O gospodarzach i gospodyniach
Coś tu jest nie tak. Coś jest zdecydowanie, całkowicie, bezwzględnie nie tak. Wrzucam do plastikowej miski mydło, szampon i ręcznik, chwytam miskę pod ramię i wychodzę z łaźni, usiłując zrozumieć, co się właściwie zdarzyło. I dlaczego.
Było tak: poszedłem dzisiaj do łaźni jak co dzień. Około jednej trzeciej mieszkań w tej dzielnicy nie ma łazienek, więc łaźnie są dosłownie co krok. Moja jest po prostu najbliżej, około 200 metrów. No więc jak zawsze wszedłem i ruszyłem do części męskiej, gdzie dostałem mój numerek i obowiązkowe kapcie, złożyłem ubranie w szafce i udałem się do myjni, czyli pomieszczenia, gdzie siada się na malutkim, plastikowym stołku, po czym myje z pomocą mydła (własnego) i prysznica. Jak na razie wszystko w porządku.
Chociaż nie, zaraz - nikt się do mnie nie odezwał ani mnie nie zaczepił, a ludzie zazwyczaj nawiązują ze mną w myjni rozmowę. Niektórzy podglądają ukradkiem, ciekawi, czy prawdą są powszechne mity o ogromnej włochatości gajdzinów, nie mówiąc o imponujących ponoć rozmiarach ich narządów rozrodczych. Inni otwarcie nawiązują rozmowę, zawsze ciekawi, czy jestem Amerykaninem (wszyscy wiedzą, że cudzoziemiec równa się Amerykanin, nieprawdaż?), co robię w łaźni publicznej, jak długo jestem w Japonii, czy mi się tutaj podoba i jak mi smakuje japońskie jedzenie. A dziś - ściana milczenia. Jakby wszyscy udawali, że mnie nie widzą.
Poważne problemy zaczęły się jednak później. Wyszedłem ja sobie z myjni do łaźni właściwej, czyli pomieszczenia z wannami, żeby zgodnie z tysiącletnią tradycją pomoczyć się w gorącej wodzie. Właściwie wannami trudno to nazwać, to są raczej takie małe baseny. Również zgodnie z tradycją zasłaniałem się skromnie malutkim ręcznikiem, zwanym po japońsku uroczo modeschi taoru. Wybrałem największą wannę - było w niej dziś tylko pięć osób - i zacząłem się zanurzać, powoli, bo woda była BARDZO gorąca. W tym samym momencie wszyscy lokatorzy wanny z kamiennymi twarzami zaczęli się podnosić i śpiesznie wychodzić z wody! Usiadłem, zaalarmowany, i rozejrzałem się wkoło. Ewidentnie moje pojawienie się w wodzie wywołało masowy exodus.
Wylazłem z wanny, ociekając wodą, i zacząłem kierować się w stronę drugiej. W oczach jej lokatorów wyczytałem zamiar natychmiastowej dezercji, gdybym tylko spróbował się zbliżyć do wody.
- Ale ja się umyłem... - bąkam, totalnie zbity z tropu.
Odpowiada mi kamienne milczenie.
Czy uchyliłem w czymś świętej japońskiej etykiecie? Chyba nie, chodzę przecież do łaźni od dwóch lat i nigdy nie było problemów. Na pewno nie pomyliłem kapci łaziennych z kapciami do WC, co oczywiście byłoby obrazą boską i ludzką, a przy okazji przyczyną rozlicznych chichotów. Dziś, niestety, nikt nie chichotał. Odniosłem raczej wrażenie, że wszyscy udają, że jestem niewidzialny.
Wpadam do domu i dzwonię do Seana. Znamy się już od paru tygodni i niejeden zestaw zamówiliśmy w okolicznych pubach.
- Cześć, Sean, słuchaj, byłeś dziś w swojej łaźni?
- Czekaj, właśnie miałem do ciebie dzwonić. Tak, byłem, ale nie wszedłem: przed wejściem wisi tabliczka z napisem, że gajdzinów nie wpuszczają!
Ciężkie życie gajdzina non grata. Tutaj, na szczęście, nie wolno nam tylko parkować.
- Cooooo???
- Dokładnie! A u ciebie to samo?
- Aż tak źle nie jest, ale ostracyzm wannowy też nie był specjalnie przyjemny - opowiadam Seanowi o moich niedawnych przejściach.
- Co się mogło stać? Może Ameryka wypowiedziała Japonii wojnę?
- Nie wiem, ale powiem ci, co w tej sytuacji robi dziennikarz.
- Chcesz robić wywiady na ulicy? Sądząc z reakcji bywalców mojej łaźni, nikt ci nic nie powie...
- Nie, jest szybsza metoda - chwytam gazetę.
- OK, oddzwonię do ciebie.
Szybko przebieram się z hakamy (czyli rodzaju piżamy, w której naród tradycyjnie udaje się do łaźni) w normalne ubranie i zaczynam przetrząsać stosy moich papierów. Jest: dzisiejsza edycja "The Daily Yomiuri". Gazeta ma zaledwie szesnaście stron, jako że jest skróconym, anglojęzycznym wydaniem dziennika "Yomiuri Shinbun" przeznaczonym dla gajdzinów. Już na drugiej stronie znajduję artykuł, który dość dobrze może uzasadniać nasze perypetie:
Wszystko jasne - do Japonii zawitał AIDS. Kraj do tej pory bardzo dumny z tego, że miał zero przypadków zakażeń HIV, nagle wkroczył w nową erę. A jak wiadomo, AIDS równa się cudzoziemcy. Ciężki będzie teraz los gajdzina w łaźni. Ale wiem już, co zrobię, przynajmniej dzisiaj. Chwytam za telefon.
