3Uwarunkowania motoryczności

Pojęcie "uwarunkowania motoryczności" nie jest w piśmiennictwie w sposób jednolity stosowane i interpretowane. Wskazuje się przy tym, że nie można już dzisiaj pojęcia tego ograniczyć wyłącznie do kategorii "zdolności" oraz "umiejętności". Istnieją zasadne przesłanki, by zaliczyć tu także dalsze komponenty warunkujące motoryczne działania (Hirtz 1994; Neumeiyer 1999; Raczek 1999); chodzi tu szczególnie o następujące komponenty (ryc. 4):

- sprawność funkcjonalna narządów i układów organizmu, mechanizmów i procesów regulacyjnych, energetycznych i psychicznych,

- przechowywane w pamięci doświadczenia ruchowe, tzn. zasób doświadczeń sensomotorycznych,

- powiązanie wiedzy oraz struktur motorycznych umożliwiających wysokie osiągnięcia,

- wzorce funkcjonalne, jako wewnętrzne reprezentacje i interpretacje dla określonych obszarów aktywności ruchowej; w nich gromadzone są specyficzne informacje o warunkach, specyfikacjach ruchu i wysiłku itp.

Coraz częściej wskazuje się (także) na znaczenie tzw. modułów motorycznych oraz kompetencji motorycznych czy ekspertyz w całokształcie komponentów, zwłaszcza tych, które warunkują wysoką efektywność czynności ruchowych człowieka.

Wielość oraz zróżnicowanie powyższych komponentów wskazuje na celowość określenia bardzo szerokiego zakresu tego pojęcia: "Uwarunkowania motoryczności to: indywidualne wielkości wpływu na sprawność działań motorycznych, wyznaczone procesami i mechanizmami sterująco-regulacyjnymi oraz energetyczno-metabolicznymi, jak też funkcjami psychicznymi".

Rycina 4. Uwarunkowania motoryczności człowieka.

1.1. Podstawy wyodrębniania problematyki motoryczności z całości aspektów poznania człowieka

Zainteresowanie problematyką motoryczności człowieka datuje się niemalże od początków jego dziejów, głównie w aspekcie praktycznych działań ruchowych. Stopniowo zaczęły się także rodzić elementy racjonalnej refleksji nad ludzkimi czynnościami ruchowymi oraz kształtować teoretyczne podstawy motoryczności człowieka. Motoryczność ludzka, jej wielorakie przejawy i uwarunkowania, mechanizmy i procesy kontroli oraz specyfika rozwoju i możliwości stymulacji stały się swoistym polem dociekań naukowo-badawczych, wyodrębnionym aspektem poznania człowieka.

Problemy motoryczności człowieka zajmują niewątpliwie centralne miejsce w naukach o kulturze fizycznej. W wyniku poszukiwań badawczych oraz teoretycznych studiów ukształtowała się z biegiem lat oryginalna dziedzina wiedzy, której przedmiotem jest całościowe ujęcie zagadnień motoryczności człowieka. Wyodrębnił się także samodzielny przedmiot dydaktyki.

Czy tak znaczące zainteresowanie problematyką motoryczności człowieka, wyodrębnienie jej jako swoistego przedmiotu badań i studiów jest uzasadnione? Po co, w jakim celu zajmujemy się naukowo tą problematyką? Czy potrzebna jest nauka, teoria o czynnościach ruchowych, by można je było skutecznie wykonać? W codziennym życiu człowiek nie zastanawia się nad istotą czynności ruchowych, mechanizmami ich sterowania i regulacji, mimo że wykonuje je wielokrotnie w różnych postaciach, sytuacjach i formach. W natłoku bieżących zajęć i problemów nie szuka wyjaśnień i argumentów, dlaczego umie chodzić, biegać, rzucać, podnosić przedmioty itp. Rozważania nad istotą motoryczości, zachowania ruchowego, pojawiają się dopiero w sytuacjach szczególnych, związanych z określonym rodzajem działalności człowieka. Przede wszystkim wtedy, kiedy specyficzna forma czynności ruchowej staje się wartością pożądaną, wręcz niezbędną, warunkującą skuteczność postępowania, np.: w sporcie, działalności artystycznej (balet, cyrk, teatr), wychowaniu fizycznym, rehabilitacji czy też pracy zawodowej. To właśnie w tych sferach działalności człowieka rodzą się pytania, potrzeby i problemy, które inspirują badania i studia nad motorycznością. W ten sposób zgromadzona i usystematyzowana wiedza o ludzkiej motoryczności pozwala lepiej zrozumieć podłoże wielorakich zachowań, ale także wskazać właściwy kierunek i wytyczyć skuteczne drogi postępowania oraz obiektywnie ocenić skutki. Stąd zrozumiała staje się nie tylko potrzeba pomnażania tej wiedzy, ale również konieczność jej przekazywania. Powyższe rozważania pozwalają stwierdzić, że wyodrębnienie problematyki motoryczności z całości aspektów poznania człowieka jest zasadne, celowe i potrzebne. W tym przekonaniu utwierdzają argumenty podsumowane w poniższym ujęciu:

- Przejawy motoryczne są najczęstszą formą reakcji człowieka na bodźce środowiskowe i w nich uzewnętrzniają się wielostronne biologiczne właściwości jego ustroju. Wszędzie ostatecznym faktem pozostaje ruch, będący przejawem wszelkich funkcji ustrojowych oraz świadectwem biologicznych wartości organizmu ludzkiego.

