Corpus Iuris Civili Institutiones Iustiniani - Łukasz Nowok

[1] Dzisiejsze miasto Taor w Macedonii Północnej.

[2] Haldon J. F., Byzantium in the seventh century, Cambrige 2003, s. 17-19.

[3] Evans J. A., The Age of Justinian: The Circumstances of Imperial Power, London 2001, s. 93-94.

[4] Norwich J., Byzantium: The Early Centuries, New York 1989, s. 200.

[5] Evans J. A., The Age of Justinian: The Circumstances of Imperial Power, London 2001, s. 250.

[6] Evans J. A., Justynian i Imperium Bizantyjskie, Warszawa 2008, s. 23.

[7] Obaj duchowni zostali po raz pierwszy potępieni podczas II soboru efeskiego w 449 roku.

[8] Nestorianizm zakładał dualizm natury Chrystusa, przyjmując, że jedna natura była ludzka, a druga boska, przez co Chrystus nie mógł być jednocześnie i bogiem i człowiekiem.

[9] Turlej S., Justiniana Prima: an understimated aspect of Justinian's Church Policy, Kraków 2016, s. 50.

[10] Haldon J. F., Economy and Administration, Cambrige 2005, s. 35.

[11] Brown P., The world of late antiquity, London 1971, s. 157-158.

[12] Haldon J. F., Economy and Administration, Cambrige 2005, s. 50.

[13] Złota moneta rzymska o masie 4,55 grama.

[14] David J., Roman Law in Context, Cambrige 1999, s. 24

[15] Kunkel W., An introduction to Roman legal and constitutional history, Oxford 1966, s. 168.

[16] Sarris P., Emperor Justinian. Christianity and family law, Cambrige 2017, s. 90.

[17] Garland L., Byzantine empresses: women and power in Byzantium, AD 527-1204, London 1999, s. 17.

IN NOMINE DOMINI NOSTRI IHESU CHRISTI

IMPERATOR CAESAR FLAVIUS IUSTINIANUS ALAMANNICUS GOTHICUS

FRANCICUS GERMANICUS ANTICUS ALANICUS VANDALICUS AFRICANUS

PIUS FELIX INCLITUS VICTOR AC TRIUMPHATOR SEMPER AUGUSTUS

CUPIDAE LEGUM IUVENTUTI

Imperatoriam maiestatem non solum armis decoratam, sed etiam legibus oportet esse armatam, ut utrumque tempus et bellorum et pacis recte possit gubernari et princeps Romanus victor existat non solum in hostilibus proeliis, sed etiam per legitimos tramites calumniantium iniquitates expellens, et fiat tam iuris religiosissimus quam victis hostibus triumphator.

1. Quorum utramque viam cum summis vigiliis et summa providentia adnuente Deo perfecimus. et bellicos quidem sudores nostros barbaricae gentes sub iuga nostra deductae cognoscunt et tam Africa quam aliae innumerosae provinciae post tanta temporum spatia nostris victoriis a caelesti numine praestitis iterum dicioni Romanae nostroque additae imperio protestantur. omnes vero populi legibus iam a nobis vel promulgatis vel compositis reguntur. 2. Et cum sacratissimas constitutiones antea confusas in luculentam ereximus consonantiam, tunc nostram extendimus curam et ad immensa prudentiae veteris volumina et opus desperatum, quasi per medium profundum euntes, caelesti favore iam adimplevimus. 3. Cumque hoc Deo propitio peractum est, Triboniano, viro magnifico, magistro et ex quaestore sacri palatii nostri, nec non Theophilo et Dorotheo, viris illustribus, antecessoribus, quorum omnium sollertiam et legum scientiam et circa nostras iussiones fidem iam ex multis rerum argumentis accepimus, convocatis, specialiter mandavimus ut nostra auctoritate nostrisque suasionibus componant Institutiones: ut liceat vobis prima legum cunabula non ab antiquis fabulis discere, sed ab imperiali splendore appetere, et tam aures quam animae vestrae nihil inutile nihilque perperam positum, sed quod in ipsis rerum optinet argumentis, accipiant, et quod in priore tempore vix post quadriennium prioribus contingebat, ut tunc constitutiones imperatorias legerent, hoc vos a primordio ingrediamini, digni tanto honore tantaque reperti felicitate, ut et initium vobis et finis legum eruditionis a voce principali procedat. 4. Igitur post libros quinquaginta digestoram seu pandectarum, in quos omne ius antiquum collatum est (quos per eundem virum excelsum Tribonianum nec non ceteros viros illustres et facundissimos confecimus), in hos quattuor libros easdem institutiones partiri iussimus, ut sint totius legitimae scientiae prima elementa. 5. Quibus breviter expositum est et quod antea optinebat et quod postea desuetudine inumbratum ab imperiali remedio illuminatum est. 6. Quas ex omnibus antiquorum institutionibus et praecipue ex commentariis Gaii nostri tam institutionum quam rerum cottidianarum aliisque multis commentariis compositas cum tres praedicti viri prudentes nobis optulerunt, et legimus et cognovimus et plenissimum nostrarum constitutionum robur eis accommodavimus.

7. Summa itaque ope et alacri studio has leges nostras accipite et vosmet ipsos sic eruditos ostendite, ut spes vos pulcherrima foveat, toto legitimo opere perfecto, posse etiam nostram rem publicam in partibus eius vobis credendis gubernare.

Data undecimo kalendas Decembres Constantinopoli domino nostro Iustiniano perpetuo Augusto tertium consule.

W IMIĘ PANA NASZEGO JEZUSA CHRYSTUSA

CESARZ CEZAR, FLAWIUSZ, JUSTYNIAN, ALEMAŃSKI, GOCKI,

FRANKIJSKI, GERMAŃSKI, ANTYJSKI, ALAŃSKI, WANDALSKI, AFRYKAŃSKI,

POBOŻNY, SZCZĘŚLIWY, SŁAWNY, ZWYCIĘZCA I TRIUMFATOR, ZAWSZE AUGUST,

DO MŁODYCH PRAGNĄCYCH POZNAĆ PRAWO.

Wypada, aby Majestat Cesarski nie tylko wyróżniał się orężem, lecz także był chroniony prawami, tak aby rządy mogły być sprawiedliwie administrowane zarówno w czasie wojny, jak i pokoju, a Władca Rzymski nie tylko odnosił zwycięstwa w bitwach z wrogiem, ale także za pomocą legalnych środków pokonywał złe zamiary niegodziwców i okazywał się tak samo surowy w wymierzaniu sprawiedliwości, jak triumfujący nad pokonanymi wrogami.

To podwójne zadanie wypełniliśmy teraz, z największą uwagą i starannością, a także z pomocą Boga. Albowiem ludy barbarzyńskie, poddane Naszej władzy, uznają Nasze dokonania wojenne, a Afryka, jak i liczne inne prowincje po tak długim okresie czasu poddały się rzymskiej dominacji i ponownie stały się częścią Naszego Imperium dzięki Naszym podbojom, wspieranych mocą Niebiańską, a wszystkie ludy, w istocie, są teraz rządzone prawami albo przez Nas ogłoszonymi, albo przez Nas skompilowanymi. Po doprowadzeniu do doskonałej harmonii Konstytucji Cesarskich, dotychczas pogrążonych w zamieszaniu, skierowaliśmy Naszą uwagę na niezmierzone tomy starożytnej jurysprudencji i w końcu dokonaliśmy tego najtrudniejszego zadania, postępując, niczym przez głębiny oceanu, i wspierani łaską niebios. Po tym, dzięki Łasce Bożej, wezwaliśmy dostojnego Tryboniana, Mistrza i byłego Kwestora Naszego Świętego Pałacu, wraz z Teofilem i Doroteuszem, wybitnymi mężami i profesorami (których umiejętności, znajomość prawa i wierność w posłuszeństwie Naszym rozkazom dowiedli wielokrotnie), i specjalnie nakazaliśmy im sporządzić Instytucje z Naszego upoważnienia i za Naszą radą, abyście mogli uczyć się pierwszych zasad prawa nie ze starożytnych baśni, lecz pozyskiwać je od Cesarskiego Majestatu; aby ani wasze uszy, ani wasze umysły nie wchłaniały niczego, co jest bezużyteczne lub nieprawidłowe, lecz wszystko, co jest we wszystkim zgodne z rozumem. I podczas gdy w dawniejszych czasach ledwie było możliwe dla tych, którzy was poprzedzili, czytać Konstytucje Cesarskie w ciągu czterech lat, wy możecie teraz, od samego początku, to czynić; będąc uznani za godnych takiego zaszczytu i szczęścia, że zarówno początek, jak i koniec waszej nauki prawa pochodzą z ust waszego Władcy. Dlatego, po ukończeniu pięćdziesięciu ksiąg Digestów lub Pandektów, w których zebrano całe starożytne prawo, a które kazaliśmy skompilować przez wspomnianego wybitnego Tryboniana i innych znamienitych i najznamienitszych mężów, nakazaliśmy, aby te Instytucje zostały podzielone na następujące cztery księgi, aby stanowiły one pierwsze elementy całej nauki jurysprudencji. W nich dokonano krótkiego wyjaśnienia zarówno zasad, które obowiązywały wcześniej, jak i tych, które, po tym jak zostały zaciemnione przez nieużywanie, zostały ponownie oświecone przez Cesarską restaurację. Te Instytucje, zebrane ze wszystkich starożytnych dzieł, a zwłaszcza z Komentarzy Naszego Gajusa, obejmujące nie tylko to, co zawarte jest w jego Instytucjach, ale także te z jego dzieła dotyczące codziennych transakcji i skompilowane z dzieł wielu innych, wspomniani trzej uczeni mężowie przedstawili Nam, a po ich przeczytaniu i zbadaniu nadaliśmy im pełną władzę Naszych Konstytucji.

Przyjmijcie zatem z największą gorliwością i zapałem te Nasze prawa i okażcie się w nich tak dobrze poinformowani, aby po ukończeniu waszego kursu prawa, najpiękniejsza nadzieja inspirowała was do bycia kompetentnymi do zarządzania Naszym dominium, w jakichkolwiek częściach tegoż, administracja może być wam powierzona.

Dan w Konstantynopolu, jedenastego dnia przed Kalendami Grudnia, podczas trzeciego Konsulatu Naszego Pana Justyniana, zawsze Augusta.

TIT. 1 De Iustitia Et Iure

Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuens.

1. Iurisprudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia.

2. His generaliter cognitis et incipientibus nobis exponere iura populi Romani ita maxime videntur posse tradi commodissime, si primo levi ac simplici, post deinde diligentissima atque exactissima interpretatione singula tradantur. alioquin si statim ab initio rudem adhuc et infirmum animum studiosi multitudine ac varietate rerum oneraverimus, duorum alterum aut desertorem studiorum efficiemus aut cum magno labore eius, saepe etiam cum diffidentia, quae plerumque iuvenes avertit, serius ad id perducemus ad quod leniore via ductus sine magno labore et sine ulla diffidentia maturius perduci potuisset.

3. Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere.

4. Huius studii duae sunt positiones, publicum et privatum. publicum ius est quod ad statum rei Romanae spectat, privatum quod ad singulorum utilitatem pertinet. dicendum est igitur de iure privato, quod tripertitum est; collectum est enim ex naturalibus praeceptis aut gentium aut civilibus.