- Sean, już wiem, co się stało, i wiem, gdzie możesz się umyć. W czasie moich nocnych wędrówek rowerowych trafiłem na jakąś boczną ulicę w Higashi Nagasaki i znalazłem tam kabiny kąpielowe. Wrzucasz sto jenów i masz za to pięć minut gorącej wody pod prysznicem. Kabiny są lśniąco czyste, codziennie myte i dezynfekowane. To bliżej ciebie niż mnie, więc zaraz wskoczę na rower i przyjadę, OK?
Dwadzieścia minut później maszerujemy z Seanem do kabin w Higashi Nagasaki. On też znalazł artykuł o pani z Kobe, ale nie dostrzegł w nim przyczyny naszych zgryzot:
- Przecież ta kobieta, wiadomego zresztą zawodu, wyznała historię bliższych spotkań trzeciego stopnia z Japończykami, a nie z gajdzinami!
- Sean, zaśpiewałbym ci piosenkę "Oj naiwny, naiwny, naiwny, naiwny jak ćma", tylko byś jej nie zrozumiał... Japońskie gazety, pisząc o wszystkich możliwych negatywnych zjawiskach społecznych, uwielbiają sugerować, kto jest temu wszystkiemu winien - oczywiście OBCOKRAJOWCY. Kto zaraził panią z Kobe? Obcy marynarz. Gdzie narodził się AIDS? Oczywiście za granicą. Gdyby nie źli, niedobrzy, rozpustni cudzoziemcy, to zdrowy, szlachetny i cnotliwy japoński naród NIGDY nie nabawiłby się tej klątwy! - peroruję, natchniony.
- Zaraz, zaraz, co do tych cnót, to ta pani z Kobe chyba była Japonką...? - z przewrotnym błyskiem w oku zauważa Sean.
- A, przepraszam, czy to było gdzieś napisane? Przecież wiadomo (a przynajmniej tak twierdzą oficjalne statystyki), że dziewięćdziesiąt procent prostytutek to gajdzinki: Filipinki, Tajki, Koreanki i Rosjanki, pracujące tutaj nielegalnie na wizach "artystycznych", czyli dla tancerek.
Skręcamy z ulicy targowej w wąską dróżkę na tyłach świątyni. Po prawej cmentarz rozmiaru dziesięciu metrów kwadratowych.
- No, to fakt, ale - kapituluję po chwili - gdyby ona nie była Japonką, to gazeta z całą pewnością nie omieszkałaby o tym napisać. Ale zaraz, kto mówi, że ona była prostytutką? Przecież ona mogła mieć po prostu wielu mężów!
Sean odpowiada mi tylko długim i wymownym spojrzeniem i na tym kończymy temat, bo dotarliśmy właśnie do kabin. Są trzy - i w nocy, kiedy je mijałem, nigdy nie były zajęte, teraz zajęte są dwie, więc Sean szybko wskakuje do ostatniej.
Przede mną kilka minut czekania, bo nie mam co robić z wieczorem; może Sean da się namówić na jakieś piwko. Jest gorąco i parno. Inwestuję ?100 w puszkę mrożonej kawy z mlekiem ze stojącej na brzegu ulicy maszyny. Po naciśnięciu guzika migają kolorowe diody - to rodzaj gry losowej: kiedy diody się zatrzymają w określonej pozycji, można dostać drugi napój za darmo. Prawa rachunku prawdopodobieństwa jednak w moim przypadku nie działają, bo kupując średnio jeden napój dziennie, przez dwa lata powinienem chyba już coś wygrać, a jeszcze nigdy mi się nie udało. Ale Takahashi-san twierdzi, że w samym zeszłym roku wygrał dwa razy, więc chyba to mój brak szczęścia.
Z pierwszej kabiny wychodzi - na oko - dwudziestoletnia niewiasta, z mokrymi włosami i w lekko mokrej koszulce. Migdałowe oczy, drobny nosek, śliczne usta, nogi do samej ziemi i co lepsze - a w tym kraju rzadkie i cudowne - ma nawet biust... Panienka znika za rogiem ulicy, a ja obserwuję z wielkim zainteresowaniem, ale już nie dziewczynę, tylko Seana, który zdążył ukończyć swoje ablucje i stoi przed kabiną z szeroko rozdziawionymi ustami i wybałuszonymi oczami.
Wszechobecne automaty z napojami i wszechobecne atrakcje (w rozumieniu Seana).
- Eee, widziałem ładniejsze - mówię lekceważąco, jak przystało na starego wygę.
- Chyba w twoich snach - dyszy Irlandczyk. - Platoński ideale kobiety, na imię ci Japonka...
- Dobra, dobra, nie przesadzaj, poznam cię z moją uczennicą Keiko Matsunami, to zobaczysz platoński ideał, który żyje i przychodzi do mnie na lekcje dwa razy w tygodniu. Chodźmy, muszę kupić coś do jedzenia.
Idziemy wąskimi uliczkami Higashi Nagasaki, które dziś przybrane są lampionami i papierowymi kwiatami - widocznie nadchodzi miejscowy festiwal uliczny. Trzeba się dowiedzieć kiedy - festiwal to wspaniała rzecz. Gdy mijamy miejscowy sklepik z nieruchomościami, czyli fud?san, coś każe mi się zatrzymać.
- Zaczekaj, Sean, chciałbym sprawdzić, czy w tej okolicy są mieszkania do wynajęcia.
- Sprzykrzyło ci się w Senkawa?
- Senkawa jest OK, ale nie ma tam miejscowej świątyni, nie ma takiej głównej ulicy z masą sklepików, wiesz, nie jest to typowa wioska. Ale przede wszystkim - nie ma kabin kąpielowych...
- No coś ty, cała ta histeria z AIDS szybko przeminie!
- Ja wiem, ale jakoś... chyba nie będę już nigdy chciał iść do tej mojej łaźni. A w ogóle to byłeś u mnie, gdy nieśliśmy ten telewizor, widziałeś, jaki rozmiar ma moje mieszkanie.
- No fakt, cztery i pół maty... Ja mam pokój o rozmiarze sześciu mat.
