Cisza. Jak w niej wytrzymać i dlaczego jej potrzebujemy - Urszula Struzikowska-Marynicz

Kup ebooka

49.90 zł
39.92 zł (33,43 zł najniższa cena z 30 dni)

-
Proszę czekać

Skąd pomysł na tę książkę? Poza faktem, że słowo pisane jest dla mnie wartością, a praca nad książką i rozmowa o niej jawią mi się jako niepowtarzalna przygoda, droga, która za każdym razem pozwala mi dotrzeć w interesujące miejsca między człowiekiem a człowiekiem i między człowiekiem a światem... temat ciszy wydał mi się po prostu bardzo potrzebny, ważny i wdzięczny. Dlaczego? Ponieważ dopiero w ciszy mamy szansę, przestrzeń i czas na to, by usłyszeć siebie, kiedy wszystko inne milknie.

Nie zawsze jednak potrafimy z ciszy skorzystać, docenić ją. Ten stan nie zawsze się nam podoba. Bywa, że bardzo tęsknimy za urlopem, długo go wyczekujemy i marzymy o "sielskiej ciszy" i "świętym spokoju", a gdy wchodzimy w tę upragnioną rzeczywistość, to w ciszy dzieje się coś takiego, czego nie potrafimy unieść, poddać się temu. Być może to znasz? Zadano mi kiedyś pytanie, z jakiego powodu tak bardzo potrzebujemy ciszy i pauzy, a jednocześnie dlaczego ona tak nas przeraża. Dlaczego będąc w niej możemy doświadczać frustracji, smutku, lęku i wielu innych niepożądanych przez nas przeżyć? Jak to jest, że z jednej strony marzymy o ciszy, o głuszy i spokoju, ale gdy stajemy z nią twarzą w twarz, to spotkanie często staje się dla nas kłopotliwe? Nie wiemy, co z ciszą zrobić, czy się jej poddać, a jeśli tak, to jak się w ogóle do tego zabrać.

Warto się więc temu stanowi przyjrzeć. Coś się w tej ciszy zaczyna i coś ma szansę w niej się dopełnić i zakończyć. Cisza nie oznacza jedynie braku fizycznego bodźca dźwięku, lecz o wiele więcej. Ona ma swój niepowtarzalny dźwięk i głos, głos tego, co najbardziej osobiste i boleśnie autentyczne. Jest doświadczeniem zmysłowym, a zarazem psychicznym, egzystencjalnym i duchowym. Ma również swoją kulturową interpretację, na którą nie zawsze zwracamy świadomie uwagę, jednak kultura, którą tworzymy i w której uczestniczymy, kształtuje również nas samych. Zanurzeni w jej narracjach uczymy się postrzegać rzeczy nie takimi, jakimi są. Zamiast tego dzielimy je na to, co bezpieczne, i na to, co zagrażające. Pierwotnym celem tego podziału ma być przetrwanie w nieznanym świecie, który próbujemy opisywać i wyjaśniać za pomocą wymiernych narzędzi, jakimi są liczby czy słowa.

W niniejszej książce chcę wspólnie z tobą przyjrzeć się temu, w jaki sposób ciszę przeżywamy, jakie mamy związane z nią fantazje i przekonania, jakich potrzeb ta cisza może stać się odzwierciedleniem. Na co mamy w niej nadzieję, a co nas w niej przeraża.

Dlaczego ta książka może być ważna? Ponieważ próbując znaleźć odpowiedzi na powyższe zagadnienia, pogłębiasz własną samoświadomość, a ta sprzyja twojemu rozwojowi. Książka może pomóc ci w nazwaniu i znormalizowaniu twoich przeżyć, tak abyś nie traktował ich jako czegoś niepokojącego, dziwnego, by w ciszy nie przychodził lęk przed tym wszystkim. Proponuję ci refleksję zamiast ucieczki. Zrozumienie i akceptację, ciekawość zamiast zagłuszania siebie i świata, który w pewnym sensie zdaje się do nas mówić, lecz czyni to językiem naszych najbardziej intymnych przeżyć, skojarzeń, snów.

Zanim jednak zaproszę cię do części poświęconej rozważaniom i próbom wyjaśnienia tego, czym cisza może być dla człowieka i co może dziać się z nim pod jej wpływem, pozwól, że zabiorę cię na chwilę w bardzo intymne i ważne dla mnie miejsce. Przenieśmy się na Mazury...