TYTUŁ 1. O Sprawiedliwości i Prawie

Sprawiedliwość to stałe i niezmienne pragnienie oddania każdemu tego, co mu się należy.

1. Jurysprudencja to znajomość spraw boskich i ludzkich oraz rozumienie tego, co jest sprawiedliwe, a co niesprawiedliwe.

2. Po ogólnym zrozumieniu tych podziałów i mając zamiar wyjaśnić prawa ludu rzymskiego, wydaje się, że można to najdogodniej uczynić, jeśli oddzielne zagadnienia zostaną na początku potraktowane w sposób jasny i prosty, a następnie z większą starannością i dokładnością; albowiem jeśli od razu, na początku, obciążymy jeszcze nieuformowany i niedoświadczony umysł studenta mnóstwem i różnorodnością szczegółów, doprowadzimy do jednej z dwóch rzeczy; to znaczy, albo spowodujemy, że porzuci swoje studia, albo poprzez nadmierny trud - a także z nieufnością, która bardzo często zniechęca młodych ludzi - doprowadzimy go do punktu, do którego, gdyby poprowadzono go łatwiejszą drogą, mógłby zostać doprowadzony szybciej bez większego wysiłku i bez obaw.

3. Następujące są nakazy Prawa: żyć uczciwie, nie krzywdzić innego i oddawać każdemu to, co do niego należy.

4. Istnieją dwie gałęzie tego studium, a mianowicie: prawo publiczne i prawo prywatne. Prawo publiczne to to, które dotyczy zarządzania rzymskim rządem; prawo prywatne odnosi się do interesów jednostek. Zatem prawo prywatne jest trójdzielne w swej naturze, gdyż składa się z zasad Prawa Naturalnego, z zasad Prawa Narodów i z zasad Prawa Cywilnego.

TIT. 2 De Iure Naturali Gentium Et Civili

Ius naturale est quod natura omnia animalia docuit. nam ius istud non humani generis proprium est, sed omnium animalium, quae in caelo, quae in terra, quae in mari nascuntur. hinc descendit maris atque feminae coniugatio, quam nos matrimonium appellamus, hinc liberorum procreatio et educatio: videmus etenim cetera quoque animalia istius iuris peritia censeri.

1. Ius autem civile vel gentium ita dividitur: omnes populi qui legibus et moribus reguntur partim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utuntur: nam quod quisque populus ipse sibi ius constituit, id ipsius proprium civitatis est vocaturque ius civile, quasi ius proprium ipsius civitatis: quod vero naturalis ratio inter omnes homines constituit, id apud omnes populos peraeque custoditur vocaturque ius gentium, quasi quo iure omnes gentes utuntur. et populus itaque Romanus partim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utitur. quae singula qualia sunt, suis locis proponemus.

2. Sed ius quidem civile ex unaquaque civitate appellatur, veluti Atheniensium: nam si quis velit Solonis vel Draconis leges appellare ius civile Atheniensium, non erraverit. sic enim et ius quo populus Romanus utitur ius civile Romanorum appellamus, vel ius Quiritium, quo Quirites utuntur; Romani enim a Quirino Quirites appellantur. sed quotiens non addimus, cuius sit civitatis, nostrum ius significamus: sicuti cum poetam dicimus nec addimus nomen, subauditur apud Graecos egregius Homerus, apud nos Vergilius. Ius autem gentium omni humano generi commune est. nam usu exigente et humanis necessitatibus gentes humanae quaedam sibi constituerunt: bella etenim orta sunt et captivitates secutae et servitutes, quae sunt iuri naturali contrariae (iure enim naturali ab initio omnes homines liberi nascebantur); ex hoc iure gentium et omnes paene contractus introducti sunt, ut emptio venditio, locatio conductio, societas, depositum, mutuum, et alii innumerabiles.

3. Constat autem ius nostrum aut ex scripto aut ex non scripto, ut apud Graecos: ??? ????? ?? ??? ?????????, ?? ?? ???????[id est: legum aliae scriptae aliae non scriptae]. Scriptum ius est lex, plebiscita, senatus consulta, principum placita, magistratuum edicta, responsa prudentium.

4. Lex est quod populus Romanus senatorio magistratu interrogante, veluti consule, constituebat. plebiscitum est, quod plebs plebeio magistratu interrogante, veluti tribuno, constituebat. plebs autem a populo eo differt quo species a genere: nam appellatione populi universi cives significantur, connumeratis etiam patriciis et senatoribus: plebis autem appellatione sine patriciis et senatoribus ceteri cives significantur. sed et plebiscita, lege Hortensia lata, non minus valere quam leges coeperunt.

5. Senatus consultum est, quod senatus iubet atque constituit. nam cum auctus est populus Romanus in eum modum ut difficile sit in unum eum convocari legis sanciendae causa, aequum visum est senatum vice populi consuli.

6. Sed et quod principi placuit, legis habet vigorem, cum lege regia, quae de imperio eius lata est, populus ei et in eum omne suum imperium et potestatem concessit. quodcumque igitur imperator per epistulam constituit vel cognoscens decrevit vel edicto praecepit, legem esse constat: hae sunt quae constitutiones appellantur. plane ex his quaedam sunt personales, quae nec ad exemplum trahuntur, quoniam non hoc princeps vult: nam quod alicui ob merita indulsit, vel si cui poenam irrogavit, vel si cui sine exemplo subvenit, personam non egreditur. aliae autem, cum generales sunt, omnes procul dubio tenent.

7. Praetorum quoque edicta non modicam iuris optinent auctoritatem. haec etiam ius honorarium solemus appellare, quod qui honorem gerunt, id est magistratus, auctoritatem huic iuri dederunt. proponebant et aediles curules edictum de quibusdam casibus, quod edictum iuris honorarii portio est.

8. Responsa prudentium sunt sententiae et opiniones eorum, quibus permissum erat iura condere. nam antiquitus institutum erat ut essent qui iura publice interpretarentur, quibus a Caesare ius respondendi datum est, qui iurisconsulti appellabantur. quorum omnium sententiae et opiniones eam auctoritatem tenebant ut iudici recedere a responso eorum non liceret, ut est constitutum.

9. Ex non scripto ius venit, quod usus comprobavit. nam diuturni mores consensu utentium comprobati legem imitantur

10. Et non ineleganter in duas species ius civile distributum videtur. nam origo eius ab institutis duarum civitatium, Athenarum scilicet et Lacedaemonis, fluxisse videtur: in his enim civitatibus ita agi solitum erat, ut Lacedaemonii quidem magis ea quae pro legibus observarent memoriae mandarent, Athenienses vero ea quae in legibus scripta reprehendissent custodirent.

11. Sed naturalia quidem iura, quae apud omnes gentes peraeque servantur, divina quadam providentia constituta, semper firma atque immutabilia permanent: ea vero quae ipsa sibi quaeque civitas constituit, saepe mutari solent vel tacito consensu populi vel alia postea lege lata.

12. Omne autem ius, quo utimur, vel ad personas pertinet vel ad res vel ad actiones. ac prius de personis videamus. nam parum est ius nosse, si personae, quarum causa statutum est, ignorentur.

TYTUŁ 2. O Prawie Naturalnym, Prawie Narodów I Prawie Cywilnym

Prawo Naturalne to to, czego nauczyła natura wszystkie zwierzęta, albowiem prawo to nie jest właściwe wyłącznie rodzajowi ludzkiemu, lecz stosuje się do wszystkich stworzeń, które rodzą się w powietrzu, na ziemi i w morzu. Stąd wywodzi się związek samca i samicy, który nazywamy małżeństwem; i stąd pochodzi prokreacja i wychowanie dzieci; widzimy bowiem, że także inne zwierzęta postępują tak, jakby były obdarzone znajomością tego prawa.

1. Prawo Cywilne i Prawo Narodów dzielą się następująco. Wszystkie narody, które są rządzone prawami i zwyczajami, posługują się prawem, które częściowo jest dla nich swoiste, a częściowo dotyczy wszystkich ludzi; albowiem to, co każdy naród ustanowił dla siebie, jest swoiste dla tego Państwa i nazywane jest Prawem Cywilnym, będąc, niejako, szczególnym prawem tej konkretnej wspólnoty. Ale prawo, które naturalny rozum ustanowił wśród całej ludzkości i które jest jednakowo przestrzegane wśród wszystkich narodów, nazywane jest Prawem Narodów, jako to, z którego korzystają wszystkie narody. Lud rzymski również posługuje się prawem, które jest częściowo dla niego swoiste, a częściowo wspólne wszystkim ludziom. Postaramy się przedstawić ich rozróżnienia we właściwych miejscach.

2. Prawo Cywilne wywodzi swoją nazwę od każdego państwa, jak na przykład od Ateńczyków; albowiem jeśli ktoś zechce nazwać prawa Solona lub Drakona Prawem Cywilnym Aten, nie popełni błędu; w ten sposób bowiem nazywamy prawo, którym posługuje się lud rzymski, Prawem Cywilnym Rzymian, albo Jus Quiritium używanym przez obywateli rzymskich, jako że Rzymianie nazywani są Quirites od Quirynusa. Kiedy jednak nie dodajemy nazwy państwa, mamy na myśli nasze własne prawo; tak jak gdy wspominamy "poetę", ale nie podajemy jego imienia, wśród Greków rozumiany jest sławny Homer, a u nas Wergiliusz. Prawo Narodów jest jednak wspólne całej ludzkości, albowiem wszystkie narody ustanowiły dla siebie pewne regulacje, wymuszone przez zwyczaj i ludzką konieczność. Powstały bowiem wojny, a niewola i niewolnictwo, które są sprzeczne z prawem naturalnym, nastąpiły w ich wyniku, gdyż, zgodnie z Prawem Naturalnym, wszyscy ludzie pierwotnie urodzili się wolni; i z tego prawa wywodzi się prawie wszystkie kontrakty, takie jak kupno, sprzedaż, najem, spółka, depozyt, pożyczka i niezliczone inne.

3. Nasze Prawo, którym się posługujemy, jest albo pisane, albo niepisane, tak jak wśród Greków istnieją prawa pisane i niepisane. Prawo pisane składa się ze Statutów, Plebiscita, Dekretów Senatu, Decyzji Cesarzy, Rozkazów Urzędników i Odpowiedzi Juryskonsulów.

4. Statut to to, co lud rzymski ustanowił w wyniku zapytania urzędnika senackiego, na przykład konsula. Plebiscitum to to, co plebejusze ustanowili na podstawie zapytania urzędnika plebejskiego, na przykład trybuna. Plebejusze różnią się od ludu, tak jak gatunek od rodzaju; albowiem przez słowo "lud" rozumie się wszystkich obywateli, włącznie z patrycjuszami i senatorami, a przez termin "plebejusze" oznacza się wszystkich innych obywateli, z wyłączeniem patrycjuszy i senatorów. Plebiscita miały taką samą moc jak statuty od czasu uchwalenia Lex Hortensia.