- W aktywności motorycznej człowieka przejawia się cała różnorodność jego osobowości, od prostych gestów i czynności dla utrzymania się przy życiu po wysoce złożoną i wyspecjalizowaną działalność zawodową czy sportową.

- Motoryczne działania i czynności są podstawowym środkiem komunikacji między ludźmi, sposobem kontaktu i kształtowania stosunków międzyludzkich.

- Ruch jest głównym czynnikiem rozwoju i doskonalenia człowieka, jego wielorakie formy - podstawowym środkiem kształcenia i wychowania, zaś możliwości ruchowe - jednym z istotnych uwarunkowań tego procesu.

- Rozwój motoryczności charakteryzuje się ogromnym bogactwem, wielostronnością i specyficzną dynamiką. Dzięki temu człowiek może sam swobodnie poruszać się w otaczającym go świecie, a nawet opanować i podporządkować go sobie.

- Motoryczność spełnia szczególną rolę w obszarze kultury fizycznej, jest bowiem dla specjalistów kultury fizycznej nie tylko jedną z podstawowych funkcji żywego organizmu i elementem jego osobowości, swoistym przedmiotem poznania, ale przede wszystkim terenem ich działania. Stanowi zasadniczą sferę ich zabiegów - pielęgnowania, kształtowania, wzbogacania, korygowania i naprawiania.

Pomimo znacznego poszerzenia wiedzy oraz wieloletnich doświadczeń w badaniach nad motorycznością człowieka ciągle pojawiają się nowe potrzeby i problemy, wciąż spotyka się wiele pytań i wątpliwości oraz niewyjaśnionych zjawisk. Nadal istnieje duże zróżnicowanie metodologiczne oraz rozbieżności w interpretacji i ocenie ludzkiej motoryczności. Doprowadziło to do powstania, nieraz bardzo odległych, koncepcji teoretycznych. Z drugiej strony należy odnotować wzrastające zainteresowanie scalającym kierunkiem dociekań badawczych skupiających się na rozwiązywaniu teoretycznych problemów motoryczności człowieka. Tę integrującą i generalizującą rolę podejmuje młoda, nadal rozwijająca się dyscyplina nauki - antropomotoryka. Można dostrzec w niej wiele jeszcze sprzeczności i trudności rozwojowych, jednak wyraźnie zaznaczyła już swoje miejsce w systemie nauk oraz w strukturze dydaktyki akademickiej.

1.2. Antropomotoryka jako dyscyplina naukowa oraz przedmiot dydaktyki akademickiej

Punktem wyjścia oraz podstawą dla określenia przedmiotu antropomotoryki jest ruch i motoryczność człowieka jako obiektywna rzeczywistość i forma życiowej aktywności. Antropomotorykę rozumiemy jako generalizującą i integrującą naukę, ujmującą całokształt motoryczności człowieka w jej skomplikowanych przejawach i uwarunkowaniach oraz powiązaniach i zależnościach. Postrzegamy ją jednoznacznie jako naukę o człowieku, a nie jako abstrakcyjną dziedzinę wiedzy o bezpodmiotowych zjawiskach, procesach, mechanizmach i funkcjach ruchu. Antropomotoryka oczywiście nie neguje, wręcz przeciwnie - ceni osiągnięcia badawcze w tym zakresie. Ujmuje je jednak z innej perspektywy. Z wielkiej liczby faktów badawczych ukazuje obraz całego człowieka jako żywy organizm oraz istotę społeczną będącą podmiotem własnych czynności motorycznych, zdolną do samoregulacji, wykonującą różne zadania, rozwiązującą różne problemy i podejmującą różne decyzje.

Antropomotoryka ujmuje problemy motoryczności w sposób holistyczny, w którym człowiek jako "homo faber" - przyczyna i twórca działań ruchowych - zajmuje centralne miejsce. A więc poruszający się człowiek, a nie sam ruch, jest przedmiotem i istotą poznania w nauce o motoryczności ludzkiej. Bardzo trafnie problem ten ujął już przed wielu laty Bujtendijk (1956), twierdząc, że "Ruch mechaniczny człowieka jest abstrakcją. Faktycznie istnieją tylko poruszający się ludzie". Takie ujęcie znajduje bardzo silne wsparcie w psychologicznej teorii czynności (działania), traktującej ruchy człowieka jako działania, a więc jako zamierzone zachowania, skierowane na realizację określonego celu (Tomaszewski 1986; Pöhlmann 1994; Nitsch, Munzert 1997). Antropomotorykę należy zatem postrzegać jako dyscyplinę wiedzy ujmującą motoryczność człowieka z globalnego, holistycznego punktu widzenia, dostrzegającą ścisłe relacje między jej przyrodniczymi, psychicznymi oraz społecznymi podstawami, uwzględniającą te aspekty w badaniach i interpretacjach, a także w tworzeniu teoretycznych koncepcji oraz modeli. Antropomotoryka w węższym, specyficznym ujęciu, w aspekcie szczególnie akcentowanym w tej książce, zajmuje się kompleksowym zjawiskiem motoryczności człowieka związanym z jego wieloraką działalnością w obszarze kultury fizycznej, a przede wszystkim w wychowaniu fizycznym, sporcie i rekreacji ruchowej. Ten obszar motoryczności w piśmiennictwie jest często określany jako "motoryczność sportowa" (Meinel 1960, 1967; Hirtz i in. 1994; Meinel, Schnabel 1998). W tym ujęciu człowiek rozpatrywany jest w szczególnym aspekcie sportowych czynności ruchowych (Göhner 1992). Aspekt ten jest w swej istocie motorycznością "wyczynu" - rozumianą jednak w najszerszym tego słowa znaczeniu. Każda czynność ruchowa nastawiona na osiągnięcie nawet prostego celu ma charakter "wyczynowy". Wyczynem dla rocznego dziecka jest samodzielne stanie i próby chodzenia, dla trzyletniego - wspinanie i zeskok z krzesła czy przerzucenie piłki przez przeszkodę. Wyczynem jest także pokonanie dystansu 5 km marszem czy przeskoczenie rowu przez dwudziestoparoletniego urzędnika z objawami wyraźnej nadwagi. Ale wyczynem jest również pokonanie przez rówieśników - zawodników dystansu 5 km w czasie poniżej 13 minut czy osiągnięcie w skoku w dal odległości 8,50 metra.

