Aj-aj, czyli palczak madagaskarski Daubentonia madagascariensis

Puk, puk. Kto tam? Aj-aj. Ajajaj! Takiego pyszczka się nie zapomina. Palczak, inaczej aj-aj, budzi na Madagaskarze taki lęk i odrazę, że nie wymawia się jego prawdziwego imienia.

Pochodzenie nazwy zwyczajowej zwierzęcia określanego po łacinie jako Daubentonia madagascariensis pozostaje tajemnicą. Nazwa ta w przeciwieństwie do nazw innych lemurów nie jest onomatopeją - to znaczy nie odwzorowuje żadnego dźwięku wydawanego przez to zwierzę. Jedna z hipotez głosi, że słowo aj-aj wywodzi się z malgaskiego wyrażenia heh heh, oznaczającego "nie wiem", wypowiadanego prawdopodobnie po to, aby uniknąć wymieniania nazwy tego złowróżbnego naczelnego. Zobaczyć palczaka madagaskarskiego to zły omen. Uważa się go za zwiastuna czy nawet przyczynę śmierci. Ponoć samo jego spojrzenie może sprowadzić na człowieka kłopoty.

Trzeba jednak przyznać, że spotkanie z aj-ajem (zwłaszcza w nocy, a to właśnie wtedy jest aktywny) przyprawia o gęsią skórkę. W przeciwieństwie do innych lemurów, z których większość to puszyste, urocze i przyjemne dla oka zwierzęta, to stworzenie wygląda jak kot porażony piorunem. Francuscy koloniści osiedleni na Madagaskarze wierzyli, że palczaka stworzył diabeł, o czym świadczyć miały: "zęby królika, szczecina świni, ogon lisa i uszy nietoperza". Trudno się dziwić ich krytycznemu osądowi. Ciągle rosnące - jak u gryzoni - siekacze sprawiły, że początkowo zoolodzy uznali palczaka za wielką wiewiórkę. Aj-aj ma kudłatą, niechlujną, czarno-szarą sierść. Włosy porastające jego długi rozczochrany ogon mierzą czasem nawet przeszło 20 centymetrów. Odznacza się też wyjątkowo dużymi i odstającymi uszami. No i to złe oko. A właściwie dwoje oczu - szeroko rozstawione, błyszczące niczym reflektory, nadające temu nocnemu ssakowi lekko obłąkany wygląd.

Ale chyba największy niepokój budzą jego dłonie. Żaden przedstawiciel naczelnych nie ma dłuższych. Dłoń palczaka stanowi aż 41 procent długości jego kończyny przedniej - a czwarty palec aż dwie trzecie długości dłoni. Najbardziej niezwykły jest jednak trzeci palec - cienki jak drut i niesamowicie zwinny dzięki stawowi kulistemu panewkowemu, odpowiedzialnemu za to, że palec ten porusza się niezależnie od pozostałych. Co więcej, palczak może go wygiąć pod kątem prostym do grzbietu dłoni.

Ten niezwykły środkowy palec służy do opukiwania - zachowania nazywanego żerowaniem perkusyjnym. W zupełnych ciemnościach palczak stuka pazurem swojego przerażającego środkowego palca w gałęzie i pnie drzew (z imponującą częstotliwością nawet ośmiu uderzeń na sekundę) i nastawiając swoje ogromne jak u nietoperza uszy, nasłuchuje dźwięków wskazujących na obecność wydrążonych jam, w których kryją się larwy. Następnie przegryza drewno ostrymi zębami i wykorzystuje swój wszechstronny środkowy palec do wyciągania pokarmu. Tym samym pełni w ekosystemie funkcję dzięcioła - ptaka, który nie występuje na Madagaskarze.

Palczaki nie żywią się wyłącznie larwami; są wszystkożerne i chętnie jedzą owoce, nektar, orzechy oraz grzyby. Zróżnicowanej diecie zawdzięczają wykształcenie ciekawej cechy przystosowawczej - wyjątkowo "mocnej głowy". Mając do wyboru nektaropodobne napoje o różnej zawartości alkoholu, wybierają trunek z największą ilością procentów prawdopodobnie dlatego, że są przyzwyczajone do spożywania lekko sfermentowanego nektaru z pielgrzanu madagaskarskiego, który oczywiście wydobywają swoim palcem dłubalcem.

Mieszkańcy niektórych madagaskarskich wiosek wierzą, że aj-aj może poderżnąć nim człowiekowi gardło - lub że jeśli tylko skieruje go na kogoś, zwiastuje to rychłą śmierć tej osoby. Zwierzę uważane jest za tak pechowe, że bywa zabijane, a następnie wieszane do góry nogami przy drodze, aby przechodnie zabrali ze sobą jego złą energię jak najdalej od wsi. Niestety, z powodu szybkiej utraty siedlisk palczaki podchodzą coraz bliżej ludzkich osad, zwłaszcza że kuszą je mango, trzcina cukrowa i awokado rosnące na polach uprawnych.

Oczywiście plądrowanie upraw nie poprawia wizerunku tego już i tak znienawidzonego i budzącego grozę naczelnego. Jednak palczak jest nie tyle nadprzyrodzonym zwiastunem nieszczęścia, ile raczej rozczochranym pijaczyną o szalonym spojrzeniu, który włóczy się po okolicy w poszukiwaniu przekąsek. Być może nie wygląda jak stworzenie, które chciałoby się spotkać ciemną nocą, ale jest zupełnie nieszkodliwy.

Ambystomy Rodzaj Ambystoma

"Kobieta bez mężczyzny jest jak ryba bez roweru" - to feministyczny slogan z lat siedemdziesiątych stworzony przez Irinę Dunn. Ale być może jeszcze lepszym podsumowaniem żeńskiej niezależności byłyby krewne salamander, ambystomy - które od pięciu milionów lat obywają się bez samców.