5. Dekret Senatu to to, co Senat nakazuje i ustanawia, albowiem od kiedy lud rzymski tak bardzo się rozrósł, że trudno jest zwołać go na zgromadzenie w celu uchwalenia prawa, wydawało się słuszne konsultować Senat zamiast ludu.

6. Cokolwiek jest zatwierdzone przez władcę, również ma moc prawa, ponieważ przez Lex Regia, skąd wywodzi się jego władza, lud przekazał mu całą swoją jurysdykcję i autorytet. Dlatego cokolwiek Cesarz ustanawia za pomocą Reskryptu lub dekretuje jako urzędnik, albo nakazuje Edyktem, stanowi prawo, i te nazywane są Konstytucjami. Niektóre z nich są osobiste i nie są uważane za precedensy, ponieważ władca nie życzy sobie, aby tak było; albowiem wszelka łaska, której udziela ze względu na zasługi, lub gdy wymierza komuś karę, albo udziela mu niezwykłej pomocy, dotyczy tylko danej osoby; inne zaś, jako że mają ogólne zastosowanie, bezspornie wiążą wszystkich.

7. Edykty Pretorów również posiadają ponadprzeciętną władzę, i zwykliśmy nazywać je prawami "honorowymi", ponieważ czerpią swoją moc od tych, którzy są obdarzeni honorami, to znaczy urzędników. Edylowie kurulni, podobnie, dawniej ogłaszali edykty dotyczące pewnych spraw, które również stanowią część prawa honorowego.

8. Odpowiedzi Juryskonsulów to decyzje i opinie osób, którym nadano uprawnienia do ustanawiania praw; albowiem w dawnych czasach postanowiono, że prawa powinny być publicznie interpretowane przez tych, którym Cesarz nadał prawo do odpowiadania, i którzy nazywani byli juryskonsulami, a jednomyślne decyzje i opinie tych ostatnich miały taką moc, że, zgodnie z Konstytucjami, sędziemu nie wolno było odstąpić od tego, co oni orzekli.

9. Prawo niepisane to to, co potwierdził zwyczaj, albowiem zwyczaje długo przestrzegane i usankcjonowane zgodą tych, którzy je stosują, przypominają prawo.

10. Nie bez przyczyny Prawo Cywilne wydaje się być podzielone na dwie gałęzie; ponieważ w swoim pochodzeniu wydaje się wywodzić z instytucji dwóch państw, a mianowicie Aten i Sparty; albowiem w tych państwach Spartanie mieli w zwyczaju zapamiętywać zasady, które służyły im jako prawa, a Ateńczycy, z drugiej strony, przestrzegali wszelkich przepisów prawnych, które zapisali.

11. Prawa Naturalne, które są przestrzegane bez rozróżnienia przez wszystkie narody i zostały ustanowione przez Boską Opatrzność, pozostają zawsze stałe i niezmienne; ale te, które każde Państwo ustanawia dla siebie, są często zmieniane albo przez milczącą zgodę ludu, albo przez jakąś inną, później uchwaloną ustawę.

12. Każde prawo, którym się posługujemy, odnosi się albo do osób, do rzeczy, albo do czynów. Najpierw zajmiemy się osobami, albowiem niewielka jest korzyść ze znajomości prawa, jeśli nieznane są osoby, ze względu na które zostało ono przyjęte.

TIT. 3 De Iure Personarum

Summa itaque divisio de iure personarum haec est, quod omnes homines aut liberi sunt aut servi.

1. Et libertas quidem est, ex qua etiam liberi vocantur, naturalis facultas eius quod cuique facere libet, nisi si quid aut vi aut iure prohibetur.

2. Servitus autem est constitutio iuris gentium, qua quis dominio alieno contra naturam subicitur.

3. Servi autem ex eo appellati sunt, quod imperatores captivos vendere iubent ac per hoc servare nec occidere solent: qui etiam mancipia dicti sunt, quod ab hostibus manu capiuntur.

4. Servi autem aut nascuntur aut fiunt. nascuntur ex ancillis nostris: fiunt aut iure gentium, id est ex captivitate, aut iure civili, veluti cum homo liber maior viginti annis ad pretium participandum sese venumdari passus est. In servorum condicione nulla differentia est.

5. In liberis multae differentiae sunt: aut enim ingenui sunt aut libertini.

TYTUŁ 3. O Prawach Osób

Główny podział prawa osób jest taki, że wszyscy ludzie są albo wolni, albo są niewolnikami.

1. Wolność (od której pochodzi określenie "wolny") to naturalne prawo, przysługujące każdemu, aby czynić, co mu się podoba, chyba że przeszkadza mu siła lub prawo.

2. Niewolnictwo jest postanowieniem Prawa Narodów, na mocy którego jedna osoba jest podporządkowana władzy innej, wbrew naturze.

3. Niewolnicy są tak nazywani, ponieważ wodzowie nakazują sprzedawać jeńców i w ten sposób ich zachować, zamiast zabijać; nazywani są również mancipia, z tej przyczyny, że zostali wzięci od wroga ręką (manu).

4. Co więcej, niewolnicy są albo urodzeni, albo stają się nimi. Urodzeni są nimi, gdy pochodzą od naszych niewolnic, a stają się nimi z Prawa Narodów przez niewolę, albo zgodnie z Prawem Cywilnym; jak na przykład gdy człowiek wolny i powyżej dwudziestego roku życia pozwala się sprzedać, aby uzyskać część ceny.

5. Nie ma żadnej różnicy w stanie niewolników, ale wśród ludzi wolnych istnieje kilka rozróżnień, albowiem są oni albo urodzeni wolni, albo wyzwoleni.

TIT. 4 De Ingenius

Ingenuus is est, qui statim ut natus est liber est, sive ex duobus ingenuis matrimonio editus, sive ex libertinis, sive ex altero libertino, altero ingenuo. sed et si quis ex matre libera nascatur, patre servo, ingenuus nihilo minus nascitur: quemadmodum qui ex matre libera et incerto patre natus est, quoniam vulgo conceptus est. sufficit autem liberam fuisse matrem eo tempore quo nascitur, licet ancilla conceperit. et ex contrario si libera conceperit, deinde ancilla facta pariat, placuit eum qui nascitur liberum nasci, quia non debet calamitas matris ei nocere qui in utero est. ex his et illud quaesitum est, si ancilla praegnans manumissa sit, deinde ancilla postea facta peperit, liberum an servum pariat? et Marcellus probat, liberum nasci: sufficit enim ei qui in ventre est liberam matrem vel medio tempore habuisse: quod et verum est.

1. Cum autem ingenuus aliquis natus sit, non officit illi in servitute fuisse et postea manumissum esse: saepissime enim constitutum est, natalibus non officere manumissionem.

TYTUŁ 4. O Osobach Urodzonych Wolnymi

Osobą urodzoną wolną jest ta, która jest wolna od chwili urodzenia, niezależnie od tego, czy jest potomkiem małżeństwa dwojga osób wolno urodzonych, czy też dwojga osób wyzwolonych z niewoli, albo osoby wyzwolonej i osoby wolno urodzonej. Co więcej, każdy, kto rodzi się z wolnej matki, a ojciec jest niewolnikiem, jest mimo to urodzony wolnym; tak samo jak ten, kto rodzi się z wolnej matki i nieznanego ojca, ponieważ został poczęty w luźnym związku. Wystarczy również, jeśli jego matka była wolna w chwili jego narodzin, chociaż mogła być niewolnicą w czasie poczęcia. I, z drugiej strony, jeśli wolna kobieta poczęłaby, a następnie, stawszy się niewolnicą, urodziłaby, orzeczono, że dziecko jest urodzone wolne, ponieważ nieszczęście matki nie powinno być źródłem krzywdy dla jej nienarodzonego dziecka. Z tego faktu powstało następujące pytanie, mianowicie, czy brzemienna niewolnica, która została wyzwolona, a następnie ponownie stała się niewolnicą i rodzi dziecko, będzie ono uważane za wolno urodzone czy za niewolnika? Marcellus uważa, że dziecko rodzi się wolne, albowiem wystarczy, by jeszcze nienarodzone, jego matka była wolna, nawet przez krótki okres, co uznajemy za prawdę.

1. Nikomu, kto urodził się wolny, nie szkodzi to, że został sprowadzony do niewoli, a następnie wyzwolony, albowiem bardzo często orzekano, że wyzwolenie nie jest szkodliwe dla przywilejów urodzenia.

TIT. 5 De Libertinis

Libertini sunt qui ex iusta servitute manumissi sunt. manumissio autem est datio libertatis: nam quamdiu quis in servitute est, manui et potestati suppositus est, et manumissus liberatur potestate. quae res a iure gentium originem sumpsit, utpote cum iure naturali omnes liberi nascerentur nec esset nota manumissio, cum servitus esset incognita: sed posteaquam iure gentium servitus invasit, secutum est beneficium manumissionis. et cum uno naturali nomine homines appellaremur, iure gentium tria genera hominum esse coeperunt, liberi et his contrarium servi et tertium genus libertini, qui desierant esse servi.

1. Multis autem modis manumissio procedit: aut enim ex sacris constitutionibus in sacrosanctis ecclesiis aut vindicta aut inter amicos aut per epistulam aut per testamentum aut aliam quamlibet ultimam voluntatem. sed et aliis multis modis libertas servo competere potest, qui tam ex veteribus quam nostris constitutionibus introducti sunt.

2. Servi vero a dominis semper manumitti solent, adeo ut vel in transitu manumittantur, veluti cum praetor aut proconsul aut praeses in balneum vel in theatrum eat.

3. Libertinorum autem status tripertitus antea fuerat: nam qui manumittebantur, modo maiorem et iustam libertatem consequebantur et fiebant cives Romani, modo minorem et Latini ex lege Iunia Norbana fiebant, modo inferiorem et fiebant ex lege Aelia Sentia dediticiorum numero. sed dediticiorum quidem pessima condicio iam ex multis temporibus in desuetudinem abiit, Latinorum vero nomen non frequentabatur: ideoque nostra pietas, omnia augere et in meliorem statum reducere desiderans, in duabus constitutionibus hoc emendavit et in pristinum statum reduxit, quia et a primis urbis Romae cunabulis una atque simplex libertas competebat, id est eadem quam habebat manumissor, nisi quod scilicet libertinus sit qui manumittitur, licet manumissor ingenuus sit. et dediticios quidem per constitutionem expulimus, quam promulgavimus inter nostras decisiones, per quas, suggerente nobis Triboniano, viro excelso, quaestore, antiqui iuris altercationes placavimus: Latinos autem Iunianos et omnem quae circa eos fuerat observantiam alia constitutione per eiusdem quaestoris suggestionem correximus, quae inter imperiales radiat sanctiones, et omnes libertos, nullo nec aetatis manumissi nec dominii manumissoris nec in manumissionis modo discrimine habito, sicuti antea observabatur, civitate Romana donavimus: multis additis modis, per quos possit libertas servis cum civitate Romana, quae sola in praesenti est, praestari.

