tak go nazywali koledzy), który planował atak na te same koszary dwadzieścia lat wcześniej (Kula, 1975). Dwadzieścia lat od pamiętnego 1933 roku miało miejsce na Kubie nowe rewolucyjne przebudzenie. Zmiany społeczne pierwszej połowy XX wieku przyczyniły się do krystalizacji społeczeństwa miejskiego, w którym kształtował się nowoczesny obywatel, zdolny do podejmowania publicznych działań z ambicjami bycia wysłuchanym. Nie mylił się Guiteras, pisząc w poczytnym czasopiśmie Bohemia (15 stycznia 1934 roku) o rządzie Graua San Martína, że:
Taka dumna postawa wskazała rewolucjonistom drogę. Ten etap historii jest początkiem rodzącej się rewolucji - rewolucji, która będzie nie tylko ruchem politycznym przy akompaniamencie paru wystrzałów, lecz będzie stanowić o głębokiej przemianie naszej struktury gospodarczej, politycznej i społecznej (Cuba Memorias, 2023)8.
Rzeczywiście tak się stało. Działania rewolucyjne, rozpoczęte atakiem na Moncada, w 1957 roku ogarnęły znaczny obszar Kuby i znalazły poparcie zarówno w sferach kubańskich elit intelektualnych, jak i ludności wiejskiej. Trafiły także do tej części społeczeństwa, która identyfikowała się z ideałami kubańskich powstań i tragicznie zmarłych postaci: José Martíego, Julio Antonio Mella, Antonio Guiterasa i Eduardo Chibasa oraz grup do tej pory marginalizowanych, czyli znacznej części ludności afrokubańskiej i chłopów bez ziemi.
W nocy z 31 grudnia 1958 na 1 stycznia 1959 roku Fulgencio Batista uciekł z wyspy. W następnych dniach do Hawany i innych miast Kuby triumfalnie wkroczyły rewolucyjne oddziały, dając początek ustanawianiu nowego ładu. Podobnie jak jego rewolucyjni poprzednicy, Fidel Castro, w koszarach Columbia otoczony tłumami zwolenników, 8 stycznia 1959 roku ogłosił zwycięstwo rewolucji i wolność Kuby. Nawiązując do patriotycznych uczuć i tradycji rewolucyjnych, odwołał się do ideałów republikańskich, obywatelskich i antyimperialistycznych oraz do uczciwości i transparentności samych rewolucjonistów. Przekonanie o trwaniu w czasie procesu rewolucyjnego Fidel Castro wyraził słowami: "rewolucji nie da się wygrać w jeden dzień, ani nie zrobi się wszystkiego, co ma zostać zrobione, w jeden dzień" (Castro Ruz, 1959), które zapowiadały długotrwały proces przemian obejmujący wszystkie sfery życia.
Nowy rząd rewolucyjny wprowadzał konsekwentnie reformy i przepisy zmieniające struktury instytucjonalne, polityczne, społeczne, gospodarcze i finansowe kraju, przekształcając jego relacje międzynarodowe. Wyjątkowość tego procesu wynikała z bazy ideologicznej, na której się opierał, a która niosła jasny przekaz zerwania z kapitalistycznym systemem i rządami oligarchii oraz budowy nowej jakości opartej na ideach antyimperializmu, socjalizmu i komunizmu. Anonsowane to było dużo wcześniej, bo w roku 1953, kiedy Fidel Castro przedstawił dokument znany pod nazwą La historia me absolverá ("Historia mnie uniewinni") (Castro Ruz, 2007). W nim odnajdziemy odwołanie do walki klasowej, istniejących dysproporcji społecznych, ale również aspiracji Kubańczyków do bycia krajem nowoczesnym. Z tych aspiracji rewolucyjna Kuba nie zrezygnuje w żadnym momencie i do nich będzie odnosić się Fidel Castro w swoich kolejnych przemówieniach, roztaczając wizję zmian, których należy dokonywać:
To jest perspektywa na przyszłe lata, to jest perspektywa, nad którą od teraz musimy pracować. W dziedzinie gospodarki nasze rolnictwo w zasadzie do roku 1970 osiągnie znaczny rozwój, a zasadniczy nacisk kraju zostanie położony nie tylko na podstawowe gałęzie przemysłu - jak cementowy, energii elektrycznej i inne - ale już dekada między 1970 a 1980 rokiem będzie dekadą wielkiego wzrostu obiektów przemysłowych, zarówno wytwarzających produkty pochodzące z rozwiniętego rolnictwa, jak i dla zaspokojenia wszystkich potrzeb nowoczesnego i postępowego społeczeństwa. Oznacza to, że po dziewięciu latach, po przezwyciężeniu podstawowych trudności i przygotowaniu się lepiej niż kiedykolwiek na pojawiające się trudności, przed nami jasne perspektywy i mamy prawo czuć się znacznie pewniej w tym, co robimy (Castro Ruz, 1968).
