\\
Dr hab. n. med. Renata Główczyńska ukończyła Warszawski Uniwersytet Medyczny na I Wydziale Lekarskim. Posiada specjalizacje z chorób wewnętrznych i kardiologii, a obecnie jest w trakcie specjalizacji z medycyny sportowej. Pracuje w I Katedrze i Klinice Kardiologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, w której zajmuje się nieinwazyjną diagnostyką kardiologiczną. Współpracuje z Centralnym Ośrodkiem Medycyny Sportowej w Warszawie. Pełni funkcję Przewodniczącej Sekcji Kardiologii Sportowej Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego w kadencji 2017-2019. Jest autorem wielu publikacji z zakresu testów wysiłkowych, ergospirometrii, echokardiografii oraz kwalifikacji kardiologicznej do operacji przeszczepienia wątroby, których cykl stanowił osiągnięcie habilitacyjne. W wolnych chwilach odkrywa ciekawe zakątki Polski na rowerze, pasjonuje się włoską kulturą i sztuką.
Dr n. med. Anna Turska-Kmieć ukończyła Akademię Medyczną w Warszawie na Wydziale Lekarskim. Posiada specjalizacje z pediatrii, kardiologii i kardiologii dziecięcej. Obecnie pracuje na stanowisku Zastępcy Kierownika Kliniki Kardiologii w Instytucie "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie. Została wybrana Przewodniczącą Sekcji Kardiologii Sportowej Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego na lata 2019-2021, od wielu kadencji pełni różne funkcje w Zarządzie Sekcji Kardiologii Dziecięcej Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego oraz jest Sekretarzem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego. Od wielu lat publikuje prace przede wszystkim dotyczące zaburzeń rytmu serca, niewydolności serca oraz problemów sportu w kardiologii dziecięcej i jest wykładowcą na wielu konferencjach poświęconych tej tematyce. Poza medycyną interesuje się malarstwem oraz archeologią.
Dr n. med. Andrzej Folga ukończył Akademię Medyczną w Gdańsku na Wydziale Lekarskim. Posiada specjalizacje z chorób wewnętrznych, kardiologii i medycyny sportowej. Pracował na stanowisku Adiunkta w III Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii, II Wydziału Lekarskiego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Na WUM obronił pracę doktorską. Pełnił funkcję Przewodniczącego Sekcji Kardiologii Sportowej Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego w latach 2015-2017. Jest wielokrotnym maratończykiem, Ironmanem, uczestniczył w maratonach pływackich. Ulubione dyscypliny sportowe to triatlon, surfing i łyżwiarstwo szybkie. Interesuje się kulturą Hiszpanii i Skandynawii. Obecnie pracuje w Centralnym Ośrodku Medycyny Sportowej w Warszawie na stanowisku konsultanta kardiologicznego, jest lekarzem kadry narodowej paraolimpijczyków.
Autorzy
lek. ROBERT ANTONIAK
II Zakład Radiologii Klinicznej
Centralny Szpital Kliniczny
Uniwersyteckie Centrum Kliniczne w Warszawie
dr n. med. MARZENA BARCZUK-FALĘCKA
Zakład Radiologii Pediatrycznej
Warszawski Uniwersytet Medyczny
mgr MARTA BAZAŃSKA
Centralny Ośrodek Medycyny Sportowej
Wydział Wychowania Fizycznego i Sportu
Akademia Wychowania Fizycznego w Krakowie
prof. dr hab. n. med. KATARZYNA BIEGANOWSKA
Klinika Kardiologii
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
lek. AGNIESZKA BORUC
Klinika Kardiologii
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
prof. dr hab. n. med. WOJCIECH BRAKSATOR
Zakład Kardiologii Sportowej i Nieinwazyjnej Diagnostyki Kardiologicznej
Warszawski Uniwersytet Medyczny
dr n. med. MONIKA BRZEZINSKA
Klinika Kardiologii
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
prof. dr hab. n. med. IWONA CYGANKIEWICZ
Klinika Elektrokardiologii
Katedra Kardiologii Interwencyjnej i Elektroterapii
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
Regionalne Centrum Chorób Serca
im. dr. Seweryna Sterlinga
Centrum Kliniczno-Dydaktyczne w Łodzi