TYTUŁ 5. O Wyzwoleńcach

Wyzwoleńcy to ci, którzy zostali wyzwoleni z legalnej niewoli. Wyzwolenie to nadanie wolności, bo dopóki ktoś jest w niewoli, podlega kontroli i władzy pana, ale wyzwolony zostaje uwolniony od jego władzy. Postępowanie to wywodzi swój początek z Prawa Narodów, ponieważ, zgodnie z Prawem Naturalnym, wszyscy ludzie rodzą się wolni; wyzwolenie nie mogło istnieć, dopóki niewolnictwo było nieznane, ale gdy zostało wprowadzone przez Prawo Narodów, nastąpił przywilej wyzwolenia; i choć początkowo wszyscy ludzie byli określani wspólną nazwą, później, przez Prawo Narodów, zaczęto wyróżniać trzy różne rodzaje osób, a mianowicie: ludzi wolnych; ich przeciwieństwo, niewolników; i trzecią klasę, wyzwoleńców, którzy przestali być niewolnikami.

1. Wyzwolenie dokonuje się na wiele sposobów: w świętych kościołach zgodnie z Konstytucjami Cesarskimi; przez laskę pretora; w obecności przyjaciół; listem; testamentem lub jakimkolwiek innym wskazaniem ostatniej woli. Istnieje również wiele innych metod, które zostały wprowadzone przez dawne konstytucje, a także przez nasze własne, za pomocą których można nadać wolność niewolnikowi.

2. Ponadto, panowie zawsze mogą wyzwalać swoich niewolników, a mogą to nawet czynić idąc ulicą; na przykład, gdy pretor, prokonsul lub namiestnik idzie do łaźni lub teatru.

3. Co więcej, stan wyzwoleńców w dawnych czasach był trojaki, albowiem po wyzwoleniu czasem uzyskiwali pełną i legalną wolność i stawali się obywatelami rzymskimi; czasem nabywali gorszy rodzaj wolności i, na mocy Lex Junia Norbana, stawali się Latynami; a następnie, znowu, uzyskiwali jeszcze mniejszy stopień wolności i, zgodnie z Lex Aelia Sentia, byli zaliczani do dedititii. Ten najniższy stan dedititii dawno temu wyszedł z użycia, a nazwa Latynów również nie jest już często używana. Stąd Nasza dobra wola, pragnąc ulepszyć wszystko i poprawić stan ludzkości, skorygowała to dwoma Konstytucjami i przywróciła tę kwestię do jej dawnego stanu; ponieważ przy założeniu Miasta Rzymu istniał tylko jeden rodzaj wolności, który był taki sam, jaki posiadała strona wyzwalająca; z wyjątkiem sytuacji, gdy wyzwolony był wyzwoleńcem, a strona wyzwalająca była wolno urodzona. Dlatego też znieśliśmy klasę dedititii jedną z Naszych Konstytucji, którą ogłosiliśmy wśród Naszych Decyzji, za pomocą której, na sugestię tego wybitnego męża, Kwestora Tryboniana, rozstrzygnęliśmy sporną kwestię starożytnego prawa. Na sugestię tego samego Kwestora zreformowaliśmy również stan Latynów Juliańskich i wszystko, co z nimi związane, za pomocą innej Konstytucji, która jest widoczna wśród Edyktów Cesarskich, i uczyniliśmy wszystkich wyzwoleńców obywatelami rzymskimi bez dokonywania jakichkolwiek rozróżnień w odniesieniu do wieku, sposobu wyzwolenia lub autorytetu strony wyzwalającej, jak to było dawniej w praktyce; i dodaliśmy kilka innych metod, za pomocą których wolność, wraz z obywatelstwem rzymskim, które jest jedynym rodzajem istniejącym obecnie, może być nadawana niewolnikom.

TIT. 6 Qui Quibus Ex Causis Manumittere Non Possunt

Non tamen cuicunque volenti manumittere licet. nam is qui in fraudem creditorum manumittit nihil agit, quia lex Aelia Sentia impedit libertatem.

1. Licet autem domino, qui solvendo non est, testamento servum suum cum libertate heredem instituere, ut fiat liber heresque ei solus et necessarius, si modo nemo alius ex eo testamento heres extiterit, aut quia nemo heres scriptus sit, aut quia is qui scriptus est qualibet ex causa heres non extiterit. idque eadem lege Aelia Sentia provisum est, et recte: valde enim prospiciendum erat, ut egentes homines, quibus alius heres extaturus non esset, vel servum suum necessarium heredem habeant, qui satisfacturus esset creditoribus, aut, hoc eo non faciente, creditores res hereditarias servi nomine vendant, nec iniuria defunctus afficiatur.

2. Idemque iuris est et si sine libertate servus heres institutus est. quod nostra constitutio non solum in domino qui solvendo non est, sed generaliter constituit, nova humanitatis ratione, ut ex ipsa scriptura institutionis etiam libertas ei competere videatur, cum non est verisimile, eum quem heredem sibi elegit, si praetermiserit libertatis dationem, servum remanere voluisse et neminem sibi heredem fore.

3. In fraudem autem creditorum manumittere videtur, qui vel iam eo tempore quo manumittit solvendo non est, vel qui datis libertatibus desiturus est solvendo esse. praevaluisse tamen videtur, nisi animum quoque fraudandi manumissor habuit, non impediri libertatem, quamvis bona eius creditoribus non sufficiant: saepe enim de facultatibus suis amplius quam in his est sperant homines. itaque tunc intellegimus impediri libertatem, cum utroque modo fraudantur creditores, id est et consilio manumittentis et ipsa re, eo quod bona non suffectura sunt creditoribus.

4. Eadem lege Aelia Sentia domino minori annis viginti non aliter manumittere permittitur, quam si vindicta apud consilium iusta causa manumissionis adprobata fuerit manumissi.

5. Iustae autem manumissionis causae sunt, veluti si quis patrem aut matrem aut filium filiamve aut fratrem sororemve naturales aut paedagogum, nutricem, educatorem aut alumnum alumnamve aut collactaneum manumittat, aut servum procuratoris habendi gratia, aut ancillam matrimonii causa, dum tamen intra sex menses uxor ductatur, nisi iusta causa impediat, et qui manumittitur procuratoris habendi gratia, ne minor septem et decem annis manumittatur.

6. Semel autem causa adprobata, sive vera sive falsa sit, non retractatur.

7. Cum ergo certus modus manumittendi minoribus viginti annis dominis per legem Aeliam Sentiam constitutus sit, eveniebat ut qui quattuordecim annos aetatis expleverit, licet testamentum facere possit et in eo heredem sibi instituere legataque relinquere possit, tamen, si adhuc minor sit annis viginti, libertatem servo dare non poterat. quod non erat ferendum, si is, cui totorum bonorum in testamento dispositio data erat, uni servo libertatem dare non permittebatur. quare nos similiter ei quemadmodum alias res ita et servos suos in ultima voluntate disponere, quemadmodum voluerit, permittimus, ut et libertatem eis possit praestare. sed cum libertas inaestimabilis est et propter hoc ante vicesimum aetatis annum antiquitas libertatem servo dari prohibebat: ideo nos, mediam quodammodo viam eligentes, non aliter minori viginti annis libertatem in testamento dare servo suo concedimus, nisi septimum et decimum annum impleverit et octavum decimum tetigerit. cum enim antiquitas huiusmodi aetati et pro aliis postulare concessit, cur non etiam sui iudicii stabilitas ita eos adiuvare credatur, ut et ad libertates dandas servis suis possint pervenire.

TYTUŁ 6. Kto Nie Może Wyzwalać Innych I Dlaczego Nie Jest To Możliwe

Nikt jednak nie ma prawa nadawać wyzwolenia, kiedy tylko zechce; albowiem jeśli czyni się to w celu oszukania wierzycieli, akt ten jest nieważny, ponieważ Lex Aelia Sentia uniemożliwia nadanie wolności w takich okolicznościach.

1. Pan, który nie jest wypłacalny, może jednak w testamencie ustanowić swojego niewolnika swoim dziedzicem i nadać mu wolność, tak aby stał się wolny oraz jego jedynym i koniecznym dziedzicem; pod warunkiem, że w tymże testamencie nie zostanie ustanowiony żaden inny dziedzic, albo dlatego, że żaden nie został wyznaczony, albo dlatego, że ten, który został wyznaczony, z jakiegoś powodu nie stał się dziedzicem. Postanowienie to zostało wprowadzone przez wspomnianą Lex Aelia Sentia, i to słusznie, albowiem należało zapewnić, aby osoby o ograniczonej majętności, które nie miały innych dziedziców, mogły ustanowić swoich niewolników swoimi koniecznymi dziedzicami w celu zaspokojenia wierzycieli; albo, jeśli tego nie uczynili, wierzyciele mogliby sprzedać majątek spadkowy w imieniu niewolnika, aby nie splamić pamięci zmarłego hańbą.

2. Ta sama zasada ma zastosowanie nawet tam, gdzie niewolnik został ustanowiony dziedzicem bez nadania mu wolności, a to Nasza Konstytucja ustanowiła na nowej podstawie humanizmu, nie tylko w odniesieniu do niewypłacalnego pana, ale ogólnie; i wolność zostaje nadana niewolnikowi przez sam dokument, w którym został ustanowiony dziedzicem, ponieważ jest mało prawdopodobne, że ten, który wybrał go na swojego dziedzica i zaniedbał nadanie mu wolności, chciał, aby pozostał niewolnikiem i aby jego majątek nie miał dziedzica.

3. Uważa się, że nadaje wyzwolenie w celu oszukania swoich wierzycieli ten, kto albo w czasie, gdy to uczynił, był niewypłacalny, albo kto, nadając wolność, stał się przez ten akt niewypłacalny. Jednakże wydaje się, że ustanowiono, iż nadaniu wolności nie będzie się przeszkadzać, chyba że strona wyzwalająca miała zamiar oszustwa, nawet jeśli nie miała wystarczającego majątku, aby zaspokoić swoich wierzycieli; albowiem ludzie często spodziewają się więcej ze swoich zasobów, niż są warte. Rozumiemy zatem, że nadanie wolności jest nieważne, gdy wierzyciele są oszukiwani na jeden z dwóch sposobów, to znaczy przez zamiar strony wyzwalającej i przez sam fakt, gdy majątek nie wystarcza na spłatę wierzycieli.

4. Zgodnie z tą samą Lex Aelia Sentia, gdy pan ma mniej niż dwadzieścia lat, nie wolno mu wyzwalać nikogo, z wyjątkiem nadania wolności przez laskę pretora i po ustaleniu legalnej przyczyny do tego w obecności Rady.

5. Legalne przyczyny wyzwolenia są następujące: na przykład, gdy ktoś pragnie uwolnić z niewoli swojego własnego ojca, matkę, syna, córkę, brata lub siostrę, swojego służącego, swoją opiekunkę, swojego ojca chrzestnego, swoje dziecko chrzestne, swojego syna lub córkę chrzestną, swojego brata chrzestnego, niewolnika płci męskiej w celu uczynienia go swoim agentem, niewolnicę w celu poślubienia jej (pod warunkiem, że stanie się jego żoną w ciągu sześciu miesięcy i nie istnieje żadna legalna przeszkoda). Gdy niewolnik jest wyzwalany, aby zostać agentem, musi mieć w tym czasie nie mniej niż siedemnaście lat.

6. Gdy powód zostanie już zatwierdzony, niezależnie od tego, czy jest prawdziwy, czy fałszywy, nie będzie on później ponownie rozważany.