2. Każdy dzień i każdy kolejny rok jest rewolucją
Dzisiejsza Kuba niewiele ma wspólnego z obrazem wyspy, jaki roztaczał w swoich przemówieniach El Comandante. Jego wizji podporządkowany został cały proces zmian w kraju. Aby uzyskać pełniejsze wyobrażenie o tym, czym miała być kubańska rewolucja, warto przytoczyć w tym miejscu jej definicję według Fidela Castro, z której wynika, iż powinna ona dotyczyć wszystkich sfer życia społecznego, w tym wartości i postaw indywidualnych, jak i zbiorowych, oraz stosunków międzynarodowych; ale przede wszystkim rozumiał ją jako proces rozciągnięty w czasie:
Rewolucja to wyczucie momentu historycznego. To zmiana wszystkiego, co należy zmienić. To równość i pełna wolność. To bycie traktowanym i traktowanie innych jak istoty ludzkie. To emancypacja siebie samych i dzięki własnym wysiłkom. To rzucanie wyzwania potężnym dominującym siłom wewnątrz i na zewnątrz sfery społecznej i narodowej. To obrona wartości, w które się wierzy, za cenę jakiegokolwiek poświęcenia. To skromność, bezinteresowność, altruizm, solidarność i bohaterstwo. Oznacza nigdy nie kłamać ani nie łamać zasad etycznych. Jest to głębokie przekonanie, że nie ma na świecie siły zdolnej zmiażdżyć moc prawdy i idei. Rewolucja to jedność, to niepodległość, to walka o nasze marzenia o sprawiedliwości dla Kuby i dla Świata. Jest podstawą naszego patriotyzmu, naszego socjalizmu i naszego internacjonalizmu (Mesa Redonda, 2016).