Cisza przyszła tu przede mną. Nie wiem, na ile wcześniej. Przybyła tu pierwsza. Mimo to nie czułam się na to spotkanie spóźniona. To nie była ta nieuprzejma, miejska cisza, wypełniona oddechami innych ludzi, rozwrzeszczanymi klaksonami i szczebiotem sąsiadów rozćwierkanych za ścianą. Była pierwotna, prawdziwa, taka po prostu, per se, tym razem mazurska, rozlana wodą przy brzegu jeziora, zastygła i nijaka, niemal intymnie otwarta przede mną. Stała. W jej nijakości przesuwały się nie tylko toczące się po widnokręgu obrazy, lecz również obrazy kolejno pojawiające się w mojej głowie, których nagle przed oczami miałam bardzo wiele... Cisza ma w sobie coś ponadludzkiego i ponadczasowego; ona po prostu jest, a potem następują liczne i nieudane próby opisania i wyjaśnienia za pomocą słów tego, co zachodzi tu i teraz. Z pomocą słów próbujemy temu zjawisku nadać ramy, w których natura rzadko się mieści. Cisza, będąca jej częścią, również się z nich wymyka.

Taka cisza nad nieruchomym jeziorem z początku wydawała się dokładnie tym, za czym tęskniłam. W końcu pchałam rokrocznie ciężką wskazówkę na okrągłej tarczy czasu, odliczając niecierpliwie dni dzielące mnie od podróży na północ Polski. Stojąc na brzegu, czułam przyjemność. Jakby ktoś zdjął mi z ramion ciężar, którego istnienia nie byłam świadoma. Spacerując brzegiem jeziora, słyszałam wyraźnie swoje kroki i oddech. Zauważyłam, że z łatwością dostaję zadyszki. To było zaskoczenie. Obok łomotania mojego serca docierały do mnie także dźwięki uderzeń wioseł o szklaną taflę jeziora, gdzieś z daleka.

W miarę upływu czasu mojego spotkania z ciszą coś się zmieniało tak we mnie, jak i między nami. Cisza nie była już tylko tłem dla moich kroków, pejzażem mazurskiego daru, lecz czymś nieokreślonym, bez kształtu i znaczenia, istniejącym w sposób niezależny ode mnie. Była czymś, co w moim wyobrażeniu wyszło mi na spotkanie. Co mnie gości lub też bacznie obserwuje, sprawdzając, jaki jest cel mojej obecności w tym miejscu. W pewnym momencie poczułam, jakby ta cisza była dużo większa ode mnie. Jakby strofowała mnie, kazała usiąść, zatrzymać się, pamię­tać, że jestem tutaj jedynie gościem. Wszystko w tamtym momencie było majestatycznie większe ode mnie, starsze i w tej swojej pierwotnej formie o wiele mądrzejsze. To świetnie odzwierciedlało moje wartości: szacunek dla pierwszeństwa, wieku i dla gościny, ale także pokorę. Wraz z tym obrazem dotarło do mnie, że oddawałam w ten sposób pokłon własnym wartościom i ideałom. W tamtej chwili zapomniałam, że to echo mnie samej. Posłusznie usiadłam, bo posłuszeństwem nasiąknęłam po brzegi od dzieciństwa. Cisza była kimś, kogo nie zdołałam zagadać, od kogo nie dało się odwrócić wzroku ani pozbyć się tego obrazu skrolując palcem po szklanym ekranie jeziora. Liść olchy, który spadł pod moje stopy, był nienagannie gładki i niezwykle uważnie mi towarzyszył, nie spuszczając ze mnie zielonych oczu.

Czas. Zadałam sobie pytanie, gdzie jestem wraz z jego upływem. Wtedy wydałam z siebie, z głębi mojej nieświadomości na świat niezaproszone przeze mnie myśli, dałam im początek. Każdy oddech, w którym pobierałam i wypuszczałam z siebie powietrze, nabrał trudnego dla mnie znaczenia - to się kiedyś skończy i co się wtedy ze mną stanie? Balansując na krawędzi pomostu, czułam, że jednocześnie podziwiam życie i ogromnie się boję śmierci. Usiadłam, a coś we mnie uklękło.

Według mnie cisza zaczęła pierwsza zadawać pytania bez użycia słów, co przypominało cichą przemoc, niedostrzeganą przez otoczenie, pojedynek jeden na jednego, który umykał każdej z nas. Z automatu, nawykowo szukałam telefonu, słuchawek. W tej ciszy zaczęłam poszukiwać dźwięków, odruchowo i łapczywie. Hałas, który jeszcze kilka chwil temu wydawał się przekleństwem, w tym momencie miał być dla mnie jak lekarstwo. Nie udało się. Zostałam na dłużej, zrośnięta każdym narządem zmysłu z tym by­tem - przyrody i moim własnym. Cisza stała się zewnętrzną reprezentacją hałasu we mnie. Bardzo osobistą i równie prawdziwą.