- No widzisz, a mnie się nawet marzy coś w rodzaju cztery i pół plus sześć, i z własnym WC! O własnej łazience chyba nie ma co marzyć... A może?
- Ty burżuju! - śmieje się Sean. - No dobrze, zobaczmy. Ja, co prawda, nic nie rozumiem z tych ogłoszeń, ale może mi objaśnisz i wyjdzie z tego jakiś artykuł do mojej irlandzkiej gazety?
- Proszę bardzo, tylko pamiętaj o tantiemach dla mnie...
Cała szyba sklepiku z nieruchomościami jest zalepiona ogłoszeniami, które wyglądają mniej więcej tak:
1. Podstawowa informacja: czy to dwupiętrowy dom drewniany (ap?to, od angielskiego apartment), czy wyższy, z betonu (mansion). Za mansion płaci się duuużo, dużo więcej. W ap?to jest WC (albo i nie - u mnie w Senkawa są dwa wspólnie używane WC na pięć małych mieszkań), ale łazienka rzadko. Natomiast w mansionie zawsze jest łazienka, a w jednym z pokojów może być nawet luksus nad luksusami: klepka zamiast tatami, czyli maty ze sprasowanej słomy ryżowej. Osobiście wolę tatami, ale klepka ma tę zaletę, że można na niej postawić prawdziwy stół i krzesła.
2. Rozmiary pokojów. Jednostka powierzchni to mata tatami. Standardowa japońska mata podłogowa ma 90 na 180 cm, czyli 1,6 metra kwadratowego. To mieszkanie ma dwa pokoje: cztery i pół maty (7,4 m2) i 6 mat (9,7 m2). Jest to więc typowa kwatera (17 m2) dla rodziny z dzieckiem czy dwójką dzieci.
3. Tutaj widać, czego możemy oczekiwać po mieszkaniu: LDK to skrót od angielskiego Living-Dining-Kitchen opisującego funkcje większego pokoju: jest on połączeniem pokoju dziennego z kuchnią i jadalnią. W praktyce w kącie pokoju jest po prostu minikuchnia, czyli jedna szafka ze zlewem, druga na kuchenkę gazową oraz miejsce na lodówkę. Ten mniejszy pokój to będzie więc sypialnia (sądząc z rozmiaru mieszkania - dla trzech osób albo rodziny z dwójką dzieci).
4. "Dodatki funkcjonalne": ubikacja, szafka na buty, szafa wnękowa na pościel.
5. Najbliższa linia metra i nazwa stacji oraz co bardzo ważne: ile jest minut (piechotą) od stacji.
6. Jeszcze ważniejsze: miesięczny czynsz... Tutaj: 39 tysięcy jenów, czyli około 1400 zł.
7. Na wypadek, gdyby ktoś pomyślał, że wystarczy mieć w kieszeni niecałe 4 many5, aby się tu wprowadzić: to jest reikin, czyli bezzwrotna opłata. Tutaj w wysokości dwóch czynszów.
8. Shikikin, czyli kaucja - też dwa czynsze. Kaucja jest zwrotna, choć zwykle nie w całości, bo po paru latach gospodarz odejmie z niej trochę na koszty drobnych napraw związanych ze zużyciem mieszkania. Należy wtedy tylko się modlić, żeby nie potrącił za wymianę mat tatami, bo to naprawdę drogie.
9. Wiek budynku - pozwala ocenić, czy to lśniący nowością domek (wiek od 0 do mniej więcej 7 czy 8 lat), czy rozpadająca się rudera (powyżej 15 lat). W tym wypadku coś pośrodku.
10. Kiedy będzie się można wprowadzić? Tutaj - natychmiast.
11. Adres. Jak zauważył mój kolega, gdyby w Polsce umieszczano w ogłoszeniu adres, to co drugi spryciarz udałby się prosto do gospodarzy, omijając agenta...
12. Czego w tym ogłoszeniu nie wymieniono (bo dla Japończyka rozumie się samo przez się), to ostatnia opłata - prowizja agenta. Kolejny miesiąc czynszu...
Sean jest pod wrażeniem i pilnie notuje. Ja wczytuję się w ogłoszenia i widzę kilka obiecujących. Jest wczesny wieczór, ale agent jeszcze pracuje. Wchodzimy do środka.
- Dobry wieczór, czy mogę się dowiedzieć o mieszkania do wynajęcia w tej okolicy?
- Niestety, nie mamy żadnych.
- Żadnych?
- Żadnych.
- A te wszystkie ogłoszenia na zewnątrz?...
- Jest mi niezmiernie przykro.
Wychodzimy. Sean jest skonfundowany.
- Czy ja dobrze zrozumiałem, co on powiedział? Że NIC nie ma?
- Niestety - wzdycham - dobrze zrozumiałeś.
- Ale...
- OK, zaraz ci wytłumaczę. To dłuższa historia. Ale czekaj, tutaj jest knajpa, da się wtrząchnąć miskę ryżu z kotletem za czterysta jenów. Idziemy?
Wchodzimy i siadamy za ladą. Restauracja jest tak mała i wąska, że wszystkie siedzenia są przy ladzie - na stoliki w ogóle nie ma miejsca. Bardzo wesoła (i ładna) kelnerka przyjmuje zamówienie, po czym kucharz, chyba jej brat (widać podobieństwo rodzinne), przyrządza nam wieczorną strawę. A ja ruszam do wyjaśnień.
- Widzisz, Sean, nie we wszystkich fudosanach gajdzini są, że tak powiem, mile widziani. To nawet nie wina agentów. Po prostu wielu gospodarzy, czyli właścicieli takich mieszkań do wynajęcia, stawia twardy warunek: "Wynajmuję tylko Japończykom".
- Czy oni aż tak nas nie lubią?
