Wstęp

Wzrost znaczenia politycznego i gospodarczego Chińskiej Republiki Ludowej, pociągający za sobą zmianę w postrzeganiu jej roli na arenie międzynarodowej, jest niezaprzeczalnym faktem. W połączeniu ze zjawiskiem wielobiegunowości świata i aktualnym mocarstwowym statusem Stanów Zjednoczonych pozostaje stale obecny w debacie o współczesnych stosunkach międzynarodowych. Wielu jej uczestników stara się rozstrzygnąć dylemat, czy Chiny stają się odpowiedzialnym podmiotem stosunków międzynarodowych i jakie są ich koncepcje funkcjonowania w ramach społeczności międzynarodowej. Przekonującą odpowiedź na to pytanie można uzyskać po dokonaniu analizy polityki ChRL na Bliskim Wschodzie, m.in. jej relacji z Izraelem. Rozpoznanie procesów politycznych obecności chińskiej w tym regionie pozwala wyodrębnić podstawowe elementy formowania się pozycji Chin na arenie międzynarodowej. Umożliwia również obserwację zaangażowania Chińskiej Republiki Ludowej na Globalnym Południu, w regionie niejednolitym, zróżnicowanym, traktowanym często instrumentalnie nie tylko przez Zachód, lecz także przedmiotowo w chińskiej polityce zagranicznej, istotnym jednak z punktu widzenia kształtującego się obecnie nowego ładu międzynarodowego.

Koncepcja większej odpowiedzialności ChRL w ramach funkcji m.in. stałego członka Rady Bezpieczeństwa na rzecz stabilizacji porządku międzynarodowego podlegała zresztą metamorfozie. Najpierw była w Chinach kwestionowana. Dowodzono, że ChRL pozostaje państwem rozwijającym się i nie ma ani dostatecznych możliwości gospodarczych, finansowych czy militarnych, ani kompetencji merytorycznych (doświadczenie, wiedza i kultura polityczna), aby współdecydować o rzeczywistości globalnej. Później wraz z coraz większym potencjałem oraz znaczeniem ideologii nacjonalistycznej, głównie za rządów Xi Jinpinga, rosło przekonanie (i kształtowała się odpowiednia narracja), że to Chiny, choć nadal oficjalnie w roli państwa rozwijającego się1, mają rozwiązania polityczne i gospodarcze, które są w stanie – w odróżnieniu od hegemona amerykańskiego – doprowadzić do stabilizacji i przyczynić się do rozwoju międzynarodowego.

W polityce ChRL na Bliskim Wschodzie relacje chińsko-izraelskie są jednym z kluczowych elementów. W stosunkach międzynarodowych klasyfikuje się politykę Chin w nieazjatyckich regionach świata na kilka sposobów. Zdaniem badaczy amerykańskich Jona Altermana i Johna Garvera "istnieją dwa powody zaangażowania Chin na Bliskim Wschodzie: 1) rozwój przyjaznej, wielowymiarowej współpracy i relacji wzajemnego zrozumienia i zaufania ze wszystkimi państwami regionu, co zawiera w sobie neutralność i unikanie sporów z poszczególnymi partnerami; 2) wykorzystanie zasobów Bliskiego Wschodu, tak aby służyły chińskiemu rozwojowi gospodarczemu"2. Wraz z rosnącą pozycją międzynarodową ChRL i rozwojem potencjału politycznego, militarnego czy gospodarczego polityka chińska podlegała też silniej uwarunkowaniom globalnym: od koncepcji rewolucyjnych Mao Zedonga, przez otwarcie i modernizację gospodarczą Deng Xiaopinga, aż do obecnej ideologizacji polityki zagranicznej i koncepcji odrodzenia Chin, forsowanej przez przewodniczącego Xi Jinpinga.

Niniejsza książka powstała na podstawie obronionej w 2012 r. na Uniwersytecie Warszawskim dysertacji doktorskiej. Rozprawa została w 2023 i 2024 r. uzupełniona o aktualne zagadnienia, oparte na najnowszych źródłach i publikacjach, a także na doświadczeniach autora zdobytych podczas pracy w wydziale politycznym w Ambasadzie RP w Pekinie w latach 2012–2016, jak i – od 2017 r. – analityka ds. Chin, głównego specjalisty w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych. Do przygotowania monografii konieczna była kwerenda w Bibliotece Narodowej ChRL. Wykorzystano również opracowania w językach polskim, angielskim i chińskim dotyczące polityki zagranicznej ChRL, w tym na Bliskim Wschodzie.