To nie cisza chciała mnie przestraszyć i przepędzić, lecz ja samą siebie. Chciałam ostrzec siebie przed uczuciami, ocalić przed pytaniami, które same w sobie nie były ani dobre, ani złe, ale na które nie znałam odpowiedzi. Czułam, jak miałki, chłodny grunt osuwa się pode mną. Te pytania były pytaniami o mnie, do czego nie przywykłam. Nie ćwiczyłam odpowiedzi na nie. Zwyciężyły we mnie uczucia onieśmielenia i zaniepokojenia.

Cisza otwarła dla mnie przestrzeń, a może trafniej byłoby powiedzieć, że sama w sobie nią była. Gdy byłam jej ciekawa, próbowałam nauczyć się tego, by uważnie słuchać w niej świata i siebie. Cisza potrafi jednak także przypomnieć o bólu, jeśli nosisz go w sobie, pielęgnujesz czy ignorujesz. Potrafi sprawić, że formułowane przez ciebie zarzuty stają się głośniejsze; dzieje się tak, jeśli chowasz w sobie dużo lęku, wstydu czy innych najeźdźców twojego wewnętrznego świata - emocji, które naruszają twoje ego, równowagę i higienę psychiczną. Poniżej postaram się przeanalizować, co się dzieje z nami, gdy świat milknie, i co wówczas dochodzi do głosu. Zajrzyjmy w to, z jakiego powodu potrzebujemy dźwięku z zewnątrz oraz dźwięku w sobie - narratora, oceny, zapewnienia czy krytyki.

Jednak zanim wyruszymy w osobistą przygodę z ciszą, przyjrzyjmy się wspólnie, jak różne koncepcje teoretyczne, których zadaniem jest próba poznania, zrozumienia i opisania człowieka, mogłyby zaproponować interpretację tego, o czym opowiedziałam powyżej.

Pewnie wiesz, że istnieje coś takiego jak psychoterapia będąca formą leczenia zaburzeń psychicznych i zaburzeń osobowości, ale również formą wsparcia i rozwoju człowieka. Różne nurty psychoterapeutyczne proponują odmienne sposoby postrzegania i rozumienia człowieka oraz jego relacji ze sobą oraz ze światem zewnętrznym. Są one impresją diagnostyczną, pomysłem i perspektywą, nie zaś jedyną i uniwersalną prawdą o każdym z nas. Nie jesteśmy bowiem uniwersalni, a nawet jeśli bywamy bardzo podobni, to każdy z nas jest niepowtarzalny i różny od innych ludzi. Do przykładowych nurtów psychoterapeutycznych należą: nurt psychodynamiczny, humanistyczno-egzystencjalny, systemowy, poznawczo-behawioralny. Te są mi najbliższe, dlatego postaram ci się przybliżyć swoje doświadczenie z perspektywy każdego z nich. Być może sam zdecydujesz się kiedyś skorzystać ze wsparcia w ramach jednej z powyższych koncepcji, stąd to krótkie omówienie mojego doświadczenia, które być może ułatwi ci wybór właściwej.

Weźmy pod lupę moją opowieść i zajrzyjmy w nią przez okna interpretacji różnych nurtów psychoterapeutycznych.

Perspektywa psychoanalityczna i psychodynamiczna

Czym jest podejście psychodynamiczne w psychoterapii? Mówiąc w dużym skrócie, jest to podejście, które łączy w sobie pięć różnych perspektyw: terapię adlerowską (Alfred Adler), podejście analityczne (Carl Gustav Jung), terapię psychoanalityczną (Zygmunt Freud) oraz psychodynamiczną (Melanie Klein) i teorię więzi Johna Bowlby'ego (John Bowlby)1. Nie chciałabym bardzo drobiazgowo rozwijać ich tutaj, ale zachęcam cię do indywidualnego zgłębienia tego tematu.