- To nawet nie to. Po prostu się boją. Boją się masy rzeczy, a miejscowa prasa sensacyjna pomaga te obawy rozdmuchać. Boją się więc, że nas nie zrozumieją (jak wiadomo, gajdzin nie umie mówić po japońsku). Boją się, że będziemy chodzić po pokojach w kapciach do WC. Boją się, że nie uszanujemy świętych mat tatami i wejdziemy na nie w zabłoconych butach. Boją się, że wynajmą mieszkanie jednemu gajdzinowi, a po tygodniu będzie już w nim mieszkało jego dwunastu kuzynów z Pakistanu. Boją się naszej bezpośredniości, bezczelności, inności... no wiesz, chyba wczoraj tutaj nie przyjechałeś.
Rozłamujemy pałeczki i atakujemy nasz ryż.
Sean smętnie kiwa głową.
- Pamiętam, u mnie też nie było wesoło. Ale gospodyni, mimo że stara i przygłucha, jest OK. Oczywiście moja spons?6 musiała
jej długo tłumaczyć (bolało ją potem gardło przez tydzień), że ja jestem grzeczny, cichy, spokojny i nie mam dwunastu kuzynów w Pakistanie.
- Więc sam widzisz. A w tym fudosanie, gdzie przed chwilą byliśmy, właściciel mógł mieć właśnie takie złe doświadczenie. Może jakiś gajdzin nie płacił czynszu i nie chciał się dać usunąć? Japońskie prawo broni wynajmującego i nie pozwala zbyt łatwo wyrzucić go na bruk, to też poważne źródło strachu dla gospodarzy i gospodyń.
Nasze jedzenie jest już gotowe, więc rozłamujemy drewniane pałeczki i atakujemy ryż, ku wielkiej uciesze dziadka spożywającego swoją porcję w kącie. Po chwili przychodzi spodziewana pochwała naszych niezwykłych jak na gajdzina (według japońskiej opinii) umiejętności trzymania pałeczek, na co odpowiadam standardowo, że szanowny dziadek też doskonale daje sobie radę ze swoimi pałeczkami. Tym razem nie trafiłem, bo dziadek jest skonsternowany i ewidentnie nie rozumie, że to miał być dowcip, więc na wszelki wypadek chichocze grzecznie. Ja też się do niego uśmiecham i następuje pełne zbratanie dusz.
W końcu Sean odkłada pałeczki, przeciąga się i mówi:
- No to co zrobisz z tym mieszkaniem?
- Że w jednym fudosanie mnie nie chcą, to nie znaczy, że we wszystkich. Między Higashi Nagasaki a Kanamech? jest ich pięć.
- Ty naprawdę znasz okolice!
- Cóż, to mój demon bezsenności gna mnie nocami po tutejszych uliczkach. Myślę, że mógłbym oprowadzać wycieczki po dużej części gminy Toshima, a nawet południowych rubieżach Nerima-ku i Itabashi-ku: Kanamech?, Senkawa, Nishi Nagasaki, Higashi Nagasaki, Ekota, Kotake Mukaihara, Takamatsu, ?yaguchi... Jest już po siódmej, ale jeszcze mogą być otwarte. Jak nie masz co robić, to możesz mi potowarzyszyć.
- Pewnie, to świetny materiał do mojej gazety!
Płacimy i ruszamy w drogę. Następny przystanek: mały fud?san na rogu głównej ulicy i tej prowadzącej na stację. Wchodzimy.
- Dobry wieczór! Szukam mieszkania w Higashi Nagasaki.
- Student?
- Właściwie kończę już studia i pracuję. Teraz mieszkam w Senkawa, ale wie pan, mam tylko cztery i pół maty, chciałbym coś ciut większego...
- Rozumiem. Pana budżet?
To brzmi zachęcająco. Facet jest uprzejmy i nie boi się gajdzina.
- Chciałbym coś do trzech manów...
Agent wertuje grube zeszyty ze wszystkimi aktualnymi ofertami. Po chwili mówi:
- Taak, mamy tutaj kilka ofert, które powinny pana zainteresować. Czy mam dzwonić do właścicieli?
- Tak, bardzo proszę!
Agent wykręca numer i zaczyna:
- Dobry wieczór, tutaj sklep z nieruchomościami w Higashi Nagasaki 1ch?me. Proszę mi łaskawie wybaczyć, że zajmuję czas szanownej pani. Mam klienta zainteresowanego pani mieszkaniem, ale jest to cudzoziemiec...
Drętwieję. Teraz wszystko się wyjaśni.
- Tak. Tak, rozumiem. Tak, dziękuję bardzo - odkłada słuchawkę. - Niestety, to mieszkanie nie jest już dostępne.
Czytaj: gospodyni przestraszyła się gajdzina.
Po chwili scenariusz się powtarza, ale tym razem rozmowa jest dłuższa, a mina agenta coraz bardziej pogodna, więc i ja zaczynam mieć nadzieję. Mieszkanie, w sprawie którego trwają negocjacje, jest trochę ponad mój budżet: 4 many (około 1400 zł) miesięcznie. Pewnie dlatego, że to tylko 5 minut od stacji. Dwa pokoje: sypialnia 4,5 maty oraz LDK (salono-jadalnio-kuchnia) 6 mat. Jest WC. Dla mnie - luksus.
Po chwili agent przykrywa dłonią słuchawkę i pyta:
- Czy mówi pan po japońsku?
Ignoruję fakt, że jakby nie było, rozmawiamy w tym języku od 15 minut, i odpowiadam pokornie:
- Nie najlepiej, ale porozumieć się umiem, nie będzie problemów.
Następuje dalsza konwersacja, z której zresztą nie wszystko rozumiem: agent jest bardzo grzeczny, a zawiłości form grzecznych, grzeczniejszych, jeszcze grzeczniejszych, uniżonych, płaszczących się u stóp i takich, w których mówiący kopie pod sobą dołek, posypuje się piaskiem i poklepuje po głowie łopatką, są dla mnie jeszcze nie do przebicia. W końcu nie jestem z wykształcenia japonistą, tylko anglistą.
Wreszcie jednak słuchawka znowu zostaje zakryta i padają tak wyczekiwane słowa:
- Właściciel będzie zaszczycony możliwością spotkania się z panem. Jaki termin panu odpowiada?
- A co by pan powiedział na... teraz?
Agent marszczy się lekko. Jacy ci gajdzini w gorącej wodzie kąpani. Wraca do rozmowy.
- Właściciel pana oczekuje. Tak się składa, że ja już miałem zamykać. Przejdę się z panem i pokażę drogę. To blisko.
Zgadzam się ochoczo, równie podniecony jak Sean, który z zapałem notuje coś w swoim reporterskim zeszycie. Agent zamyka sklep na kłódkę i rusza z nami. Przeżywam moment paniki: czy nie powinienem był umówić się na jutro i przyjść z moim sponsą? Szansa, że ktoś zgodzi się wynająć mieszkanie cudzoziemcowi bez sporej dozy perswazji ze strony jakiegoś szacownego japońskiego obywatela mówiącego eleganckim i wykształconym językiem, jest bardzo nikła. A mój spons? mówi bardzo pięknie, jest profesorem fizyki na jednym z tutejszych uniwersytetów. Ale już za późno. Bogu dzięki, że poszedł ze mną agent.
Domek faktycznie jest bardzo blisko. Doskonale - tylko sto metrów od kabin kąpielowych, które zaledwie parę godzin temu poddały mi myśl o przeprowadzce!
Jest to typowy, japoński dom rodzinny. Parter i jedno piętro. Na pewno zbudowany był dla dużej rodziny, ale z czasem dzieci wyprowadziły się od rodziców i została pusta przestrzeń. W takich wypadkach część pokojów na piętrze przerabia się na mieszkanie do wynajęcia: polega to na usunięciu drzwi prowadzących do tych pokojów oraz wybiciu w ścianie domu wejścia, do którego dobudowuje się prowadzące z zewnątrz metalowe schodki. W środku wystarczy jeszcze skonstruować minikuchnię oraz, jeśli stawiamy na standard światowy, własne WC i voila - komfortowy apartament gotowy dla chętnych. I zasobnych w gotówkę.
Agent dzwoni do drzwi wejściowych. Po chwili rozsuwa je pani w średnim wieku. Kłaniam się w pas i cały czas zgięty podaję obiema rękami moją wizytówkę. Kątem oka widzę uznanie w oczach całej trójki: gospodyni, agenta i Seana. Ja dziękuję w myśli bogom, że wziąłem ze sobą portfel. Człowiek, jak wiadomo, składa się tutaj z ciała, duszy i wizytówki.
Gospodyni zaprasza nas do środka. Robię wielką demonstrację ze zdejmowania butów w przedpokoju, aby zaprezentować potencjalnego lokatora jako Gajdzina Ucywilizowanego, który wie, że wejście do domu w butach jest daleko gorszym przestępstwem niż np. wyniesienie jego zawartości pod osłoną zmroku. W istocie, pewien znajomy policjant opowiadał mi, że niejednego japońskiego włamywacza ujęto, ponieważ zostawił przed wejściem do mieszkania swoje buty, a kiedy został przestraszony, wyskoczył przez okno - i w skarpetach daleko nie uciekł.
Domy: nowy i stary (ten po prawej), ustawione w przepisowej odległości, czyli na wyciągnięcie ręki, po to, żeby móc oglądać wiadomości w telewizorze sąsiadów.
Stoimy w przedpokoju i zaczyna się wypytywanie: skąd jestem, co tu robię, ile mam lat, jak mi się podoba Japonia... Kiedyś chyba będę musiał nagrać odpowiedzi i odtwarzać je przy takiej okazji z kieszonkowego magnetofonu. Notabene w tym ciągłym wypytywaniu nie ma nic japońskiego, dokładnie na to samo skarżył mi się Japończyk mieszkający w Polsce.
- Czy chciałby pan obejrzeć mieszkanie? - pyta gospodyni.
- Tak, bardzo proszę i ogromnie dziękuję - odpowiadam z ukłonem. Oczy gospodyni mówią: "Ten młody człowiek umie się zachować. Co nie znaczy, oczywiście, że jako gajdzin nie zamorduje nas tutaj wszystkich oraz nie spali domu. Ale cóż, trzeba iść z duchem czasu; może powinnam dać mu szansę?".
Wchodzimy po wąskich, stromych schodkach na metalową galeryjkę biegnącą wzdłuż tylnej ściany domu. Prowadzą z niej drzwi do dwóch mieszkań; naprzeciwko nich jest galeryjka osłonięta plastikowym ekranem - to przed oczami ciekawskich, to znaczy lokatorów następnego budynku odległego o jakieś trzy metry. Mieszkanie jest czyste i robi na mnie znakomite wrażenie. Szukając mojej obecnej kwatery w Senkawa, byłem już w mieszkaniach tak brudnych i zniszczonych, że termin "slumsy" byłby dla nich niezasłużonym zaszczytem.
- Jest tutaj niezwykle czysto i ładnie - zwracam się do gospodyni.
- Ogromnie panu dziękuję. To bardzo skromne mieszkanie - odpowiada gospodyni, spuszczając oczy, ale widzę, że jest zadowolona.
Trochę żałuję, że w rozsuwanych oknach nie ma przezroczystych szyb, ale to luksusy zarezerwowane raczej dla mansionów. W ap?to okna są z szyb półprzezroczystych, fakturowych, takich jak w drzwiach do pokojów mieszkania moich dziadków na warszawskim Mokotowie, gdzie się urodziłem i wychowałem. Chodzi tutaj o prywatność, a trochę też o osłabienie wrażenia koszmarnej ciasnoty: gdyby okna były przezroczyste, jedynym widokiem byłyby okna sąsiadów. Odległe o dwa metry. A czasem o metr...
