I
Cios
Swoje książki Antoni Kępiński pisał i przygotowywał do druku podczas dwuipółletniej nieuleczalnej wówczas choroby, podejmując wyścig z czasem. Co sprawiło, że mimo bólu i nieuchronności bliskiej śmierci podejmował co dzień trud tworzenia? Jak potrafił koncentrować się godzinami na pisaniu, chociaż cierpiał z powodu licznych dolegliwości i wiedział, że jego życie wkrótce się skończy? Skąd czerpał na to siły? Jak ktoś twierdził nieco patetycznie - do twórczości może człowieka zmusić miłość, gdy przyjdzie nagle, lub śmierć, gdy się nieco ociąga. Było to więc tworzenie przeciw śmierci.
***
Jest lato 1970 roku. Przez trzy miesiące - od lipca do września - Antoni Kępiński leży w Klinice Nefrologicznej Instytutu Chorób Wewnętrznych Akademii Medycznej przy ul. Kopernika 15. Ma pięćdziesiąt dwa lata. Leczy go ze szczególną troską jego kolega z gimnazjalnych lat, szef tej kliniki, prof. Zygmunt Hanicki. Chory jest unieruchomiony w gorsecie gipsowym. Bardzo zapracowany i aktywny przed chorobą, z trudem znosi bezruch, dokuczają mu też liczne dolegliwości. Jednak kiedy z powodu wykrytego u niego niedawno nowotworu pękł jeden z kręgów, zastosowanie takiej metody leczenia prof. Hanicki uznał za konieczne.
Mimo to pacjent się nie nudzi, a może nawet czasem potrzebuje więcej spokoju należnego choremu w tak ciężkim stanie. Przebywa tu z nim żona, pani Jadwiga, bywa też jego siostra Łucja Szumowska, wpadają często lekarze z pobliskiej Kliniki Psychiatrycznej, w której pracuje od lat, oraz liczni przyjaciele. Przychodzą także jego pacjenci.
Gdy odwiedzający zadają mu najczęstsze w tych okolicznościach pytanie o samopoczucie, Kępiński bagatelizuje swoją chorobę. Nie rozmawia o niej także z lekarzami i choć diagnoza jest już znana, utrzymuje, że są to reumatyczne dolegliwości. Z jego ust nie pada słowo "rak". Dzisiaj na ogół ludzie otwarcie mówią, że mają nowotwór. Wtedy jednak było to tabu; zwykle nie wymawiano jej nazwy, zwłaszcza w obecności chorego - uważano, że może to spowodować jego przygnębienie i zabić w nim nadzieję, bo przecież z rakiem wygrywali tylko nieliczni. A ten chory chciał pewnie uniknąć sytuacji niezręcznych dla odwiedzających, oszczędzić im zakłopotania, kierował więc rozmowę na inne sprawy, starając się utrzymać jej lekki, towarzyski ton.
W końcu września 1970 roku, w ochraniającym jego kruche kości gorsecie, który musiał już nosić do końca życia, Kępiński zostaje przewieziony do pobliskiej Kliniki Psychiatrycznej przy ul. Kopernika 21a. Niedawno został jej kierownikiem, na pewno trudno mu się pogodzić z faktem, że nie może aktywnie pełnić swojej funkcji. Urządzono tu dla niego na piętrze gabinet, tak by mógł w nim przebywać dzień i noc - leczyć się, a jednocześnie kierować kliniką, konsultować pacjentów i pisać. Tu także przebywa z nim żona, jest też ukochany kot Antoś, co stwarza domową atmosferę.
Budzi się zwykle o czwartej i gdy inni chorzy jeszcze śpią, w ciszy i spokoju pisze swoje książki. Już o szóstej rozpoczyna się codzienne szpitalne życie i co chwilę ktoś puka do drzwi. Wchodzą lekarze - ci, którzy go leczą, ale też inni, z tej i sąsiednich klinik - a także pielęgniarki, a potem goście: pacjenci i przyjaciele. Z lekarzami swojej kliniki omawia sprawy organizacyjne i leczenie chorych. Odszukują go też tutaj jego wieloletni pacjenci, dla których nigdy nie brakowało mu czasu. Teraz również ich przyjmuje, pyta o zdrowie, rozważa ich problemy, daje rady i wskazówki, podtrzymuje na duchu, a więc nadal leczy. "Odwiedziłam go, kiedy już chorował, przebywał w pokoiku na poddaszu, chyba na trzecim piętrze. Siedział w łóżku, obok stała maszyna do pisania, leżały papierosy. Tak, dużo palił, do końca. Chociaż sam był chory, pomógł mi przetrwać chorobę mojej mamy" - wspomina Aleksandra Opalska, nauczycielka pielęgniarstwa.
Gdy czuje się nieco lepiej, współpracująca z nim od lat pielęgniarka Janina Ryszka-Zającowa przynosi mu wykrochmalony biały fartuch, pomaga go włożyć i mówi: "Panie docencie, idziemy na wizytę". Wychodzi z nią na oddział, idzie od łóżka do łóżka, nie zdradzając się ze swoim cierpieniem, i z uwagą wysłuchuje każdego chorego.
***
Wtedy jeszcze Antoni Kępiński nie był tak znany poza krakowskim środowiskiem psychiatrycznym jak kilka lat później. Co prawda opublikował już blisko sto artykułów naukowych, a pierwsza jego książka od dawna czekała na wydanie, ale popularność miała dopiero przyjść. I nadeszła wkrótce po jego śmierci. Przyniosły ją wydawane wówczas jego dzieła.
Nie spieszono się wcześniej z publikowaniem jego książek, które składał w wydawnictwach naukowych. Jedni mówią, że z powodów politycznych - nie był ulubieńcem ówczesnej władzy - inni twierdzą, że recenzentów tych wydawnictw zniechęcał nienaukowym, raczej popularyzatorskim stylem. Nie szukał poparcia w kręgach rządzących, chociaż to mogło wówczas ułatwić karierę, nie bywał też na sympozjach i zjazdach naukowych, więc i w ten sposób nie dawał się poznać jako uczony. Natomiast chętnie dyskutował o pacjentach z pracownikami kliniki i ze studentami.
Nie zabiegał o awans w strukturach uczelni, nie lubił zajęć administracyjnych, uważał je za stratę czasu. Poświęcał go głównie chorym, z pasją prowadził z nimi długie rozmowy, utrzymując, że są one najlepszym źródłem wiedzy o człowieku, bezkresnej, wręcz nie do ogarnięcia. Chorzy nigdy go nie nużyli. Opowiadano, jak podczas zajęć dydaktycznych, w czasie których długo i szczegółowo analizował stan chorego, jakiś student poprosił, by przedstawił następnego pacjenta, bo ten przypadek już im się znudził. Podobno profesor dał się ponieść emocjom i pytał podniesionym głosem: "Człowiek wam się znudził? Człowiek? Czy wy wiecie, kto to jest człowiek?".
Długo nie chciał zaakceptować swej choroby, ale wzięła nad nim górę, a wkrótce zmieniła jego intensywne dotąd życie i pokrzyżowała plany. Zaraz po pięćdziesiątych urodzinach zasygnalizowała swoje nadejście bólem kości. Z początku przypuszczał, że są to dolegliwości reumatyczne, usiłował je ignorować, nie przerywać pracy. Nie uszło jednak uwadze jego żony przygnębienie Kępińskiego; zauważyła, że chudnie, mizernieje, ma lekko żółtawy odcień oczu, bywa rozdrażniony.
Choć już czuł się słaby, a bóle kości się nasilały, we wrześniu 1969 roku pojechał z żoną na zaplanowaną wcześniej wycieczkę do Jugosławii. Przemierzał z nią piękne trasy wzdłuż adriatyckiego wybrzeża. Dotarli do Puli, byli w Cetynie. Z Rijeki popłynęli na wyspę Korczulę i zatrzymali się tam na kilka dni. Okazało się, że była to ostatnia podróż w ich życiu.
Wtedy Kępiński jeszcze nie wiedział, że ma przed sobą tak mało czasu. Chyba jednak przeczuwał, jak później wspominała pani Jadwiga, że jego życie może być zagrożone, bo po powrocie z Jugosławii zwiększył tempo pracy, jakby starając się lepiej wykorzystać każdą chwilę, która mu została. Z pośpiechem wypełniał podjęte zobowiązania i kończył rozpoczęte wcześniej zajęcia, porządkował zapiski, maszynopisy i zagęszczał w swym kalendarzu terminy wizyt chorych. Czuł się jednak coraz gorzej, zmizerniał, osłabł, pobladł i posmutniał. Krótki wyjazd do Zakopanego tym razem nie zregenerował jego sił.
W lutym 1970 roku wyniki jego badań lekarskich okazały się przerażające. Był to szpiczak mnogi, groźny nowotwór układu krwiotwórczego. Teraz już było wiadomo, skąd te dolegliwości i ciągle pogarszające się samopoczucie. Jeszcze szukał spokoju i wzmocnienia w przyrodzie: wiosną zamieszkali z żoną w Stryszowie koło Kalwarii, skąd dojeżdżał do Krakowa na badania i przetaczanie krwi oraz na spotkania z pacjentami. Jeszcze wyjechali do Drogini i do Białki Tatrzańskiej, ale podróże stawały się dla niego coraz trudniejsze. Pęknięcie kręgu w czasie kolejnej wyprawy przerwało szamotaninę z chorobą. Unieruchomienie w gipsowym gorsecie stało się konieczne.
***
A tu czekały na wydanie jego prace, choćby te napisane już wcześniej: Wstęp do psychiatrii, Kierunki humanistyczne w psychiatrii, Metody badania psychiatrycznego, a także inne, maszynopisy i rękopisy oraz zebrane materiały, zapiski na karteluszkach, które tak lubił sporządzać, przygotowane do druku artykuły, liczne notatki. Pewnie zastanawiał się, czy zdąży je opublikować. Myślał, jak ma dotrzeć ze zdobytą w zawodowym życiu wiedzą do środowiska naukowego, studentów, chorych, społeczeństwa. Musiał mieć takie wątpliwości i obawy, zwłaszcza gdy już postawiono mu diagnozę. Jako lekarz wiedział przecież, co ona oznacza.
Wiedział też, jak wiele zależało od skuteczności leczenia: ono było teraz najważniejsze, wyniki terapii miały decydować o długości jego życia, a więc i o tym, ile jeszcze zdąży napisać. Nie wnikał jednak w metody leczenia, jakiemu go poddawano, nie podejmował dyskusji o rokowaniach ani o przepisanych lekach, z zaufaniem pozostawiał to specjalistom i nadal nie wymieniał nazwy swojej choroby. I jakby na przekór cierpieniu, mimo świadomości bliskiej śmierci, porządkował maszynopisy i rękopisy i pracował nad książkami. Nie był to jednak wielki podręcznik psychiatrii, jaki od lat zamierzał wydać - z przygotowanego do niego materiału tworzył teraz kolejne monografie dotyczące głównych zagadnień psychiatrii. Podjął taką decyzję, bo najwidoczniej zorientował się, że łatwiej mu będzie zebraną wiedzę przekazać w postaci kilku książek tematycznych.
Gdy poznał diagnozę, jego pierwsza monografia Psychopatologia nerwic była już właściwie gotowa. Przygotował ją do druku prawdopodobnie jeszcze przed pójściem do szpitala i przesłał do Państwowego Zakładu Wydawnictw Lekarskich (PZWL). Nie ma chyba człowieka, któremu przynajmniej w krótkim okresie nie dokuczała nerwica. A nikt wcześniej tak jednoznacznie nie wskazał przyczyn powstawania nerwic, nie opisał różnych jej przypadków oraz rodzajów i nie zaproponował takich metod jej leczenia. Jeśli się pamięta, w jakim stanie było zdrowie autora, kiedy składał tę książkę do druku, można przypuszczać, że sam też miał napięte nerwy, a wtedy niektóre fragmenty tekstu nabierają szczególnego znaczenia: "Objawy nerwicowe występują wówczas, gdy ustrojowi zagraża niebezpieczeństwo, a człowiek nie może sobie poradzić z sytuacją wewnętrzną lub zewnętrzną, w której się znalazł" - napisał profesor. I dodał, jako przykład: "(...) gdy podejrzewa, iż w jego organizmie rozwija się ciężka choroba lub kiedy obserwuje wokół siebie jakieś niekorzystne, groźne zjawiska, rzeczywiste, czy tylko subiektywnie spostrzegane"1.
We wrześniu 1970 roku poprosił o przyniesienie mu z domu maszynopisów, notatek i artykułów i zabrał się do pisania następnych książek. Był odizolowany od biblioteki, także domowej, co na pewno utrudniało mu pracę, musiał więc bazować głównie na własnej pamięci i doświadczeniach wyniesionych z tysięcy rozmów z chorymi. Pisał też artykuły, które wówczas publikowano w prasie. Stawał się coraz bardziej znany, także poza środowiskiem medycznym.
Prawdopodobnie to pisarz Jerzy Broszkiewicz zaproponował, by teksty Kępińskiego zamieszczane od lat w "Zeszytach Oświęcimskich", dodatku do "Przeglądu Lekarskiego", zebrać w jednej książce i opublikować w Wydawnictwie Literackim. Podjął tę myśl redaktor Józef Pociecha i dołączył do nich artykuły Kępińskiego zamieszczone wcześniej w czasopismach kulturalno-literackich. Tak powstała książka Rytm życia, która została wydana jako druga, wkrótce po Psychopatologii nerwic; tej jednak autor już nie zdążył zobaczyć. Jest to zbiór esejów z pogranicza filozofii i medycyny. Rytm życia, jak żadna z pozostałych książek profesora, dowodzi, że był on nie tylko dociekliwym psychiatrą, ale i świetnym publicystą, często krytycznym wobec zachodzących zjawisk społecznych i kulturowych, przejętym ludzkim losem, zatroskanym o przyszłość.
"Mimo choroby otworzyły się przed Kępińskim możliwości wydawnicze i droga do popularności. Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich zainteresował się Jego opracowaniem nerwic, Wydawnictwo Literackie - zbiorem artykułów pod wspólnym tytułem Rytm życia, reszta wyszła już po Jego śmierci"2 - przypomina tamte czasy prof. Jacek Bomba, który pełnił wówczas wobec swojego mistrza funkcję lekarza prowadzącego.
A on pisał jedną książkę za drugą. W czasie najcięższych zmagań z chorobą i cierpienia powstały te najbardziej wartościowe, najpiękniejsze: Melancholia, Schizofrenia, Lęk, Psychopatie, Poznanie chorego. Wydawcy coraz chętniej je publikowali.
Profesor Bomba przypomina sobie, że kiedy Kępiński leżał od września 1970 do końca maja 1971 roku w Klinice Psychiatrycznej, ich kontakty były częste i bliskie. Pisze do mnie:
Bywałem u Niego codziennie, nieraz przez kilka godzin. Siedziałem przy Jego łóżku, pilnując kroplówki. Czasem rozmawialiśmy. Raz na temat postępów mojej pracy, przygotowywanej pod Jego kierunkiem jako rozprawy doktorskiej, a to o Jego drodze do polskiej armii przez Węgry, Francję, Hiszpanię i Portugalię. Najlepiej zapamiętałem, jak w czasie drugiej wojny jechał na rowerze z jednego portu francuskiego do drugiego, by dotrzeć do miejsca, gdzie organizowała się armia polska, ale nim dojechał, to żołnierze zostali już ewakuowani. Wszędzie docierał za późno. Pamiętam, że miałem dyżur w sylwestrową noc i wtedy rozmawialiśmy wyjątkowo długo.
Leżąc jako pacjent w Klinice Psychiatrycznej, w której pracował prawie ćwierć wieku, Kępiński nawiązywał inne niż wcześniej, bardziej bezpośrednie kontakty z leczącymi się w niej wówczas chorymi, bo przecież wtedy był jednym z nich. "Był zaskoczony nową jakością relacji z pacjentami, kiedy pojawiał się wśród nich w szlafroku i korzystał z tych samych urządzeń sanitarnych" - wspomina prof. Bomba. "Mówił, że dopiero wówczas, a nie na zebraniach społeczności, dowiedział się, co myślą o nas, lekarzach i pielęgniarkach. Obwiniał nas za nie dość dobrą opiekę nad nimi i niedostatek empatii".
I dodał:
Odwiedzało Go mnóstwo osób. Nie tylko Jego, ale i Panią Kępińską. Grywała z upodobaniem w brydża. Rozgrywki brydżowe prowadzono w sekretariacie, by nie zakłócać spokoju Profesora. Bywał u Niego codziennie Jego przyjaciel, brat żony, dr Stanisław Kłodziński, przychodziła pracująca w Klinice Psychiatrycznej socjolog mgr Teresa Reguła, profesorowie: Józef Bogusz, Julian Aleksandrowicz, Bogusław Halikowski, Adam Kunicki, Jan Oszacki, Stanisława Spettowa, a także poprzedni kierownik Kliniki Psychiatrycznej prof. Eugeniusz Brzezicki. Nie wszystkich potrafię już wymienić...