Ambystoma to rodzaj płazów ogoniastych pochodzących z Ameryki Północnej obejmujący trzydzieści dwa gatunki, wśród nich słynnego aksolotla. Trzydzieści dwa gatunki? Cóż, mniej więcej. Przywykliśmy postrzegać czworonożne zwierzęta jako istoty o nieskomplikowanym życiu płciowym: mama, tata, kilkoro dzieci, wszyscy trzymający się, jak należy, własnego gatunku. Jednak ambystomy całkowicie burzą ten porządek. Są prawdziwym koszmarem dla taksonomów i biologów ewolucyjnych, ponieważ w rejonie amerykańskich Wielkich Jezior istnieje wywodząca się od jednej przodkini linia ambystom, która składa się wyłącznie z samic.

Pierwsze pytanie, które przychodzi do głowy, to: jak w ogóle udało im się przetrwać? Rozmnażanie płciowe jest najczęściej spotykanym mechanizmem reprodukcji w królestwie zwierząt. Jego największą zaletą jest rekombinacja genetyczna - mieszanie materiału genetycznego różnych osobników, co prowadzi do powstania zróżnicowanej populacji. Różnorodność zwiększa szanse na skuteczne działanie doboru naturalnego: w przypadku katastrofy istnieje większa szansa, że przynajmniej część populacji przeżyje i przystosuje się do nowych warunków. Mimo to istnieją gatunki, które rozmnażają się w sposób odbiegający od klasycznej reprodukcji płciowej - na przykład bezpłciowo, tworząc swoje kopie bez udziału innego osobnika. Ambystomy nie należą jednak do tej grupy: są jednopłciowe.

Jednopłciowe kręgowce (zalicza się do nich około osiemdziesięciu gatunków) stosują jeden z trzech sposobów rozmnażania. Pierwszym jest partenogeneza, w trakcie której komórki jajowe rozwijają się bez zapłodnienia. Drugim - gynogeneza, bardzo podobny proces wymagający jednak plemnika do aktywacji rozwoju zarodka (choć materiał genetyczny zawarty w plemniku nie jest przekazywany potomstwu). Trzecią metodą jest hybrydogeneza - komórka jajowa zostaje zapłodniona, lecz ojcowskie geny nie są przekazywane kolejnym pokoleniom. Jednopłciowe ambystomy rozmnażają się poprzez gynogenezę; do zainicjowania rozwoju jaj potrzebują plemników. Aby je zdobyć, uciekają się do kleptogenezy, to znaczy kradną spermę samców czterech okolicznych gatunków ambystom. Samce płazów ogoniastych zazwyczaj deponują plemniki w tak zwanych spermatoforach (skupiskach plemników otoczonych osłonką), które samice wykorzystują potem do zapłodnienia. Jednak jednopłciowe damy z rodzaju Ambystoma wykorzystują spermę jedynie do stymulowania swoich procesów reprodukcyjnych, a następnie się jej pozbywają, bo wolą tworzyć własne klony. Jakby samo to nie było wystarczająco skomplikowane, czasami włączają fragmenty męskiego DNA do materiału genetycznego potomstwa na zasadzie "wybierz, co ci pasuje", co prowadzi do powstania bardzo złożonych genomów.

Ludzie otrzymują dwa zestawy genów - jeden od matki, drugi od ojca - co czyni nas organizmami diploidalnymi. Tymczasem jednopłciowe ambystomy mogą być triploidalne, tetraploidalne, a nawet pentaploidalne. Ponadto potrafią łączyć geny kilku gatunków samców z sąsiedztwa w jednym jaju, co można porównać do sytuacji, w której okazuje się, że wasze DNA zawiera geny nie tylko mamy i taty, ale także goryla, szympansa i orangutana. Tak wymieszane genomy podważają samo pojęcie gatunku.

Skąd możemy wiedzieć, czy te wszystkie jednopłciowe ambystomy nie należą tak naprawdę do czterech odrębnych gatunków? Odpowiedź kryje się w DNA mitochondrialnym. Dziedziczy się je wyłącznie po matce, więc na jego podstawie można precyzyjnie prześledzić linię żeńską. W przypadku opisywanych ambystom DNA mitochondrialne jest podobne u wszystkich jednopłciowych samic, ale różni się od DNA mitochondrialnego czterech "rodzicielskich" gatunków, które na różnych etapach historii ewolucyjnej dostarczały im materiału genetycznego. Co ciekawe, jednopłciowe ambystomy są niezwykle skuteczne. W niektórych populacjach przewyższają liczebnie swoje rozmnażające się płciowo odpowiedniki nawet w stosunku dwa do jednego. Czyżby należało je uznać za pionierki ruchu girl power?

Bananiaki smukłe Rodzaj Ariolimax

Co mierzy 15-25 centymetrów, wygląda jak banan i jest obficie nalubrykowane? Zgadza się, bananiak smukły! Wasze frywolne umysły podsunęły inną odpowiedź? Nie martwcie się, oznacza to tylko, że myślicie jak zoologowie, naukowcy, którzy niewiele rzeczy w życiu lubią bardziej niż oglądanie dziwnych zwierzęcych genitaliów.