Jeśli spojrzymy na tę definicję z perspektywy Braudelowskiej koncepcji longue dureé, okazuje się, że ważny jest cel - realizacja upragnionej wizji, a wydarzenia polityczne dokonujące się w tzw. "międzyczasie" stają się nieistotne, tak samo jak stosowane środki. W pierwszych latach po obaleniu Fulgencio Batisty podejmowano decyzje i ustanawiano prawa, które miały przybliżyć Kubę do wymarzonego ideału, przedstawionego w cytowanych wcześniej dokumentach, i które zrywały ze status quo ante. Wśród najważniejszych decyzji znalazły się:
- utworzenie w lutym 1959 roku Ministerstwa Opieki Społecznej i przekształcenie Ministerstwa Higieny i Pomocy Społecznej w Ministerstwo Zdrowia Publicznego (Ministerio de Salud Pública). Te działania zapoczątkowały budowę powszechnego i bezpłatnego systemu opieki zdrowotnej, zakończoną w 1970 roku utworzeniem jedynego państwowego systemu opieki zdrowotnej (Sistema Nacional Único de Salud) (Beldarraín Chaple, 2005);
- reforma rolna, zapoczątkowana 17.05.1959 roku, zakazała obcokrajowcom posiadania ziemi, ograniczyła własność ziemską do 402 ha, a w 1963 roku zredukowała ją do 67 ha;
- pierwsza kompleksowa reforma nauczania (Primera Reforma Integral de la Ense?anza) ogłoszona 26.12.1959 roku, wprowadziła powszechność i obowiązkowość nauczania do 12. roku życia, bezpłatność nauki, a na jej podstawie rok później znacjonalizowano istniejące szkoły prywatne;
- ustanowienie stosunków dyplomatycznych z ZSRR, 8.05.1960 roku, a 3.01.1961 roku zerwanie relacji z USA;
- nacjonalizacja własności i przedsiębiorstw należących do obywateli USA, dzięki wprowadzeniu w życie Ustawy nr 851, 5.05.1960 roku;
- ogłoszenie pełnej suwerenności Kuby, na płaszczyźnie narodowej, jak i międzynarodowej, zawarte w I deklaracji hawańskiej z 2.09. 1960 roku;
- utworzenie Komitetów Obrony Rewolucji (CDR - Comités de Defensa de la Revolución), 28.09.1960 roku, które są formą zbiorowej kontroli i inwigilacji;
- nacjonalizacja prywatnych przedsiębiorstw, których właścicielami były kubańskie podmioty gospodarcze, na podstawie Ustawy nr 890 z 13.10.1960 roku;
- wywłaszczenie mieszkań przeznaczonych na wynajem, ustanowienie nowych zasad i taryf wynajmu, poprzez reformę prawa miejskiego (Ley de Reforma Urbana, 14.10.1960);
- rozpoczęcie kampanii alfabetyzacji (styczeń 1960);
- deklaracja socjalistycznego charakteru rewolucji kubańskiej (16.04. 1961);
- wprowadzenie systemu reglamentacji żywności (12.03.1962)9;
- powstanie Komunistycznej Partii Kuby (Partido Comunista de Cuba - PCC) (3.10.1965).
Nowy reżim włączył w dokonujące się zmiany całe społeczeństwo poprzez powszechny i bezpłatny dostęp do świadczeń edukacyjnych, usług medycznych, kultury i osiągnięć techniki, ale także udział w procesie decyzyjnym. W początkowej fazie rewolucji kluczowe rozporządzenia były akceptowane w systemie publicznych głosowań (sufragios públicos) przez aklamację podczas Powszechnych Narodowych Zgromadzeń Kubańskiego Ludu (Asambleas Generales Nacionales del Pueblo de Cuba). Przybierały one formę wieców, z wielogodzinnymi przemówieniami Fidela Castro, w których udział brały setki tysięcy obywateli.
2.1. Ustanowienie rewolucyjnego kalendarza było wyrazem ciągłości procesu zmian. Każdy nowy rok nosił szczególną nazwę, anonsującą nowe podstawowe działania i reformy, i tak: 1959 ustanowiono rokiem wolności (A?o de la Libertad), 1960 był rokiem reformy rolnej (A?o de la Reforma Agraria), 1961 rokiem edukacji (A?o de la Educación), a 1970 - rokiem 10-milionowych zbiorów (A?o de la Zafra de los 10 Millones). Większość jednak nazw, kolejnych lat, odnosiła się do upamiętnienia początku wdrażania zmian rewolucyjnych, licząc od 1959 roku; i tak: 1989 był XXXI rokiem rewolucji, a 1990 - XXXII rokiem rewolucji. Władze nie postrzegały tego wydarzenia jako daty, która wyznaczałaby podział na okres przed i po rewolucji. Rok 1959 był i jest dla kubańskich władz początkiem zmian, przybierających formę perpetuum mobile, których celem jest utopijna wizja (Díaz Infante, 2014). Owa utopijność widoczna była w przemówieniu Fidela Castro z 16 lutego 1959 roku, kiedy wskazał, że wyznaczone cele rewolucji są jak sen, który należy realizować.
