WSTĘP
Niniejsza monografia wpisuje się z jednej strony w ramy historii katedr anglistycznych (ang. history of English studies) (np. Engler, Haas 2000; Haas, Engler 2008), z drugiej natomiast - historii nauczania języka angielskiego jako obcego (ang. history of teaching English as a foreign language, TEFL) (np. Howatt, Smith 2014) oraz, szerzej, historii nauczania języków (ang. history of language learning and teaching, HoLLT) (np. Smith, Giesler 2023). W odróżnieniu od innych sposobów podejścia do tematu, książka omawia biografie anglistów lwowskich uczelni od drugiej połowy XIX w. do końca II wojny światowej. Traktuję ją jako etap w badaniu przeszłości; po odnalezieniu niedostępnych dziś źródeł przedstawione przeze mnie fakty z pewnością wzbogacą się o nowe szczegóły. Materiał podzieliłam na pięć części, przy czym układ materiału jest częściowo chronologiczny, a częściowo rzeczowy.
Rozdział pierwszy wprowadza tło historyczne. Szkicuję tu częściowo powiązane ze sobą wątki: dzieje stosunków polsko-angielskich na przestrzeni wieków, historię nauczania języka angielskiego na ziemiach polskich z krótkim rysem katedr anglistyki w Austro-Węgrzech oraz II RP, charakterystykę Galicji, a także losy Uniwersytetu Lwowskiego.
Rozdział drugi przedstawia trzech pierwszych lektorów języka angielskiego na C.K. Uniwersytecie Lwowskim: Józefa Kropiwnickiego, Pawła Postela i Fredericka W.R. Butlera. Pierwszy z nich był polskim powstańcem z bogatym bagażem doświadczeń emigracyjnych, drugi urodził się w rodzinie niemieckiej na dzisiejszym Dolnym Śląsku, a kolejny - lektor "honorowy" - był pierwszym Brytyjczykiem wśród lwowskiej kadry naukowo-dydaktycznej.
W rozdziale trzecim koncentruję się na kluczowej dla anglistyki sylwetce Władysława Tarnawskiego, uwzględniając w jego życiorysie różne sfery działalności. Tarnawski był nie tylko historykiem literatury angielskiej i tłumaczem Szekspira; aktywnie angażował się w działalność polityczną związaną z ideologią Narodowej Demokracji, co znalazło odzwierciedlenie w jego publicystyce. Wprowadzam tu również informacje zebrane na temat dydaktyki oraz absolwentów Katedry Filologii Angielskiej (w rzeczywistości Katedry Literatury Angielskiej) UJK. Poszerzają one wiedzę o tym aspekcie funkcjonowania katedry, który do tej pory pozostawał niemal zupełnie nieznany. Kolejne podrozdziały skupiają się na biografiach Edwarda Deszberga - jedynego przedwojennego wspołpracownika Tarnawskiego, Charlesa Irvine'a - jedynego lektora języka angielskiego na UJK, a także Amerykanki Jane Arctowskiej - żony profesora Henryka Arctowskiego, która prowadziła darmowe kursy angielskiego dla studentów w salach UJK. Mimo iż Tarnawski, Deszberg i Irvine pracowali na uniwersytecie także po 1939 r., w okresie okupacji sowieckiej, ich biogramy zostały ujęte w całości w tym rozdziale, nie w następnym.
Rozdział czwarty zawiera informacje dotyczące innych osób, których nazwiska pojawiają się w materiałach archiwalnych w kontekście Katedry Języka i Literatury Angielskiej LDU / LNUIF (1939-1941; 1944-1945). Byli to kolejno: Wołodymyr Bezuszko, Klara Blumenfeld, Jan Goldman, Alexander Grau-Wandmayer, Kornyło Jaworiwski, Józef Klinghoffer, Natan Kugelmas, Stefan Kuzyk, Izydor Lederer, Maria Rozdolska-Poturniak, Marta Rudnycka, Daniela Suchistaw i Natan Sygal. Ze względu na rozbieżności w zapisach ALNUIF nie udało się rozstrzygnąć w pełni konsekwentnie statusu każdej z wymienionych osób. W tej sytuacji zdecydowałam się przedstawić losy całego szeroko pojętego środowiska anglistów, mimo iż jego część nie była przypuszczalnie związana formalnie z lwowską anglistyką.
W rozdziale piątym rekonstruuję biografie sześciu lektorów języka angielskiego z Politechniki Lwowskiej (najwcześniej nazywanej C.K. Akademią Techniczną Lwowską, a następnie C.K. Szkołą Politechniczną), C.K. Wyższej Szkoły Handlu Zagranicznego (od 1937 r. Akademii Handlu Zagranicznego) oraz C.K. Akademii Medycyny Weterynaryjnej: Karola Firleja Bielańskiego, Edmunda Naganowskiego, Emila Szumskiego, Edwarda Jodki-Narkiewicza, Pinkasa Katza i Mikołaja Olekiewicza. Z wyjątkiem Naganowskiego, czołowego korespondenta polskiego w Anglii w drugiej połowie XIX w., którego biogram jest najbardziej obszerny, aktywność pozostałych lektorów w kontekście dydaktyki i promocji kultury angielskiej była do tej pory całkowicie nieobecna w literaturze przedmiotu.
W monografii nie omawiam natomiast kompleksowo nauczycieli angielskiego w szkołach średnich Lwowa (np. Abrahama Ehrlicha, Jana Glatty'ego, Piotra Panka). Nie uwzględniam także osób, których działalność w różny sposób wiązała się z użyciem języka angielskiego, w tym tłumaczy sądowych (np. Bolesława Czuruka, Stanisława Ungera, Alberta Edwarda Villeneuve'a) oraz tłumaczy literatury pięknej (np. Jana Lama). Oni wciąż czekają na swoich biografistów.
Książka obejmuje dodatkowo aneks, w którym prezentuję, głównie na podstawie materiałów prasowych, dwa konkurencyjne stowarzyszenia anglofilskie założone we Lwowie w 1906 r.: English-American Club oraz English Circle. Pierwsze z nich powstało z inicjatywy Ukraińca Romana Załozieckiego, ówczesnego wicekonsula honorowego Wielkiej Brytanii, natomiast przewodniczącym drugiego został Edmund Naganowski.
Bazę materiałową książki stanowią w głównej mierze zasoby archiwów lwowskich DALO i ALNUIF, cenne świadectwa historii, które stały się dostępne dzięki realizacji projektu badawczego "Alma Mater Leopoliensis. Dzieje humanistyki lwowskiej 1661-1946". Dla obu zasobów w bibliografii podaję linki prowadzące bezpośrednio do teczek osobowych pracowników, w przypisach dolnych natomiast - numery kart z poszczególnych teczek, do których odwołuję się w tekście. Z uwagi na to, że numerowane są tylko karty główne, karty odwrotne zapisuję przy pomocy litery v. (łac. verso). Linki do zasobów nie są dostępne w wypadku teczki Marii Rozdolskiej-Poturniak oraz teczek absolwentów katedry anglistyki UJK, ale przytaczam szczegółowo uzyskane z nich informacje. Całkowicie niedostępne na etapie moich badań były materiały archiwalne dotyczące lektorów z innych uczelni Lwowa, których praca dydaktyczna pozostaje tym samym gorzej udokumentowana.
Równie ważnym źródłem informacji były dokumenty uzyskane w trakcie kwerend bibliotecznych i archiwalnych, genealogiczne bazy danych, a także polsko-, angielsko- i niemieckojęzyczne archiwa prasowe. Dostęp do archiwum gazet brytyjskich i amerykańskich oraz genealogicznych baz danych (Ancestry, Findmypast, MyHeritage, Wielka Genealogia Minakowskiej) opłaciłam w ramach subskrypcji.
Książka jest przeznaczona dla czytelnika polskojęzycznego. Z tego względu tłumaczę na język polski nazwy zagranicznych instytucji (np. Uniwersytet Karola zamiast Univerzita Karlova, Uniwersytet Wiedeński zamiast Universität Wien i Uniwersytet Columbia zamiast Columbia University) z wyjątkiem tych, które nie mają ustalonych odpowiedników polskojęzycznych (np. University College Dublin). Czasem z konieczności stosuję rozwiązania kompromisowe (np. Archiwum Eastbourne College zamiast Eastbourne College Archives).
W wersji polskiej podaję również tytuły obcojęzycznych opracowań, wykorzystując - gdziekolwiek to możliwe - tytuły istniejących przekładów, ale bez podania nazwiska tłumacza. Dotyczy to m.in. powieści The Vicar of Wakefield Olivera Goldsmitha w przekładzie Heleny Pajzderskiej (Pleban z Wakefieldu), poematu The Lady of the Lake Waltera Scotta w przekładzie Antoniego Edwarda Odyńca (Dziewica z Jeziora) czy Education: Intellectual, Moral and Physical Herberta Spencera w przekładzie Michała Siemiradzkiego (O wychowaniu umysłowem, moralnem i fizycznem). W innych przypadkach proponuję tłumaczenie własne. Nazwy kursów uniwersyteckich realizowanych na zagranicznych uczelniach zapisuję, z nielicznymi wyjątkami, wyłącznie po polsku.
Dla celów poznawczych i badawczych wprowadzam czasem wyekscerpowane z obcojęzycznych materiałów archiwalnych nazwy, które zapisuję kursywą z podaniem języka źródłowego, np. Ministerstwo Spraw Zagranicznych / MSZ (ang. Foreign Office; niem. Ministerium des Äußern), Towarzystwo Literackie Przyjaciół Polski (ang. Literary Association of the Friends of Poland), indeks (niem. Meldungsbuch), Lwowski Państwowy Uniwersytet (ukr. Львівський державний університет), kandydat nauk (ros. кандидат наук). W celu zachowania spójności kursywę zastosowałam także w nazwach organizacji, instytucji czy uczelni, które standardowo zapisuje się antykwą.
Przytaczane z materiałów archiwalnych cytaty polskojęzyczne zachowuję w formie oryginalnej, co pozwala unaocznić pisownię charakterystyczną dla drugiej połowy XIX i pierwszej połowy XX w. (np. historja zamiast historia czy ważnem zamiast ważnym). Nie ingeruję w ich formę nawet w przypadkach, które we współczesnej polszczyźnie uznaje się za błędy (np. anglik).
Cytaty ze źródeł obcojęzycznych, głównie angielskich, niemieckich i ukraińskich, przedstawiam w przekładzie własnym oznaczonym moimi inicjałami; trudne do odczytania niemieckojęzyczne rękopisy konsultowałam ze specjalistami. Materiały francuskojęzyczne uprzejmie przetłumaczyła dla mnie prof. ucz. dr hab. Anna Kaczmarek-Wiśniewska (UO).
Coraz częściej pojawiają się publikacje naukowców ukraińskich poświęcone tematyce szkolnictwa wyższego Lwowa. W bibliografii podaję je w języku ukraińskim poza nazwiskami autorów, które transkrybuję dodatkowo na język polski zgodnie z obowiązującymi zasadami. Zapisy rosyjskie i/lub ukraińskie w zasobach DALO i ALNUIF pozostawiam w oryginale z dołączeniem wersji polskojęzycznej.
Mając w pamięci własne problemy z dotarciem do materiałów źródłowych, zadbałam o to, aby w bibliografii podać linki do istniejących wersji elektronicznych. Dotyczy to szczególnie publikacji najstarszych i trudno dostępnych; wyjątkiem są te, które posiadam w archiwum domowym.
Z uwagi na ogromną liczbę linków do stron internetowych zdecydowałam, że nie będą one opatrzone datami dostępu. Linki zostały sprawdzone w lipcu 2026 r.; wszystkie były wówczas aktywne.