Istnieje pięć gatunków bananiaków, czyli ślimaków bananowych (rodzaj Ariolimax). Wszystkie zamieszkują zachodnią część Ameryki Północnej - od Alaski po Kalifornię - głównie jej wilgotne lasy nadbrzeżne. Ślimaki te stanowią istotny element ekosystemu sekwoi, żywiąc się - jako organizmy saprofityczne - grzybami, detrytusem, martwą roślinnością, odchodami i padliną. Ich kolorystyka przypomina różne stadia dojrzałości banana; mogą być zielonkawe, jasnożółte, intensywnie żółte z ciemniejszymi plamami, brązowe lub niemal czarne. Podobnie jak banany zmieniają kolor z upływem czasu - ale także w wyniku zmian wilgotności, oświetlenia czy w zależności od spożywanego pokarmu. Jednak w przeciwieństwie do bananów, gatunki ślimaków z tego rodzaju rozróżnia się przede wszystkim na podstawie budowy narządów płciowych.

Tak jak większość innych brzuchonogów te przypominające owoce mięczaki są hermafrodytami: każdy osobnik jest dumnym posiadaczem umięśnionej pochwy i jajowodu, a także pustego w środku, wysuwanego penisa. W niektórych przypadkach organ ten może osiągać długość równą całemu ciału ślimaka, co stanowiło inspirację do nadania jednemu z gatunków wyróżniającemu się smukłym wyglądem nazwy A. dolichophallus (dosłownie znaczy to "długi penis"). A jednak XIX-wiecznym amerykańskim badaczom ślimaków, Henry'emu Pilsbry'emu i Edwardowi Vanattcie, udało się odkryć nowy i dziwny - bo pozbawiony fallusa - gatunek z tego rodzaju. Nazwali go, niezbyt oryginalnie, Aphallarion. Nie wiedzieli jednak, że Aphallarion nie jest odrębnym gatunkiem, lecz zwykłym bananiakiem, który uległ małemu wypadkowi podczas uprawiania miłości. Przydarza się to około pięciu procentom zwierząt zaliczanych do Ariolimax.

W przeciwieństwie do agresywnych kopulacji pluskiew czy płazińców (więcej na stronach 97 i 166), seks bananiaków smukłych to raczej pokojowe i oparte na współpracy przedsięwzięcie. Dwa ślimaki ustawiają się w pozycji 69, czekają, aż ich genitalia napęcznieją i wysuną się z porów na ich głowach, a potem używają jednego lub dwóch penisów, żeby się połączyć i wymienić nasienie. Po akcie, który może trwać godzinami, penisy udaje się uwolnić albo bez trudu, albo dopiero po intensywnym rozciąganiu, szarpaniu i przekręcaniu. Bywa też, że utykają w ciele drugiego osobnika na dobre. W obliczu tak niezręcznej sytuacji bananiaki smukłe sięgają po ostateczne rozwiązanie: apofallację, czyli odgryzienie penisa partnerowi.

Ślimaki to stworzenia z natury powolne, więc apofallacja zajmuje im kilka godzin. Sądząc po gwałtownym, zupełnie zrozumiałym w tym przypadku, szamotaniu się ofiary, zabieg ten jest bardzo bolesny. Kastrator mozolnie zdrapuje członek partnera za pomocą swojej tarki (przypominającego kształtem wstążkę ząbkowanego języka). W trakcie tego długotrwałego procesu penis stopniowo obumiera. Po oderwaniu zostaje zjedzony; szkoda, żeby cały ten ból poszedł na marne. Osobnik poddany apofallacji nie jest w stanie wykształcić nowego prącia, ale wciąż może rozmnażać się jako samica, inwestując energię w produkcję jaj. Jest to w pewnym sensie korzystne dla kastratora, ponieważ zwiększając liczbę ślimaków funkcjonujących wyłącznie jako samice, pozbywa się konkurencji. Czasami - gdy oba ślimaki się zakleszczą (lub gdy drugi postanawia się zemścić?) - dochodzi do wzajemnej apofallacji.

W zalotach ślimaków kluczową rolę odgrywa odpowiednia lubrykacja. Feromony zawarte w smużkach śluzu pozostawianych przez te mięczaki działają jak wabik na potencjalnych partnerów seksualnych. Podobnie jak dostępne w drogeriach lubrykanty, śluz bananiaków smukłych występuje w swego rodzaju opakowankach: małych granulkach zawierających mucyny, czyli białka, które stukrotnie zwiększają swoją objętość po kontakcie z wodą. Łącząc cechy ciał stałych i płynnych, śluz ten pełni jednocześnie funkcję kleju i lubrykantu, co czyni go niezwykle użytecznym. Ułatwia ślimakom nie tylko znalezienie partnera, ale także poruszanie się, poza tym chroni je przed drapieżnikami (ponieważ smakuje obrzydliwie i powoduje drętwienie języka) oraz pomaga im przetrwać okresy suszy.

Czy to dzięki zdumiewającym właściwościom fizycznym ich śluzu, czy może z powodu skłonności do miłosnych ukąszeń, bananiaki smukłe zostały wybrane na oficjalną maskotkę Uniwersytetu Kalifornijskiego w Santa Cruz - interpretujcie to, jak chcecie.

Wstęp

Zanim przejdziemy dalej, muszę was ostrzec: to nie jest książka dla dzieci. Jeśli kupiliście ją dla swojej młodszej siostry, kuzynki czy bratanka, którym sporo brakuje do pełnoletności (bo traktuje o zwierzętach i ma obrazki), musicie być przygotowani na prawdopodobnie niewygodną rozmowę o traumatycznej inseminacji[1], matrifagii[2] czy apofallacji[3]. Zwierzęta są obrzydliwe. I brutalne. I nieprzyzwoite. Przypuszczam, że trudno dyskutować o takich sprawach jak bratobójstwo z dziećmi, które przechodzą właśnie etap nienawiści do swojego rodzeństwa.

Skoro mam już to ostrzeżenie z głowy, mogę przejść do powitania - a zatem witajcie, drodzy czytelnicy Bestiariusza naszych czasów!