dr n. med. ANDRZEJ FOLGA
Centralny Ośrodek Medycyny Sportowej
dr hab. n. med. RENATA GŁÓWCZYŃSKA
I Katedra i Klinika Kardiologii
Warszawski Uniwersytet Medyczny
dr n. med. MARCIN KONOPKA
Zakład Kardiologii Sportowej i Nieinwazyjnej Diagnostyki Kardiologicznej
Warszawski Uniwersytet Medyczny
dr hab. n. med. DARIUSZ A. KOSIOR, prof. PAN
Klinika Kardiologii i Nadciśnienia Tętniczego
Centralny Szpital Kliniczny MSWiA w Warszawie
lek. ANDRZEJ KOŚCIESZA
Zakład Diagnostyki Obrazowej
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
dr n. med. MONIKA KOWALCZYK-DOMAGAŁA
Klinika Kardiologii
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
dr n. med. HUBERT KRYSZTOFIAK
Zakład Fizjologii Stosowanej
Instytut Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. M. Mossakowskiego
Polska Akademia Nauk w Warszawie
Centralny Ośrodek Medycyny Sportowej w Warszawie
lek. AGNIESZKA KRZYKWA
Klinika Kardiologii i Nadciśnienia Tętniczego
Centralny Szpital Kliniczny MSWiA w Warszawie
dr hab. n. med. ŁUKASZ MAŁEK
Zakład Epidemiologii, Prewencji Chorób Układu Krążenia i Promocji Zdrowia
Instytut Kardiologii w Warszawie
Poradnia Kardiologii Sportowej
Instytut Kardiologii w Warszawie
prof. dr hab. n. med. ARTUR MAMCARZ
III Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii
Warszawski Uniwersytet Medyczny
dr n. med. MARIA MISZCZAK-KNECHT
Klinika Kardiologii
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
lek. MARIA POSADOWSKA
Klinika Kardiologii
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
lek. KATARZYNA PRĘGOWSKA
Klinika Kardiologii
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
dr n. med. DANUTA ROIK
Zakład Radiologii Pediatrycznej
Warszawski Uniwersytet Medyczny
dr hab. n. med. MAREK ROIK
Pracownia Hemodynamiki
Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii z Centrum Diagnostyki i Leczenia Żylnej Choroby Zakrzepowo-Zatorowej
Szpital Kliniczny im. Dzieciątka Jezus w Warszawie
lek. AGATA RYBAK
Klinika Kardiologii
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
lek. MAŁGORZATA SETNY
Klinika Kardiologii i Nadciśnienia Tętniczego
Centralny Szpital Kliniczny MSWiA w Warszawie
lek. MAREK J. WAWRZACZ
Warszawski Uniwersytet Medyczny
dr n. med. ANNA TURSKA-KMIEĆ
Klinika Kardiologii
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
lek. DOROTA SOBIELARSKA-ŁYSIAK
Zakład Medycyny Nuklearnej
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
dr n. med. WOJCIECH SZYCHTA
Klinika Kardiologii
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
dr hab. n. med. LIDIA ZIÓŁKOWSKA, prof. IPCZD
Klinika Kardiologii
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Drodzy Czytelnicy,
oddajemy w Wasze ręce pierwszą publikację Sekcji Kardiologii Sportowej Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego. Poruszamy w niej podstawowe problemy związane z oceną kardiologiczną sportowca amatora. Dotychczas takiego opracowania na rynku polskim nie było.
Temat jest trudny, a zależało nam, aby publikacja miała przystępną formę. Adresatami opracowania są lekarze posiadający już podstawową wiedzę z zakresu medycyny sportowej i kardiologii. Zawiera niewielką ilość tekstu, dużą liczbę rycin. Ułatwia to przyswajanie i systematyzację zdobytej wiedzy. W sytuacjach problematycznych przyśpiesza poszukiwanie odpowiedzi na problem kliniczny. Mamy nadzieję, że będzie to ważna pozycja w Waszej bibliotece lekarskiej.
Dziękujemy wszystkim Współautorom za zaangażowanie w tworzeniu tej publikacji.
Redaktorzy naukowi
Dr hab. n. med. Renata Główczyńska, Przewodnicząca Sekcji Kardiologii Sportowej PTK
Dr n. med. Anna Turska-Kmieć, Przewodnicząca-Elekt Sekcji Kardiologii Sportowej PTK
Dr n. med. Andrzej Folga, Poprzedni Przewodniczący Sekcji Kardiologii Sportowej PTK
"Niczego w życiu nie należy się bać, należy tylko to zrozumieć".