Ogólnie rzecz ujmując, można powiedzieć, że podejście psychodynamiczne zakłada, iż stawianie przez człowieka czoła rzeczywistości oraz uświadamianie sobie własnych popędów, pragnień, fantazji i lęków, jak również żałoby przeżywanej wskutek ponoszonych nieuchronnie strat, pozwalają nam radzić sobie z lękiem. Jest to ważne, ponieważ każdy rodzaj naszej obrony czy złudzeń jest związany z lękiem i chociaż broni nas przed jego przeżywaniem, to dopóki jest odtwarzany, dopóty ów lęk podtrzymuje. Zatem nasze sny, skojarzenia czy pragnienia warto podsumować pytaniem: czego się w nich boję? Na treść naszego lęku wpływa przede wszystkim pierwszeństwo naszych doświadczeń, które miały miejsce w dzieciństwie, a zatem charakter naszych więzi i relacji z rodzicami / opiekunami, jak również to, w jaki sposób je rozumieliśmy i zapamiętaliśmy, oraz jakie znaczenie mają one dla nas w naszym tu i teraz. Nierzadko ukrywamy przed sobą nasze emocje, ponieważ w toku socjalizacji pierwotnej (tej zachodzącej w rodzinie), jak również socjalizacji wtórnej (naszego uspołeczniania w szkole, na podwórku itp.) uczymy się oddzielać to, co społecznie akceptowane, od tego, czego grupa społeczna nie pożąda, co odrzuca. Człowiek będący istotą społeczną bardzo boi się zostać sam. Uciekamy w różne sposoby radzenia sobie z lękiem - ulegamy nałogom, popadamy w zaburzenia odżywiania, posuwamy się do stosowania przemocy albo też: dysocjujemy (psychicznie odłączamy się od trudnych dla nas myśli i związanych z nimi przeżyć), wypieramy, projektujemy nasze lęki na otoczenie itp.

Trudności w relacjach z rodzicami mogą w dorosłym życiu rzutować na stosunek do samego siebie. Utrwalone wtedy schematy i mechanizmy przenosimy na więzi z innymi, są one obecne także w kontaktach z terapeutą, gdzie odgrywają one ważną i naturalną rolę. Możemy poszukiwać w jego osobie ukojenia i rodzicielskiej opieki, idąc za potrzebą zależności oraz autorytetu, a także przenosić na niego uczucia żywione wobec naszych rodziców, w tym również nienawiść, zazdrość, podziw.

Zgodnie z podejściem psychodynamicznym źródłami trudności człowieka są nieświadome konstrukty psychiczne (fantazje), gdyż zazwyczaj koncentrujemy się na tym, co wokół nas, bardziej niż na samym sobie. To rodzi trudność, ponieważ nie jesteśmy świadomi własnego wpływu na sposób, w jaki postrzegamy, interpretujemy i zapamiętujemy zjawiska. Przypisujemy ich charakter światu, nie własnym filtrom percepcyjnym. Przykładem może być kobieta, która czuje się zraniona przez wielu mężczyzn i boi się ich, dlatego przestrzega swoją córkę czy przyjaciółki przed relacją z mężczyznami. Czyni to z perspektywy własnych doświadczeń i ich interpretacji, w których widzi siebie jako osobę bezradną, poranioną, zagubioną, przeżywającą żal i lęk przed tym, że "tak musi być", podczas gdy (jak, mam nadzieję, wiemy) nie każda relacja z mężczyzną musi kończyć się źle. Ta osoba opowiada o swoich doświadczeniach i perspektywie krzywdy, nie o rzeczywistości, i za sprawą tej właśnie opowieści, w której podtrzymuje swoje przeżycia z pomocą mechanizmów obronnych (na przykład projekcji, wyparcia, generalizacji), sama utwierdza się w swoich opiniach.

Każdy z nas ma wpływ na własne interpretacje. To, czego szukamy w świecie i z czego budujemy jego obraz, więcej mówi zatem o nas samych niż o świecie. Manipulujemy naszymi emocjami i fantazjami. Przykładowo, w celu uniknięcia konfrontacji z naturalnymi, lecz trudnymi dla nas uczuciami gniewu, zazdrości i nienawiści próbujemy oszukać samych siebie, desperacko starając się postrzegać własną osobę w samych superlatywach. Towarzyszą nam lęk i wstyd (lęk przed potępieniem i odrzuceniem to emocja nadana społecznie) przed posiadaniem niepożądanych cech, które mogłyby narazić nas na odrzucenie, samotność i poczucie porażki.