Nie istnieje opracowanie na ten temat w polskiej literaturze przedmiotu. Większość publikacji skupia się na aspekcie systemowym funkcjonowania dyplomacji chińskiej czy też historycznym opisie dziejów Chińskiej Republiki Ludowej. W tym kontekście warto polecić prace nieżyjącego już prof. Jana Rowińskiego (promotora doktoratu), a zwłaszcza przygotowane przez niego, jako współautora, zbiory dokumentów dotyczących polityki zagranicznej ChRL. Bez pomocy Profesora, jego cennych rad i wytrwałej pracy niniejsza książka nigdy by nie powstała.

Tematyka polityki Chin na Bliskim Wschodzie jest oczywiście szerzej zbadana w opracowaniach zagranicznych. Należy wymienić choćby książki Roberta Suttera czy Johna Garvera. Najwięcej informacji o stosunkach chińsko-izraelskich wnoszą prace badacza izraelskiego Icchaka Szichora (Yitzhaka Shichora) z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, zwłaszcza zaś The Middle East in China's Foreign Policy, 1949–1977 (New York 1979). Cennym uzupełnieniem były artykuły naukowe publikowane w chińskich czasopismach uniwersyteckich. Stanowiły one bogate źródło obrazujące postrzeganie problemu przez naukowców z tego kraju i pozwalały odczytać akademicką, półoficjalną wykładnię polityki Chin na Bliskim Wschodzie oraz ich relacji z Izraelem. Dodatkowo pomocne przy pisaniu książki były wspomnienia dyplomatów izraelskich z czasów, kiedy odbywali swoje misje w Chinach.

1 Zgodnie z oficjalną klasyfikacją Światowej Organizacji Handlu, choć oczywiście Chiny realnie mają znacznie większy potencjał gospodarczy i polityczny niż pozostałe państwa tej kategorii.

2 J.B. Alterman, J.W. Garver, The Vital Triangle: China, the United States and the Middle East, The CSIS Press, Washington 2008, s. 19. Więcej definicji dotyczących pozycji i polityki Chin na Bliskim Wschodzie zob. J. Calabrese, China's Changing Relations with the Middle East, Pinter Publishers, London–New York 1991; J.W. Garver, Foreign Relations of the People's Republic of China, Prentice Hall, New Jersey 1993; R. Sutter, Chinese Foreign Relations: Power and Policy since the Cold War, Rowman & Littlefield Publishers, Plymouth 2010.

Rozdział IPolityka zagraniczna Izraela i Chińskiej Republiki Ludowej

Analiza relacji chińsko-izraelskich i polityki Chin na Bliskim Wschodzie na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat powinna się rozpocząć od przedstawienia historii formowania się polityki zagranicznej w obu państwach.

Polityka zagraniczna Chińskiej Republiki Ludowej, kształtowana po zwycięskiej wojnie domowej i proklamacji państwa w październiku 1949 r., w dużej mierze stanowiła odbicie podobnych konstruktów z innych państw bloku komunistycznego. Tym samym przyjęte w jej ramach normy i tworzone instytucje praktycznie powstawały w wyniku (w pierwszej fazie istnienia ChRL) bezpośredniej decyzji Mao Zedonga. Jednocześnie – ze względu na uczestnictwo Chin komunistycznych w bloku sowieckim – relacje z innymi państwami zostały w zasadzie w pierwszych latach istnienia ChRL (zwłaszcza na obszarze Bliskiego Wschodu) scedowane na ZSRR. Nowa dyplomacja chińska tworzyła się mozolnie. W dużej mierze była oparta na schematach wojskowych, w związku z tym pierwszymi dyplomatami byli wojskowi, a zasady lojalności i podporządkowania aparatu dyplomatycznego zostały zapożyczone z realiów koszarowych3. Ponadto brakowało jej doświadczenia, a poza tym miała inne priorytety niż relacje z państwami Bliskiego Wschodu. Uzależnienie od ZSRR wzmacniało brak zainteresowania rozwojem kultury dyplomatycznej jako narzędzia polityki zagranicznej. Dodatkowo szeroka izolacja Chin komunistycznych na arenie międzynarodowej zmniejszała możliwości kształtowania się polityki zagranicznej i aparatu dyplomatycznego na bazie interakcji z innymi aktorami. W miarę upływu lat i zwiększania przez Pekin obecności w społeczności międzynarodowej wpływ otoczenia na system polityki zagranicznej nabierał dodatkowego znaczenia i – co będzie również przedmiotem książki – mocno ewoluował.