7. Dlatego, ponieważ pewna metoda wyzwolenia za pomocą testamentu została ustanowiona przez Lex Aelia Sentia w przypadku panów, którzy są niepełnoletni poniżej dwudziestu lat, rezultatem było to, że chociaż każdy, kto miał czternaście lat, mógł sporządzić testament, a tym samym ustanowić dziedzica dla siebie i zapisać legaty, to jednak nie mógł nadać wolności niewolnikowi, jeśli miał w tym czasie mniej niż dwadzieścia lat. Ponieważ jednak wydawało się nietolerowane, że moc dysponowania całym swoim majątkiem w testamencie miałaby być przyznana komukolwiek, a nie wolno byłoby mu nadać wolności jednemu niewolnikowi; dlaczego więc nie powinniśmy mu pozwolić dysponować swoimi niewolnikami w swojej ostatniej woli w dowolny sposób, w jaki chce - tak jak może to czynić ze swoim innym majątkiem - aby mógł nadać im wolność? Ale ponieważ wolność jest bezcenną własnością i z tego powodu starożytni zabronili jej nadawania niewolnikowi przez kogokolwiek poniżej dwudziestego roku życia; dlatego My, w pewnym stopniu, wybierając drogę pośrednią, przyznaliśmy prawo niepełnoletniemu poniżej dwudziestego roku życia do nadawania wolności swojemu niewolnikowi w testamencie, pod warunkiem, że ukończył on siedemnasty rok życia i wszedł w osiemnasty. Albowiem skoro starożytni pozwalali osobom w tym wieku występować w sądzie w imieniu innych, dlaczego nie powinno się uważać, że ich roztropność jest wystarczająca, aby upoważnić ich do korzystania z przywileju nadawania wolności swoim niewolnikom?

TIT. 8 De His Qui Sui Vel Alieni Iuris Sunt

Sequitur de iure personarum alia divisio. nam quaedam personae sui iuris sunt, quaedam alieno iuri subiectae sunt: rursus earum quae alieno iuri subiectae sunt, aliae in potestate parentum, aliae in potestate dominorum sunt. videamus itaque de his quae alieno iuri subiectae sunt: nam si cognoverimus quae istae personae sint, simul intellegemus quae sui iuris sunt. ac prius dispiciamus de his qui in potestate dominorum sunt.

1. In potestate itaque dominorum sunt servi. quae quidem potestas iuris gentium est: nam apud omnes peraeque gentes animadvertere possumus, dominis in servos vitae necisque potestatem esse, et quodcumque per servum adquiritur id domino adquiritur.

2. Sed hoc tempore nullis hominibus, qui sub imperio nostro sunt, licet sine causa legibus cognita et supra modum in servos suos saevire. nam ex constitutione divi Pii Antonini qui sine causa servum suum occiderit, non minus puniri iubetur quam qui servum alienum occiderit. sed et maior asperitas dominorum eiusdem principis constitutione coercetur. nam consultus a quibusdam praesidibus provinciarum de his servis qui ad aedem sacram vel ad statuas principum confugiunt, praecepit, ut si intolerabilis videatur dominorum saevitia, cogantur servos bonis condicionibus vendere, ut pretium dominis daretur: et recte; expedit enim rei publicae, ne quis re sua male utatur. cuius rescripti ad Aelium Marcianum emissi verba haec sunt: 'Dominorum quidem potestatem in suos servos illibatam esse oportet nec cuiquam hominum ius suum detrahi. sed dominorum interest, ne auxilium contra saevitiam vel famen vel intolerabilem iniuriam denegetur his qui iuste deprecantur. ideoque cognosce de querellis eorum qui ex familia Iulii Sabini ad statuam confugerunt, et si vel durius habitos quam aequum est, vel infami iniuria affectos cognoveris, veniri iube, ita ut in potestatem domini non revertantur. qui Sabinus, si meae constitutioni fraudem fecerit, sciet, me admissum severius exsecuturum.'

TYTUŁ 8. O Tych, Którzy Są Swoimi Własnymi Panami Lub Są Pod Władzą Innych

Kolejny podział prawa osób następuje w tym miejscu, ponieważ niektóre osoby są niezależne, a niektóre podlegają władzy innych; i znowu z tych ostatnich, niektóre są pod kontrolą swoich rodziców, a inne pod kontrolą swoich panów. Najpierw zajmiemy się tymi, którzy podlegają władzy innych, albowiem gdy dowiemy się, kim są te osoby, jednocześnie dowiemy się, kim są te, które są niezależne. W pierwszej kolejności rozważmy tych, którzy są pod kontrolą swoich panów.

1. Niewolnicy podlegają kontroli swoich panów, a władza ta wywodzi się z Prawa Narodów, albowiem możemy dostrzec, że wśród niemal wszystkich narodów panowie mają prawo życia i śmierci nad swoimi niewolnikami, i że cokolwiek niewolnik nabywa, należy do jego pana.

2. Obecnie jednak, żadnym osobom, które podlegają Naszej władzy, nie wolno, chyba że z powodu uznanego przez prawa, stosować niezwykłego okrucieństwa wobec swoich niewolników; albowiem przez Konstytucję boskiego Piusa Antonina ten, kto zabija swojego niewolnika bez powodu, nie będzie ukarany z mniejszą surowością niż ten, kto zabija niewolnika innej osoby; a przez Konstytucję tego samego władcy nadmierna surowość panów jest jeszcze bardziej ograniczona; albowiem, skonsultowany przez pewnych namiestników prowincji w sprawie niewolników, którzy uciekają po schronienie do świętego gmachu lub do posągów cesarzy, zadekretował, że jeśli barbarzyństwo panów wydaje się nietolerowane, można ich zmusić do sprzedaży swoich niewolników na korzystnych warunkach i wypłacić im cenę, co jest słusznym postanowieniem; albowiem w interesie Państwa leży, aby nikt nie nadużywał swojej własności. Poniżej znajdują się warunki reskryptu skierowanego do Aeliusa Marcianusa: "Konieczne jest, aby władza panów nad ich niewolnikami była nienaruszona, i aby nikt nie był pozbawiony swojego prawa, ale w interesie panów leży, aby ulga w obliczu szału, głodu lub nieznośnej krzywdy nie była odmawiana tym, którzy sprawiedliwie o nią błagają. Dlatego, weź pod uwagę skargi niewolników Juliusza Sabinusa, którzy uciekli po schronienie do posągu; a jeśli stwierdzisz, że byli traktowani z większą surowością, niż jest to sprawiedliwe, lub doznali jakiejkolwiek niesławnej krzywdy, nakazuj, aby zostali sprzedani, aby nie wrócili pod władzę swojego pana; a jeśli on za pomocą oszustwa będzie próbował uniknąć skutków Mojej Konstytucji, niech wie, że podejmę bardziej rygorystyczne środki."

TIT. 11 De Adoptionibus

Non solum tamen naturales liberi, secundum ea quae diximus, in potestate nostra sunt, verum etiam ii quos adoptamus.

1. Adoptio autem duobus modis fit, aut principali rescripto aut imperio magistratus. imperatoris auctoritate adoptamus eos easve, qui quaeve sui iuris sunt. quae species adoptionis dicitur adrogatio. imperio magistratus adoptamus eos easve qui quaeve in potestate parentium sunt, sive primum gradum liberorum optineant, qualis est filius filia, sive inferiorem, qualis est nepos neptis, pronepos proneptis.

2. Sed hodie ex nostra constitutione, cum filiusfamilias a patre naturali extraneae personae in adoptionem datur, iura potestatis naturalis patris minime dissolvuntur nec quidquam ad patrem adoptivum transit nec in potestate eius est, licet ab intestato iura successionis ei a nobis tributa sunt. si vero pater naturalis non extraneo, sed avo filii sui materno, vel, si ipse pater naturalis fuerit emancipatus, etiam paterno, vel proavo simili modo paterno vel materno, filium suum dederit in adoptionem: in hoc casu quia in unam personam concurrunt et naturalia et adoptionis iura, manet stabile ius patris adoptivi, et naturali vinculo copulatum et legitimo adoptionis modo constrictum, ut et in familia et in potestate huiusmodi patris adoptivi sit.

3. Cum autem impubes per principale rescriptum adrogatur, causa cognita adrogatio permittitur et exquiritur causa adrogationis, an honesta sit expediatque pupillo, et cum quibusdam condicionibus adrogatio fit, id est ut caveat adrogator personae publicae, hoc est tabulario, si intra pubertatem pupillus decesserit, restituturum se bona illis qui, si adoptio facta non esset, ad successionem eius venturi essent. item non alias emancipare eos potest adrogator, nisi causa cognita digni emancipatione fuerint et tunc sua bona eis reddat. sed et si decedens pater eum exheredaverit vel vivus sine insta causa eum emancipaverit, iubetur quartam partem ei suorum bonoram relinquere, videlicet praeter bona quae ad patrem adoptivum transtulit et quorum commodum ei adquisivit postea.

4. Minorem natu non posse maiorem adoptare placet: adoptio enim naturam imitatur et pro monstro est ut maior sit filius quam pater. debet itaque is qui sibi per adrogationem vel adoptionem filium facit, plena pubertate, id est decem et octo annis praecedere.

5. Licet autem et in locum nepotis vel neptis vel in locum pronepotis vel proneptis vel deinceps adoptare, quamvis filium quis non habeat.

6. Et tam filium alienum quis in locum nepotis potest adoptare, quam nepotem in locum filii.

7. Sed si quis nepotis loco adoptet vel quasi ex eo filio, quem habet iam adoptatum, vel quasi ex illo quem naturalem in sua potestate habet: in eo casu et filius consentire debet, ne ei invito suus heres adgnascatur. sed ex contrario si avus ex filio nepotem dat in adoptionem, non est necesse filium consentire.

8. In plurimis autem causis adsimilatur is, qui adoptatus vel adrogatus est, ei qui ex legitimo matrimonio natus est. et ideo si quis per imperatorem sive apud praetorem vel apud praesidem provinciae non extraneum adoptaverit, potest eundem alii in adoptionem dare.

9. Sed et illud utriusque adoptionis commune est, quod et hi, qui generare non possunt, quales sunt spadones, adoptare possunt, castrati autem non possunt.

10. Feminae quoque adoptare non possunt, quia nec naturales liberos in potestate sua habent: sed ex indulgentia principis ad solatium liberorum amissorum adoptare possunt.

11. Illud proprium est illius adoptionis, quae per sacrum oraculum fit, quod is qui liberos in potestate habet, si se adrogandum dederit, non solum ipse potestati adrogatoris subicitur, sed etiam liberi eius in eiusdem fiunt potestate tamquam nepotes. sic enim et divus Augustus non ante Tiberium adoptavit, quam is Germanicum adoptavit: ut protinus adoptione facta incipiat Germanicus Augusti nepos esse.

12. Apud Catonem bene scriptum refert antiquitas, servi si a domino adoptati sint, ex hoc ipso posse liberari. unde et nos eruditi in nostra constitutione etiam eum servum quem dominus actis intervenientibus filium suum nominaverit liberum esse constituimus, licet hoc ad ius filii accipiendum ei non sufficit.