Zacznijmy od tego, czym właściwie jest bestiariusz i dlaczego postanowiłam stworzyć jego współczesną wersję.

Średniowieczne bestiariusze to księgi, w których można znaleźć opisy najróżniejszych istot (czasami zgodne z prawdą, czasami zupełnie nie) unurzane w dydaktycznym sosiku o silnie chrześcijańskim wydźwięku. Chociaż opowieści o zwierzętach były popularne we wszystkich kulturach od zarania dziejów, bestiariusze chrześcijańskiego Zachodu pisano w bardzo konkretnym celu. Pierwsi ojcowie Kościoła, tacy jak żyjący w III wieku uczony Orygenes z Aleksandrii, uważali, że Bóg przemawia do ludzi poprzez swoje dzieło.

Orygenes twierdził, że jeśli poświęcimy wystarczająco dużo uwagi światu przyrody, będziemy w stanie lepiej zrozumieć Stwórcę i ludzką naturę. Jego zdaniem zwierzęta i ich zachowania stanowiły znakomitą ilustrację rozważań moralnych i teologicznych. Niektóre z tych nauk brzmiały całkiem rozsądnie - mrówki współpracujące dla osiągnięcia wspólnej korzyści miały pokazywać ludziom, że warto zjednoczyć siły. Inne były kompletnie absurdalne. Przykładem takiego twierdzenia jest opowieść o pelikanach, które rzekomo mordowały swoje młode, a potem przebijały sobie piersi i przywracały pisklęta do życia, karmiąc je własną krwią, co interpretowano jako symbol miłości i poświęcenia Jezusa Chrystusa. Prozaiczne fakty (młode pelikany żywią się rybami, a nie krwią rodziców) nie przeszkadzały w tworzeniu wymownych alegorii. Aby jeszcze bardziej zatrzeć granicę między faktem a fikcją, autorzy bestiariuszy zamieszczali w nich zarówno opisy fantastycznych stworzeń, takich jak jednorożce, feniksy czy syreny, jak i rzeczywiście istniejących zwierząt.

Pierwszy zbiór tego typu moralizatorskich historii powstał gdzieś między II a IV wiekiem naszej ery, prawdopodobnie w Aleksandrii. Dzieło to, znane jako Physiologos[4], czerpało z tradycji egipskich, hebrajskich i indyjskich, a także z dzieł filozofów przyrody, takich jak Arystoteles (De animalibus[5]) i Pliniusz Starszy (Naturalis Historia[6]), używając ich jako narzędzi do interpretacji doktryny chrześcijańskiej. Physiologos, pierwotnie napisany po grecku, został przetłumaczony na wiele języków europejskich oraz bliskowschodnich i zyskał ogromne uznanie w całej Europie. Oryginalna wersja zawierała ponad pięćdziesiąt rozdziałów opisujących zwierzęta (zarówno rzeczywiste, jak i fantastyczne), rośliny oraz skały - od mrówek, przez lwy, po mrówko­lwy[7]. W średniowieczu nastąpił prawdziwy rozkwit zapoczątkowanej w starożytności mody na tego typu publikacje.

Ilustracje towarzyszące każdemu hasłu stanowiły istotny element bestiariuszy. Same opowieści (oraz lekcje moralne, jakie można było z nich wyciągnąć) nie były nowe - powtarzano je wielokrotnie w różnych kontekstach. Dlatego głównym celem ilustracji było pobudzanie pamięci tych, którzy nie potrafili czytać. Musiały więc być sugestywne, ekspresyjne i dydaktyczne. Niestety, nie zawsze były wierne rzeczywistości, a często wręcz mocno odbiegały od realiów, głównie dlatego, że artyści rzadko kiedy mieli okazję zobaczyć egzotyczne gatunki na własne oczy (a w przypadku mantykor, gryfów czy centaurów - w ogóle nie mieli takiej możliwości). Ilustratorzy czerpali inspirację z dawnych rycin, fragmentów starych ksiąg lub relacji innych osób, tworząc w ten sposób rodzaj złożonego obrazu powstałego na zasadzie głuchego telefonu, a wszelkie luki w źródłach wypełniali własną inwencją. W rezultacie wiele zwierząt wyglądało dość osobliwie - lwy miały niemal ludzkie twarze, pelikany przypominały orły z ostrymi dziobami, ciała wielorybów i delfinów pokrywały łuski i tak dalej. Ten sposób przedstawiania zwierząt znajdował też inne formy wyrazu: za każdym razem, gdy przechodzę przez centrum Oksfordu i zaglądam na dziedziniec Corpus Christi College, wita mnie stojący na zegarze słonecznym posąg krótkodziobego pelikana przebijającego własną pierś.

Ponieważ głównym celem bestiariuszy było budowanie zapadających w pamięć alegorii, a nie rzetelne badanie przyrody, ich twórcy woleli skupić się na dydaktycznym aspekcie swojego dzieła niż na zgodności przedstawionych informacji z wiedzą zoologiczną. W rezultacie niektóre mity były rozpowszechniane przez całe stulecia, choć autorzy z pewnością musieli zdawać sobie sprawę, że łabędź nie ma pięknego głosu, a mysz nie rodzi się z ziemi. Co więcej, niektóre z tych dziwacznych przekonań przetrwały do dziś, na przykład mit o jeżach noszących jabłka na grzbiecie. Ten fałszywy pogląd prawdopodobnie powstał, kiedy ludzie dostrzegli buszujące w sadach jeże obwąchujące spadłe owoce w poszukiwaniu bezkręgowców. Niektórzy poszli jeszcze dalej, utrzymując, że zwierzęta te wspinają się na drzewa, aby strząsnąć z nich owoce i zanieść je do swoich norek. Żaden fragment tego twierdzenia nie jest choćby w najmniejszym stopniu prawdziwy: jeże nie potrafią się wspinać, nie jedzą owoców i nie robią zapasów. A jednak ta zoologiczna dezinformacja krąży po świecie bez żadnej weryfikacji od czasów Pliniusza Starszego, czyli przez dwa tysiące lat.