Pojęcie "motoryczności sportowej" oznacza zatem wszystkie formy czynności, których efektem jest osiągnięcie określonych celów ruchowych i dojście do wyczynu motorycznego. Obejmuje więc ogromną liczbę czynności ruchowych stosowanych w wychowaniu fizycznym, sporcie i rekreacji ruchowej. Meinel (1967) wskazuje, że "motoryczność sportowa dotyczy wszelkich ruchów, które są środkiem kształcenia i wychowania człowieka, wzmacniania jego zdrowia, podnoszenia sprawności motorycznej, a także przynoszą mu radość oraz wypoczynek".

Przedmiotem antropomotoryki jest ruch pojmowany jako czynność motoryczna, jest ona bowiem podstawowym, samodzielnym składnikiem wielu sfer życiowej aktywności człowieka, a z pewnością stanowi centralną formę działania w wychowaniu fizycznym, sporcie czy rekreacji. Stąd też główne zadanie antropomotoryki to zbadanie i wyjaśnienie zarówno zewnętrznie dostrzegalnych przejawów czynności motorycznych, jak też leżących u ich podstaw struktur, mechanizmów i procesów wewnątrz organizmu, warunkujących skuteczność przebiegu tych czynności oraz ostateczny wynik. Zagadnienia te ujęte są zarówno w wymiarze statycznym (złożoność, struktura), jak i dynamicznym (powstanie, rozwój, funkcjonowanie).

Antropomotoryka zajmuje się zatem badaniem, analizowaniem i wyjaśnianiem dwóch aspektów człowieka: obszarem produktu, czyli realnymi właściwościami działania ruchowego, oraz obszarem procesualnym, a więc potencjalnymi uwarunkowaniami zachowania ruchowego. Problematyka ta zostanie szczegółowo omówiona w kolejnych rozdziałach.

Dla pierwszego obszaru badań antropomotoryki, tj. zewnętrznych przejawów działań ruchowych, istotne są: ujęcie, opisywanie, wyjaśnianie, systematyzowanie, klasyfikowanie form i przebiegów ruchowych, przedstawienie kategorii oceny przejawów czynności ruchowych, precyzyjna analiza realnych czynności, rozwój nowych możliwości rozwiązań oraz modelowanie i badanie specyficznych zadań ruchowych.

W drugim obszarze badań antropomotoryki, tj. wewnętrznych uwarunkowań motorycznych działań, zadania koncentrują się na określeniu mechanizmów kontroli motorycznej i na wyjaśnieniu procesów koordynacji motorycznej. Szczególną uwagę poświęca się tu zmianom w toku procesu uczenia się oraz rozwoju ontogenetycznego. Istotne problemy wiążą się z określeniem wewnętrznych struktur, procesów i funkcji leżących u podstaw znamion motorycznych, jak też z konstrukcją specyficznych metod i narzędzi diagnostycznych.

Zarysowana rozległość problemów wskazuje na ogromnie szeroki i niejednorodny obszar badawczy antropomotoryki. Stąd też w jej ramach rozwinęły się różne kierunki i koncepcje, u podłoża których leżą zróżnicowane orientacje teoretyczne lub paradygmaty, jak też założenia, cele i metody dociekań badawczych. Motoryczność może być zatem rozpatrywana z różnych punktów widzenia: morfologicznego, różnic indywidualnych, teorii czynności, systemu przetwarzania informacji, koncepcji dynamiczno-systemowych i innych. Każda z tych koncepcji wnosi swoisty wkład do wyjaśnienia fenomenu czynności motorycznych człowieka. Żadna nie jest jednak w stanie wyjaśnić całości zakresu oraz głębi problemu. Te deficyty utrudniają sformułowanie spójnej koncepcji naukowo-teoretycznej antropomotoryki. Jednocześnie powinny jednak wyznaczyć kierunek poszukiwań, zmierzających do wypracowania koncepcji umożliwiającej zbieżną interpretację i wyjaśnienie określonych problemów. W poszukiwaniach tych konieczne jest, jak już wykazano, korzystanie z dorobku innych nauk zajmujących się szczegółowymi aspektami motoryczności człowieka. Antropomotoryka natomiast jako nauka antropologiczna oraz dyscyplina integrująca i pedagogiczna powinna przede wszystkim spełniać następujące centralne zadania:

- ukierunkować wysiłki badawcze na holistyczne ujęcie motoryczności w aspekcie całości ciała i psychiki, szerzej - w jej biopsychospołecznej jedności i złożoności,

- ujmować w sposób zintegrowany zróżnicowane aspekty badawcze i teoriotwórcze, uwzględniając zasadę "odrębności we wspólności" przedmiotu poznania,

- scalać własny dorobek badawczy i osiągnięcia innych nauk oraz przedstawić je w formie spójnych teorii, modeli i całościowych koncepcji,

- przybliżyć oraz wdrożyć do praktyki różnych obszarów aktywności ruchowej efekty badawcze, zasady i teorie naukowe oraz wspierać działania weryfikujące ich zasadność.