TYTUŁ 11. O Adopcji

Nie tylko nasze naturalne dzieci są pod naszą władzą, jak już wspomniałem, ale także ci, których adoptujemy.

1. Adopcja jest dokonywana na dwa sposoby: albo przez Reskrypt Cesarski, albo przez nakaz urzędnika. Z władzy cesarza każdy może adoptować osoby obojga płci, które są swoimi własnymi panami, a ten rodzaj adopcji nazywa się arrogacją. Na mocy nakazu urzędnika, legalne jest dla każdego adoptowanie osób obojga płci, które są pod władzą ojcowską, niezależnie od tego, czy należą do pierwszego stopnia potomków, jak syn lub córka, czy do niższego stopnia, jak wnuk lub wnuczka, prawnuk lub prawnuczka.

2. Obecnie jednak, zgodnie z jedną z Naszych Konstytucji, kiedy syn w rodzinie jest oddawany w adopcję przez swojego naturalnego ojca obcemu, prawa jego naturalnego ojca do władzy w żaden sposób nie są znoszone, ani żadne z nich nie przechodzą na ojca adopcyjnego, ani syn nie podlega jego kontroli, chociaż My pozwalamy mu cieszyć się prawami sukcesji, jeśli jego ojciec adopcyjny umrze bez testamentu. Jednakże, jeśli jego naturalny ojciec oddał swojego syna w adopcję nie obcemu, ale dziadkowi macierzyńskiemu swojego syna; lub jeśli jego naturalny ojciec został wyzwolony i oddał go w adopcję nawet swojemu dziadkowi ojczystemu lub pradziadkowi, albo swojemu pradziadkowi macierzyńskiemu w ten sam sposób; w tych przypadkach, jako że zarówno naturalne prawa, jak i te z adopcji są zjednoczone w jednej i tej samej osobie, władza ojca adopcyjnego pozostaje ustalona, będąc połączona przez więź naturalną i wzmocniona przez legalną metodę adopcji, tak że syn zarówno należy do rodziny, jak i podlega władzy ojcowskiej tego rodzaju ojca adopcyjnego.

3. Kiedy jednak osoba, która nie osiągnęła jeszcze wieku dojrzałości, jest arrogowana przez Reskrypt Cesarski, arrogacja jest dozwolona tylko po dokładnym zbadaniu okoliczności i przeanalizowaniu powodu arrogacji, aby upewnić się, czy jest on honorowy i korzystny dla nieletniego; a arrogacja musi być ustanowiona pod pewnymi warunkami, to znaczy, strona adoptująca musi złożyć zabezpieczenie u jakiejś publicznej osoby, a mianowicie notariusza, że jeśli nieletni umrze przed osiągnięciem dojrzałości, odda jego majątek tym, którzy mieliby prawo do sukcesji, gdyby adopcja nie miała miejsca. Ponadto, arrogator nie może wyzwalać swoich adoptowanych dzieci, chyba że, po odpowiednim zbadaniu, zostaną one uznane za godne wyzwolenia, a wtedy musi zwrócić im ich majątek. I znowu, jeśli ojciec, umierając, wydziedziczy swojego adoptowanego syna, lub, żyjąc, wyzwoli go bez słusznej przyczyny, jest zobowiązany dać mu czwartą część swojego majątku, oprócz tego, co przyniósł swojemu adoptowanemu ojcu i z czego później uzyskał dla niego korzyść.

4. Uważa się, że nieletni nie może adoptować kogoś starszego od siebie, ponieważ adopcja naśladuje naturę, a to potworne, by syn był starszy od swojego ojca. Dlatego ten, kto przyjmuje dla siebie syna albo przez arrogację, albo adopcję, powinien to zrobić w pełnym wieku dojrzałości, to znaczy powinien być od niego starszy o osiemnaście lat.

5. Legalne jest również adoptowanie osoby, by zajęła miejsce wnuka, prawnuka, wnuczki lub prawnuczki, lub dowolnego dalszego potomka, chociaż dana strona może nie mieć syna.

6. Każdy może również adoptować syna innej osoby jako swojego własnego wnuka, lub wnuka innej osoby jako swojego syna.

7. Jednakże, gdy ktoś adoptuje osobę zamiast swojego wnuka albo jako dziecko syna, którego już adoptował, albo zamiast dziecka syna pod swoją władzą, w tym przypadku syn powinien wyrazić zgodę, aby nie dano mu odpowiedniego dziedzica wbrew jego woli; ale z drugiej strony, gdy dziadek oddaje swojego wnuka w adopcję, nie jest konieczne, aby jego syn wyrażał zgodę.

8. Adoptowany lub arrogowany syn pod wieloma względami przypomina tego, który urodził się w legalnym małżeństwie, i dlatego jeśli ktoś adoptuje innego przez Reskrypt Cesarski, lub przed Pretorem lub Namiestnikiem prowincji, a adoptowana strona nie jest obca, może go oddać w adopcję innemu.

9. Jest to regulacja wspólna dla obu rodzajów adopcji, że ci, którzy nie mogą spłodzić, na przykład ci, którzy urodzili się bez mocy prokreacyjnej, jak naturalni eunuchowie, mogą adoptować; ale osoby, które zostały wykastrowane, nie mogą tego robić.

10. Kobiety również nie mogą adoptować, ponieważ nie mają nawet kontroli nad swoimi własnymi dziećmi, ale z pobłażliwości cesarza mogą to robić jako pociechę po straconych dzieciach.

11. Specyficzne dla adopcji, która jest dokonywana przez reskrypt, jest również to, że gdy mężczyzna, który ma dzieci pod swoją władzą, pozwala, aby został arrogowany, nie tylko on sam jest wprowadzany pod władzę strony go adoptującej, ale jego dzieci również są podporządkowane władzy tego ostatniego jako wnuki; i zgodnie z tą zasadą, boski August nie adoptował Tyberiusza, dopóki on sam nie adoptował Germanika, tak aby mógł zacząć być wnukiem Augusta natychmiast po dokonaniu adopcji.

12. Starożytność przypisuje odpowiednie stwierdzenie Katonowi, mianowicie, że gdy niewolnicy są adoptowani przez swojego pana, są wyzwalani przez sam ten akt; i dlatego My, akceptując tę opinię, włączyliśmy w jedną z Naszych Konstytucji, że gdy pan wymieni swojego niewolnika jako syna w publicznym dokumencie, stanie się on wolny, chociaż to nie wystarczy, aby nadać mu prawa syna.

TIT. 10 De Nuptiis

Iustas autem nuptias inter se cives Romani contrahunt, qui secundum praecepta legum coeunt, masculi quidem puberes, feminae autem viripotentes, sive patresfamilias sint sive filiifamilias, dum tamen filiifamilias et consensum habeant parentum, quorum in potestate sunt. nam hoc fieri debere et civilis et naturalis ratio suadet in tantum ut iussum parentis praecedere debeat. unde quaesitum est, an furiosi filia nubere aut furiosi filius uxorem ducere possit? cumque super filio variabatur, nostra processit decisio, qua permissum est ad exemplum filiae furiosi filium quoque posse et sine patris interventu matrimonium sibi copulare secundum datum ex constitutione modum.

1. Ergo non omnes nobis uxores ducere licet: nam quarundam nuptiis abstinendum est: inter eas enim personas quae parentum liberorumve locum inter se optinent nuptiae contrahi non possunt, veluti inter patrem et filiam vel avum et neptem vel matrem et filium vel aviam et nepotem et usque ad infinitum: et si tales personae inter se coierunt, nefarias atque incestas nuptias contraxisse dicuntur. et haec adeo ita sunt ut, quamvis per adoptionem parentum liberorumve loco sibi esse coeperint, non possint inter se matrimonio iungi, in tantum ut etiam dissoluta adoptione idem iuris maneat: itaque eam quae tibi per adoptionem filia aut neptis esse coeperit, non poteris uxorem ducere, quamvis eam emancipaveris.

2. Inter eas quoque personas, quae ex transverso gradu cognationis iunguntur, est quaedam similis observatio, sed non tanta. sane enim inter fratrem sororemque nuptiae prohibitae sunt, sive ab eodem patre eademque matre nati fuerint, sive ex alterutro eorum. sed si qua per adoptionem soror tibi esse coeperit, quamdiu quidem constat adoptio sane inter te et eam nuptiae consistere non possunt: cum vero per emancipationem adoptio dissoluta sit, poteris eam uxorom ducere: sed et si tu emancipatus fueris, nihil est impedimento nuptiis. et ideo constat, si quis generum adoptare velit, debere eum ante filiam suam emancipare: et si quis velit nurum adoptare, debere eum ante filium emancipare.

3. Fratris vel sororis filiam uxorem ducere non licet. sed nec neptem fratris vel sororis ducere quis potest, quamvis quarto gradu sint. cuius enim filiam uxorem ducere non licet, eius neque neptem permittitur. eius vero mulieris quam pater tuus adoptavit filiam non videris impediri uxorem ducere, quia neque naturali neque civili iure tibi coniungitur.

4. Duorum autem fratrum vel sororum liberi vel fratris et sororis iungi possunt.

5. Item amitam licet adoptivam uxorem ducere non licet, item materteram, quia parentum loco habentur. qua ratione verum est, magnam quoque amitam et materteram magnam prohiberi uxorem ducere.

6. Adfinitatis quoque veneratione quarundam nuptiis abstinere necesse est. ut ecce privignam aut nurum uxorem ducere non licet, quia utraeque filiae loco sunt. quod scilicet ita accipi debet, si fuit nurus aut privigna: nam si adhuc nurus est, id est si adhuc nupta est filio tuo, alia ratione uxorem eam ducere non poteris, quia eadem duobus nupta esse non potest: item si adhuc privigna tua est, id est si mater eius tibi nupta est, ideo eam uxorem ducere non poteris, quia duas uxores eodem tempore habere non licet.

7. Socrum quoque et novercam prohibitum est uxorem ducere, quia matris loco sunt. quod et ipsum dissoluta demum adfinitate procedit: alioquin si adhuc noverca est, id est si adhuc patri tuo nupta est, communi iure impeditur tibi nubere, quia eadem duobus nupta esse non potest: item si adhuc socrus est id est si adhuc filia eius tibi nupta est, ideo impediuntur nuptiae, quia duas uxores habere non possis.

8. Mariti tamen filius ex alia uxore et uxoris filia ex alio marito vel contra matrimonium recte contrahunt, licet habeant fratrem sororemve ex matrimonio postea contracto natos.

9. Si uxor tua post divortium ex alio filiam procreaverit, haec non est quidem privigna tua, sed Iulianus huiusmodi nuptiis abstinere debere ait: nam nec sponsam filii nurum esse nec patris sponsam novercam esse, rectius tamen et iure facturos eos, qui huiusmodi nuptiis se abstinuerint.

10. Illud certum est serviles quoque cognationes impedimento esse nuptiis, si forte pater et filia aut frater et soror manumissi fuerint.

11. Sunt et aliae personae, quae propter diversas rationes nuptias contrahere prohibentur, quas in libris digestorum seu pandectarum ex veteri iure collectarum enumerari permisimus.