Na szczęście dzisiaj nasza wiedza zoologiczna stoi na znacznie wyższym poziomie. Uznałam więc, że najwyższa pora stworzyć zupełnie nową wersję bestiariusza - taką, która odda fascynującą różnorodność fauny, opierając się na aktualnych badaniach, a nie na zasłyszanych opowieściach. W przeciwieństwie do swoich średniowiecznych poprzedników Bestiariusz naszych czasów bazuje na rzetelnych, recenzowanych pracach naukowych - choć można w nim także od czasu do czasu znaleźć cytaty z Pliniusza i Arystotelesa - a piękne ilustracje autorstwa Jenny Smith precyzyjnie odwzorowują rzeczywisty wygląd opisywanych zwierząt.

W tej książce zwierzęta nie stanowią pretekstu do moralizowania (nie czuję się osobą kompetentną do wygłaszania kazań), lecz ilustrują różne koncepcje biologiczne. Gdybyśmy spróbowali średniowiecznego podejścia i zaczęli interpretować ludzką naturę przez pryzmat zachowań zwierząt, uwzględniając jednak dzisiejszy stan wiedzy, szybko napotkalibyśmy trudności. Etyka oparta na tym, co "naturalne", otworzyłaby nam furtkę do usprawiedliwiania kanibalizmu (częsta praktyka wśród krabów palmowych, patrz: s. 58), kazirodztwa (wystarczy spojrzeć na pszczoły, s. 349) czy wyrafinowanego prania mózgu (patrz mistrzowie manipulacji: przywry i osy, strony 239, 291 i 346). Równie interesujące jest to, że ludzie często próbują udowodnić określony, niekiedy nacechowany politycznie lub ideologicznie punkt widzenia, odwołując się do świata zwierząt, na przykład twierdząc, że powinniśmy (lub nie powinniśmy) być wegetarianami, monogamistami, homoseksualistami, transseksualistami albo mieszkać z rodzicami przez określony czas. W moim bestiariuszu chcę pokazać, że praktycznie każde z tych twierdzeń można zarówno potwierdzić, jak i obalić, jeśli wystarczająco zagłębimy się w świat zwierząt. Ofiarne matki? Oczywiście. Okropne matki? Jak najbardziej. Opiekuńczy ojcowie? Meldują się na posterunku. Dzieciobójstwo? Jasne. Pary jednopłciowe? Jakżeby inaczej. Zwierzęta zmieniające płeć? Ich też nie mogło zabraknąć. Różnorodność strategii i mechanizmów adaptacyjnych jest w tym świecie zdumiewająca. Średniowieczni autorzy wykorzystywali przyrodę jako pretekst do przyglądania się ludzkiej naturze, w tej książce natomiast przyglądamy się... no, po prostu naturze.

A jakież jest jej bogactwo! Właśnie dlatego, że świat zwierząt jest tak niesamowicie zróżnicowany, wybór zaledwie stu gatunków, które trafiły do tej książki, okazał się niezwykle trudnym zadaniem. Proces selekcji porównałabym do kompletowania składu bardzo dużej dziecięcej drużyny piłkarskiej. Z tą różnicą, że do wyboru jest około miliona dzieci. Niektóre znacie bardzo dobrze, inne tylko z widzenia, a niektórych w ogóle. Kilkoro pojawia się niemal na sam koniec naboru, po czym okazuje się, że fantastycznie radzą sobie na boisku. A do tego dochodzą jeszcze miliony innych, które aktywnie się przed wami ukrywają.

W chwili pisania tego tekstu w Catalogue of Life, internetowej bazie danych opierającej się na recenzowanych i naukowo wiarygodnych źródłach, znajduje się ponad 1,4 miliona opisanych gatunków zwierząt. Liczba ta, choć imponująca jako wartość bezwzględna, to zaledwie ułamek wszystkich gatunków zamieszkujących Ziemię. Szacuje się, że jest ich od 8 do nawet 163 milionów. Spośród skatalogowanych gatunków zdecydowaną większość stanowią stawonogi (1,1 miliona gatunków), a w ich obrębie owady (ponad 950 tysięcy). Kręgowce stanowią zaledwie 5 procent wszystkich opisanych zwierząt, a najbardziej charyzmatyczne grupy organizmów - ptaki i ssaki - zaledwie 0,7 i 0,4 procent.

Przywołuję te liczby, ponieważ istnieje spore ryzyko, że nie znajdziecie w tej książce swojego ulubionego zwierzęcia. Przepraszam, statystyka nie była po mojej stronie. Starałam się, żeby wybrane przeze mnie gatunki zarówno reprezentowały szerokie spektrum taksonomiczne, jak i pozwalały na poruszenie wielu ciekawych tematów i - uwierzcie mi! - naprawdę próbowałam nie skupiać się nadmiernie na ssakach. Początkowo było to trudne, zwłaszcza dla kogoś, kto uważa się za teriologa, ale w miarę pisania zdałam sobie sprawę, jak wiele fascynujących gatunków umknęło mojej uwadze przez wszystkie lata studiów i badań biologicznych. Rozmawiając z kolegami i koleżankami po fachu, zauważyłam, że nie byłam w tym odosobniona - jako naukowcy mamy tendencję do koncentrowania się na określonej grupie taksonomicznej, konkretnym obszarze geograficznym lub wybranym zagadnieniu biologicznym, a rzadko mamy okazję (lub powód), by objąć spojrzeniem całe królestwo zwierząt.

Dlatego też pisanie tej książki było dla mnie radosną, odkrywczą podróżą. I dlatego polecam podobne ćwiczenie wszystkim początkującym zoologom: spróbujcie stworzyć listę stu gatunków, które chcielibyście pokazać światu, i zadbajcie o to, by wasze wybory miały solidne uzasadnienie oraz reprezentowały różne gałęzie drzewa ewolucyjnego. Wspominam o tym, ponieważ gdybym pisała Bestiariusz naszych czasów jeszcze podczas studiów licencjackich lub magisterskich, być może nie zdecydowałabym się na badania nad ssakami w trakcie studiów doktoranckich. W ogólnym rozrachunku inne grupy taksonomiczne są znacznie ciekawsze! Ssaki przypominają konserwatywną rodzinę z przedmieść - mama, tata, 2,5 dziecka oraz labrador. Wśród ssaków rzadko zdarza się coś naprawdę niezwykłego: występują tylko dwie płcie biologiczne, budowa ciała jest dość jednolita, wszyscy oddychają płucami i utrzymują stosunkowo stabilną temperaturę ciała. Z kolei inne grupy taksonomiczne robią naprawdę odjechane rzeczy - potrafią zmienić płeć, wyhodować sobie utracone kończyny, wytwarzać niesamowite substancje chemiczne, a nawet starzeć się "do tyłu". Weźmy na przykład ambystomy (s. 35), które wprawiają taksonomów w zakłopotanie, ponieważ istnieje wśród nich wywodząca się od jednej przodkini linia składająca się wyłącznie z samic. Albo skromne nicienie (s. 55), które potrafią zmusić mrówki do udawania owoców. Jest też gigantyczny pająk (s. 108), który trzyma w domu żaby jako swoje pupilki. I morski ślimak (s. 173), który dokonuje sam na sobie dekapitacji, a jego głowa żyje potem długo i szczęśliwie samodzielnie. A co powiecie na motyle (s. 373), które doprowadzają krokodyle do płaczu tylko po to, by delektować się ich łzami? Wszystkie te przedziwne, zachwycające, lecz wciąż słabo poznane stworzenia zostały opisane w tej książce.

Problem polega na tym, że uwaga opinii publicznej jest w dużej mierze skupiona na kręgowcach, głównie ssakach i ptakach oraz garstce wybrańców spośród gadów, płazów i ryb. Jest to zrozumiałe, ponieważ łatwiej utożsamić się z szympansem niż gąbką. Starałam się opisać różne konary drzewa filogenetycznego, choć oczywiście zdaję sobie sprawę, że o zwierzętach znajdujących się na jego odleglejszych gałęziach zazwyczaj mniej wiadomo - czy to z powodu braku zainteresowania naukowego, trudności w ich obserwacji, czy niskiej liczebności. Ale to właśnie ich ewolucyjna odrębność czyni je tak fascynującymi. Mają zmysły, których nie jesteśmy w stanie nawet sobie wyobrazić, zdolności rodem z filmów science fiction i żyją w miejscach, które wciąż pozostają niemal terra incognita. Każdy z tych niezwykłych dziwaków ma własną dramatyczną historię i niektóre z nich opowiedziałam w ich imieniu na kartach tej książki.

Opowieści te nie koncentrują się wyłącznie na zwierzętach (chociaż owszem, znajdziecie tu kilka rozdziałów bez żadnego podtekstu - o gatunkach, które są po prostu fajne), ale służą jako punkt wyjścia do rozmowy o ekologii i ewolucji. Pamiętajcie tylko, że z rozmysłem skupiam się głównie na ekologii behawioralnej, czyli na tym, co zwierzęta robią, jak się zachowują i jakie mają relacje z innymi organizmami, zamiast zagłębiać się szczegółowo w kwestie ochrony przyrody. Ochrona środowiska to bowiem w równym (lub nawet większym) stopniu nauka o ludziach, co o zwierzętach, a celem tej książki jest skupienie uwagi na tych drugich.

To oczywiście nie oznacza, że ochrona przyrody nie jest istotna - wręcz przeciwnie, jest niezwykle ważna. Pisząc Bestiariusz naszych czasów, chciałam podzielić się z wami moją fascynacją niezwykłą różnorodnością fauny. Jednak możliwość dalszego odkrywania najbardziej dziwacznych i niepokojących zachowań zwierząt zależy od tego, czy te stworzenia nadal będą istnieć - i czy będą miały gdzie żyć. W świecie, w którym rosnąca ludzka populacja coraz mocniej ingeruje w obszary dzikiej przyrody, konflikty między człowiekiem a naturą są nieuniknione. A gdy do nich dochodzi, to zazwyczaj natura ponosi większe straty. Coraz częstsze interakcje między ludźmi a dzikimi zwierzętami zwiększają również ryzyko rozprzestrzeniania się chorób (a przecież przekonaliśmy się już na własnej skórze, czym może się to skończyć!). Rosnąca presja na przekształcanie naturalnych obszarów w pola uprawne, miasta, plantacje czy kopalnie prowadzi do utraty siedlisk - jednej z głównych przyczyn spadku bioróżnorodności. Zmiany w sposobie użytkowania ziemi (wraz ze spalaniem paliw kopalnych) są także jednym z głównych czynników napędzających zmiany klimatu, które również stanowią ogromne zagrożenie dla różnorodności biologicznej. Ich konsekwencje - wzrost temperatur, zmieniające się wzorce opadów, zakwaszenie oceanów, ekstremalne zjawiska pogodowe - są zbyt gwałtowne, by dzika przyroda mogła się do nich dostosować. Zwierzęta żyjące w chłodniejszych rejonach lub na większych wysokościach nie będą miały dokąd się przenieść, gdy temperatury osiągną poziom przekraczający ich możliwości przystosowawcze. Podobnie jest z gatunkami morskimi, które dodatkowo muszą się mierzyć ze zmianami pH wody. Pogoda staje się zbyt nieprzewidywalna, by sezony lęgowe mogły zakończyć się sukcesem, a coraz częstsze pożary, susze i burze już teraz zbierają żniwo wśród gatunków, które i tak znajdowały się w trudnym położeniu. Zanieczyszczenia chemiczne, świetlne i dźwiękowe będą dodatkowo zaburzać cykle rozrodcze. Wraz z przemieszczaniem się ludzi i transportem towarów po całym świecie dochodzi też do przemieszczania się zwierząt (czasem jest to planowe działanie, czasem nie), co może zagrażać rodzimej faunie i florze. Nadmierna eksploatacja dzikich gatunków - czy chodzi o pozyskiwanie żywności, wytwarzanie lekarstw, ozdób czy o zwykłą rozrywkę - doprowadzi do dalszego spadku liczebności wielu populacji.