Antropomotoryka musi więc nie tylko badać i tworzyć teorie, lecz również stać się dyscypliną służącą praktycznemu wykorzystaniu wiedzy o ludzkiej motoryczności. Powinna tworzyć pomost między teorią i praktyką, wychodzić naprzeciw potrzebom i wymaganiom praktycznym i starać się rozwiązywać wynikające z niej problemy. Ostatecznym więc celem antropomotoryki powinno być nie tylko pomnażanie wiedzy, ale także dostarczanie naukowo uzasadnionych podstaw do optymalizacji kompetencji motorycznych człowieka w różnych sferach jego życiowej aktywności. Takie ujęcie pozwoli zapobiec istniejącemu zagrożeniu zepchnięcia antropomotoryki do roli anonimowej dla praktyki dyscypliny naukowej.

Tak rozumiana antropomotoryka ukazuje się nie tylko jako oryginalna dyscyplina wiedzy, ale również jako podstawowy przedmiot studiów w systemie kształcenia specjalistów kultury fizycznej. Dziś jest to przedmiot powszechnie uznawany, ujęty w standardach studiów, zajmujący należne miejsce w akademickich instytucjach. Jeśli bowiem motoryczność człowieka stanowi podstawę i rdzeń systemu kultury fizycznej, jeśli wielorakie formy aktywności ruchowej zajmują centralną pozycję w programach studiów wychowania fizycznego, to logiczne staje się także traktowanie nauki o motoryczności jako naturalnej i fundamentalnej dyscypliny w strukturze nauk o kulturze fizycznej.

3.1. Znamiona motoryczne - teoretyczne założenia i kryteria podziału

Antropomotoryka w ujmowaniu problematyki uwarunkowań motorycznych wspiera się na osiągnięciach psychologii różnic indywidualnych; przejęła z niej centralne założenia, standardy i metody. Poszukiwania badawcze, analizy i dyskusje dotyczą w głównej mierze konkretyzacji fundamentalnego dla problematyki różnic indywidualnych terminu - znamiona motoryczne (traits). Definiujemy je jako: "hipotetyczne konstrukty dla opisu, analizy i wyjaśnienia różnic intra- i interindywidualnych w poziomie procesów biopsychicznych leżących u podstaw realizacji czynności ruchowych".

Znamiona motoryczne odpowiadające założeniom koncepcji "różnic indywidualnych" powinny spełniać następujące trzy kryteria (Roth 2002):

- Cechować się zróżnicowanym stopniem ogólności. Wielkość tego zróżnicowania związana jest z zadaniem ruchowym: znamiona od niskiego do wysokiego stopnia ogólności.

- Stanowić konstrukty o odpowiedniej spoistości i stałości, umożliwiające określenie w sposób logiczny i zintegrowany indywidualnych różnic w wewnętrznych procesach.

- Mieć nomotetyczny charakter; odnosić się do kwestii generalnych, uniwersalnych, powszechnych oraz powtarzających się zjawisk i prawidłowości. Muszą więc umożliwiać opis wielu czy wszystkich osób, a nie tylko wybranych jednostek czy grup.

Podsumowując, można stwierdzić, że znamiona motoryczne dla opisu, analizy i wyjaśnienia różnic indywidualnych osiągnięć mają charakter nomotetycznych, relatywnie spoistych i stabilnych konstruktów o zróżnicowanym zakresie ogólności. Zaobserwowane różnice w motorycznym zachowaniu nie pozwalają jednak w sposób absolutnie pełny wyrokować o zróżnicowanych znamionach. Motoryczne osiągnięcia są bowiem zawsze rezultatem interakcji osobniczych znamion ze specyficznymi sytuacyjnymi warunkami środowiskowymi.

Wykazana wcześniej rozległość zróżnicowania znamion motorycznych zależy przede wszystkim od stopnia związku z formą ruchu. To podstawowe kryterium pozwala na przyporządkowanie znamion do dwóch stref kontinuum uwarunkowań motoryczności, tj. swoistości lub ogólności (ryc. 5).

- Obszar swoistości obejmuje konstrukty o ograniczonym zakresie wpływu, charakteryzujące uwarunkowania leżące u podstaw specyficznych i konkretnych form ruchowych. Jednak i w tej grupie można wyodrębnić znamiona o zróżnicowanej rozległości, co wiąże się z kategorią ruchów "otwartych" lub "zamkniętych" czy też możliwością transferu tych znamion. Znamiona tej strefy określa się pojęciem umiejętności ruchowych, czyli konstruktów motorycznych ściśle związanych z formą ruchu.

Rycina 5. Swoistość - ogólność znamion motorycznych.

- Obszar ogólności obejmuje konstrukty o rozległości od średniej do wysokiej. O ich istocie decyduje aspekt uogólnienia. Wpływają one na realizację wielu bardzo zróżnicowanych strukturalnie form czynności ruchowych. Znamiona te określa się pojęciem zdolności motorycznych, czyli konstruktów niezwiązanych z formą ruchu.

Umiejętności ruchowe wraz ze zdolnościami stanowią integralne, wzajemnie zależne i powiązane części składowe tych samych możliwości motorycznych człowieka, tj. sfery potencjalnej. Przedstawiają dwa bieguny - specjalny i ogólny - tej samej kategorii motoryczności, jej uwarunkowań, błędne jest zatem ich rozpatrywanie jako niezależnych znamion. Zdolności mogą "uzewnętrzniać" się jedynie za pośrednictwem umiejętności. Z kolei umiejętności przejawiają się dzięki zdolnościom motorycznym.

Także w praktycznym zastosowaniu znamiona te występują w nierozdzielnych, wzajemnych związkach i zależnościach, odzwierciedlających relacje wewnętrznych uwarunkowań osiągnięć motorycznych. Umiejętności ruchowe tworzą jak gdyby "motoryczny słownik", a zdolności - "motoryczną gramatykę". Łącznie zaś umożliwiają tworzenie "motorycznych zdań", tj. rozwiązanie kompleksowych zadań ruchowych. Na tej fundamentalnej relacji powstają, w procesie doskonalenia motoryczności, coraz bardziej specyficzne i indywidualne uwarunkowania, odpowiadające ścisłym wymogom realizowanej formy aktywności ruchowej (Hirtz 1995).

Zdolności i umiejętności są zatem ściśle powiązanymi konstruktami motorycznymi, mającymi wspólne podłoże w procesach i prawidłowościach wewnątrzosobniczych. Ich zróżnicowanie możliwe jest jedynie pod kątem stopnia ogólności. Zdolności stanowią konstrukt obejmujący ogólne uwarunkowania dla wielu odmiennych czynności ruchowych, natomiast umiejętności - to podłoże dla konkretnych działań ruchowych.

2.2. Strukturalny model motoryczności człowieka

Problem motoryczności ludzkiej jest niezwykle złożony, ponieważ odnosi się do żywego, aktywnego człowieka, działającego w różnych warunkach i sytuacjach środowiska. Na motoryczność należy zatem spojrzeć w sposób uwzględniający wielość i odmienność aspektów. Niezbędne jest także przyjęcie określonych założeń. W dalszych rozważaniach nawiązano w znacznym stopniu do wcześniejszych prac własnych (Raczek 1986, 1987, 1989, 1990, 1991, 1993).

U podstaw niżej prezentowanej koncepcji strukturyzacji motoryczności człowieka są następujące założenia:

- Motoryczność należy pojmować jako całościowy, spójny obszar uwarunkowań i przejawów oraz zachowań i potrzeb ruchowych człowieka. Tworzy ona zatem fundamentalną płaszczyznę aktywności człowieka w obiektywnej rzeczywistości życiowej.

- Obiektywne poznanie i zrozumienie motoryczności wymaga uwzględnienia, obok biologicznych, także nieprzyrodniczych elementów i procesów, jej podstawy są bowiem zawsze natury biopsychospołecznej. Tworzą one jedność, wynikającą z wewnętrznej logiki istniejącego w rzeczywistości systemu. Motoryczność kształtuje się zgodnie z biologicznymi fazami filogenezy i ontogenezy, jak również w myśl praw rozwoju społecznego. Dlatego należy ją ująć jako rezultat biologicznych funkcji ruchowych i zdeterminowanych społecznie czynności człowieka.

- Przedmiotem badań i studiów nad motorycznością jest czynność ruchowa człowieka jako obiektywna rzeczywistość i forma życia. W czynnościach ruchowych uzewnętrzniają się nie tylko biologiczne właściwości organizmu człowieka, ale cała różnorodność jego osobowości. Ruch jest także głównym czynnikiem rozwoju i doskonalenia człowieka, podstawowym środkiem kształcenia i wychowania, zaś możliwości ruchowe są znaczącym uwarunkowaniem tego procesu.

Przyjęte założenia stanowią główną wytyczną wyznaczającą kierunek poznania oraz zakres aspektów i zjawisk motoryczności ludzkiej, jak też podstawę określenia ich teoretycznej wykładni. Wskazują one na konieczność badania i wyjaśnienia motoryczności w jej zewnętrznie dostrzegalnych przejawach, jak też leżących u ich podstaw mechanizmów i procesów wewnątrz organizmu, warunkujących efekt czynności ruchowych.

W rozpatrywaniu ludzkiej motoryczności oddzielamy więc aspekt określający stosunki czasowo-przestrzenne przemieszczanego ciała lub jego części (aspekt zewnętrzny) od całokształtu wewnętrznych funkcji ruchowych organizmu oraz regulacji psychicznych człowieka (aspekt wewnętrzny). Rozróżniamy w ten sposób mechanizmy sterowania i regulacji oraz ogół procesów funkcjonalnych od ich wielorako uformowanego produktu - działania ruchowego. Na model strukturalny motoryczności człowieka składają się dwa aspekty (ryc. 3):

- potencjalny, czyli wewnętrzne uwarunkowania, utajone możliwości ruchowe,

- efektywny, czyli zewnętrzne przejawy, realne właściwości czynności ruchowej.

Wewnętrzne uwarunkowania czynności ruchowych określają struktury oraz procesualne właściwości związane z mechanizmami kontroli (generowania, sterowania i regulacji), charakterem czynności fizjologicznych poszczególnych układów organizmu człowieka, jak też jego funkcji psychicznych. Te podstawowe struktury i funkcje wyznaczają zasięg zachowań ruchowych oraz poziom osiągnięć motorycznych. Indywidualne różnice sprawności w tym zakresie określa się i wyjaśnia za pomocą odpowiednich konstruktów - znamion motorycznych. Najpowszechniej wyodrębnia się tu znamiona o charakterze ogólnym, tj. zdolności motoryczne, oraz znamiona bardzo specyficzne, czyli umiejętności motoryczne. Stanowią one o potencjalnych, utajonych możliwościach motorycznego zachowania się człowieka (Čelikovsky i in. 1990; Mekota, Novosad 2005; Meinel, Schnabel 1998; Raczek 1993; Raczek i in. 2003; Roth, Willimczik 1999).