12. Si adversus ea quae diximus aliqui coierint, nec vir nec uxor nec nuptiae nec matrimonium nec dos intellegitur. itaque ii qui ex eo coitu nascuntur in potestate patris non sunt, sed tales sunt, quantum ad patriam potestatem pertinet, quales sunt ii quos mater vulgo concepit. nam nec hi patrem habere intelleguntur, cum his etiam incertus est: unde solent filii spurii appellari, vel a Graeca voce quasi ???????? concepti vel quasi sine patre filii. sequitur ergo, ut et dissoluto tali coitu nec dotis exactioni locus sit. qui autem prohibitas nuptias coeunt et alias poenas patiuntur, quae sacris constitutionibus continentur.

13. Aliquando autem evenit, ut liberi quidem statim ut nati sunt in potestate parentum non fiant, postea autem redigantur in potestatem. qualis est is qui dum naturalis fuerat postea curiae datus potestati patris subicitur. nec non is qui a muliere libera procreatus, cuius matrimonium minime legibus interdictum fuerat sed ad quam pater consuetudinem habuerat. postea ex nostra constitutione, dotalibus instrumentis compositis, in potestate patris efficitur: quod et alii si ex eodem matrimonio non fuerint procreati, similiter nostra constitutio praebuit.

TYTUŁ 10. O Małżeństwie

Obywatele rzymscy zawierają legalne małżeństwo, gdy są połączeni zgodnie z przepisami prawa, a mężczyźni osiągnęli wiek dojrzałości, a kobiety są zdolne do rodzenia dzieci, niezależnie od tego, czy są głowami rodzin, czy dziećmi w rodzinach; jeśli ci drudzy mają również zgodę krewnych, pod których władzą mogą być, ponieważ należy ją uzyskać, a zarówno prawo cywilne, jak i naturalne wymaga, aby została ona wcześniej zabezpieczona. Dlatego pytano, czy córka osoby chorej psychicznie może wyjść za mąż, lub czy syn osoby chorej psychicznie może wziąć żonę; a ponieważ istniały różne opinie dotyczące syna, My wydaliśmy decyzję, na mocy której jest dozwolone, aby syn osoby chorej psychicznie, tak jak córka, mógł również w sposób przepisany przez Naszą Konstytucję zawrzeć małżeństwo bez interwencji swojego ojca.

1. Nie możemy jednak poślubić każdej kobiety, albowiem musimy powstrzymać się od zawierania małżeństwa z niektórymi z nich. Stąd, małżeństwo nie może mieć miejsca tam, gdzie istnieje pokrewieństwo rodziców lub dzieci; jak na przykład między ojcem a córką, dziadkiem a wnuczką, matką a synem, babcią a wnukiem, i tak dalej w odniesieniu do wszystkich innych stopni; a jeśli takie osoby współżyją ze sobą, mówi się, że zawarły hańbiące i kazirodcze małżeństwo. Zasady te mają tak ogólne zastosowanie, że nawet jeśli strony są w pokrewieństwie rodziców lub dzieci względem siebie przez adopcję, nie mogą być zjednoczone w małżeństwie; a nawet po rozwiązaniu adopcji, to samo prawne ograniczenie istnieje; i dlatego nie możesz wziąć za żonę żadnej kobiety, która była twoją adoptowaną córką lub wnuczką, nawet jeśli ją wyzwoliłeś.

2. Podobna zasada ma zastosowanie do osób spokrewnionych w stopniu pobocznym, ale nie jest ona tak surowa. Małżeństwo jest rzeczywiście zabronione między bratem a siostrą, niezależnie od tego, czy są potomstwem tego samego ojca czy matki, czy też tylko jednego z nich; ale gdy kobieta staje się twoją siostrą przez adopcję, małżeństwo nie może być zawarte między tobą a nią, dopóki adopcja istnieje, ale po rozwiązaniu adopcji przez wyzwolenie, możesz ją poślubić, a także jeśli zostałeś wyzwolony, nie istnieje żadna przeszkoda dla małżeństwa. Z tego powodu ustanowiono zasadę, że jeśli ktoś pragnie adoptować swojego zięcia, musi najpierw wyzwolić swoją córkę; a jeśli ktoś pragnie adoptować swoją synową, musi wcześniej wyzwolić swojego syna.

3. Jest niezgodne z prawem poślubienie córki swojego brata lub siostry; ani nikt nie może poślubić wnuczki swojego brata lub siostry, chociaż są oni spokrewnieni w czwartym stopniu; albowiem kiedykolwiek nie jest legalne zawarcie małżeństwa z córką kogoś, małżeństwo z jego wnuczką jest również zabronione. Nie jesteś jednak powstrzymana od poślubienia córki kobiety adoptowanej przez twojego ojca, z tej przyczyny, że nie jest ona z tobą spokrewniona ani prawem naturalnym, ani cywilnym.

4. Dzieci dwóch braci lub sióstr, albo brata i siostry, mogą zawrzeć małżeństwo.

5. Co więcej, mężczyzna nie może poślubić swojej ciotki ze strony ojca, nawet jeśli została adoptowana, ani nie może poślubić swojej ciotki ze strony matki, ponieważ stoją one w pokrewieństwie przodków; i z tego samego powodu słusznie jest ci zabronione poślubienie twojej ciotki w dalszej linii, ani ze strony ojca, ani ze strony matki.

6. Konieczne jest również unikanie małżeństwa z niektórymi kobietami z powodu szacunku dla powinowactwa. Na przykład, poślubienie pasierbicy lub synowej nie jest dozwolone z tej przyczyny, że obie stoją w pokrewieństwie córek; ale należy rozumieć, że dana kobieta była albo synową, albo pasierbicą, albowiem jeśli nadal jest synową i jest zamężna z twoim synem, nie możesz jej wziąć za żonę z innego powodu, to znaczy, ponieważ ta sama kobieta nie może być zamężna z dwoma mężczyznami; a jeśli nadal jest twoją pasierbicą, to znaczy, jeśli jej matka jest zamężna z tobą, nie możesz zawrzeć z nią małżeństwa, ponieważ nie jest legalne mieć dwóch żon w tym samym czasie.

7. Poślubienie teściowej lub macochy jest również zabronione, z powodu ich pokrewieństwa macierzyńskiego, a zasada ta również ma zastosowanie tylko po ustaniu powinowactwa; w przeciwnym razie, jeśli nadal jest twoją macochą i jest zamężna z twoim ojcem, jesteś powstrzymana od poślubienia jej przez ogólną zasadę, że ta sama kobieta nie może być zamężna z dwoma mężczyznami; a jeśli nadal jest twoją teściową, to znaczy, jeśli jej córka jest nadal zamężna z tobą, małżeństwo nie może mieć miejsca z tej przyczyny, że nie możesz mieć dwóch żon w tym samym czasie.

8. Syn męża z inną żoną i córka żony z innym mężem, lub vice-versa, mogą legalnie zawrzeć małżeństwo, chociaż mogą mieć brata lub siostrę, którzy są potomstwem później zawartego małżeństwa.

9. Gdy twoja żona po rozwodzie ma córkę z innym mężem, ta ostatnia nie jest twoją pasierbicą, ale Julian mówi, że powinieneś powstrzymać się od małżeństwa z tego rodzaju kobietą; albowiem narzeczona twojego syna nie jest twoją synową, ani narzeczona twojego ojca, twoją teściową, a mimo to ci, którzy unikają małżeństwa z tego rodzaju osobami, postępują bardziej prawidłowo i legalnie.

10. To, że pokrewieństwo istniejące wśród niewolników jest przeszkodą dla małżeństwa, jest pewne, gdy ojciec i córka, lub brat i siostra zostali wyzwoleni.

11. Istnieją również inne osoby, którym z różnych powodów zabrania się zawierania małżeństwa, a te My pozwoliliśmy wymienić w księgach Digestów lub Pandektów skompilowanych ze starożytnego prawa.

12. Gdy osoby współżyją wbrew prawom, które My przepisaliśmy, nie rozumie się, że istnieje ani związek męża lub żony, ani ceremonia zaślubin, małżeństwo, ani posag; stąd ci, którzy rodzą się z tego współżycia, nie są pod władzą swoich ojców, lecz w odniesieniu do wspomnianej władzy są w tej samej kategorii co ci, których matka poczęła w luźnym związku; albowiem ci również są rozumiani jako nieposiadający ojca, ponieważ ten ostatni jest niepewny; stąd są oni zwykle określani jako dzieci spuria, albo od greckiego słowa oznaczającego "poczęty na chybił trafił", albo dlatego, że są dziećmi bez ojca. Wynika z tego, że gdy taki związek jest rozwiązany, nie ma roszczenia o zwrot posagu; a ponadto, ci, którzy zawierają zabronione małżeństwo, podlegają innym karom, które są określone w Konstytucjach Cesarskich.

13. Czasami zdarza się, że dzieci nie są pod władzą ojcowską, gdy się rodzą, ale są jej później podporządkowane. Taka jest osoba, która będąc synem naturalnym, jest później wprowadzana pod kontrolę swojego ojca poprzez zostanie członkiem curia. Należy do tej klasy również ten, kto rodzi się z wolnej kobiety, z którą małżeństwo nie było w żaden sposób zabronione przez prawa, ale z którą jego ojciec miał zwyczaj współżyć; i który został później wprowadzony pod władzę swojego ojca za pomocą instrumentów posagowych wykonanych zgodnie z postanowieniami Naszej Konstytucji. Nasza Konstytucja również daje mu tę korzyść, nawet jeśli istnieją inne dzieci, potomstwo tego samego małżeństwa.

TIT. 12 Quibus Modis Ius Potestatis Solvitur

Videamus nunc, quibus modis ii qui alieno iuri subiecti sunt eo iure liberantur. et quidem servi quemadmodum potestate liberantur, ex his intellegere possumus quae de servis manumittendis superius exposuimus. Hi vero qui in potestate parentis sunt mortuo eo sui iuris fiunt. sed hoc distinctionem recipit. nam mortuo patre sane omnimodo filii filiaeve sui iuris efficiuntur. mortuo vero avo non omnimodo nepotes neptesque sui iuris fiunt, sed ita si post mortem avi in potestatem patris sui recasuri non sunt: itaque si moriente avo pater eorum et vivit et in potestate patris sui est, tunc post obitum avi in potestate patris sui fiunt: si vero is quo tempore avus moritur aut iam mortuus est aut exiit de potestate patris, tunc hi, quia in potestatem eius cadere non possunt, sui iuris fiunt.

1. Cum autem is, qui ob aliquod maleficium in insulam deportatur, civitatem amittit, sequitur ut, quia eo modo ex numero civium Romanorum tollitur, perinde acsi mortuo eo desinant liberi in potestate eius esse. pari ratione et si is qui in potestate parentis sit in insulam deportatus fuerit, desinit in potestate parentis esse. sed si ex indulgentia principali restituti fuerint, per omnia pristinum statum recipiunt.

2. Relegati autem patres in insulam in potestate sua liberos retinent: et e contario liberi relegate in postestate parentum remanent.

3. Poenae servus effectus filios in potestate habere desinit. servi autem poenae efficiuntur, qui in metallum damnantur et qui bestiis subiciuntur.