To ponury obraz, ale istnieją rozwiązania, które możemy wdrożyć, choć wymaga to uwagi i zaangażowania ze strony rządów na całym świecie. W 2012 roku ekonomista środowiskowy Donal P. McCarthy i jego współpracownicy opublikowali w czasopiśmie "Science" raport, w którym oszacowano, że poprawa statusu ochronnego wszystkich zagrożonych gatunków ptaków na świecie kosztowałaby 1,23 miliarda dolarów rocznie przez dekadę. Obliczenia opierały się na wycenie aktualnych inicjatyw oraz wcześniejszych, udanych projektów ochronnych. Część kosztów dotyczyła metod skupionych na pojedynczych gatunkach, takich jak hodowla w niewoli, a część obejmowała ochronę i odbudowę siedlisk, co mogłoby przynieść korzyści wielu różnym gatunkom. Choć całkowity koszt może wydawać się ogromny, jest niższy niż kwota, jaką Polacy wydali na słodycze w roku publikacji tej książki (9,7 miliarda dolarów). Roczne wydatki na ochronę ptaków nie są też wyższe niż przychody z największych hitów kinowych. Minęło jednak dziesięć lat i wciąż nie podjęto żadnych systemowych działań, by pozyskać fundusze na rozwiązanie tego problemu. Być może rosnąca liczba obywatelskich ruchów ekologicznych sprawi, że rządy na całym świecie uznają to za priorytet.

Jeśli szukacie pozytywnych przykładów oddolnych inicjatyw na rzecz ochrony przyrody, zwróćcie uwagę na Conservation Optimism - globalną społeczność promującą pozytywne zmiany i skuteczne działania. Podstawowym założeniem tej organizacji jest przekonanie, że nadzieja i optymizm silniej motywują do podjęcia konkretnych kroków niż obezwładniające przygnębienie i przeświadczenie o nadciągającej zagładzie. Podzielam tę wizję, dlatego liczę na to, że ta książka zainspiruje was do odkrywania cudów natury. Być może skłoni was także do poszukiwania praktycznych sposobów pomocy. Dobrym punktem wyjścia może być dołączenie do lokalnej grupy zajmującej się ochroną przyrody, zaangażowanie się w obywatelskie projekty naukowe - takie jak liczenie ptaków czy trzmieli - albo zdobywanie wiedzy o tym, jak tworzyć przestrzeń przyjazną dla dzikiej fauny i flory. Te drobne działania nie tylko pozwolą nawiązać głębszą więź z naturą, ale także wesprą badania nad ochroną gatunków. Przyjrzyjcie się też z uwagą swojemu stylowi życia - gdzie podróżujecie, co kupujecie, jakie treści publikujecie w mediach społecznościowych (dlaczego to ważne, wyjaśniam w rozdziale o kukangach na s. 68). Współczesny świat to sieć zaskakująco ścisłych powiązań. Wasze wybory mogą mieć wpływ nawet na jego najodleglejsze zakątki.

* * *

Wróćmy jednak do samej książki. Każdy, kto ma wśród znajomych zoologów, potwierdzi, że można na nich liczyć, gdy trzeba sprowadzić rozmowę na niewybredne tory. Po roku pracy nad Bestiariuszem naszych czasów wyniki moich wyszukiwań także to potwierdzają. Życie seksualne mątw, odbyty strzykw, laktacja pand - spędziłam niezliczone godziny na zgłębianiu najbardziej obrzydliwych i osobliwych aspektów życia zwierząt. I każda minuta była absolutnie fascynująca.

A oto, czego nauczyłam się w trakcie pisania:

Tezaurus Worda jest zbyt pruderyjny, by podać synonimy frazy "uprawiać seks". Tak samo jest z frazą "robić kupę". Tak samo jest ze słowem "pierdzieć". Tak samo jest ze słowem "tyłek". Natomiast uparcie poprawia "stekowce" na "steki", co może skłonić świat do ponownego przemyślenia walorów smakowych dziobaka. Łacińskie nazwy gatunków okazują się naprawdę przydatne, zwłaszcza gdy próbujecie znaleźć artykuły o komunikacji u śledzi (po angielsku "herring communication"), a czołowa ekspertka w dziedzinie komunikacji cyfrowej nazywa się S.C. Herring. Frustracja osoby, która spędziła dwa dni na pisaniu rozdziału o wyrafinowanym języku piesków preriowych, tylko po to, by odkryć, że badania na ten temat zostały obalone rok wcześniej, może równać się jedynie z frustracją samych autorów tych badań. Znalezienie informacji na temat tego, czy pszczoły dopuszczają się kazirodztwa, okazuje się nie lada wyzwaniem, ponieważ każda wyszukiwarka zamienia "bee incest" (pszczoła kazirodztwo) na "bee insect" (pszczoła owad). Wyszukiwanie obrazów dla zapytania "swift + toes" skutkuje niezliczonymi zdjęciami Taylor Swift w sandałach (w języku angielskim "swift" to także jerzyk zwyczajny, a "toes" to palce dolnych kończyn - zarówno u ludzi, jak i ptaków). Nie ma nic wstydliwego w dzwonieniu do dawno niewidzianych znajomych chiropterologów tylko po to, by zapytać o szczegóły dotyczące genitaliów nietoperzy. Nie ma nic wstydliwego w dzwonieniu do dawno niewidzianych znajomych filologów klasycznych tylko po to, by potwierdzić, że dolichophallus faktycznie tłumaczy się jako "długi penis". Moi koledzy po fachu służyli mi pomocą, gdy tylko tego potrzebowałam - żadna prośba o wsparcie, wyjaśnienie czy wskazanie materiałów źródłowych nie pozostała bez odpowiedzi. Otrzymałam wskazówki od herpetologa z Kanady i paleontologa z Chin, entomologa z Polski i ekologa ewolucyjnego ze Szwecji. Udało mi się nawet skontaktować z ornitologiem, który utknął na wyspie o nazwie Robinson Crusoe w drodze na badania terenowe. Zdarzyło mi się (dwa razy!), że całą imprezę u znajomych spędziłam, rozmawiając o ćmach i nietoperzach z nowo poznaną osobą, która, jak się okazało, zawodowo zajmuje się badaniem bioróżnorodności. Zostałam też kiedyś zasypana zdjęciami, które na pierwszy rzut oka wydawały się nieprzyzwoite, po czym odkryłam, że w rzeczywistości przedstawiają morskie robaki nazywane niezmogowcami.

Moim zdaniem ta lista dobitnie pokazuje, że zoologia może być fantastyczną zabawą. Wspominałam wcześniej o trudnościach związanych z wyborem zwierząt, które powinny znaleźć się w tej książce. Ostatecznie przyjęłam metodę selekcji inspirowaną podejściem Marie Kondo. Patrzyłam na każdy gatunek i pytałam sama siebie: "Czy pisanie o tym stworzeniu sprawi mi radość?". Mam nadzieję, że poznawanie zwierząt, które wybrałam, dostarczy wam tyle samo frajdy, co mnie ich opisywanie. Bestiariusz naszych czasów narodził się w 2021 roku - trudnym, naznaczonym pandemią. Praca nad manuskryptem - zapoznawanie się z fascynującymi faktami, łapczywe pochłanianie kolejnych smakowitych szczegółów - stała się dla mnie formą tak bardzo potrzebnego wówczas eskapizmu. W tamtym roku doszło do jeszcze jednego aktu twórczego: mniej więcej na półmetku pisania książki wydałam na świat własnego małego ssaka.

Gdy zajmowałam się dwoma dzidziusiami, jednym z krwi i kości, a drugim papierowym, moja starsza córka, która teraz, w momencie publikacji książki, ma pięć lat, robiła wszystko, co w jej mocy, by mi pomóc - i to na obu frontach. Z jednej strony asystowała przy kąpielach i zmianie pieluch, a z drugiej uparcie próbowała zostać moim ghostwriterem ("DZIUBAK TO NIE PTAK ALE I TAK ROBI JAJA"), a także "ulepszała" ilustracje, starannie je kolorując. I choć na ogół nie przyjmowałam sugestii dotyczących wyboru gatunków, to właśnie dzięki niej w książce znalazła się inia amazońska (więcej na s. 189).

Mam nadzieję, że spodoba się wam Bestiariusz naszych czasów. Jeśli tak, to biorąc pod uwagę aktualną liczbę opisanych gatunków zwierząt, materiału wystarczy mi na 14 tysięcy kolejnych tomów.

UWAGA

Ludzie w ogóle, a naukowcy w szczególności, uwielbiają porządek, systematyczność i precyzyjne kategoryzowanie rzeczywistości. W biologii proces "wkładania" zwierząt do takich koncepcyjnych szufladek nazywa się taksonomią. Hierarchia taksonomiczna w klasyfikacji biologicznej obejmuje następujące rangi: gatunek, rodzaj, rodzina, rząd, gromada, typ, królestwo, domena. Choć brzmi to bardzo spójnie i logicznie, w praktyce zwierzęta często nie pozwalają się łatwo zaszufladkować. Posługuję się więc w tej książce także szerszymi jednostkami taksonomicznymi - czasem dlatego, że trudno mi było wybrać tylko jeden gatunek z danego rodzaju, rodziny, rzędu czy typu, a czasem dlatego, że jak w przypadku ambystom, sam koncept gatunku okazuje się niewystarczający, ponieważ akurat te zwierzęta nie dadzą się jednoznacznie zaklasyfikować.

Zwierzęta opisane w tej książce ułożone zostały w kolejności alfabetycznej w trzech sekcjach. Każda z nich odpowiada żywiołowi, z którym najczęściej mają do czynienia - ziemi, wodzie i powietrzu. Oczywiście wiele zwierząt funkcjonuje na styku tych środowisk, a niektóre mogą nawet występować we wszystkich trzech, jednak taki podział ma na celu ukazanie różnorodności taksonów o podobnych przystosowaniach fizjologicznych, behawioralnych lub środowiskowych.

Jeśli ciekawi was, jak są ze sobą spokrewnione poszczególne gatunki, zerknijcie na wewnętrzną stronę okładki. Znajdziecie tam szkic drzewa filogenetycznego z wyróżnionymi głównymi grupami organizmów.