Maria Skłodowska-Curie
Literatura obejmująca wytyczne diagnostyczne u sportowców amatorów jest bardzo ograniczona. Propozycje strategii diagnostycznych przedstawione w tym rozdziale w formie algorytmów postępowania zostały opracowane na podstawie amerykańskich i europejskich zaleceń dotyczących sportowców oraz populacji ogólnej.
Należy podkreślić, że wybór badań diagnostycznych u sportowców jest zależny od typu dyscypliny sportowej i wywiadu obciążeń kardiologicznych u sportowca (ryc. 2.1).
Rycina 2.1. Podejście do wyboru schematu i panelu badań
Rycina 2.2. Schemat badań przesiewowych w grupie młodych sportowców
Dzięki pracom włoskich badaczy zwrócono uwagę na znaczenie zastosowania wśród młodych sportowców EKG jako badania skriningowego w celu zmniejszenia częstości występowania nagłych zgonów sercowych w tej grupie. Obok EKG również badanie podmiotowe i przedmiotowe oraz wywiad rodzinny chorób sercowo-naczyniowych i nagłych zgonów mają kluczowe znaczenie jako badania przesiewowe wykonywane w kierunku najważniejszych przyczyn zgonów sercowych, takich jak kardiomiopatia przerostowa, arytmogenna kardiomiopatia prawej komory czy zespół wydłużonego QT. Na rycinie 2.2 przedstawiono schemat badań przesiewowych w grupie młodych sportowców.
Nie ulega żadnej wątpliwości, że regularna aktywność fizyczna zalecana jest w ramach prewencji chorób układu sercowo-naczyniowego. Nie ma jednak jednoznacznych zaleceń diagnostycznych czy konieczności poszerzania diagnostyki u każdej osoby, która postanawia zmienić styl życia i zintensyfikować aktywność fizyczną. Na rycinie 2.3 nakreślono propozycję strategii diagnostycznej w przypadku podejmowania aktywności fizycznej w ramach modyfikacji stylu życia.
Rycina 2.3. Algorytm diagnostyczny u osób powyżej 35. r.ż. bez rozpoznanej choroby sercowo-naczyniowej rozpoczynających aktywność fizyczną w ramach modyfikacji stylu życia
W tym miejscu warto także nadmienić, że główną przyczyną nagłych zgonów sercowych wśród sportowców powyżej 35. r.ż jest choroba wieńcowa. Postępowanie diagnostyczne w celu wykrycia choroby wieńcowej u bezobjawowych sportowców powyżej tej granicy wieku bywa wyzwaniem w codziennej praktyce klinicznej. Zalecenia europejskie i amerykańskie sugerują odmienne strategie diagnostyczne (ryc. 2.4 i 2.5).
Rycina 2.4. Schemat diagnostyczny w kierunku choroby wieńcowej według wytycznych europejskich
Rycina 2.5. Schemat diagnostyczny w kierunku choroby wieńcowej według wytycznych amerykańskich. Ryzyko CV - ryzyko sercowo-naczyniowe
Według amerykańskiego dokumentu zaleca się wykonanie EKG u każdego sportowca powyżej 40. r.ż. Natomiast dalsza diagnostyka obejmująca testy wysiłkowe powinna być zarezerwowana dla sportowców bezobjawowych z czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego lub sportowców objawowych.
Większym wyzwaniem jest jednak bezpieczny powrót do aktywności fizycznej po zawale serca czy zabiegu rewaskularyzacyjnym na tętnicach wieńcowych. Zalecenia Grupy Roboczej Kardiologii Sportowej Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego w oparciu o wynik badań dodatkowych - przede wszystkim badania echokardiograficznego, testu wysiłkowego i koronarografii - dzielą sportowców na tych niskiego i wysokiego ryzyka zdarzeń sercowo-naczyniowych (ryc. 2.6).
Rycina 2.6. Algorytm diagnostyczny u sportowca amatora z chorobą wieńcową, który deklaruje powrót do aktywności sportowej. ExT - test wysiłkowy
Nowoczesne techniki obrazowania serca bywają niezbędne w różnicowaniu fizjologicznej przebudowy serca od chorób strukturalnych serca, które początkowo mogą przypominać serce sportowca. W przypadku braku jednoznacznej odpowiedzi w przebiegu diagnostyki różnicowej bazującej na echokardiografii wskazane jest wykonanie rezonansu magnetycznego z oceną obszarów późnego wzmocnienia po podaniu gadolinium. Na następnych stronach przedstawiono schematy diagnostyki różnicowej serca sportowca i patologii serca - głównych przyczyn nagłych zgonów sercowych wśród sportowców (ryc. 2.7 i 2.8).