Jeśli wyjdziemy z założenia, że rewolucja kubańska jest procesem niedokonanym, to nasuwa się wniosek, iż dyskurs polityczny na Kubie był nakierowany na podtrzymanie w społeczeństwie chęci uczestnictwa w rewolucji, pomimo rosnących problemów gospodarczych i niespełnionych obietnic. Do tego służyły masowe wiece i akceptowanie w ich trakcie wprowadzanych reform.
2.2. Narracja rewolucyjna była obecna również w sferze legislacyjnej. Przykładem są konstytucje kubańskie, zarówno ta z 1976 roku, jak i obecnie obowiązująca (Dembicz, 2019). W tekście ustawy zasadniczej z 1976 roku aż 16 razy pojawia się słowo 'rewolucja', w kontekście instytucji rewolucyjnych, walki rewolucyjnej, rewolucyjnych sił społecznych i zbrojnych, idei José Martíego i Fidela Castro oraz wydarzeń 1959 roku. Nowa konstytucja, z 2019 roku, w której zredukowano słownictwo odnoszące się do idei komunistycznych, jest w dalszym ciągu nośnikiem rewolucyjnej narracji. W jej tekście 12 razy pojawia się słowo 'rewolucja', w tym aż 9 razy w Preambule, gdzie mówi się o narodzie kubańskim:
- inspirującym się ruchami rewolucyjnymi i ideami José Martíego;
- kierującym się ideami rewolucyjnymi i zdecydowanym kontynuować rewolucję rozpoczętą atakiem na koszary Moncada;
- identyfikującym się z koncepcją rewolucji przedstawioną przez Fidela Castro w roku 2000.
2.3. Umacnianiu stanu rewolucyjnego na wyspie i rewolucyjnej narracji sprzyjają instytucje państwowe, w tym Komitety Obrony Rewolucji. Chociaż minęło ponad 60 lat od ich powstania, w dalszym ciągu przyczyniają się do umacniania przekonania, w zbiorowych wyobrażeniach Kubańczyków, o trwaniu rewolucji i potrzebie jej obrony. Komitety stały się ważnym elementem życia lokalnych społeczności, pełniąc obecnie funkcje samorządowe, chociaż pierwotnie były powołane do czuwania nad obroną rewolucji i scalania rewolucyjnej społeczności (Juanes Sánchez, 2018). Ich struktura, której podstawą są dzielnicowe komórki działające na zasadzie samopomocy sąsiedzkiej, sprawia, że w przestrzeni publicznej słowo 'rewolucja' jest stale obecne, między innymi dzięki hasłu revolución en cada barrio (rewolucja na każdym osiedlu), którego użyto między innymi w nieoficjalnym hymnie Komitetów. Odświeżony w rytmie salsy, z okazji 50. rocznicy ich powstania, stał się hitem na Kubie, dzięki zaangażowaniu młodego pokolenia artystów pokroju Amaray, Haila czy Mayco.
2.4. Jednym z przesłań rewolucji kubańskiej była perspektywa ukształtowania pracowitego, hojnego i wykształconego człowieka - tzw. "nowego człowieka" (el hombre nuevo) (Guevara, 1978). Do osiągnięcia celu wykorzystano proces edukacyjny, który wypełniony został rewolucyjną narracją, między innymi przy pomocy młodzieżowych organizacji, takich jak pionierzy im. José Martíego (Organización de Pioneros José Martí). Obowiązkowa przynależność do niej ułatwia patriotyczne wychowanie i rewolucyjną indoktrynację. Służy temu codzienny rytuał wciągania na maszt flagi Kuby w trakcie porannych apeli, kończący się okrzykiem ?Pioneros por el comunismo, seremos como el Ché! (Pionierzy za komunizm, będziemy jak Ché!). Warto dodać, że nieoficjalny hymn kubańskich pionierów nosi tytuł Revolución.
2.5. Przestrzeń medialna wykorzystana została w celu dotarcia z rewolucyjnym orędziem do szerokich kręgów społecznych, a wiele z tytułów oficjalnych środków masowego przekazu oparło się upływowi czasu i nadal w swojej nazwie nosi słowo "rewolucja" albo "rebelia". Tak jest w przypadku założonego w 1958 roku przez Che Guevarę "Radio Rebelde" (Zbuntowane radio) czy dziennika Juventud Rebelde (Zbuntowana młodzież) utworzonego w roku 1975.
Tematyka rewolucji przeniosła się do artystycznej sfery, zarówno w oficjalnym, jak i niezależnym od władz obiegu. Stąd też powstają produkcje artystyczne apologizujące rewolucję kubańską, jej liderów i społeczeństwo, jak i te pełne krytyki, wytykające błędy rewolucji czy wręcz odrzucające ją. Jako przykład artystycznej działalności popularyzującej idee rewolucyjne z pewnością posłuży gatunek muzyczny la nueva trova10, w której pieśni Pablito Milanesa i Silvio Rodrigueza odegrały ważną rolę. Ci dwaj bardowie tworzyli kanony muzyczne Ameryki Łacińskiej lat 70. i 80. XX wieku. W tym kontekście szczególnej symboliki nabiera pieśń Pablo Milanesa Acto de Fe, która jest aktem wiary wypowiadanym do rewolucji:
(...)
Wierzę w ciebie,
i cieszę się, że jutro
z mojego okna
Nigdy nie będzie takie samo jak dzisiaj
(...)
Wierzę w ciebie,
bo nie ma nic bardziej ludzkiego
jak wziąć się za ręce
i kroczyć wierząc w ciebie.
Wierzę w ciebie,
jak w Boga wierzę
że to ty, że to ja,
w ciebie, Rewolucjo.
(Milanés, 1980)11.
Przeciwwagą dla tej twórczości może być ponaddwudziestoletnia działalność na Kubie punkowego zespołu "Porno para Ricardo", której lider Gorki swoją postawą polityczną i twórczością agituje do rewolucyjnej niesubordynacji, wręcz kontrrewolucji, między innymi poprzez płytę El Maleconazo poświęconą społecznemu buntowi z 1994 roku w Hawanie czy utwór Como joder a un Comunista (Jak pieprzyć Komunistę).
Wiele przykładów politycznej, rewolucyjnej i kontrrewolucyjnej narracji odnaleźć można w bardzo bogatej literaturze kubańskiej. Twórczość Herberto Padilli jest tego najlepszym przykładem, w tym zbiór poezji Fuera del juego czy nowele La mala memoria i En mi jardín pastan los héroes. Stosunek Padilli do rewolucji był podobny jak wielu innych kubańskich intelektualistów: od entuzjazmu i fascynacji po negację idei rewolucyjnych i emigrację. Taki los spotkał Reinaldo Arenasa, Carlosa Franqui czy Manuela Moreno Fraginalsa.
Narracja artystyczna, a szczególnie bardzo upolityczniona twórczość literacka, obejmująca rewolucyjną tematykę, z pewnością przyczyniła się do umocnienia obecności rewolucji w świadomości społecznej. Mogłam się o tym przekonać jako dziecko, mieszkając na Kubie (lata 1974-1979), i wielokrotnie później, kiedy wracałam na wyspę jako badaczka, a ostatni raz w 2019 roku w Hawanie podczas seansu filmu José Martí: el ojo del canario, obserwując i przysłuchując się spontanicznym reakcjom publiczności, które wskazywały, że proces rewolucyjny jest wciąż bardzo żywy w kubańskim społeczeństwie.
2.6. Utrzymywaniu się permanentnego stanu rewolucji na Kubie sprzyja międzynarodowa sytuacja, w tym polityka zagraniczna USA. Gdyby nie embargo tego kraju wobec Kuby, trwające od roku 1962, rewolucyjny dyskurs polityczny na wyspie byłby zapewne słabszy, a może znikomy. Przesłanką, żeby tak twierdzić, są zaobserwowane zmiany w okresie prezydentury Baracka Obamy, w trakcie której nastąpiło złagodzenie sankcji oraz zbliżenie polityczne i gospodarcze między krajami. W tym czasie miała miejsce modyfikacja kubańskiej retoryki politycznej, do której włączono argumentację nawiązującą do porozumienia i przyjacielskich relacji, co stanowiło przeciwwagę dla wcześniejszych przekazów odwołujących się do walki z imperializmem USA i obrony przed kontrrewolucją. Za przykład mogą posłużyć: przemówienie Raúla Castro z 2015 roku na Szczycie Ameryk w Panamie, a także symbolika nowej narracji, która opanowała przestrzeń publiczną na Kubie w trakcie wizyty prezydenta Obamy:
Publicznie wyraziliśmy prezydentowi Obamie, który również urodził się w czasie polityki blokowania Kuby, nasze uznanie dla jego odważnej decyzji o rozpoczęciu debaty z Kongresem swojego kraju w celu jej zakończenia. (...) Z naszej strony będziemy kontynuować proces aktualizacji kubańskiego modelu gospodarczego celem doskonalenia naszego socjalizmu, krocząc ku rozwojowi i utrwalaniu osiągnięć rewolucji, której postanowieniem jest "osiągnięcie wszelkiej sprawiedliwości" dla naszego narodu (Castro, 2015).
Przejawem pokojowej, a nie rewolucyjnej postawy Raúla Castro był jego cywilny ubiór. Popularna na Kubie koszula guayabera i garnitur zastąpiły mundur wojskowy.
Prezydentura Donalda Trumpa przyczyniła się do powrotu "starej" narracji, a Raúl Castro ponownie wdział mundur kubańskich Rewolucyjnych Sił Zbrojnych (Fuerzas Armadas Revolucionarias de Cuba - FAR).
Jako zakończenie
Dziewiętnastowieczna i dwudziestowieczna historia Kuby przekazywana w procesie edukacji z pewnością sprzyja umacnianiu w kolejnych pokoleniach Kubańczyków przekonania o rewolucji jako pożądanej, jeśli nie jedynej drodze do osiągnięcia zmian, w tym utrzymania suwerenności i sprawiedliwości społecznej. Oczywiście, rząd rewolucyjny będący u władzy od 1959 roku umacnia to przeświadczenie, przy użyciu różnorodnych instytucji, a także narracji. Z przeprowadzonej analizy wynika, że rewolucję należy uznać za stały element życia Kubańczyków mieszkających na wyspie, którzy właśnie tym sposobem od połowy XIX wieku walczyli o niepodległość i suwerenność.
Europejczykowi rewolucja kojarzy się często negatywnie, a obrazy, które przywołuje na myśl, są zabarwione krwią. Dla wielu społeczeństw latynoamerykańskich, w tym kubańskiego, rewolucja jest pozytywnym zjawiskiem i często jedynym możliwym narzędziem, dzięki któremu można skutecznie osiągnąć zamierzony cel. Walka o niepodległość Kuby, do której wzywał José Martí, była rewolucją polityczną, gospodarczą i społeczną. Po uzyskaniu niepodległości w 1902 roku, kolejne zbrojne zrywy na Kubie uznawane były za rewolucje, a politycy kubańscy uważali się i byli traktowani jako rewolucjoniści.
W niniejszym tekście starałam się pokazać złożoność analizowanego zjawiska, a także mnogość czynników je warunkujących. Być może, w momencie modyfikacji jednego z nich poziom nastrojów rewolucyjnych w społeczeństwie kubańskim ulegnie zmianie. Stąd też uzasadnione jest prowadzenie dalszych obserwacji i analiz.
Bibliografia
Agrupación Revolucionaria de Cuba (1933). Proclama al Pueblo de Cuba. http://www.autentico.org/oa09161.php (dostęp: 5.09.2024).
Anderson, B. (1991). Wspólnoty wyobrażone. Rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, tłum. S. Amsterdamski. Znak, Fundacja im. Stefana Batorego.
Baistotti, P. (Red.). (2022). Social, Political, and Religious Movements in the Modern Americas. Routledge.
Beldarraín Chaple, E. (2005). Cambio y Revolución: El surgimiento del Sistema Nacional Único de Salud en Cuba, 1959-1970. DYNAMIS. Acta Hispanica ad Medicinae Scientiarumque Historiam Illustrandam, 25, s. 257-278. https://raco.cat/index.php/Dynamis/article/view/114041/142533 (dostęp: 5.09.2024).
Bethell, L. (Red.). (1992). Historia de America Latina. Vol. XIII i IX. Crítica.
Castro, R. (2015). Discurso íntegro de Raúl Castro en la Cumbre de las Américas. CUBAHORA. https://www.cubahora.cu/politica/discurso-integro-de-raulcastro-en-la-cumbre-de-las-americas (dostęp: 5.09.2024).
Castro Ruz, F. (1959, 8 stycznia). Discurso pronunciado por El Comandante Fidel Castro Ruz, a su llegada a La Habana, en Ciudad Libertad. Portal Cuba.cu. http://www.cuba.cu/gobierno/discursos/1959/esp/f080159e.html (dostęp: 20.07.2024).
Castro Ruz, F. (1968, 2 stycznia). Discurso pronunciado por el Comandante Fidel Castro Ruz, Primer Secretario del Comite Central del Partido Comunista de Cuba y Primer Ministro del Gobierno Revolucionario, al conmemorarse el IX Aniversario del triunfo de la revolucion, en la Plaza de la Revolucion, el 2 de enero de 1968. Portal Cuba.cu. http://www.cuba.cu/gobierno/discursos/1968/esp/f020168e.html (dostęp: 20.07.2024).
Castro Ruz, F. (2007). La historia me absolverá. Editorial de Ciencias Sociales.
Chmara, M. (1991). Ideologia rewolucji kubańskiej (1959-1970). Wydawnictwo Naukowe UAM.
Cuba Hoy (2013). Fulgencio Batista: el hombre de los Golpes en Cuba. https://www.youtube.com/watch?v=ZnAr0TiYm2o (dostęp: 5.09.2024).
Cuba Memorias (2023). Septembrismo por Antonio Guiteras. https://cubamemorias.com/septembrismo-por-antonio-guiteras-a-bohemia/ (dostęp: 5.08.2024).
Dembicz, K. (2013). Kuba: drogi tworzenia i ewolucji. W: K. Dembicz (Red.), Relacje Polska - Kuba. Historia i współczesność. CESLA UW.
Dembicz, K. (2019). Reflejos constitucionales de la transformación en Cuba: miradas desde Polonia. Revista CIDOB d'Afers Internacionals, 123, s. 203-223.
Dembicz, K. (2021). The revolution as an inherent part of Cuban society: A Polish perspective. W: M. Baisotti (Red.), Social, Political, and Religious Movements in the Modern Americas (s. 24-40). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003045649-6 (dostęp: 5.08.2024).
Díaz Infante, D. (2014). La revolucion congelada: Dialecticas del castrismo. Verbum.
Gawrycki, F. M. (2004). Kuba i rewolucja w Ameryce Łacińskiej. Wydawnictwo Adam Marszałek.
Guevara, E. (1978). El hombre nuevo. UNAM, Centro de Estudios Latinoamericanos.
Juanes Sánchez, W. (2018, 28 września). ?Cómo se vincula el aniversario de los CDR con lo que vive la delegación cubana presente en Nueva York?. Granma Internacional. https://www.granma.cu/cuba/2018-09-28/como-se-vincula-el-aniversariode-los-cdr-con-lo-que-vive-la-delegacion-cubana-presente-en-nuevayork-28-09-2018-21-09-00 (dostęp: 5.09.2024).
Kula, M. (1975). Antonio Guiteras jako przywódca rewolucyjny. Dzieje najnowsze, R. VII (2), s. 117-134.
Kula, M. (1978). Rewolucja 1933 roku na Kubie. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN.
Kula, M. (2017). Brazylia w potencjalnym podręczniku socjologii historycznej. Ameryka Łacińska, 1 (91), s. 83-88.
Martí, J. (1978, 1 stycznia). Bases del Partido Revolucionario Cubano. Centro de Estudios Martianos. http://congresopcc.cip.cu/wp-content/uploads/2011/02/bases-y-estatutos-PRC.pdf (dostęp: 10.05.2024).
Martí, J. (1992). Nasza Ameryka, tłum. D. Rycerz. CESLA UW.
Mesa Redonda (2016). Fidel Castro: Que es Revolución. https://www.youtube.com/watch?v=URRPYG_ZZh0 (dostęp: 10.05.2024).
Milanés, P. (1980). Acto de Fe. Comp. Pablo Milanés.
Mora Rodríguez, A. (2006). El concepto de la "revolución" en José Martí. Praxis, 59, s. 93-108. https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/praxis/article/view/4656 (dostęp: 10.05.2024).
Toledo Curibelo, G. J. (2000). La otra historia de la fiebre amarilla en Cuba: 1492-1909. Revista Cubana de Higiene y Epidemiologia, 38 (3), s. 220-227. http://www.revepidemiologia.sld.cu/index.php/hie/article/view/877 (dostęp: 7.06.2024).
Tocqueville, A. de. (1996). El Antiguo Régimen y la Revolución. México: Fondo de Cultura Económica.
1 Tekst jest zmodyfikowaną polskojęzyczną wersją rozdziału, który ukazał się w zbiorowej publikacji wydawnictwa Routledge Social, Political, and Religious Movements in the Modern Americas pod redakcją Pablo Baisottiego (2022).
2 Niektóre z pozycji wskazałam w bibliografii.
3 Danuta Rycerz tłumaczy el hombre natural jako "człowiek miejscowy" (Martí, 1992).
4 Tzw. ejército mambí, wojsko walczące przeciw Hiszpanom podczas wojny niepodległościowej.
5 Machado, jako zwolennik substytucji importu poprzez industrializację, zmniejszył zależność gospodarczą kraju od USA, która spadła w 1930 roku do 60%. Niestety, pomimo tworzenia miejsc pracy skala ubóstwa na Kubie nie uległa zmniejszeniu. Szacuje się, że w 1933 roku 60% społeczeństwa Kuby żyło na poziomie niższym niż granica ubóstwa z dochodami rocznymi poniżej 300 dolarów USD, a kolejne 30% miało dochody między 300 a 600 USD (Bethell, 1992).
6 Rząd Graua przejął pod swój zarząd amerykańską spółkę elektryczności - Companía Cubana de Electricidad, a także dwie cukrownie należące do Cuban-American Sugar Company.
7 Tłumaczenie własne z transkrypcji materiału audiowizualnego w j. hiszpańskim.
8 Tłumaczenie autorki, podobnie jak kolejne cytaty.
9 W zredukowanej znacznie formie obowiązuje do dzisiaj.
10 Nueva Trova narodził się pod koniec lat 60. XX wieku jako ruch muzyczny. Gatunek ten łączy elementy tradycyjnej muzyki śpiewanej przez wędrownych pieśniarzy przy akompaniamencie gitary z postępowymi i często upolitycznionymi tekstami.