Nasze doświadczenia oraz ich interpretacje nierzadko stają się przyczyną bólu emocjonalnego. Jednym z mechanizmów obronnych, których używamy, aby sobie z nim poradzić, jest rozszczepienie: idealizacja i dewaluacja. Rozszczepiając obraz siebie czy kogoś na wyłącznie dobry i wyłącznie zły, próbujemy poradzić sobie z różnicami, które są dla nas trudne do zrozumienia i których się boimy. Mówimy na przykład o dobrych matkach i matkach-toksyczkach, o prawdziwym przyjacielu lub o wampirze emocjonalnym, gdyż w ten sposób próbujemy sobie poradzić z napięciem wynikającym z faktu, że nasz przyjaciel może mieć w sobie coś z emocjonalnego wampira i czasem przekracza nasze granice.

W ten sposób możemy dokonywać również rozszczepienia obrazu nas samych: jestem dobrą osobą i cierpię z powodu tego, że mój partner stale się mnie o coś czepia, jest wredny. Wówczas nasze niechciane przez nas cechy są wizualizowane w innych ludziach, co nazywamy projekcją. Sprawa staje się jeszcze bardziej skomplikowana, gdy nie uświadamiając sobie własnych trudności i lęku, wpływamy swoim zachowaniem na drugą osobę w taki sposób, że zaczyna ona rzeczywiście przeżywać coś, co jest zgodne z naszą projekcją. Mechanizm ten nazywamy identyfikacją projekcyjną. Trudne pojęcie? To taka uproszczona forma samosprawdzającego się proroctwa. Wyobraź sobie sytuację, w której zazdrosny o relację żony z dzieckiem mężczyzna nawiązuje romans. Przedstawia to tak, że żona i dziecko są zazdrosne o jego kochankę, podczas gdy to on, nawiązując równoległą relację pozamałżeńską, wysyłał nieświadome sygnały, czym wywoływał u żony niepokój, stał się tajemniczy, a jego zachowanie dwuznaczne. W odpowiedzi na jego zachowanie rzeczywiście żona stała się zazdrosna i zaczęła częściej kontrolować sytuację. Mąż skwitował to stwierdzeniem, że nawiązał relację z inną kobietą właśnie z powodu jej zazdrosnego i apodyktycznego zachowania, od którego potrzebował wytchnienia. Nie zakładał jednak, że niejako wywołał w żonie tę reakcję poprzez swoje zachowanie i chociaż ukrywał romans, sam wydał go w ten sposób na światło dzienne. Identyfikacja projekcyjna to coś większego niż projekcja. To nieświadoma odpowiedź na nią. W tym wypadku żona mężczyzny nieświadomie wkomponowała się swoją reakcją w obraz jego projekcji.

Zmiana, jaka miałaby zajść podczas psychoterapii, to przede wszystkim modyfikacja naszych fantazji, która pozwoliłaby usunąć szkodzące ograniczenia naszych zasobów. Ktoś mógłby na przykład zaakceptować swoje popędy i pragnienia, nawet te, które mogą być uznawane przez ogół społeczeństwa za niepożądane - dzięki temu byłby ich świadomy i potrafił na nie odpowiedzieć. Co istotne: akceptacja nie oznacza usprawiedliwienia. Na przykład jeśli posuwasz się do stosowania przemocy, to akceptacja źródeł twojego lęku i napięcia, a także jego treści, umożliwia ci lepsze zrozumienie siebie i zaakceptowanie własnych ograniczeń, emocji i lęków. Oznacza zgodę na to, że może być w tobie słabość, że możesz przeżywać wstyd czy się bać. Rozumiejąc te uczucia, możesz spróbować spojrzeć na nie w mniej zagrażający sposób. Być może wtedy, gdy następnym razem poczujesz, że ktoś, z kim jesteś w relacji, dotyka tych wrażliwych części w tobie, nie będziesz odczuwać potrzeby walki i uciszenia go, zgładzenia, podporządkowania. Akceptacja nie oznacza jednak zgody na powielanie tych mechanizmów i reakcji, "bo tak już mam". Skoro "mam", to mogę to uznać, zaakceptować i zrozumieć, o co mi chodzi, i zdecydować, jak mogę zmodyfikować moje emocje, myślenie i reagowanie. W procesie terapii psychodynamicznej pojawia się istotny element żałoby, stanowiącej wstęp do pogłębionej pracy nad sobą. Nierzadko przybiera ona postać atakowania innych oraz samego siebie za wszystko to, na co nie mamy wpływu, co nam się kojarzy z naszym bólem, ponieważ są to źródła naszego lęku. Z czasem ruszamy dalej, stopniowo ucząc się nowej świadomości i zyskując nową siłę.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji