? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.

Wydawca: Joanna Szejba

Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska

Redaktor: Anna Gidaszewska

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki: Grzegorz Lipka

Ryciny, o ile nie oznaczono inaczej, pochodzą ze zbiorów autorów.

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-25178-9

DOI: https://doi.org/10.53271/2026.104

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2, 02-460 Warszawa

tel. 22 695 43 21

www.pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: [email protected]

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: [email protected]

AUTORZY

Prof. dr hab. n. med. Katarzyna Krenke

Klinika Pneumonologii i Alergologii Wieku Dziecięcego

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Prof. dr hab. n. med. Marek Kulus

Klinika Pneumonologii i Alergologii Wieku Dziecięcego

Warszawski Uniwersytet Medyczny

* * *

Dr n. med. Teresa Bielecka

Oddział Kliniczny Pneumonologii, Alergologii Wieku Dziecięcego i Pediatrii DSK UCK

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr hab. n. med. Łukasz Błażowski, prof. UR

Katedra Pediatrii

Collegium Medicum, Uniwersytet Rzeszowski

Klinika Alergologii i Pneumonologii

Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc OT w Rabce Zdrój

Prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Zbigniew Doniec

Zakład Fizjopatologii Układu Oddechowego

Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc OT w Rabce Zdrój

Prof. dr hab. n. med. Andrzej Emeryk

Oddział Pediatrii, Chorób Płuc i Reumatologii

Uniwersytecki Szpital Dziecięcy w Lublinie

Dr hab. n. med. Katarzyna Grzela

Klinika Pneumonologii i Alergologii Wieku Dziecięcego

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr n. med. Kamil Janeczek, prof. UMLub

Klinika Pediatrii i AlergologiiUniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med. Joanna Lange

Klinika Pneumonologii i Alergologii Wieku Dziecięcego

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Prof. dr hab. n. med. Paweł Majak

Klinika Pulmonologii Dziecięcej

Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Ośrodek Pediatryczny im. dr. J. Korczaka w Łodzi

Dr n. med. Honorata Marczak

Klinika Pneumonologii i Alergologii Wieku Dziecięcego

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Henryk Mazurek

Klinika Pneumonologii i Mukowiscydozy

Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc OT w Rabce Zdrój

Lek. Iwona Paciepnik

Katedra Medycyny Rodzinnej

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Dr hab. n. med. Joanna Peradzyńska

Zakład Epidemiologii i Biostatystyki

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Lek. Anna Piela

Klinika Chorób Płuc i Reumatologii Dziecięcej

Uniwersytecki Szpital Dziecięcy w Lublinie

Dr n. med. Agnieszka Strzelak

Klinika Pneumonologii i Alergologii Wieku Dziecięcego

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr hab. n. med. Irena Wojsyk-Banaszak

Klinika Pneumonologii, Alergologii Dziecięcej i Immunologii Klinicznej

Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

WSTĘP

Szanowni Państwo,

Astma jest najczęstszą przewlekłą chorobą układu oddechowego wieku dziecięcego. Każdego dnia w naszych gabinetach spotykamy dzieci zmagające się z dusznością, przewlekłym kaszlem i ograniczeniem tolerancji wysiłku, a także ich rodziców, pełnych niepokoju o przyszłość swoich pociech. Jednocześnie, obserwując liczne publikacje naukowe na temat astmy dziecięcej, pojawiające się nowe terapie i powstające międzynarodowe wytyczne, stwierdziliśmy wraz ze współautorami tej książki, że nadszedł czas na podsumowanie najbardziej aktualnej wiedzy w formie monografii.

Medycyna oparta na faktach dostarcza nam doskonałych drogowskazów w postaci globalnych strategii, takich jak raporty GINA. Zauważyliśmy jednak, że wciąż istnieje wyraźna potrzeba przełożenia tych ogólnych zaleceń na język naszej polskiej, codziennej praktyki lekarskiej. Dlatego do pracy nad tą monografią zaprosiliśmy grono wybitnych krajowych ekspertów - przede wszystkim lekarzy praktyków, na co dzień stojących przy łóżkach małych pacjentów i przyjmujących w poradniach. Naszym celem było stworzenie kompendium, które nie tylko systematyzuje najnowszą wiedzę, ale przede wszystkim podpowiada, jak skutecznie i bezpiecznie stosować ją w realiach naszego systemu ochrony zdrowia.

Oddajemy w Państwa ręce książkę "Astma u dzieci", która, jak mamy nadzieję, pozwoli dostrzec specyfikę astmy dziecięcej i ułatwi wybór właściwego postępowania. Książka jest skierowana przede wszystkim do lekarzy praktyków: pediatrów, lekarzy medycyny rodzinnej oraz pneumonologów dziecięcych i alergologów. Dla lekarzy pierwszego kontaktu, którzy najczęściej jako pierwsi stawiają diagnozę i decydują o włączeniu leczenia, ma ona stanowić bezpieczny i praktyczny przewodnik. Dla specjalistów zajmujących się chorobami płuc i alergią u dzieci - mamy nadzieję - będzie ona wartościowym polem do nowych przemyśleń i aktualizacji wiedzy o najnowsze doniesienia z naszej dziedziny. Praktyczny charakter tej publikacji wiąże się również z jej strukturą. Każdy rozdział poprzedzają pytania, na które autorzy udzielają dalej wyczerpujących odpowiedzi.

Dążenie do przekazania najbardziej aktualnych informacji wiązało się także z pewnymi trudnościami w przygotowaniu tego opracowania. Przykładem tego może być rozdział dotyczący leczenia biologicznego astmy u dzieci, który w trakcie przygotowań do publikacji musiał zostać zaktualizowany ze względu na zmiany (na lepsze) w polskich programach lekowych. Potwierdza to, jak bardzo dynamicznie zmieniają się standardy leczenia tej choroby i dlaczego zauważyliśmy potrzebę wydania tej książki.

W przedstawianej Państwu monografii nie zabrakło także bardziej "teoretycznych" rozdziałów, bez których trudno jest posiąść pełnię wiedzy o tej chorobie. Staraliśmy się również, aby w książce znalazły się rozdziały dotyczące pewnych rzadziej poruszanych w literaturze aspektów astmy, które są czasami niezbyt łatwe do znalezienia, nawet w dobie AI.

Wierzymy, że "Astma u dzieci" nie będzie jedynie kolejną pozycją na bibliotecznej półce, ale stanie się Państwa codziennym partnerem w pracy. Mamy nadzieję, że znajdą w niej Państwo odpowiedzi na trudne pytania z gabinetu, a zawarta w niej wiedza przełoży się na to, co dla nas wszystkich jest najważniejsze - swobodny oddech i dobrą jakość życia naszych pacjentów.

W imieniu wszystkich współautorów życzymy Państwu inspirującej i owocnej lektury.

Wykaz wybranych skrótów

ABMK - alergia na białka mleka krowiego

ACQ - Asthma Control Questionnaire; kwestionariusz kontroli astmy

ACT - Asthma Control Test; test kontroli astmy

AIR - anti-inflammatory reliever therapy; leczenie astmy przy pomocy połączenia wGKS z formoterolem w jednym inhalatorze, podawanego doraźnie

AIT - alergen immunotherapy; immunoterapia alergenowa

ANN - alergiczny nieżyt nosa

AOS - ambulatoryjna opieka specjalistyczna

APC - profesjonalne komórki prezentujące antygen

API - asthma predictive index; wskaźnik predykcji astmy

AQLQ - Asthma Quality of Life Questionnaire; kwestionariusz jakości życia w astmie

ARH2 - antagoniści receptora H2

ATP - adenosine triphosphate; adenozynotrójfosforan

ATS/ERS - Amerykańskie Towarzystwo Chorób Klatki Piersiowej i Europejskie Towarzystwo Oddechowe

AZS - atopowe zapalenie skóry

BAL - popłuczyny oskrzelowo-pęcherzykowe

BDP - dipropionian beklometazonu

BEV - back-extrapolated volume; wstecznie ekstrapolowana objętość

BHR - bronchial hyperresponsiveness; nadreaktywność oskrzeli

BMK - białko mleka krowiego

BUD - budezonid

CCAD - central compartment allergic disease; choroba alergiczna środkowego przedziału

CCD - cross-reactive carbohydrate determinants; krzyżowo reagujące determinanty węglowodanowe

CGRP - calcitonin gene-related peptide; peptyd związany z genem kalcytoniny

ChRP - choroba refluksowa przełyku

CIC - cyklezonid

DAMP - damage-associated molecular patterns; wzorce molekularne związane z uszkodzeniem

DC - komórki dendrytyczne

DE - dawka emitowana z inhalatora

dGKS - doustny glikortykosteroid

DI - dawka inhalowana

DN - dawka nominalna

DPI - dry powder inhaler; inhalator suchego proszku

DZ - dawka zdeponowana w płucach

EAACI - European Academy of Allergy and Clinical Immunology; Europejska Akademia Alergologii i Immunologii Klinicznej

ECAP - epidemiologia chorób alergicznych w Polsce

EGPA - eosinophilic granulomatosis with polyangitis; eozynofilowa ziarnianikowatość z zapaleniem naczyń

EIA - exercise-induced asthma; astma powysiłkowa

EIB - exercise-induced bronchoconstriction; skurcz oskrzeli indukowany wysiłkiem fizycznym

EMD - electronic monitoring devices; urządzenia elektroniczne monitorujące

EOE - eosinophilic esophagitis; eozynofilowe zapalenie przełyku

EPOS - European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps; Europejskie Wytyczne i Standardy Leczenia Zapalenia Zatok Przynosowych i Polipów Nosa

EVW - episodic viral wheeze; epizodyczne świsty podczas infekcji wirusowej

EWAS - Epigenome-Wide Association Study; badanie asocjacji całego epigenomu

FeNO - stężenie tlenku azotu w powietrzu wydychanym

FESS - functional endoscopic sinus surgery; funkcjonalna endoskopowa chirurgia zatok

FEV1 - natężona objętość wydechowa pierwszosekundowa

FOT - forced oscillation technique; techniki oscylacji wymuszonych

FPD - dawka cząstek drobnych

FPF - frakcja cząstek drobnych

FVC - forced vital capacity; natężona pojemność życiowa płuc

GAN - Global Asthma Network

GBD - Global Burden of Disease Study; badanie globalnego obciążenia chorobami

GINA - Global Initiative for Asthma; Światowa Inicjatywa na rzecz Leczenia Astmy

GKS - glikokortykosteroidy

GLI - Global Lung Initiative

GPA - granulomatosis with polyangitis; ziarnianiakowatość z zapaleniem naczyń

GSD - geometryczne odchylenie standardowe

GWAS - genome-wide association study; badania asocjacyjne całego genomu

HDM - house dust mite; roztocze kurzu domowego

HLA - human leukocyte antigen; układ głównych genów zgodności tkankowej (MHC) u ludzi

HPA - Hypothalamic-Pituitary-Adrenal axis; oś podwzgórze-przysadka-nadnercza

IgE - przeciwciała klasy E

IL-4 - Interleukina 4

ILC - innate lymphoid cell; komórka limfoidalna

IOS - oscylometria impulsowa

IPP - inhibitory pompy protonowej

ISAAC - International Study of Asthma and Allergies in Childhood; międzynarodowe badanie astmy i alergii wieku dziecięcego

KI - komora inhalacyjna

LABA - długo działające beta-2-mimetyki

LANN - lokalny alergiczny nieżyt nosa

LC-PUFA - long chain polyunsaturated fatty acids; długołańcuchowe wielonienasycone kwasy tłuszczowe n-3

LEAP - Learning Early About Peanut Allergy; przełomowe badanie kliniczne z zakresu alergologii, które wykazało, że wczesne wprowadzanie orzeszków ziemnych do diety niemowląt zapobiega rozwojowi alergii

LES - lower esophageal sphincter; dolny zwieracz przełyku

LLN - lower limit of normal; dolna granica normy (DGN)

LTRA - antagoniści receptorów leukotrienowych

MART - maintenance and reliever therapy; leczenie astmy przy pomocy połączenie wGKS z formoterolem w jednym inhalatorze, podawanego doraźnie i przewlekle

MDI - metered dose inhaler; inhalator ciśnieniowy

MDLI - metered dose liquid inhaler; inhalator płynowy dozujący

MF - furoinian mometazonu

MHC - major histocompatibility complex; główny układ zgodności tkankowej

MMAD - mediana rozkładu masowego aerodynamicznej wielkości cząstek

MTW - multiple trigger wheeze; świszczący oddech wywoływany wieloma czynnikami

N-ERD - NSAID-exacerbated respiratory disease; choroba dróg oddechowych zaostrzana przez niesteroidowe leki przeciwzapalne

NAEPP - National Asthma Education and Prevention Program

nGKS - donosowy glikokotykosteroid

NGS - next-generation sequencing; sekwencjonowanie nowej generacji

NLPZ - niesteroidowe leki przeciwzapalne

NOP - niepożądane odczyny poszczepienne

NP - jet or pneumatic nebulizer; nebulizator pneumatyczny

NS - vibrating mesh nebulizer; nebulizator ultradźwiękowy siateczkowy

OCT - oral corticosteroids; doustne kortykosteroidy

PAQLQ - pediatryczny kwestionariusz jakości życia w astmie

PAMP - pathogen-associated molecular patterns; wzorce molekularne związane z patogenami

PCD - primary ciliary dykinesia; zespół pierwotnej dyskinezy rzęsek

PEF - peak expiratory flow; szczytowy przepływ wydechowy

PF - propionian flutykazonu

PIAMA - Prevention and Incidence of Asthma and Mite Allergy; badanie kohortowe, badające czynniki ryzyka astmy i alergii u dzieci

PIF - peak inspiratory flow; szczytowy przepływ wdechowy

PM - particulate matter; pył zawieszony

pMDI - pressurized metered dose inhaler; inhalator ciśnieniowy dozujący

POChP - przewlekła obturacyjna choroba płuc

POZ - Podstawowa Opieka Zdrowotna

PPP - pisemny plan postępowania

PRAM - Pediatric Respiratory Assessment Measure; 12-stopniowa skala oceny ciężkości napadu astmy

PRR - pattern recognition receptors; receptory rozpoznające wzorce

PTS - punktowe testy skórne

PZZP - przewlekłe zapalenie zatok przynosowych

PZZPbP - przewlekłe zapalenie zatok przynosowych bez polipów

PZZPzP - przewlekłe zapalenie zatok przynosowych z obecnością polipów

RD - risk difference; różnica ryzyka

ROS - reactive oxygen species; reaktywne formy tlenu

RS - rhinosinusitis; zapalenie zatok i nosa

RSV - respiratory syncitial virus; syncytialny wirus oddechowy

RTG - badanie rentgenowskie

RV - objętość zalegająca komory nebulizacyjnej

RŻP - refluks żołądkowo-przełykowy

SABA - short acting ?2 agonists; krótko działające ?2-mimetyki

SAMA - short acting muscarinic antagonist; krótko działający lek przeciwcholinergiczny

Sat - saturacja

SBS - sick building syndrome; zespół chorego budynku

SCIT - subcutaneous immunotherapy; podskórna immunoterapia alergenowa

SDI - Sociodemographic Index; wskaźnik socjodemograficzny

sGKS - glikokortykosteroidy systemowe

sIgE - swoiste przeciwciała w klasie IgE

SIT - immunoterapia swoista

SLIT - sublingual immunotherapy; immunoterapia podjęzykowa

SMI - inhalator miękkiej mgły

SNP - single nucleotide polymorphism; polimorfizm pojedynczych nukleotydów

SOR - Szpitalny Oddział Ratunkowy

SPATS2L - Spermatogenesis Associated Serine Rich 2 Like

Tc1 - limfocyty cytotoksyczne typu 1

Tc2 - limfocyty cytotoksyczne typu 2

Th1 - limfocyty pomocnicze typu 1

Th2 - limfocyty pomocnicze typu 2

TK - tomografia komputerowa

TRACK - Test for Respiratory and Asthma Control in Kids; Test Kontroli Układu Oddechowego i Astmy u Dzieci

TSLP - thymic stromal lymphopoietin; limfopoetyna podścieliska grasicy

TV - tidal volume; objętość oddechowa

VAS - Visual Analogue Scale; wizualna skala analogowa

wGKS - glikokortykosteroidy wziewne

WGS - whole-genome sequencing; sekwencjonowanie całego genomu

1DefinicjeMarek Kulus, Katarzyna Krenke

Definicja astmy

Astma jest przewlekłą chorobą układu oddechowego charakteryzującą się obecnością stanu zapalnego dróg oddechowych z nawracającymi epizodami obturacji oskrzeli, manifestującą się takimi objawami, jak: świszczący oddech, suchy kaszel, ucisk w klatce piersiowej i duszność. Natężenie objawów jest zmienne w czasie i uzależnione od obecności czynników zaostrzających przebieg choroby oraz leczenia.

Zaostrzenie astmy

Zaostrzenie astmy to stan nagłej utraty kontroli choroby manifestujący się narastaniem jej objawów pod postacią duszności, świszczącego oddechu, kaszlu, trudności w oddychaniu i uczucia ucisku w klatce piersiowej. Dynamika oraz ciężkość zaostrzeń wykazują znaczne zróżnicowanie - od postaci łagodnych do stanów bezpośredniego zagrożenia życia. Zaostrzenia najczęściej występują w przebiegu zakażeń wirusowych układu oddechowego, po ekspozycji na alergeny, zanieczyszczenia powietrza (dym tytoniowy, vaping, smog), leki lub czynniki drażniące. Powodem zaostrzeń może być także nieprzestrzeganie zaleceń leczenia przeciwzapalnego.

Za ciężkie zaostrzenie astmy uważa się nasilenie się objawów choroby wymagające podawania glikokortykosteroidów systemowych przez 3 dni lub dłużej albo też konieczność hospitalizacji lub zgłoszenie się do SOR, gdzie zastosowano glikokortykosteroidy systemowe z tego powodu.

Za umiarkowane zaostrzenie astmy uważa się nasilenie objawów choroby wymagające podawania zwiększonej dwukrotnie lub więcej dawki glikokortykosteroidów w postaci inhalacji przez okres min. 5 dni.

Astma wczesnodziecięca

Astma wczesnodziecięca odnosi się do wystąpienia objawów ze strony dróg oddechowych u dzieci przed ukończeniem 5. roku życia w postaci nawracających epizodów świszczącego oddechu, suchego kaszlu i trudności w oddychaniu, wywołanych infekcjami wirusowymi lub czynnikami środowiskowymi. Cechą charakterystyczną objawów jest ich występowanie zarówno w ciągu dnia, jak i w nocy oraz po wysiłku. Zazwyczaj nie towarzyszy im gorączka. Objawy obturacji oskrzeli ustępują pod wpływem stosowania leków przeciwastmatycznych.

Astma ciężka

Astma ciężka to postać astmy, w której pomimo stosowania dużych dawek leków kontrolujących nie udaje się osiągnąć kontroli choroby, dochodzi do występowania częstych zaostrzeń i konieczności dodatkowego leczenia glikokortykosteroidami systemowymi.

Astma trudna

Astma trudna to postać astmy, w której nieskuteczność terapii może wynikać z błędów w leczeniu, nieprzestrzegania zaleceń lub współistnienia innych chorób.

2Epidemiologia astmyKatarzyna Grzela

Po przeczytaniu rozdziału czytelnik dowie się:

Jakie są główne trendy w epidemiologii astmy u dzieci oraz od czego są uzależnione?

Astma jest najczęstszą przewlekłą chorobą układu oddechowego u dzieci. Globalna epidemiologia astmy różni się znacznie w poszczególnych krajach i regionach, a trendy w czasie są zmienne. Dane epidemiologiczne dotyczące astmy pochodzą z szeregu międzynarodowych badań, z których do najważniejszych zalicza się:

1. Międzynarodowe badanie astmy i alergii wieku dziecięcego (ISAAC, International Study of Asthma and Allergies in Childhood) - jest to największe badanie epidemiologiczne dotyczące astmy i alergii u dzieci, złożone z III faz, rozpoczęte w latach 90. XX w. Przeprowadzono je w ponad 100 krajach, obejmując nim ponad 2 mln dzieci. Celem badania było ustalenie częstości występowania chorób atopowych, w tym astmy, zbadanie czynników środowiskowych, które mogą przyczyniać się do ich powstawania oraz porównanie danych pomiędzy różnymi krajami. W I fazie jako narzędzie badawcze wykorzystano kwestionariusze wypełniane przez rodziców i dzieci w dwóch przedziałach wiekowych (6-7 i 13-14 lat). W II fazie zbadano możliwe czynniki etiologiczne, w III zaś etapie oceniono trendy w rozpowszechnieniu chorób w czasie. Badanie I fazy wykazało duże zróżnicowanie w częstości występowania astmy na świecie - od 2,1% w Indonezji do 31,2% Wielkiej Brytanii (grupa 13-14-latków) oraz od 4,1% w Indonezji do 32% w Kostaryce (młodsza grupa dzieci). Badanie ISAAC III fazy objęło ok. 1 200 000 dzieci z 233 ośrodków w 98 krajach. Wyniki wykazały, że globalna częstość występowania astmy wynosiła 14,1%. Zgodnie z wynikami badania fazy I, badanie fazy III wykazało duże zróżnicowanie częstości występowania i ciężkości przebiegu w zależności od regionu. Ponadto badanie fazy III wykazało, że częstość występowania chorób alergicznych jest duża w mniej zamożnych ośrodkach o niskim statusie społeczno-ekonomicznym.

2. Kolejne badanie przekrojowe, którego celem była ocena globalnej częstości astmy u dzieci w wieku szkolnym, to Global Asthma Network (GAN). Kluczowe wnioski z badania GAN wskazują, że ogólna częstość występowania astmy pozostaje stabilna, a około 1 na 20 dzieci na całym świecie choruje na astmę ciężką. Odnotowano zmniejszenie częstości występowania ciężkich objawów astmy u nastolatków, ale wzrost mniej nasilonych objawów astmy i nocnego kaszlu zarówno u nastolatków, jak i dzieci w wieku szkolnym.

3. Badanie globalnego obciążenia chorobami (GBD, Global Burden of Disease Study) - to jedno z największych i najważniejszych badań epidemiologicznych na świecie. Celem GBD jest szczegółowe określenie, jakie choroby, urazy i czynniki ryzyka wpływają na zdrowie ludzi na całym świecie - zarówno w skali globalnej, jak i lokalnej (np. w danym kraju czy regionie). Badanie jest prowadzone od 1990 r., a dane epidemiologiczne są aktualizowane co kilka lat. Na podstawie systematycznej analizy przeprowadzonej przez GBD w 2021 r., uaktualniono informacje na temat globalnego, regionalnego i krajowego obciążenia astmą w latach 1990-2021. W 2021 r. szacunkowo 260 mln osób na całym świecie chorowało na astmę. Liczba przypadków astmy wzrosła w XXI w., ale wskaźnik rozpowszechnienia standaryzowany względem wieku się zmniejszył. Tendencja ta odzwierciedla światowe trendy starzenia się społeczeństwa, zmiany demograficzne oraz zwiększoną ekspozycję na czynniki ryzyka związane ze środowiskiem i stylem życia. W przytoczonym badaniu dane epidemiologiczne rozpowszechnienia astmy u dzieci analizowano w następujących przedziałach wiekowych: 1-4 (przedszkole), 5-9 (wczesna szkoła) i 10-19 (późna szkoła/okres dojrzewania).

Według danych GBD z 2021 r. na świecie żyło 95,7 mln dzieci z astmą. Najwięcej przypadków astmy stwierdzono w grupie 5-9-latków, przy czym w tym przedziale wiekowym chłopcy chorowali częściej niż dziewczynki. Największą liczbę przypadków astmy (25,3 mln) odnotowano w populacjach o niskim wskaźniku socjodemograficznym (SDI, sociodemographic index), szczególnie w starszych grupach wiekowych.

Według GBD ogólnoświatowa zapadalność na astmę wśród dzieci i młodzieży poniżej 20. roku życia wynosiła 4313,76 na 100 000 mieszkańców w 2021 r. W porównaniu z rokiem 1990 zaobserwowano tendencję spadkową, która to była widoczna w większości krajów i spójna we wszystkich grupach wiekowych. Trend ten należy interpretować wieloczynnikowo, w tym w kontekście rosnącej populacji ludzi na świecie (bezwzględna liczba przypadków astmy zwiększyła się), sytuacji socjoekonomicznej czy narażeniu na czynniki środowiskowe.

Analizując częstość występowania astmy w odniesieniu do dochodów, regiony o wysokich dochodach w Ameryce Północnej, południowej Ameryce Łacińskiej i Europie Zachodniej, nie wykazały spadku częstości występowania astmy. Należy podkreślić, że w Europie Środkowej (w tym w Polsce) odnotowano wzrost częstości występowania astmy u dzieci i młodzieży. Może to sugerować, że zwiększona ekspozycja na zanieczyszczenie powietrza oraz przejmowanie zachodniego stylu życia (szeroko pojęta "westernizacja", nadwaga/otyłość) mogą być czynnikami przyczyniającymi się do rozwoju tej choroby.

Wzrost liczby przypadków astmy w Azji Środkowej i zachodniej Afryce Subsaharyjskiej, pomimo spadku częstości występowania odnotowanego w latach 1990-2021, odzwierciedla wzrost populacji dziecięcej.

Zaobserwowano wyraźne regionalne zróżnicowanie występowania astmy. Największą częstość stwierdzono w Ameryce Północnej i na Karaibach, a najmniejszą w Azji Południowej i Afryce Subsaharyjskiej.

Wyraźne regionalne różnice w częstości występowania choroby odzwierciedlają złożoną interakcję wielu czynników. W Ameryce Północnej duża częstość występowania astmy u dzieci może wynikać ze znacznego stopnia urbanizacji, ekspozycji na zanieczyszczenia powietrza (w tym zanieczyszczenia związane z ruchem drogowym), małej aktywności fizycznej i coraz bardziej powszechnej wśród dzieci otyłości. Z drugiej strony, mała częstość występowania choroby obserwowana jest w Afryce Subsaharyjskiej. Pomimo przeważającego tam niskiego statusu socjoekonomicznego pacjentów i częstego narażenia na infekcje pasożytnicze, związana jest najprawdopodobniej z niskim poziomem industrializacji i brakiem zanieczyszczenia powietrza, chociaż należy również uwzględnić utrudniony dostęp do opieki zdrowotnej i wynikające z niego niepełne dane epidemiologiczne.

Oceniając statystyki astmy wśród dzieci w odniesieniu do poszczególnych krajów, największą bezwzględną liczbę przypadków (760 tys. w 2019 r.), stwierdzono w Chinach, co jednak w przeliczeniu na całkowitą liczbę mieszkańców (1,4 mld) daje ok. 0,05% populacji (albo 50/100 000). Dla porównania - w USA (340 mln mieszkańców) w tej samej grupie było to ok. 240 tys., tj. 0,07% populacji (albo 70/100 000).

W ciągu 30 lat obserwacji w badaniu GBD zanotowano znaczący spadek globalnej śmiertelności z powodu astmy. Standaryzowany współczynnik zgonów zmniejszył się do ok. 0,5/100 000 i był o blisko 65% niższy niż w 1990 r. Niemniej jednak, wg danych WHO w dalszym ciągu z powodu astmy corocznie umiera na świecie ok. 250 tys. pacjentów. Blisko 5% z nich (12,9 tys.) to dzieci.

4. Największym badaniem epidemiologicznym dotyczącym astmy i chorób alergicznych prowadzonym dotychczas w Polsce jest badanie ECAP (Epidemiologia Chorób Alergicznych w Polsce). Jest to ogólnopolskie badanie przeprowadzone w latach 2006-2008, które do dzisiaj stanowi podstawowe źródło wiedzy o epidemiologii tej choroby. W badaniu oceniano chorobowość i zapadalność na choroby alergiczne oraz - czy i jak czynniki środowiskowe, takie jak urbanizacja, zanieczyszczenie powietrza albo miejsce zamieszkania, wpływają na rozwój alergii. Badaniem objęto ponad 20 tys. osób, w 3 grupach wiekowych (6-7, 13-14 oraz dorośli 20-44 lata). Do zbierania danych wykorzystano wystandaryzowane kwestionariusze (podobnie jak w badaniu ISAAC).

Astmę rozpoznano u ok. 5,4% pacjentów z ocenianej populacji, częściej u osób mieszkających w miastach. Objawy charakterystyczne dla astmy, tj. kaszel, duszność czy świszczący oddech, zgłaszało 10-12% dzieci i młodzieży. Analiza uzyskanych wyników potwierdziła znaczący wpływ urbanizacji i zanieczyszczenia powietrza na rozwój choroby.

Odrębnej uwagi wymaga problem astmy ciężkiej jako postaci choroby, która ze względu na specyfikę leczenia stanowi poważne wyzwanie zarówno dla pacjentów i ich rodzin, jak i dla systemu opieki zdrowotnej. W metaanalizie z 2024 r. oszacowano częstość występowania astmy ciężkiej w populacjach europejskich na ok. 3%. Stwierdzono nieznacznie większą częstość jej występowania w krajach basenu Morza Śródziemnego, w porównaniu z krajami północnymi. Może to jednak wynikać z przyjętych w badaniu kryteriów rozpoznawania choroby.

Reasumując, należy podkreślić, że pomimo zmienności trendów astma nadal stanowi znaczne obciążenie zdrowotne dla dzieci i młodzieży, które może utrzymywać się w wieku dorosłym. Dlatego wnikliwa diagnostyka i interwencje prozdrowotne mają zasadnicze znaczenie dla złagodzenia obciążenia związanego z chorobą.

Podsumowanie

Obecne trendy epidemiologiczne w astmie są następujące:

- w krajach rozwijających się obserwuje się systematyczny wzrost zachorowań, co wiąże się z urbanizacją, zmianami stylu życia i większą ekspozycją na czynniki ryzyka,

- w krajach rozwiniętych tempo wzrostu nowych przypadków zwolniło lub ustabilizowało się,

- obserwuje się spadek globalnej śmiertelności z powodu astmy.

Piśmiennictwo

1. Song P., Adeloye D., Salim H. i wsp.: Global, regional, and national prevalence of asthma in 2019: a systematic analysis and modelling study. J Glob Health. 2022; 12: 04052.

2. Taherian M.R., Fatemian F., Halimi A. i wsp.: Prevalence of asthma among children and adolescents in WHO's Eastern Mediterranean Region: a meta-analysis of over 0.5 million participants. BMC Public Health. 2024; 24: 2148.

3. Manti S., Magri P., De Silvestri A. i wsp.: Epidemiology of severe asthma in children: a systematic review and meta-analysis. Eur Respir Rev. 2024; 33: 240095.

4. Asher M.I., García-Marcos L., Pearce N.E. i wsp.: Trends in worldwide asthma prevalence. Eur Respir J. 2020; 56: 2002094.

5. Miligkos M., Oh J., Kwon R. i wsp.: Epidemiology of asthma across the ages. Ann Allergy Asthma Immunol. 2025; 134: 376-384.e13.

6. Kim T.H., Kim H.K., Oh J. i wsp.: Global burden of asthma among children and adolescents with projections to 2050: a comprehensive review and forecasted modeling study. Clin Exp Pediatr. 2025; 5: 329-334.

7. GBD 2021 Asthma and Allergic Diseases Collaborators. Global, regional, and national burden of asthma and atopic dermatitis, 1990-2021, and projections to 2050: a systematic analysis of the Global Burden of Disease Study 2021. Lancet Respir Med. 2025; 13: 425-446.