Przyszły teść ojca Boya, jeden z założycieli Towarzystwa Kredytowego, był dość zamożnym człowiekiem, który stracił sporo po stłumieniu powstania styczniowego. Nagła rewizja policyjna wykryła wtedy w piwnicach jego domu przy ulicy Miodowej skład broni. Jan Grabowski i jego krewny, Seweryn Markiewicz, zostali aresztowani. Tego ostatniego wywieziono na Sybir, Grabowski został jednak zwolniony .

Na początku lat 70. XIX wieku mieszczański dom, z pewną przesadą nazywany "pałacem", cieszył się dość dużym powodzeniem. Budynek ten - poprzednio "kamienica Teppera, bankiera z czasów Stanisława Augusta" - mieścił wiele lokali. Właściciel, wcześnie owdowiały syn krawca wojskowego, potem właściciela sklepu tekstylnego, mieszkał tutaj z czterema córkami, Wandą, Julią, Marią i Zofią.

Skąd się wziął Galicjanin Żeleński w warszawskim mieszczańskim domu? Najprawdopodobniej przyprowadził go Adolf Tetmajer, mąż Julii, zaprzyjaźniony niejako po sąsiedzku z rodziną Żeleńskich, od stuleci osiadłych w Grodkowicach u brzegów Puszczy Niepołomickiej. Młodemu, ale już głośnemu kompozytorowi, który właśnie wrócił z Paryża, spodobało się w tym domu tak niezwykłym, więc zaczął tam często bywać, zwłaszcza że w oko wpadła mu najstarsza latorośl pana domu. Na późniejszym wspólnym zdjęciu narzeczonych zwracają uwagę ciemne oczy Wandy - widać w nich głębokie spojrzenie jej syna. To samo zamyślenie i cień melancholii.

Córki pana Grabowskiego rosły bez matki, ale wszystkie odegrały pewną rolę w umysłowym życiu kraju. "Matkowała" im trochę Narcyza Żmichowska, ale w życiu Wandy pojawiła się dość późno, gdy ta wciąż była bardzo dziecinną siedemnastolatką, podczas gdy Narcyza kobietą... czterdziestoletnią. Mogła służyć dorastającej pannie mądrością, wiedzą i doświadczeniem. I uczuciem, którego dziewczyna na pewno łaknęła.

Panny Grabowskie pobierały nauki w pensji dla panien, prowadzonej przez Julię Bąkowską, która mieściła się w domu Grabowskich. Boy twierdził, że pensja "Juluty", bo tak nazywali niektórzy jej właścicielkę, wyrosła na rodzaj wolnego uniwersytetu, a jedną z najwybitniejszych nauczycielek okazała się pisarka, która odegrała ogromną rolą najpierw w życiu matki Boya, a potem i jej syna - Narcyza Żmichowska, której imię niekiedy pisano jako Narcyssa. Jej mieszkanie w domu Grabowskich, na trzecim piętrze, zwano powszechnie Miodogórzem .

Zdaniem Józefa Hena, biografa Boya, Żmichowska była kobietą o rysach grubych, pospolitych (ku jej rozpaczy), ale z umysłem niepospolitym, fascynującym. I sercem spragnionym uczucia. Niestety, nikt nigdy nie obdarzył jej miłością. Dojrzewała w kraju ogołoconym z mężczyzn. Ci, którzy nie zginęli na polach powstańczych bitew, albo nie zostali wywiezieni, bądź nie uszli na tłumną emigrację, lub też, machnąwszy na wszystko ręką, nie zaszyli się na wsi - stanowili lichy materiał, nie na miarę żeńskiej elity intelektualnej.

Takie inteligentne, ambitne i zazwyczaj piękne kobiety nie napotykały godnych siebie partnerów, więc długo, nieraz bardzo długo trwały w staropanieństwie. Tak właśnie było z Wandą Grabowską. W ten sposób narodził się - przynajmniej według syna Wandy - rodzaj duchowego matriarchatu. "Kobieta urasta - spuentuje w swoim stylu - mężczyzna kurczy się, maleje. Gdy obywatelski synek poluje, pije i gra w karty, siostra jego czyta, myśli i sądzi" .

Mimo to, a może dzięki temu wszystko, co w Warszawie ambitne, ciągnęło nomen omen jak do miodu na trzecie piętro do Miodogórza. Były to dwa skromne pokoiki, ale dobrze znane Warszawie w owej epoce przedpowstaniowej. Tam biło serce Warszawy, tam toczyły się nieraz ważne dyskusje. "Rozmowy, które się słyszało na Miodogórzu, upamiętniały się doniosłością poruszanych zagadnień - twierdził Boy - poziom ich był tak znacznie wyższym od otaczającego świata, że samo dopuszczenie do przysłuchiwania się kształciło, podnosiło ducha i otwierało umysłowi szersze horyzonty" .

Rzeczywiście Żmichowska zgromadziła koło siebie grono słuchaczek nieprzekraczające w zasadzie dwudziestu osób. Uczestniczkami pogadanek były jej bliskie krewne i znajome, a przede wszystkim jej uczennice z pensji Baranowskiej. Pisarka chciała wywołać ożywienie umysłowe wśród kobiet, dyskutując z nimi o przeczytanych książkach i planach życiowych. Był to jeden z odcinków jej walki o emancypację kobiet, choć jeszcze w bardzo umiarkowanym zakresie: "Nie ma obawy - pisała w tonie, z którego przebijała gorycz - żeby się kobieta wkradła na stanowisko mężczyzny, żeby zagarnęła jego prawa. Nie będzie pewnie prawodawcą, filozofem, rządcą; tym już jest mężczyzna. Kobieta da początek nowym prawom, będzie strzegła religijności i stanie na straży ogólnego zbawienia. Nauka więc kobiecie potrzebna dla lepszego pojęcia prawdy, dla korzystniejszego wpływu na drugich" .

W swoim domu Wanda również zaszczepi zwyczaj takich spotkań, dlatego może nieco dziwić jej późniejsza niechęć do planowanego przez Tadeusza związku z Zofią Pareńską. "To nie jest rodzina pożądana" - wtórowała jej Julia Tetmajerowa, a Wanda "cierpła na samą myśl". To dlatego Narcyza Żmichowska starała się, niestety bezskutecznie, zniszczyć w matce Boya "konwencjonalizm", skłonność do "pruderii" i "dydaktyzmu" .

Dzieliła się każdą przeczytaną książką: uczyła ją czuć i myśleć. Z kronikarskiego obowiązku wypada dodać, że Narcyza była autorką pierwszego opracowania dotyczącego życia jej kuzyna Pawła Edmunda Strzeleckiego, opublikowanego już trzy lata po śmierci wybitnego podróżnika i badacza między innymi Australii. Była to niebanalna edukacja, ponieważ gdy zwykle starszy stara się kiełznać zuchwalstwo młodości, tutaj, ta nauczycielka musiała ośmielać Wandę, która wyrosła w pętach towarzyskich konwenansów. Być może dlatego zaciężyła w niej pewna wrodzona nieśmiałość, skłonność do "poczciwości", do dydaktyzmu, do chowania głowy przed rzeczywistością.

"Charakter Wandy?" - zastanawiał się syn i sam odpowiadał: "Można powiedzieć, że rysem jej była melancholia. Straciła wcześnie matkę, dorastała w gorączkowej, żałobnej atmosferze ówczesnej Warszawy z roku 1863, wcześnie dostała się pod wpływ Żmichowskiej, który pogłębił ją, ale zarazem kazał sobie stawiać wysokie wymagania i tym samym wciąż ocierać się o zwątpienie. Na szlaki myśli, w których Narcyza bujała swobodnie, Wanda nieśmiało dała się pociągać" .

Potem jednak "zdryfowała" w stronę przyszłego narzeczonego: "A co mu dodaje wdzięku najistotniejszego w moich oczach, to wyemancypowanie się z przesądów, z ciasnoty arystokratycznej swojego otoczenia. Stworzył własną siłą swój świat - zdobył się odważnie na karierę artystyczną - i odbiegł daleko duchem. - Bo mój orzeł szybuje po wyżynach!" - zapewniała Żmichowską. "Gdyby Pani słyszała jego wczorajszą improwizację albo wykonanie Beethovena - albo jego własne piosenki!" .

Istotnie miał coś z orła, szczególnie gdy zgolił brodę i zapuścił sumiaste wąsy. Widać to na fotografiach i portretach z tego okresu. Dawna uczennica Alina Świderska utrzymywała, że: "był postacią [...] bardzo popularną. Wszyscy znali i widzieli z sympatią tę fizjonomię typowego szlagona, która miała jednak w sobie coś orlego. Sprawiało to nie tylko spojrzenie niezmiernie przenikliwe, ale także szczególne linie wysokiego czoła uciekającego w tył. Przypominam sobie, jak mówił kiedyś do mamy: - Rzeźbi mnie teraz Daun, ale strasznie ma dużo kłopotu z moim czołem" .

W przedmowie do nowej edycji książki Żmichowskiej Czy to powieść?, Boy twierdził, że przyjaźń jego matki ze Żmichowską (pisującą pod imieniem "Gabryelli") miała charakter literacki. Żmichowska nazywa ją "rozpieszczoną dewotką ideału" . I oto, kiedy zdawałoby się, że Wanda na całe życie pozostanie cieniem swej nauczycielki, że położyła już krzyżyk na swym życiu osobistym, na swym powołaniu kobiety, naraz zjawia się królewicz z bajki, człowiek, który spełnia i przewyższa najśmielsze jej marzenia. Nazywa się Żeleński, Władysław Żeleński. Muzyk. "Już od dwóch tygodni Władysława Żeleńskiego za narzeczonego uważam - pisała do Żmichowskiej - a jednak, oprócz sióstr i ojca, nikt jeszcze nie wie o tym. Zrazu czekaliśmy odpowiedzi jego matki, którą w sam dzień św. Cecylii, po koncercie wspólnie wysłuchanym, o zamiarach swoich uwiadomił. Mnie nie zależało na rozgłosie, lecz gdy nie ma powodu robić tajemnicy z rzeczy ustanowionej dziś, jutro całą rodzinę i wszystkich życzliwych uwiadomimy o tym" .

Ponieważ najstarsza córka Jana Grabowskiego była nie tylko najładniejsza z rodzeństwa, to w dodatku miała zainteresowania literackie, szybko wpadła w oko Władysławowi, którego malarz romantyczny Artur Grottger określał mianem "miłej bestii" . Dobijająca 30-tki piękna, ale dumna i mało dostępna panna zakochała się z wzajemnością w 35-letnim profesorze warszawskiego konserwatorium. Znali się już od kilku miesięcy, gdyż muzyk bywał prawie codziennie w domu Grabowskich.

Władysław wysłał do swej matki list, zawiadamiający o zamiarze poślubienia panny Grabowskiej. Żeleńska, pamiętająca o dawnych kłopotach z przesądami dotyczącymi artystycznej kariery syna, zajęła stanowisko przychylne . Wandzie wyznał miłość pod koniec listopada, czując, że zdobył wzajemność. W dniu Świętego Andrzeja oświadczył się ojcu panny. W Wigilię 1872 roku Wanda i Władysław zaręczyli się oficjalnie, by w kwietniu 1873 roku wziąć ślub. Małżeństwo było szczęśliwe, ale nie wszystko było różowe. W 1881 roku, po przeniesieniu się Władysława do Krakowa, część rodziny Żeleńskich ozięble przyjęła dziedziczkę rodziny mieszczańskiej.

Wanda w duchu ideologii pozytywistycznej pocieszała się wprawdzie, jak mogła: "Dotychczas odkryłam jedną jedyną wadę w tym małżeństwie, pochodzącą z tamtej strony [...]. Mówię o arystokratycznych jego koligacjach i stosunkach. Życie jednak na moim mieszczańskim ma się rozwinąć gruncie i to wiele ułatwia. Zresztą mój "doktor filozofii" jest wyzwolonym z szlachetczyzny szlachcicem, chce zostać mieszczaninem, człowiekiem pracy użytecznej oddanym i pięknie powiada, że dwóm panom służyć nie można" .

A co na to Żmichowska? Pisząc do przyjaciółki o ślubie umiłowanej uczennicy, komentowała wybór swej wychowanki: "Słyszałam i domyślałam się, że jej ukochany musi być człowiekiem plus artystą jedynie, a nie artystą z człowieka zrobionym". Jak mocne to było przekonanie świadczy fakt, że umiała zaszczepić je w innych. Oto, jaki pogląd wyrażała sama Wanda Grabowska: "Gabriella z drogi swoich ukochanych pragnęła artystów usunąć. Nie posłuchałam jej rady. Wplatam sobie w życie tego, którego mam za artystę biorącego rozbrat z przeszłością; to artysta nowej szkoły, u którego artyzm jest owym czymś więcej, dodatkiem do człowieczeństwa" .

Oczywiście od zamążpójścia Wandy ton jej listów się zmienia. Nie aby w czymkolwiek uczucie jej osłabło, nawet nie można powiedzieć, aby się podzieliło - każda z jej dwu fascynacji miała swoją nienaruszoną sferę - ale weszło w jej życie mnóstwo "realności", takich jak dom, no i dzieci, bo w ciągu pięciu lat powiła trzech synów. "W nowym życiu spełnił się jeden jej ideał - konstatował jej syn - stała się najlepszą towarzyszką, pomocnicą męża, starała się zdjąć codzienne troski z głowy niepraktycznego, pochłoniętego swą sztuką artysty" .

Groźny, porywczy, wybuchowy... Te przymiotniki stale wychodzą spod pióra tych, którzy wspominają ojca Boya. Wszyscy dodają zaraz, że pani Wanda Żeleńska otaczała go zdumiewającym kultem, opieką, miłością. Alina Świderska przypomina sobie epizody, zarazem znamienne i barwne. Oto jeden z nich: "Nazywał mnie swoją "muzyczną córeczką", a że byłam na swój wiek mała i drobna, brał mnie po lekcji na ręce i obnosił po pokoju. Raz jednakże tak się zamachnął, że moimi nogami strącił ogromną lampę, która stała na stole pośrodku salonu. Rozległ się okropny hałas i brzęk tłuczonego szkła, a struga nafty rozlała się po dywanie. Z dalszych pokoi nadbiegła przerażona pani Żeleńska. Znając porywczość męża przywykła już wprawdzie do rozmaitych scen burzliwych, ale nie w tym stopniu, w żadnym zaś razie nie spodziewała się tego przy lekcji ze mną...

Pan Żeleński postawił mnie na ziemi. - No - uśmiechnął się do mamy z humorem, po swojemu - ta lekcja to mnie będzie kosztowała drożej niż panią (nie zgodziła się bowiem na to, żeby mnie uczył bezpłatnie).

Wspomniałam tu jego żonę. Śmiało można powiedzieć, że była ona współtwórczynią wszystkich jego kompozycji. Gdyby nie ta czujna, a nad wyraz delikatna opieka, którą usuwała od niego całą prozę życia, nigdy by nie mógł tworzyć tak swobodnie.

W domu wszystko szło trybem normalnym. Trzej chłopcy wracali ze szkoły, zasiadali do obiadu, przy którym towarzyszyła im matka, sama nie jedząc zresztą. Z przyległego salonu zaś dochodziły dźwięki fortepianu - owo charakterystyczne brząkanie kompozytorskie. Twórca nie zdawał sobie sprawy z upływu czasu. W jakiejś chwili, kiedy już uczuł zmęczenie, przerywał pracę, wychodził z pokoju, a wtedy - którakolwiek by to była godzina - zastawał obiad gotowy i świeży, i zawsze spożywała ten posiłek wspólnie z nim żona. O żadnych kłopotach domowych nigdy w ogóle nie słyszał. Nic mu nie hamowało fantazji" .

Jak konstatuje jego biograf: "Na szczęście łatwość wpadania w stan rozdrażnień i gniewu wynagrodziła mu natura skłonnością do dobrego humoru prawie równomierną. Humor ten objawiał się tak samo impulsywnie i był źródłem sławnych dowcipów w stylu specyficznym. [...] Ktoś go na przykład pyta, dlaczego w jego gabinecie panowie "ze wsi" wciąż mówią tylko o bulwach? Żeleński idzie, słucha i rzuca odpowiedź muzyka:

- Niech sobie rozmawiają o bulwach. Każdy ma przecież jakiś swój kamerton w życiu, każdy ma jakiś ból w "a" swego kamertonu" .

Jak przyznawała Alina Świderska, "kiedy ochłonął, następowało przyjazne poklepywanie po łopatkach lub gładzenie po ramieniu i pomruki tak dobrotliwe, że niepodobna było chyba zachować urazy. Złote miał serce. [...] Przy tym zaś ten humor poczciwie jowialny! Lubił bardzo kalambury i sam o sobie ułożył wierszyk, który z upodobaniem powtarzał: "Chociem leń po środku, przeciem skraju żeski (rześki), Robię swoje, nie uważam, co szczekają pieski". Przypominam też sobie, jak kiedyś przy lekcji, będąc w dobrym humorze, opowiadał, jak niby to jakiś profesor chciał koniecznie ucznia "na tego Pitagorasa przyprowadzić", więc "pyta go raz, a ten nic, i znowu pyta go raz, a ten znowu nic..." i śmiał się przy tym z takim zadowoleniem! Nie spotkałam nigdy u człowieka dorosłego takiej niewinnej uciechy z rzeczy małych. Specjalny miało urok to połączenie cech szalonego pasjonata i dobroduszności, toteż niepodobna było go nie kochać" .

Jego synom nic nie brakowało, rodzice zapewniali im staranne wychowanie. Władysław piastował dobre rządowe stanowisko dyrektora, miał zapewne i kapitał po spłaceniu go przez brata Stanisława, panna Grabowska też chyba została zaopatrzona w solidny posag. Jak zauważa biograf Boya, w tym duecie, w którym matka ofiarowała czułość i troskę, ojciec reprezentował surowość, dyscyplinę, karę, nierzadko fizyczną, jakby "przechodził z biegiem lat bardzo sarmacką ewolucję [...] przeistaczał się w wykapany obraz Cześnika Raptusiewicza. Porywczość jego i niecierpliwość były przysłowiowe" .

Nie ma listów pani Wandy, w których by się tym przeistoczeniem mężczyzny u swojego boku zdumiewała. Może je uważała za naturalne? Po latach pisarz wspomina swoje dzieciństwo bez wdzięczności, z żalem. Ciekawe, czy miał na myśli swoją ukochaną matkę, kiedy w recenzji ze sztuki Zapolskiej Tamten, napisze o macierzyńskiej nadtroskliwości: "Trzy czwarte funkcji tych matek były dzieciom zupełnie zbyteczne. [...] Skarby kobiecej czułości daleko więcej były wyrazem potrzeb matki niż pożytku dziecka. [...] Ten anioł stróż syna był najczęściej jego katastrofą" .

Notabene po tej recenzji oskarżono go o spotwarzanie wizerunku Matki Polki... Pierwszy okres warszawski Boya to wczesne jego lata dziecięce - od urodzenia do siódmego roku życia. Niewiele o tych latach wiemy. Wiadomo, że mały Tadzik urodził się z pewną nadwagą, Żmichowska tak pisała do Wandy Żeleńskiej z okazji urodzin drugiego syna: "Nie wiem, kiedy pójdę Ci powinszować syna olbrzyma". Wprawdzie dalszy bieg życia Boya pokazał, że należał on do mężczyzn dobrze zbudowanych, ale olbrzymem nie był .

W spadku po dziadkach mały Tadeuszek otrzymał dalsze imiona. Jego dziadek, który rozszerzył majętności rodowe, nosił imię Marcjan, a babka - imię Kamila. W tym doborze imion widać zdecydowany wpływ ojca. Irena Krzywicka twierdzi w swych opowieściach o Boyu, że od czasu do czasu wspominał on swoje dzieciństwo ze zgrozą: "Pończochy, wysokie trzewiki, nawet latem, koronkowe albo sztywne kołnierzyki z fontaziem. Guwernerzy z trzcinkami, którymi bili boleśnie. Nie wolno było biegać, pocić się, plamić ubrania. Przy stole dzieci nie miały głosu i w ogóle niedopuszczalne było, żeby się odzywały. Patrząc na prawie gołego synka Ireny Krzywickiej, hasającego swobodnie po ogrodzie, mówił: "Nigdy nikomu niczego nie zazdrościłem, ani sławy, ani piękności, ani bogactwa. Tylko jemu, że ma panią za matkę. Ach, Boże!"" .

Niewiele można powiedzieć o wczesnym dzieciństwie Tadeusza w Krakowie oprócz kilku anegdot o srogim ojcu oraz palcie rozdartym na gwoździu i oddanym do krawca, który nie odniósł go na czas. "Było to w zimie - relacjonował sam zainteresowany - w czym tu iść do szkoły. Matka, mimo że sama przejęta świętością obowiązków szkolnych, zwróciła się nieśmiało do gromowładnego ojca z zapytaniem, czybym nie mógł zostać w domu. Ojciec aż się żachnął: nie iść do szkoły?! - ani słyszeć nie chciał o tym. Matka wykombinowała tedy taki strój: włożyła mi jakiś damski serdaczek, a na to stary żakiet ojca/rosłego i zażywnego mężczyzny. Rękawy dało się zawinąć, obfity przód zapięto jakoś agrafkami, ale poły! poły sięgały do samej ziemi, a kto wie, czy się nie wlokły" .

Uczył się dobrze, choć uważano go za "błazna" i "cynika", bo wyrywał się nieraz z przekornymi wątpliwościami. Boy odznaczał się dużymi zdolnościami językowymi. Goethego, Schillera i Heinego cytował w oryginale. Zaczytywał się Szekspirem, choć bratanek Boya wątpił, aby znał angielski. Prawdopodobnie już w wieku dojrzałym nauczył się włoskiego w takim stopniu, że był w stanie czytać Pirandella w języku ojczystym autora.

Ale już od gimnazjalnych czasów najmocniej interesował się kulturą francuską. "Zdaje się - przypuszcza biograf pisarza - że nikt go do tego specjalnie nie zachęcał; ojciec (jak widzieliśmy) obco się czuł w Paryżu. Matka żyła literaturą polską, romantykami i ukochaną Żmichowską. Było to więc u Boya - powinowactwo z wyboru" . Boy w Breweriach sam pisał o swej małej wrażliwości na bodźce problematyki czysto literackiej: "Żyłem od dziecka w środowisku artystycznym: przebywałem po kolei wszystkie krakowskie skupienia literackie; i raczej odstręczyły mnie one od literatury" .

Jak z jego wspomnień wiadomo, nauka gry na fortepianie w dzieciństwie napawała go nieprzezwyciężonym wstrętem, po części na skutek oryginalnych metod nauczania kolejnych preceptorów, po części chyba i dlatego, że surowość i wybuchowy charakter ojca mało skutecznie reklamowały dziedzinę jego zainteresowań .

"Jak trudno jest zrozumieć Boya, jego wady i zalety, świadczą też listy, które otrzymuję od czytelników" - pisała wiele lat temu Krzywicka. "Jeden z nich pyta, jakim sposobem "biedny student" mógł trafić do kół intelektualnych albo "wysoko urodzonych". Boy nigdy nie był "biednym studentem". Dom rodziców był zamożny i Boyowi nie brakowało niczego. Przy tym, dzięki sławie ojca, miał wstęp do wszystkich salonów, nie mówiąc już o tym, że jedna gałąź rodziny Żeleńskich nosiła tytuł hrabiowski" .

Jeśli więc już puszczać się na wątpliwe z punktu widzenia psychologicznego dociekania, które z rodziców mogło wywierać istotniejszy wpływ na kształtowanie się w dzieciństwie zainteresowań artystycznych, trzeba raczej zwrócić się ku matce Boya, którego zdaniem była ona "zwichniętą literatką: żyłkę pisarską zdławiło w niej najszczęśliwsze zresztą, ale absorbujące małżeństwo, pomaganie ojcu w pracy i w rosnących kłopotach trzech nie najłatwiejszych synów... wszystko przydane do wrodzonej nieśmiałości autorskiej. [...]

Nie chcę pomawiać matki o złe uczucia, ale zdaje mi się, że ilekroć była mowa o rosnących wówczas w sławę kobiecych gwiazdach literatury: Orzeszkowej, Konopnickiej, czułem w niej jakby cień urazy, że tamte przywłaszczyły sobie blask, który, wedle niej, należał się z prawa przede wszystkim owej królowej in partibus infidelium - Gabrielli. Wciąż tedy matka robiła wypisy z jej listów, gromadziła materiały, ale praca ta wciąż się rwała" .