Wynikająca z nieformalnych zależności, autorytetu rewolucyjnego i zakulisowych gier politycznych dyktatorska wielość kompetencji Mao Zedonga oraz – zróżnicowane historycznie, ale jednak kluczowe – kontrola i możliwość sterowania partią oznaczały, że de facto decydował on o polityce zagranicznej ChRL. Odgrywał rolę quasi-organu państwowego, którego decyzje – wyrażone i egzekwowane mniej lub bardziej formalnie – warunkowały aktywność Chin na arenie międzynarodowej. Głównym wyznacznikiem ideologii, kierunków działania i procedur postępowania była opinia lidera środowiska partyjno-politycznego, w tym wypadku Komunistycznej Partii Chin (KPCh). Potwierdzenie podobnej praktyki przyniósł VII Zjazd KPCh z 1945 r., kiedy wskazano koncepcje przewodniczącego Mao jako podstawę reguł funkcjonowania Komunistycznej Partii Chin, a więc również państwa. Tak silne spersonifikowanie aspektu instytucjonalnego, a pośrednio także normatywnego, znajduje swoje odbicie w systemie politycznym ChRL do dzisiaj.

Tym samym w pierwszym okresie istnienia ChRL maoizm stał się filozofią kształtującą aspekt normatywny polityki zagranicznej Chin. Teorie Mao to specyficzna przeróbka prac Marksa i Lenina, transfer na grunt chiński składowych charakterystycznych dla marksizmu-leninizmu. Według przywódcy podstawowym elementem koncepcji życia politycznego i społecznego był nieustanny rozwój – zarówno w sensie programowym, jak i geograficznym – rewolucji społecznej i ekonomicznej. Tuż po zwycięstwie w wojnie domowej i przejęciu władzy Mao zapowiedział, że "jest to jedynie zakończenie pierwszego etapu na długiej drodze rewolucji chińskiej. Dużo bardziej wymagającym i odpowiedzialnym zadaniem jest przeniesienie "od jednej rewolucji do następnej""4.

Na czym polegała siła oddziaływania Mao? Jego poglądy nie miały zbyt oryginalnego charakteru, a stanowiły raczej kompilację kilkunastu współczesnych i klasycznych prądów filozofii politycznej, ekonomii i historii5. Autorzy prac poświęconych ideom Mao Zedonga wskazują w tym zakresie na starożytne chińskie teorie filozoficzne i socjologiczne, głównie taoizm, legizm i konfucjanizm. Przywódca opierał się również na ideologii chińskich ruchów chłopskich, szczególnie tych związanych z powstaniem tajpingów, poglądach reformatorów i demokratów chińskich z przełomu XIX i XX w., a także na światowych prądach ideologicznych, np. anarchizmie, socjaldarwinizmie czy pragmatyzmie6. Różnorodność zaanektowanych przez przewodniczącego idei dobrze oddaje chińska nazwa maoizmu, która w oryginalnym zapisie znakowym nie zawiera w sobie symbolu oznaczającego końcówkę "-izm", sugerującą wyjątkowość. Chodzi więc raczej o wskazanie na mnogość zawartych w niej cytatów i zapożyczeń niż oryginalność.

Zgodnie z hasłami propagandowymi, ale przede wszystkim nakazami obowiązującego statutu partii, doradztwem przewodniczącemu partii służą teoretycznie inne organy. W praktyce – w omawianym okresie – nie miały one większego wpływu na wybór kierunków obecności ChRL na arenie międzynarodowej. Faktyczne decyzje lidera, kształtujące politykę zagraniczną Chin, były często formułowane bez analizy politologiczno-socjologiczno-kulturowej i konsultacji, chociażby z najbliższymi współpracownikami. Rzadko i bez żadnej reguły był zwoływany zjazd partyjny, formalnie najważniejszy organ decyzyjny KPCh.

Monopol strategiczny Mao Zedonga potwierdzają deklaracje dotyczące polityki zagranicznej, złożone przez KC KPCh w marcu 1949 r. i Ludowo-Polityczną Radę Konsultatywną Chin we wrześniu tegoż roku. Oba gremia debatowały wówczas nad założeniami obecności ChRL na arenie międzynarodowej. W wyniku prac przyjęto za obowiązujący model propagowany przez Mao Zedonga, mianowicie trzy doktryny ujęte pod hasłami "budowy nowego", "posprzątania domu na przyjęcie gości" i "podążania w kierunku jednej strony (yi bienkau)"7. Niniejsze koncepcje tworzyły podstawę nowego – maoistycznego – systemu polityki zagranicznej Chin. Z tym wiązało się przejrzenie pod kątem zgodności z tą filozofią dotychczasowych umów międzynarodowych zawartych przez rząd Kuomintangu i ich gruntowna rewizja. Polityka "oparcia się na jednej stronie" oznaczała trwałe związanie ChRL z ZSRR i wsparcie w dążeniu do rewolucji ogólnoświatowej i budowy komunizmu.

Przyjęta 20 września 1954 r. pierwsza konstytucja ChRL nadawała prawny charakter poprzednio określonym i wskazanym priorytetom rewolucyjnym. W preambule konstytucji znalazły się między innymi główne zasady funkcjonowania maoistowskich Chin na arenie światowej, czyli pięć zasad poszanowania suwerenności i integralności terytorialnej kraju. Pod koniec lat 50. i 60. XX w. posłużyły one za podstawę kształtowania jednej z ważniejszych koncepcji polityki zagranicznej ChRL8. Umieszczono tam ponadto potwierdzenie sojuszu z ZSRR. Jak można przeczytać: "kraj nasz nawiązał już stosunki niewzruszonej przyjaźni z wielkim Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich i z krajami demokratycznymi; z każdym dniem zacieśnia się przyjaźń naszego narodu z miłującymi pokój narodami całego świata. Przyjaźń ta będzie również w przyszłości rozwijać się i umacniać. Prowadzona przez nasz kraj polityka nawiązywania i rozwijania stosunków dyplomatycznych ze wszystkimi krajami na zasadach równouprawnienia, wzajemnych korzyści oraz wzajemnego poszanowania suwerenności i integralności terytorialnej osiągnęła już sukcesy; polityka ta będzie konsekwentnie prowadzona również w przyszłości. Walka o szczytne cele – pokój na całym świecie i postęp ludzkości – to stała polityka naszego kraju w dziedzinie międzynarodowej"9. W kolejnych rozdziałach ustawy zasadniczej dokładnie przedstawiono kompetencje szefa Rady Państwowej (rządu), jego zastępców, radców państwa oraz ministrów w ramach polityki zagranicznej ChRL.

Konstytucja nie odzwierciedlała jednak rzeczywistego podziału zadań w ramach struktur państwowych. Prawdziwy porządek dyktowała bowiem hierarchia w KPCh, w ramach ściśle określonego systemu norm i rang, którego ewolucja przez wszystkie lata istnienia ChRL stanowiła ważny element szeregowania urzędników i polityków chińskich. Ponieważ większość funkcjonariuszy rządowych była jednocześnie członkami KPCh, tworzyło to w systemie specyficzne stosunki personalno-decyzyjne, faktycznie decydujące o realiach polityki zagranicznej. To w ramach tych powiązań kształtowały się koncepcje dotyczące obecności Chin na arenie międzynarodowej, przy oczywistej nadrzędności Mao Zedonga. Powyższe uwarunkowania odzwierciedlały w maoistowskim systemie politycznym Chińskiej Republiki Ludowej, czerpiącym w dużej części z tradycji sowieckich, ważną rolę instytucjonalną, jaką zaraz po liderze w relacjach zagranicznych – zgodnie z ideologią i pragmatyką systemu komunistycznego – odgrywała partia. Definicja przyjęta w opracowaniu Sztokholmskiego Instytutu Pokoju (SIPRI) wskazuje na aktorów polityki zagranicznej, czyli na instytucje lub organy, "które mają moc podejmowania decyzji w zakresie stosunków międzynarodowych; są formalnie częścią kształtowania tej polityki albo dążą do wpływu na jej kształt"10. Praktyka chińskiego systemu polityki zagranicznej pozwala w tym kontekście wskazać na Komunistyczną Partię Chin jako najważniejszego aktora i kreatora polityki zagranicznej Chin.

Tematykę podziału kompetencji w ramach strategii międzynarodowej Chin porządkuje Lu Ning, wyszczególniając główne organy odpowiedzialne w ChRL za tę dziedzinę11. Jego zdaniem stanowią one część trzech systemów wpływających na siebie: partyjnego, rządowego i wojskowego. W zakresie każdego funkcjonują czasami ściśle określone, ale najczęściej nieformalne powiązania, od których faktycznie zależy realizacja polityki zagranicznej Chin. Zgodnie z tym podziałem główny organ, dla którego jest zarezerwowane prawo podejmowania najważniejszych decyzji, stanowi Stały Komitet Biura Politycznego Komitetu Centralnego KPCh. Do ważnych instytucji chińskiej polityki zagranicznej należą również organy partii: Biuro Polityczne, Komitet Centralny (KC) i funkcjonująca w jego ramach Komisja do Spraw Zagranicznych oraz LSG (lingdao xiaozu, Leading Small Groups; Wiodące Grupy Robocze) tworzone tematycznie w ramach KC. Choć struktury rządowe ChRL (rząd, premier i minister spraw zagranicznych) pozostają wykonawcami inicjatyw kreowanych w KPCh, to na różnych etapach polityki zagranicznej znaczenie Ministerstwa Handlu, organów regulacyjnych czy administracyjnych w rodzaju Państwowej Komisji Rozwoju i Reform (guojia fazhan he gaige weiyuan hui) bądź też chińskich koncernów państwowych zarówno rosło, jak i malało zależnie od aktualnej sytuacji politycznej w ChRL. Możliwość modyfikacji prowadzonej przez nie polityki zagranicznej w dużym stopniu była zależna od wpływów i powiązań personalnych wynikających z zasiadania członków gabinetu w organach partii. Proces ten opisuje Irma Słomczyńska: "formalnoprawne podstawy funkcjonowania państwa określają ChRL mianem socjalistycznego państwa dyktatury ludowodemokratycznej. Natomiast głębsza analiza rzeczywistego funkcjonowania systemu wskazuje na to, że ośrodek decyzyjny znajduje się w zupełnie innym miejscu tego systemu, zaś procesy decyzyjne przebiegają odmiennie od formalnie zakładanych. [...] Formalne kompetencje mają praktycznie znaczenie drugorzędne"12.

Robert Sutter opisuje kilka najważniejszych elementów wskazujących, jak elity chińskie, wziąwszy pod uwagę propagandę, tradycyjnie postrzegały (ale to spojrzenie jest i dzisiaj aktualne) rywalizację na arenie międzynarodowej i miejsce Chin. Jest to wizja dość pesymistyczna. Po pierwsze: "świat jest wypełniony przez rywalizujące ze sobą bez skrupułów rządy". Po drugie: "aby przeżyć i się rozwijać, Chiny potrzebują siły [...] wojskowej, ekonomicznej i politycznej. Jeśli kraj nie jest zjednoczony, obce siły wykorzystają nieporozumienia do zniewolenia Chin, tak jak czyniły to już wcześniej". Po trzecie: "Chiny powinny się rozwijać, aby odzyskać to, co zostało im kiedyś zabrane". Po czwarte: "Chiny nie dążą do dominacji nad międzynarodowym porządkiem. Powinny natomiast pracować na rzecz jego stabilizacji w sposób najlepiej służący ich interesom"13. Podobną tezę stawia Edward Haliżak: "Chiny nie odcinają się [...] od swojej tradycji historycznej, według której Państwo Środka jest kluczowym elementem postrzegania obecności Chin w społeczności międzynarodowej [...]. Poczucie własnej wyjątkowości jest więc logicznym następstwem takiej wizji świata"14. Z tym przekonaniem wiąże się również perspektywiczny cel chińskiej polityki zagranicznej i organów państwa, tj. dążenie do osiągnięcia statusu mocarstwa światowego i potwierdzenie prymatu na arenie międzynarodowej. Postulat ten (choć oczywiście nie wprost) w obliczu daleko idących wyzwań, "pierwszych w tej postaci od ponad 100 lat"15, powtarzał zarówno Xi Jinping podczas XX Zjazdu KPCh w październiku 2022 r., jak i inni autorzy chińscy odwołujący się do wzmacniania jedności partyjnej w ramach procesu odradzania Chin do 2049 r.

Wyrazem podobnego myślenia i dążenia do odwrócenia tych negatywnych z punktu widzenia ChRL trendów są cztery główne koncepcje, kształtujące przez wiele lat postrzeganie obecności Chin w społeczności międzynarodowej. Po pierwsze, sprzeczność między pełną chwały przeszłością a zacofaniem z XIX i XX w., za co winą są obarczane mocarstwa zachodnie i Japonia. W świadomości Chińczyków, silnie ugruntowanej przez wiele lat narracji partyjnej, jest zakorzenione poczucie upokorzenia, jakiego doznali, gdy zostali zmuszeni do zawarcia pod koniec XIX w. nierównoprawnych traktatów, i wykorzystania ekonomicznego przez Zachód. Uważają oni, że dotychczasowe sukcesy gospodarcze kraju i jego rosnąca pozycja na arenie międzynarodowej stanowią swoiste zadośćuczynienie16. Po drugie, sprzeczność między przekonaniem o randze światowej Chin (wykorzystywanym jednak głównie do promowania interesów własnego kraju) i odpowiadający temu relatywnie niski status w społeczności międzynarodowej. Po trzecie, rozbieżność między wielkomocarstwowymi aspiracjami Chin a obecnymi ekonomiczno-technologiczno-wojskowymi możliwościami ich realizacji. Po czwarte, różnica między aktualnym statusem Chin a celem, do którego dążą w przyszłości, i powiązana z tym faktem konieczność dalszego utrzymania wysokiego stopnia rozwoju.

Inne istotne zmienne wpływające na proces konstruowania polityki zagranicznej ChRL opisuje Jan Rowiński: "Występują one przez cały czas istnienia Republiki Ludowej (chociaż sposób ich widzenia i rozumienia ulega oczywiście ewolucji). Chodzi tu o: zagwarantowanie niepodległości, zapewnienie suwerenności i bezpieczeństwa narodowego, obronę integralności terytorialnej kraju, reunifikację oderwanych terytoriów, zachowanie tożsamości narodowej, obronę wybranego modelu ustrojowego czy dążenie do przekształcenia Chin w mocarstwo globalne, a także zjawisko ścisłego podporządkowania działań na arenie międzynarodowej wymogom opcji rozwoju wewnętrznego, aczkolwiek różnie w różnych okresach formułowanym. Czynniki zmienne: dobór partnerów i sojuszników, konfiguracja aliansów [...], charakter kontaktów gospodarczych ze światem zewnętrznym [...], stopień zaangażowania i aktywność w polityce światowej [...], motywacje ideologiczne [...], stosunek do zagrożeń globalnych i współzależności świata [...], percepcja przemian na świecie [...], postrzeganie miejsca Chin w globalnym układzie sił"17.

Odrębnym impulsem i kluczową zmienną w polityce zagranicznej Chin wydają się również – wcześniej już wstępnie zarysowane – kwestie tradycji historycznej i wynikających z niej ambicji politycznych. John Garver zauważa: "Głównym motywem interpretacji polityki historycznej przez KPCh jest walka [...] przeciwko "upokorzeniu" Chin przez zachodnich imperialistów podczas 110 lat, od 1839 do 1949 r. (od pierwszej wojny opiumowej do utworzenia Chińskiej Republiki Ludowej)"18. Ważny jest wspólny dla marksizmu i konfucjanizmu motyw historii – relacje między władzą a moralnością tworzone są przez naukę historii, a ściślej rzecz biorąc jej analizę w kontekście zmian społecznych. Garver dodaje jeszcze, że "przywódcy ChRL zawsze odczuwali potrzebę, aby wpisać swoją politykę zagraniczną w kategorie historycznego eposu"19, o szerokich granicach i olbrzymim znaczeniu metaforycznym.

Na występowanie podobnych zależności wskazuje również Jan Rowiński: "Odrodzenie wielkości chińskiej nacji (zhongguo minzu de weidade fuxing) i przywrócenie Chinom należnego światowemu mocarstwu miejsca w społeczności międzynarodowej pozostawało od ponad 150 lat podstawowym dążeniem przywódców, elit rządzących i społeczeństwa"20. Tym samym tendencje Chin do rozszerzania swoich wpływów na świecie w połączeniu z silnymi nastrojami nacjonalistycznymi dawały podłoże pod aktywną politykę zagraniczną w latach 40. i 50. XX w., również na Bliskim Wschodzie.

3 P. Martin, China's Civilian Army: The Making of Wolf Warrior Diplomacy, Oxford University Press, Oxford–New York 2021, s. 20.

4 Maoism – Development of Mao's Thought After 1949, "Science Encyclopedia", https://science.jrank.org/pages/10061/Maoism-Development-Mao-s-Thought-after-1949 [dostęp 14.12.2010].

5 Przewodniczący Mao nie znał języków obcych. Z pewnością więc korzystał jedynie z tłumaczeń Manifestu komunistycznego i kilku fragmentów prac Lenina.

6 K. Makowski, Świat według Mao Zedonga. Doktrynalne podstawy chińskiej polityki zagranicznej (1949–1976), Dom Wydawniczy DUET, Toruń 2006, s. 11–12.

7 Formulation of Foreign Policy of New China on the Eve of its Birth, Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China, www.fmprc.gov.cn/eng/ziliao/3602/3604/t18057 [dostęp 14.12.2010].

8 Constitution of the People's Republic of China (1954), "Pkulaw.cn", www.pkulaw.cn [dostęp 27.02.2024].

9 I konstytucja ChRL z września 1954 r., w: S. Kuczera, J. Rowiński, E. Zysman (oprac.), Polityka zagraniczna Chińskiej Republiki Ludowej 1949–1969. Wybór dokumentów. Cz. 1, 1949–1954, PISM, Warszawa 1969, s. 248.

10 L. Jakobson, D. Knox, New Foreign Policy Actors in China, SIPRI Policy Paper Nr 26, 2010, s. 2.

11 Lu Ning, The Central Leadership, Supraminstry Coordinating Bodies, State Council Ministries, and Party Departments, w: D. Lampton (red.), The Making of Chinese Foreign and Security Policy in the Era of Reform, Stanford University Press, Stanford 2001, s. 39.

12 I. Słomczyńska, Procesy decyzyjne w ChRL, w: K. Iwańczuk, A. Ziętek (red.), Chiny w stosunkach międzynarodowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2003, s. 20.

13 R. Sutter, op. cit., s. 51.

14 E. Haliżak, Polityka zagraniczna ChRL. Uwarunkowania decyzyjne i wizje rzeczywistości międzynarodowej, w: K. Tomala (red.), Chiny. Przemiany państwa i społeczeństwa w okresie reform 1978–2000, Trio, Warszawa 2001, s. 223.

15 Zob. Xi Jinping replies to letter from Greek scholars, Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China, 21 lutego 2023 r., www.mfa.gov.cn [dostęp 28.02.2024]; Xi Jinping hold talks with Russian President Vladimir Putin, Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China, 18 października 2023 r., www.mfa.gov.cn [dostęp 28.02.2024].

16 Zob. także: Li Zhiyong, The core problems of Chinese diplomacy, "Contemporary International Relations" 2010, nr 1, s. 110; Cui Liru, Ma Zongshi, Thirty years's of China diplomacy: trajectory and challenges ahead, "Contemporary International Relations" 2009, nr 6, s. 3.

17 J. Rowiński, Ewolucja polityki zagranicznej Chin, PISM, Warszawa 1989, s. 5.

18 J.W. Garver, op. cit., s. 4.

19 Ibidem, s. 3.

20 J. Rowiński, Chiny: nowa globalna potęga? Cień dawnej świetności i lat poniżenia, w: A.D. Rotfeld (red.), Dokąd zmierza świat, PISM, Warszawa 2008, s. 349.