W ostatnich latach pojawiły się także inne koncepcje, rozszerzające sposób ujmowania motorycznych uwarunkowań, wspierające się na odmiennych założeniach. Dotyczy to zwłaszcza koncepcji "modułów motorycznych" czy "kompetencji motorycznych" (bliżej na ten temat - pkt 3.6).

Zewnętrzne przejawy czynności ruchowych charakteryzują manifestacyjne właściwości, wiążące się z przebiegiem tych czynności oraz ich efektem. Wyróżniamy tu zatem właściwości strukturalne, tj. obraz i przebieg czynności w czasie i przestrzeni (cechy ruchu), oraz właściwości finalne, czyli ostateczny wynik czynności ruchowej (Čelikovsky i in. 1990; Kasa 1990; Meinel, Schnabel 1998; Mekota 1989; Król, Mynarski 2005; Raczek 1986, 1990, 1993; Raczek i in. 1994).

Motoryczność w tym ujęciu określa zatem z jednej strony "zespół objawów ruchowych danego systemu (człowieka) i stanowi synonim terminu "ruchowość" (motus - ruch), z drugiej zaś - właściwości napędowe systemu (źródła zasilania), "wyprowadzalne z charakterystyki silnika", czyli motoru (stąd motoryczność) (Bogdański 1972). W tym ujęciu brakuje zasadniczego elementu - sterująco-regulacyjnego. Należy jednak ponownie podkreślić nierozdzielność tych dwóch aspektów i konieczność rozpatrywania ich jako dwu wzajemnie powiązanych stron tego samego zjawiska, tj. motorycznego działania.

Rycina 3. Podstawowe aspekty ludzkiej motoryczności.

Opisany model prezentuje koncepcję podstawowych aspektów motoryczności człowieka, która nie tylko porządkuje podstawowe pojęcia i określa jej teoretyczno-empiryczne podstawy, ale traktuje motoryczność jako naturalny system. Pozwala to postrzegać ją w kategoriach związków i integracji, czyli spójnej całości zewnętrznych form aktywności ruchowej z mechanizmami kontroli, fizjologicznymi funkcjami i procesami psychicznymi pozostającymi we wzajemnym współdziałaniu i współoddziaływaniu.

Z systemowego punktu widzenia motoryczność ma charakter i wymiar dynamiczny. Nie należy zatem zamykać jej w sztywnych strukturach, zdeterminowanych w głównej mierze genetycznie, lecz ujmować w znaczeniu fenotypowym, co zakłada swoistą dynamikę zmian w zakresie możliwości realizacji czynności ruchowych.

1.3. Miejsce antropomotoryki w strukturze nauk o kulturze fizycznej

Konstrukcja antropomotoryki wspiera się na osiągnięciach nauk podstawowych, tj. na właściwych im teoriach i metodach. Dotyczy to przede wszystkim nauk biologicznych, medycznych, fizycznych, psychologicznych i społecznych. Szerokie możliwości w rozwikłaniu zagadnień motoryczności człowieka stwarzają cybernetyka i synergetyka. Relacje tych dyscyplin z antropomotoryką są niejednorodne, uwarunkowane poziomem poznania. Odwoływanie się do dorobku nauk podstawowych nie oznacza jednak, że wystarczy tu prosta suma tych elementów dla konstrukcji całości obrazu motoryczności człowieka. Wręcz przeciwnie, istotę motoryczności można poznać jedynie przez ujęcie analityczno-syntetyczne, przez integrację osiągnięć poszczególnych dziedzin wiedzy i ich scalenie z własnym dorobkiem. Tę integrującą funkcję spełnia właśnie antropomotoryka. Osiągnięcia nauk podstawowych powinny w tym aspekcie służyć głównie weryfikacji hipotez i stwierdzeń wypływających z refleksji teoretycznych. Nie chodzi wyłącznie o opisywanie faktów, które wspierają antropomotorykę. Jest więc antropomotoryka swoistą dyscypliną nauk o kulturze fizycznej, bez jednoznacznej bazy nauk podstawowych. Jako wiedza wyjaśniająca daną dziedzinę rzeczywistości wyrosła z potrzeb i problemów praktycznych kultury fizycznej. Z kolei jej zdobycze stanowią podstawę skuteczności działań praktycznych, aplikacje wymagają bowiem wiedzy kompleksowej i zgeneralizowanej, tę zaś można osiągnąć wyłącznie na poziomie ogólnych syntez, a nie szczegółowej analizy faktów (Krawczyk 1985).

Efekty poznania naukowego są tym większe, im bardziej wspierają się na kompleksowej konstrukcji teoretycznej. Taką właśnie rolę próbuje spełniać antropomotoryka. W tym kontekście może być określona jako dyscyplina wiążąca sferę działalności naukowo-badawczej z pedagogiczną. Powinna być zatem ukierunkowana zarówno na aspekty poznawcze, jak i aplikacyjne. W pierwszej orientacji akcentowane powinny być treści teoretyczno-poznawcze przy szerokim uwzględnieniu badań laboratoryjnych, w drugiej z kolei - związek z kulturą fizyczną i badania terenowe. Antropomotoryka pozostaje jednak zawsze dziedziną wyjaśniająco-optymalizacyjną. Odpowiada zatem na pytania "dlaczego?" i "po co?", w odróżnieniu od dyscyplin metodycznych, mających odpowiedzieć na pytania "co i jak czynić?".

Ostateczna pozycja antropomotoryki nie jest jeszcze dzisiaj definitywnie rozstrzygnięta. Mimo niezaprzeczalnego postępu w jej rozwoju należy zaznaczyć, że wiele współczesnych koncepcji teoretycznych i modeli ma jeszcze niekompletny i niespójny charakter, a wiele problemów wymaga głębszego poznania i dalszej weryfikacji. Również heterogenne podstawy i założenia metodologiczne utrudniają jednoznaczne sformułowanie spójnej koncepcji naukowo-teoretycznej motoryczności. Ta jest jednakże niezbędna dla zachowania najistotniejszego aspektu antropomotoryki, tj. jej funkcji integrująco-syntetyzującej.

Antropomotoryka, jako stosunkowo młoda dyscyplina nauk o kulturze fizycznej, w dalszym ciągu szuka swojej tożsamości naukowej, kształtuje nadal swój warsztat naukowy oraz metody badań, analiz i opisów. Mimo istniejących sprzeczności i trudności rozwojowych stanowi dziś autentyczną, samodzielną i oryginalną dyscyplinę naukową.

Świadczą o tym przede wszystkim (Mleczko 1996):

- wyraźnie sprecyzowany i społecznie znaczący przedmiot badań i zainteresowań badawczych,

- oryginalna terminologia i nazewnictwo,

- zwarty system pojęć i twierdzeń,

- dostosowana do przedmiotu poznania naukowego metodologia badań, w tym metody, techniki, narzędzia i procedury badawcze.

Osiągnięcia antropomotoryki znajdują zastosowanie w wielu innych naukach, zwłaszcza w dyscyplinach pedagogicznych kultury fizycznej: teorii i metodyce wychowania fizycznego, teorii i metodyce treningu sportowego oraz teorii i metodyce innych form aktywności ruchowej. Do problematyki motoryczności ludzkiej na najwyższym poziomie uogólnienia nawiązuje filozofia kultury fizycznej. Wymienione aspekty i poziomy poznania pozwalają na umiejscowienie antropomotoryki w strukturze nauk o kulturze fizycznej (ryc. 1).

Prezentowany schemat nie uwzględnia naturalnie wszystkich dyscyplin w tym systemie. Zamiarem tej analizy nie jest bowiem ukazanie pełnej strukturyzacji tego systemu naukowego. Eksponuje ona natomiast dwa subsystemy, u podstaw których leżą wspólne założenia, wynikające z praktyki oraz osiągnięć nauk podstawowych. Rola antropomotoryki jest szczególnie znacząca dla tych dwóch subsystemów. W pierwszym subsystemie uporządkowano nauki zajmujące się istotą motoryczności człowieka z różnych punktów widzenia. Nadrzędna rola przypada tu antropomotoryce. Drugi subsystem obejmuje nauki wykorzystujące wiedzę o czynnościach ruchowych w procesie fizycznego kształcenia i wychowania oraz doskonalenia, korygowania i naprawiania. Nadrzędną dyscypliną jest tutaj pedagogika kultury fizycznej. Te dwa subsystemy wydają się fundamentalnymi dyscyplinami dla omawianego systemu naukowego. W jego ramach można też określić rolę i funkcjonowanie antropomotoryki jako nauki oraz przedmiotu studiów. Jako integralna część tego systemu jest ona dyscypliną podrzędną (analityczną) w stosunku do filozofii kultury fizycznej, służebną (pomocniczą) w odniesieniu do całego subsystemu dyscyplin pedagogicznych oraz nadrzędną (syntetyczną) w stosunku do pozostałych dyscyplin specjalistycznych. Przedstawiona koncepcja antropomotoryki jest próbą sprecyzowania tego przedmiotu oraz określenia jego miejsca w strukturze nauk o kulturze fizycznej. Jest to propozycja mogąca budzić kontrowersje czy wręcz opory. Z pewnością nie jest to jeszcze koncepcja w pełni ukształtowana. Niezależnie jednak od tych wątpliwości i trudności, to przedmiot antropomotoryki czyni ją fundamentalnym i naturalnym elementem składowym systemu nauk o kulturze fizycznej.

Rycina 1. Antropomotoryka w systemie nauk o kulturze fizycznej.

2.1. Podstawowe pojęcia i zakres ich interpretacji

W opisach i wyjaśnieniach omawianej problematyki pojawia się wiele pojęć. Dwa z nich - ruch i motoryczność - głównie określają przedmiot poznania. Co rozumiemy przez terminy ruch i motoryczność, co określa ich istotę? W miarę wyczerpującą odpowiedź na te pytania można uzyskać, śledząc wywody prezentowane w kolejnych rozdziałach książki. Jednak już na początku rozważań zasadne wydaje się zdefiniowanie tych pojęć oraz dokonanie ich zwięzłej charakterystyki.

Ruch już w starożytności pojmowany był jako forma istnienia materii. W bardzo ogólnym ujęciu, w ramach związków kosmologicznych i filozoficznych, oznaczał przemiany: od najprostszej formy zmiany miejsca przez różne ciała, przez rozwój istot żywych łącznie z rozwojem człowieka, aż po ludzkie myślenie oraz procesy społeczne. "Zmiana miejsca" (motus localis) stanowi tu jedynie subkategorię. Z perspektywy mechaniki - od czasów Newtona - ruch sprowadzono wyłącznie do zmiany miejsca przez obiekty (masę). Ten sposób rozumienia ruchu utrzymuje się w istocie do dnia dzisiejszego. Współcześnie definiujemy go w sposób następujący:

Ruch - to zewnętrznie dostrzegalna, obiektywna składowa ludzkiego działania, przejawiająca się w zmianach pozycji całego ciała lub jego części w czasie i przestrzeni. Polega na celowo zorganizowanej i skoordynowanej zmianie miejsca ciała lub jego części, będącej następstwem regulowanej czynności mięśniowej. W takim ujęciu traktujemy ruch jako kategorię podmiotową, zjawisko, którego przyczyną jest człowiek. Ruch jest więc rezultatem wielu wewnętrznych, organizmalnych i psychicznych procesów. Drugie, główne pojęcie naszych rozważań - motoryczność - interpretowane jest z reguły w dwóch ujęciach. W pierwszym sprowadza się pojęcie motoryczności do: "ogółu systemów i procesów organizmu, które inicjują i kontrolują ruchy człowieka" (Bös, Mechling 1987; Pöhlmann 1994; Roth, Willimczik 1999; Olivier, Rockmann 2003).

Motoryczność w najszerszym zakresie tego pojęcia to całokształt przejawów i uwarunkowań oraz zachowań i potrzeb ruchowych człowieka. Inaczej mówiąc, motoryczność określa: "całość struktur, procesów, stanów organizmu i psychiki oraz realnych efektów związanych z aktywnością ruchową człowieka". Definicje te podkreślają rolę psychicznego ogniwa łączącego to, co "biologiczne", z tym, co "społeczne". Uwzględniają zatem aktualną dzisiaj koncepcję ujmowania motoryczności w jej biopsychospołecznej jedności. Ten sposób pojmowania motoryczności akceptuje wielu autorów (Čelikovsky 1985; Fetz 1972; Kasa 1990; Mekota 1989; Mleczko 1996; Osiński 2003; Raczek 1987; Schnabel, Thies 1993; Ważny 1994).

Odmienne założenia interpretacyjne doprowadziły do zróżnicowanych opinii dotyczących zależności między pojęciami ruchu i motoryczności (ryc. 2). Najczęściej wskazuje się na następujące formy tych zależności (Bös, Mechling 1987; Pöhlmann 1994):

- zakresy przedmiotu ruchu i motoryczności są identyczne (tożsame) (a),

- zakres przedmiotu ruchu jest ekwiwalentną (równoważną) częścią zakresu przedmiotu motoryczności (b),

- zakres przedmiotu ruchu jest hierarchicznie subordynowaną (podporządkowaną) częścią przedmiotu motoryczności (c),

- zakresy przedmiotu ruchu i motoryczności mają wspólną sferę (d),

- zakresy przedmiotu ruchu i motoryczności są dysjunktywne, rozdzielne (e),

- zakresy przedmiotu ruchu i motoryczności są epidysjunktywne, tj. akcentowane są różnice w ramach wspólnej całości. Im przyporządkowane są wtórnie odpowiednie ruchy jako epifenomeny (f).

Tak zróżnicowane pojmowanie tych pojęć może właściwie tylko irytować. Problematyczna jest bowiem zasadność ścisłego i jednoznacznego rozdzielenia zakresu tych terminów i ich interpretacji. Można wprawdzie wyodrębnić pojęcia "ruch" i "motoryczność", jednak zawsze trzeba uwzględnić nierozerwalność ich powiązań. Związek ten istnieje obiektywnie; terminy ruch i motoryczność dotyczą bowiem dwóch aspektów jednego i tego samego stanu rzeczy w ramach ludzkiej aktywności motorycznej - jej zewnętrznej oraz wewnętrznej strony. Przedstawiają "dwie różne strony tego samego medalu". Błędne jest zatem rozpatrywanie ruchu i motoryczności jako niezależnych zjawisk (patrz też pkt 2.2).

Rycina 2. Zróżnicowane ujęcia zależności między pojęciami - ruch i motoryczność (modyf. wg Pöhlmann 1994); objaśnienia w tekście (a-f).

Wymienione aspekty, aczkolwiek wykazują swą specyfikę, są w wysokim stopniu kompatybilne oraz wzajemnie zależne i powiązane. W tym kontekście zrównanie tego, co "zewnętrzne", wyłącznie z "ruchem" oraz tego, co "wewnętrzne", z "motorycznością" jest zasadne i sensowne tylko w ograniczonym stopniu. Ruch (aspekt zewnętrzny) należy do motorycznego aktu jako obserwowalna reprezentacja. Ruch bez motorycznych procesów i funkcji (aspekt wewnętrzny) w ogóle nie może zaistnieć. Innymi słowy: ruchy są zawsze i wyłącznie zewnętrznym wyrazem motoryczności, rezultatem funkcji na różnych poziomach. Są zatem efektem, produktem wielowymiarowych zdarzeń, które obok czasowo-przestrzennych zmian obejmują także czynniki biopsychospołeczne. Przedstawiona interpretacja wydaje się celowa; porządkuje nie tylko podstawowe pojęcia i określa ich teoretyczno-empiryczne podstawy, ale ujmuje je równocześnie w kategoriach spójnej całości funkcjonalnej. Takie podejście pozwala uniknąć nieporozumień w definiowaniu i interpretowaniu podstawowych komponentów aktywności motorycznej człowieka.