- Czy w mieszkaniu jest może ogrzewanie gazowe? - pytam gospodyni.
- Niestety, bardzo przepraszam.
- Nie, nie, to nie szkodzi - śpieszę zapewnić. - Naprawdę wszystko jest znakomite.
Zwracam jeszcze uwagę na prawie nowe maty na podłodze - to ważne, bo oznacza, że jak się będę wyprowadzał, to gospodyni nie każe mi płacić za wymianę mat. Tego jednak już nie mówię, żeby nie okazać zbyt wiele entuzjazmu. Mogłoby to wpłynąć na cenę.
Po licznych ukłonach i zapewnieniach o wzajemnej sympatii ruszamy w drogę. Agent jest bardzo zadowolony, czuje, że dobił targu. Umawiamy się na niedzielę rano w jego sklepie, żeby obgadać szczegóły. Mnie to nawet na rękę, bo naprawdę chcę się jeszcze przespać z ideą nowej kwatery. Trzy godziny temu nie przyszłoby mi nawet do głowy szukać nowego mieszkania! Czy nie gnam z tym za szybko? Czy dam radę płacić czynsz dwa i pół razy wyższy od obecnego?
- No i jak, Sean, podobało ci się?
- Mieszkanie bomba i blisko mnie, co też ma swoje dobre strony. Ale przede wszystkim ten budynek, co stoi za nim, wiesz, tam gdzie wychodzi twoje okno z kuchni, to jest ap?to dla dziewcząt!
- Nawet tego nie zauważyłem. Byłem zajęty oglądaniem mieszkania, ale znając ciebie, nie dziwię się, że byłeś zajęty tylko oglądaniem moich przyszłych sąsiadek, zamiast mi doradzić w sprawach stanu ścian i mat na podłodze - odpowiadam zgryźliwie.
- Poza tym nie wszystko zrozumiałem z twojej rozmowy z gospodynią i agentem - ciągnie Sean, niewzruszony. - Czy ty tam pytałeś o gaz?
- A tak, no wiesz, czy mają taki zawór w ścianie do podłączenia piecyka gazowego. Bo jak nie, to będę musiał grzać naftą.
Mina Seana wyraża generalny brak zrozumienia, a ja uświadamiam sobie, że on przyjechał do Japonii wiosną i jego pierwsza zima jest jeszcze przed nim.
- Słuchaj, Sean, jestem wyczerpany psychicznie i fizycznie całym tym polowaniem na mieszkanie. Co byś powiedział na małe piwko? Ja stawiam. Opowiem ci wtedy wszystko, co zawsze chciałeś wiedzieć o ogrzewaniu mieszkań, tylko nie wiedziałeś, że chciałeś, jeśli wiesz, o co mi chodzi, Prosiaczku.
- Tylko nie Prosiaczku, a poza tym Irlandczyka na PIWO nie trzeba namawiać - zaciąga Sean śpiewnie. - Ekota?
- Ekota. Nie mam dziś nerwów na szukanie innego wodopoju i nie chcę ryzykować, że znowu nas gdzieś nie będą chcieli wpuścić, bo mamy za niebieskie oczy...
Wsiadamy do pociągu. Ekota to następna stacja. Przy wyjściu chłopak, który przecina bilety na bramce, pozdrawia mnie wesoło, bo był kiedyś moim uczniem. Akira Miyawaki - bardzo zdolny facet, teraz chyba studiuje w Musasino. Nie wiedziałem, że dorabia jako przecinacz biletów. Dziesięć milionów ludzi w tym mieście, a można wpaść na znajomego, niesamowite.
- Akira, pójdziesz z nami na piwo? To bliziutko.
- OK - szczerzy zęby. - Ale mam jeszcze czterdzieści pięć minut do końca wachty. Gdzie idziecie?
Wyjaśniam, po czym kierujemy się z Seanem w stronę znajomej uliczki. Zbiegamy po schodkach do The Pub. Barman wita nas uprzejmie i jak zwykle wyjaśnia Seanowi, z czego składa się zestaw, czyli setto. Zestaw pewnie będzie zawierał te same orzeszki i te same dwa piwa jeszcze za sto lat, ale on i tak będzie zawsze to wyjaśniał stałym klientom - myślę w zadumie. Coś jak Takahashi-san i jego wideokasety. Niezbadane są tajniki tej egzotycznej kultury.
Zdumiewające, jak wszechstronnym lekarstwem jest japońskie piwo. Pierwsza połowa zestawu już za mną, a czuję się młodszy o cztery bardzo intensywne godziny.
Czym się ogrzewa gajdzin: (od lewej) piecyk naftowy, koleżanka, piecyk elektryczny.
- No to co jest z tym gazem i naftą? - ponagla Sean. - Ja dostałem od mojej sponsy mały piecyk elektryczny, myślałem, że wszyscy tak ogrzewają mieszkania.
- Piecyki elektryczne mają swoje zady i walety - odpowiadam. - Strony mocne: wygoda. Strony słabe: prąd jest tutaj pierońsko drogi. Zbankrutujesz, przyjacielu. I będzie ci zimno. Pierwszej zimy miałem dwa piecyki elektryczne po tysiąc trzysta watów każdy. Wiesz, takie ze spiralą i małym, słabiutkim wiatraczkiem, który trochę popycha powietrze przez te spirale. Ale tak naprawdę to było ciepło tylko wtedy, gdy siedziało się przed tym piecykiem. No i nie mogłem włączyć obu naraz, bo korki strzelały. A przy jednym robiło się w pokoju plus piętnaście stopni w nocy. Ciut za zimno jak na mój gust.
- A ja myślałem, że wy, Polacy, jesteście raczej przyzwyczajeni do warunków ekstremalnych...
- Nie, my mamy taki wynalazek, którego Japonia jeszcze nie odkryła: centralne ogrzewanie. Ale wracając do technik przetrwania tokijskiej zimy, piecyków elektrycznych nie polecam, chyba że wykombinujesz, jak ominąć miernik elektryczny. Nie jest to proste, a japońskie więzienia nie są ani wygodne, ani ciepłe. Dużo tańszy jest gaz.
- Dlatego pytałeś?
- Dlatego pytałem. Tylko, niestety, bardzo mało mieszkań jest podłączonych do gazu. Jeśli są, to w ścianie za klapką jest zawór i tam właśnie podłącza się piecyk gazowy.
- No, ale widziałem w tym mieszkaniu kuchenkę gazową.
- To na butlę. Jakbyś próbował podłączyć piecyk i ogrzewać dwa pokoje z takiej butli, toby ci się skończyła po jednym dniu. Nie, żeby ogrzewać gazem, trzeba być podłączonym do takich wielkich butli, które stoją czasem za domem. Nie chciałbym zresztą być w pobliżu, kiedy trzęsie. A jeszcze poczekaj, zobaczysz, jak potrafi trząść. Przez te trzy miesiące, odkąd tu jesteś, był akurat spokój.
- Opowiedz mi o najmocniejszym trzęsieniu ziemi, jakie przeżyłeś - zamawia Sean, z ołówkiem nad swoim reporterskim notesem.
- Zaraz, zaraz, chwileczkę, teraz mówimy o ogrzewaniu. Do trzęsień ziemi możemy przejść przy drugim zestawie. Więc jest tak... gdzie ja doszedłem?
- Do gazu. Że go nie masz.
- Aha, no tak, więc tym samym dochodzimy do trzeciej, najtańszej formy ogrzewania: nafta. Widziałeś na rogu twojej ulicy i tej, która dochodzi do głównej, sklep z naftą?
- Widziałem. Tylko nie wiedziałem, że to nafta.
- No to teraz już wiesz. Tam ci nalewają naftę do dziesięciolitrowej, plastikowej bańki, którą następnie niesiesz do domu, urywając sobie przy tym ramię. A w domu za pomocą poręcznej pompki zasysasz ją, po czym na zasadzie naczyń połączonych leci już sama do dwu- albo trzylitrowego, metalowego kanistra. Zakręcasz korek, wkładasz kanister do piecyka, podpalasz piecyk i po dziesięciu minutach masz ciepło jak u Pana Boga za piecem.
- Ale jaja... moi czytelnicy nigdy w to nie uwierzą. W Irlandii panuje głęboko zakorzenione przekonanie, że to jest najnowocześniejszy kraj na świecie.
- No to im jakoś przekaż, że to jest właśnie Azja. Słynna mieszanka tradycji z nowoczesnością. W każdym mieszkaniu magnetowid albo dwa, odtwarzacz płyt laserowych i takie hi-fi, o jakim moja rodzina w Europie nawet nie marzy, ale za to brak łazienki; i metody ogrzewania, które się nie zmieniły od średniowiecza...
W tym miejscu następuje przerwa, ponieważ do baru wkracza Akira. Macham do niego, a on kieruje się w stronę naszego stolika.
- Akira był moim najlepszym uczniem - wyjaśniam z dumą Seanowi.
- A teraz wszystko zapomniał - szczerzy zęby Akira.
Mówimy po angielsku, więc nie jest tak źle z moim wychowankiem.
- Lubicie karaoke? - pyta Akira.
- Tak - odpowiada Sean.
- Nie - odpowiadam ja - ale tutaj jest tanie piwo.
- Tanie piwo to jest to - decyduje Akira i zamawia kufel.
Rzucam się wyjaśnić mu, że taniej jest zamówić zestaw, ale za późno: głuchy na moje nawoływania barman z radosnym błyskiem w oku oddala się, by napełnić kufel za cenę o 20% wyższą niż w zestawie.
- Wiesz, Akira, mówiliśmy o ogrzewaniu mieszkań. Czym ty grzejesz w zimie? - Sean postanawia przetestować moją świeżo przekazaną mu wiedzę.
- Noo, głównie kotatsu7 - odpowiada Akira.
- Zara, zara, o kotatsu nic nie mówiłeś - zwraca się do mnie oburzony Sean.
No, to już przesada. Ten żółtodziób testuje MOJĄ wiedzę? Weterana tokijskiej ulicy? Unoszę się szlachetnym oburzeniem, co nie wiedzieć czemu przyprawia Seana o atak radości.
Kotatsu, czyli przepis na ciepłe nogi. Od góry dwa swetry, a w warunkach ekstremalnych szalik i czapka.
Tradycyjne kotatsu z dziurą w podłodze.
- Wielce szanowny bracie gajdzinie, jeżeli w twoim słowniku kawałek stołu, pod którym wisi kawałek lampy, a wszystko to jest przykryte kołdrą, a na kołdrze leży deska, nazywa się OGRZEWANIEM mieszkania, to faktycznie padam na twarz, biję czołem w klepkę, tfu, matę u twoich stóp i nigdy, nigdy nie będę śmiał w twojej obecności wypowiadać się na temat systemów grzewczych. Tym samym życzę ci wesołych świąt! Tak, nie spadaj na podłogę z uciechy, której przyczyn zupełnie zresztą nie rozumiem, bo właśnie w święta Bożego Narodzenia zrobi się zimno, tak zimno, że ty, na tej twojej wysepce dogodnie ocieplanej Golfsztromem, nigdy takiego zimna nie zaznałeś. Już widzę ciebie, całe sześć stóp twojej szanownej długości, drżące i skulone pod kotatsu, podczas kiedy w mieszkaniu woda zamarza w rurach, a pod sufitem wiszą sople lodu.
- Czy mogę to zapisać i wysłać do gazety? - pyta Sean, ocierając załzawione oczy.
Wyniosłe milczenie jest jedyną odpowiedzią, jaką mogę go zaszczycić.
Pierwszy kufel drugiego zestawu, który magicznie wyrasta za chwilę przede mną, w znacznym stopniu łagodzi moje zranione uczucia.
- Owszem, bo będzie to twój ostatni artykuł, dopóki nie zakończysz żywota najbliższej zimy. Kotatsu, ty ignoramusie, służy do ogrzewania nóg. Człowiek, niestety, składa się nie tylko z nóg.
- Przepraszam, koledzy, że przerywam, ale może to was zaciekawić: u mojej babci jest prawdziwe kotatsu, na węgiel drzewny! - wtrąca Akira.
- I nigdy nie zapaliły ci się skarpetki? - pyta Sean ze śmiertelną powagą.
Prawdą jest, że ja raz tylko widziałem prawdziwe, tradycyjne kotatsu, czyli nie absurdalnie niski stolik z grzejącą lampą elektryczną pod blatem, tylko równie absurdalnie niski stolik ustawiony nad dziurą w podłodze, a na dnie tej dziury: malutki piecyk na węgiel drzewny. Było to o tyle wygodne, że można było usiąść po ludzku, spuściwszy nogi do dziury, a nie w siadzie prostym, jaki wymusza elektryczne kotatsu stojące na płaskiej podłodze. Tradycyjne kotatsu jest oczywiście możliwe tylko w tradycyjnych domach, a to z dwóch przyczyn. Po pierwsze, w mieszkaniu nie ma na to miejsca. Elektryczny stolik można na noc postawić na sztorc pod ścianą i zrobić miejsce na spanie. Natomiast jeśli jest to dziura w ziemi, to spać na niej raczej się nie da. Po drugie, jeśli mieszkanie jest na piętrze, to wyżej wymienione nogi dyndałyby z sufitu u mieszkańca parteru.
Ten stary dom z tradycyjnym kotatsu był w Kioto. Pamiętam, jak co chwila podnosiłem kołdrę i spoglądałem w strachu, czy moje stopy nie są za blisko ognia... Pytanie Seana było więc wbrew pozorom całkiem trafne. Nie żebym miał zamiar się do tego przyznać.
- No cóż, w Japonii wszyscy wiedzą, że wy, nieopierzone żółtodzioby, gajdzini neofici, zostawieni sam na sam z tradycyjnym kotatsu doprowadzilibyście nie tylko do pożaru skarpetek, ale pewnie i całego domu.
- Chciałbym łaskawym kolegom zwrócić uwagę na fakt, że ja powiedziałem "głównie" - grzecznie zagaja Akira. - Znaczy, ogrzewam głównie kotatsu. Pod kotatsu jest bardzo przyjemnie się uczyć. A poza tym ogrzewam klimą.
- Klimą? - pyta podejrzliwie Sean, biedny ignorant.
- Klimą - śpieszę wyjaśnić. - Większość klimatyzatorów ma opcję "odwróconego" trybu pracy. W lecie chłodzą. W zimie grzeją. Rachunki za elektryczność: okropne.
- Aaach, klima... - rozmarzył się Sean. - Już robi się gorąco i parno w nocy, a jak nadejdzie pełne lato? Wolę nie myśleć. Chyba będę spał w lodówce.
- Kiedyś wszyscy będziemy bogaci i będziemy mieli klimy, taki jest porządek świata - odpowiadam filozoficznie. - Właściwie to ja mam od roku klimę, wiecie, taką montowaną w oknie. Bardzo starą. Rzęzi, ale ziębi. Dostałem ją w prezencie od mojej gospodyni. Dobra kobieta. Na początku się mnie bała, a teraz co miesiąc przychodzi pytać, czy mi czegoś nie potrzeba. No, ale teraz myślę o przeprowadzeniu się do dwupokojowego mieszkania i znowu w jednym pokoju będę miał łaźnię turecką. A dwanaście, trzynaście manów na nową klimę to ja ni mom.
- Przeprowadzasz się? Gdzie? - zainteresował się Akira.
- Właściwie jeszcze się nie zdecydowałem. Znalazłem coś ciekawego w Higashi Nagasaki. Ap?to, ale w świetnym stanie. Tylko trochę drogo.
- To koło mnie! Byłoby mi bardzo miło, gdybym mógł ci pomóc. Jeśli będziesz się przeprowadzał, to daj mi znać, przewiozę ci meble.
- Meble? - odpowiadam z goryczą. - Jakie meble? Ty myślisz, że ja jestem kto? Cesarz Hirohito? Ja mam jeden mebel: taki regał, coś w rodzaju półki z blatem do pisania. Kiedy przeprowadzałem się do mojej obecnej kwatery w Senkawa, to przewiozłem go na rowerze.
- Chrzanisz... - Sean zbyt niedawno przybył ze świata, w którym do przeprowadzek służą ciężarówki.
- Nawet nie wiesz, co można przewieźć rowerem, jeśli nie jest daleko. Stary, ja tak przewiozłem nawet lodówkę, uważasz? Robi się tak: kładziesz mebel płasko, używając siodełka i rączek kierownicy jako trzech punktów podparcia, po czym prowadzisz rower, idąc obok. Jest to proste jak życiorys Zenka.
- Eee, łatwiej byłoby na moim wózku do wożenia telewizorów - stwierdza Sean. - Wynajmę ci go za darmo. Znaj łaskę pana.
- Ja też ci pomogę nosić rzeczy! - ofiarowuje się Akira.
- Kochani, jacy wy dobrzy... - wzruszam się. - Chyba postawię wam po pół zestawu na łebka.
- Dobrze mówi człowiek z kraju kiełbasy! - woła Sean. - Dlaczego tylko pół?
- Bo właśnie podjąłem decyzję, która pewnie przyprawi mnie o bankructwo. Ale raz kozie śmierć: przeprowadzam się do Higashi Nagasaki.
- Noo, to trzeba uczcić. Pijemy?
- Pijemy!