Rycina 2.7. Schemat diagnostyczny w różnicowaniu serca sportowca oraz kardiomiopatii przerostowej i rozstrzeniowej. CMR - rezonans magnetyczny serca; LVDD - wymiar rozkurczowy lewej komory; LVEF - frakcja wyrzutowa lewej komory
Rycina 2.8. Schemat diagnostyczny w różnicowaniu serca sportowca, arytmogennej kardiomiopatii prawej komory i kardiomiopatii Philipidesa. CMR - rezonans magnetyczny serca; RV - prawa komora
Na ostatnim schemacie zaprezentowano uproszczony schemat postępowania diagnostycznego u sportowca ze zdiagnozowaną wadą serca wraz z zaleceniami oceny kontrolnej (ryc. 2.9). Oczywiście postępowanie diagnostyczne powinno być spersonalizowane w zależności od rodzaju i stopnia zaawansowania wady, jej powikłań oraz efektów zabiegów naprawczych.
Rycina 2.9. Schemat postępowania diagnostycznego u sportowca ze zdiagnozowaną wrodzoną i nabytą wadą serca. LV - lewa komora; RV - prawa komora
W kolejnych rozdziałach tego opracowania przedstawiono różne metody diagnostyczne oraz ich zastosowanie w grupie sportowców amatorów.
Piśmiennictwo
1. Bonow R.O., Nishimura R.A., Thompson P.D. i wsp. Eligibility and Disqualification Recommendations for Competitive Athletes With Cardiovascular Abnormalities: Task Force 5: Valvular Heart Disease: A Scientific Statement From the American Heart Association and American College of Cardiology. Circulation 2015; 132(22): e292-297.
2. Borjesson M., Assanelli D., Carre F. i wsp. ESC Study Group of Sports Cardiology: recommendations for participation in leisure-time physical activity and competitive sports for patients with ischaemic heart disease. Eur. J. Cardiovasc. Prev. Rehabil. 2006; 13(2): 137-149.
3. Borjesson M., Dellborg M., Niebauer J. i wsp. Recommendations for participation in leisure time or competitive sports in athletes-patients with coronary artery disease: a position statement from the Sports Cardiology Section of the European Association of Preventive Cardiology (EAPC). Eur. Heart J. 2019; 40(1): 13-18.
4. Corrado D., Pelliccia A., Bj?rnstad H.H. i wsp. Cardiovascular pre-participation screening on young competitive athletes for prevention of suden death: proposal for common European protocol. Consensus Statement of the Study Group of Sport Cardiology of the Working Group of Cardiac Rehabilitation and Exercise Physiology and the Working Group of Myocardial and Pericaridial Diseases of the ESC. Eur. Heart J. 2005; 26(5): 516-524.
5. Galderisi M., Cardim N., D'Andrea A. i wsp. The multi-modality cardiac imaging approach to the Athlete's heart: an expert consensus of the European Association of Cardiovascular Imaging. Eur. Heart J. Cardiovasc. Imaging 2015;16(4): 353.
6. Maron B.J., Araujo C.G., Thompson P.D. i wsp. Recommendations for preparticipation screening and the assessment of cardiovascular disease in masters athletes: an advisory for healthcare professionals from the working groups of the World Heart Federation, the International Federation of Sports Medicine, and the American Heart Association Committee on Exercise, Cardiac Rehabilitation, and Prevention. Circulation 2001; 103(2): 327-334.
7. Morrison B.N., McKinney J., Isserow S. i wsp. Assessment of cardiovascular risk and preparticipation screening protocols in masters athletes: the Masters Athlete Screening Study (MASS): a cross-sectional study. BMJ Open Sport Exerc. Med. 2018; 4(1): e000370.
8. Pelliccia A., Adami P.E., Quattrini F. i wsp. Are Olympic athletes free from cardiovascular diseases? Systematic investigation in 2352 participants from Athens 2004 to Sochi 2014. Br. J. Sports Med. 2017; 51(4): 238-243.
9. Van Hare G.F., Ackerman M.J., Evangelista J.A. i wsp. Eligibility and Disqualification Recommendations for Competitive Athletes With Cardiovascular Abnormalities: Task Force 4: Congenital Heart Disease: A Scientific Statement From the American Heart Association and American College of Cardiology. Circulation 2015; 132(22): e281-291.