4. Filius familias si militaverit, vel si senator vel consul fuerit factus, manet in patris potestate. militia enim vel consularia dignitas patris potestate filium non liberat. sed ex constitutione nostra summa patriciatus dignitas illico ab imperialibus codicillis praestitis a patria potestate liberat. quis enim patiatur patrem quidem posse per emancipationis modum suae potestatis nexibus filiam relaxare, imperatoriam autem celsitudinem non valere eum quem sibi patrem elegit ab aliena eximere potestate?

5. Si ab hostibus captus fuerit parens, quamvis servus hostium fiat, tamen pendet, ius liberorum propter ius postliminii: quia hi qui ab hostibus capti sunt si reversi fuerint, omnia pristina iura recipiunt. idcirco reversus et liberos habebit in potestate, quia postliminium fingit eum qui captus est semper in civitate fuisse: si vero ibi decesserit, exinde, ex quo captus est pater, filius sui iuris fuisse videtur. ipse quoque filius neposve si ab hostibus captus fuerit, similiter dicimus propter ius postliminii ius quoque potestatis parentis in suspenso esse. dictum est autem postliminium a limine et post, et eum qui ab hostibus captus in fines nostros postea pervenit postliminio reversum recte dicimus. nam limina sicut in domibus finem quendam faciunt, sic et imperii finem limen esse veteres voluerunt. hinc et limes dictus est quasi finis quidam et terminus. ab eo postliminium dictum quia eodem limine revertebatur quo amissus erat. sed et qui victis hostibus recuperatur, postliminio rediisse existimatur.

6. Praeterea emancipatione quoque desinunt liberi in potestate parentum esse. sed ea emancipatio antea quidem vel per antiquam legis observationem procedebat, quae per imaginarias venditiones et intercedentes manumissiones celebrabatur, vel ex imperiali rescripto. nostra autem providentia et hoc in melius per constitutionem reformavit, ut, fictione pristina explosa, recta via apud competentes iudices vel magistratus parentes intrent et filios suos vel filias vel nepotes vel neptes ac deinceps sua manu dimitterent. et tunc ex edicto praetoris in huius filii vel filiae, nepotis vel neptis, bonis, qui vel quae a parente manumissus vel manumissa fuerit, eadem iura praestantur parenti quae tribuuntur patrono in bonis liberti: et praeterea si impubes sit filius vel filia vel ceteri, ipse parens ex manumissione tutelam eius nanciscitur.

7. Admonendi autem sumus liberum esse arbitrium ei, qui filium et ex eo nepotem vel neptem in potestate habebit, filium quidem de potestate dimittere, nepotem vero vel neptem retinere: et ex diverso filium quidem in potestate retinere, nepotem vero vel neptem manumittere (eadem et de pronepote vel pronepte dicta esse intellegantur), vel omnes sui iuris efficere.

8. Sed et si pater filium, quem in potestate habet, avo vel proavo naturali secundum nostras constitutiones super his habitas in adoptionem dederit, id est si hoc ipsum, actis intervenientibus, apud competentem iudicem manifestavit, praesente eo qui adoptatur, et non contradicente nec non eo qui adoptat, solvitur quidem ius potestatis patris naturalis, transit autem in huiusmodi parentem adoptivum, in cuius persona adoptionem plenissimam esse antea diximus.

9. Illud autem scire oportet, quod, si nurus tua ex filio tuo conceperit et filium postea emancipaveris vel in adoptionem dederis praegnante nuru tua, nihilo minus quod ex ea nascitur, in potestate tua nascitur: quod si post emancipationem vel adoptionem fuerit conceptum, patris sui emancipati vel avi adoptivi potestati subicitur:

10. et quod neque naturales liberi neque adoptivi ullo paene modo possunt cogere parentum de potestate sua eos dimittere.

TYTUŁ 12. W Jaki Sposób Prawo Władzy Ojcowskiej Jest Zznoszone

Zbadajmy teraz, w jaki sposób osoby podlegające władzy innych są z tej władzy wyzwalane. Z tego, co wyjaśniłyśmy powyżej w odniesieniu do wyzwolenia niewolników, możemy dowiedzieć się, w jaki sposób są oni uwalniani z tego ograniczenia. Natomiast ci, którzy są pod kontrolą krewnego, stają się niezależni po jego śmierci, ale to podlega rozróżnieniu; albowiem, bez wątpienia, gdy umiera ojciec, jego syn i córka w każdym przypadku stają się swoimi własnymi panami. Jednakże, gdy umiera dziadek, jego wnuki i wnuczki nie zawsze stają się niezależne, ale tylko wtedy, gdy po śmierci swojego dziadka nie stają się ponownie podległe władzy swojego ojca. Dlatego, jeśli gdy dziadek umiera, ich ojciec nadal żyje i jest pod władzą swojego ojca, to po śmierci ich dziadka stają się podlegli władzy swojego ojca; ale jeśli w czasie, gdy ich dziadek umarł, ich ojciec był albo martwy, albo przeszedł spod kontroli swojego ojca, to wspomniane wnuki stają się swoimi własnymi panami, ponieważ nie mogą stać się podległe jego władzy.

1. Ale gdy ktoś zostaje zesłany na jakąś wyspę z powodu przestępstwa i traci swoje obywatelstwo, wynika z tego, że dzieci osoby usuniętej w ten sposób z grona obywateli rzymskich przestają być pod jego kontrolą, tak jakby był martwy. Z podobnego powodu, jeśli ktoś pod władzą ojcowską zostaje zesłany na wyspę, przestaje być pod kontrolą swoich krewnych; ale jeśli zostanie przywrócony przez łaskę cesarską, taka osoba odzyskuje swój dawny status pod każdym względem.

2. Ojcowie, którzy zostali czasowo zesłani na wyspę, zachowują władzę nad swoimi dziećmi, a z drugiej strony, dzieci zesłane w takich okolicznościach, pozostają pod kontrolą rodzicielską.

3. Każdy, kto zostaje uczyniony niewolnikiem w ramach kary, przestaje mieć władzę nad swoimi dziećmi, a osoby stają się niewolnikami w ramach kary, które są skazywane na kopalnie lub wystawiane na dzikie zwierzęta.

4. Gdy syn w rodzinie służy w wojsku lub staje się senatorem lub konsulem, nadal pozostaje pod władzą swojego ojca, albowiem ani służba wojskowa, ani godność konsularna nie uwalnia syna od kontroli ojcowskiej. Jednakże, zgodnie z jedną z Naszych Konstytucji, najwyższa ranga patrycjuszowska uwalnia tego, kto ją otrzymuje, od władzy ojcowskiej, gdy tylko dostarczone zostanie cesarskie nadanie; albowiem kto mógłby tolerować, że ojciec miałby moc uwolnienia swojego syna z więzów swojej władzy za pomocą wyzwolenia, podczas gdy Cesarska Godność nie mogłaby wystarczyć do uwolnienia spod kontroli innego tego, kogo wybrał dla siebie na ojca.

5. Gdy ojciec został schwytany przez wroga, chociaż tymczasowo staje się niewolnikiem tego ostatniego, niemniej jednak, przez prawo postliminium, jego władza nad dziećmi jedynie pozostaje w zawieszeniu; ponieważ jeśli ci, którzy zostali schwytani przez wroga, powracają, odzyskują wszystkie swoje dawne prawa; i dlatego, po jego powrocie, będzie miał swoje dzieci pod swoją władzą, ponieważ prawo postliminium stwarza fikcję, że jeniec nigdy nie był nieobecny; ale jeśli umrze w niewoli, jego syn staje się swoim własnym panem od momentu, gdy jego ojciec został wzięty do niewoli. Znowu, jeśli syn lub wnuk zostaje schwytany przez wroga, oświadczamy, że w podobny sposób prawo władzy ojcowskiej jest zawieszone przez prawo postliminium. Termin postliminium pochodzi od limen i post, tak że mówimy poprawnie, gdy mówimy, że człowiek, który został schwytany przez wroga, a następnie wraca w nasze granice, powraca przez postliminium: albowiem tak jak progi stanowią rodzaj granicy w domach, starożytni również uważali granicę Cesarstwa za próg. Stąd również pochodzi termin limes, który jest, niejako, końcem i granicą. Postliminium zatem jest tak nazwane, ponieważ osoba wraca przez identyczny próg, z którego została stracona. Każdy, kto zostaje odzyskany od podbitych wrogów, jest uważany za powracającego przez postliminium.

6. Dzieci również przestają być pod kontrolą swoich przodków przez emancypację, a ta emancypacja była dawniej wprowadzana w życie przez starożytne przestrzeganie prawa, co było dokonywane za pomocą fikcyjnych sprzedaży i pośrednich wyzwoleń, lub przez Reskrypt Cesarski. Nasza przezorność jednak, za pomocą Konstytucji, wprowadziła zmianę na lepsze, tak aby po obaleniu starożytnej fikcji, krewni mogli udać się bezpośrednio przed właściwych sędziów lub urzędników i osobiście uwolnić spod swojej władzy swoich synów lub córki, wnuków lub wnuczki, lub innych bardziej odległych potomków. A następnie, zgodnie z Edyktem Pretora, te same prawa są przyznawane krewnym w odniesieniu do majątku wspomnianego syna lub córki, wnuka lub wnuczki, którzy zostali wyzwoleni przez wspomnianego krewnego, jakie są przyznawane patronowi w odniesieniu do majątku jego wyzwoleńca; a ponadto, jeśli syn lub córka, lub inni potomkowie nie osiągnęli dojrzałości, krewny uzyskuje nad nimi opiekę z powodu emancypacji.

7. Musimy również pamiętać, że każdy, kto ma syna pod swoją kontrolą, a także wnuka lub wnuczkę przez niego, jest całkowicie wolny, aby uwolnić swojego syna spod swojej władzy i zachować swojego wnuka lub wnuczkę pod nią; i, z drugiej strony, zachować swojego syna we własnej władzy i wyzwolić swojego wnuka lub wnuczkę (i należy rozumieć, że ta sama zasada ma zastosowanie do prawnuka lub prawnuczki), lub uczynić ich wszystkich swoimi własnymi panami.

8. Ale gdy ojciec, który ma syna pod swoją kontrolą, oddaje go w adopcję swojemu naturalnemu dziadkowi lub pradziadkowi, zgodnie z Naszymi Konstytucjami uchwalonymi w tym celu; to znaczy, jeśli przejawia tę intencję za pomocą odpowiedniego dokumentu wykonanego w obecności właściwego urzędnika, przy czym strona, która ma być adoptowana, jest obecna w tym czasie i nie sprzeciwia się - a jeśli strona, która dokonuje adopcji, tego nie robi - prawo naturalnego rodzica jest gaszone i przechodzi na ojca adopcyjnego w ten sposób; w stosunku do którego, jak wcześniej stwierdziłyśmy, adopcja jest całkowicie zakończona.

9. Należy również zauważyć, że jeśli twoja synowa poczęła dziecko z twoim synem, a ty następnie wyzwolisz tego ostatniego, lub oddasz go w adopcję, podczas gdy twoja synowa jest w ciąży, dziecko urodzone przez nią jest niemniej jednak urodzone pod twoją władzą; ale gdy jest poczęte po wyzwoleniu lub adopcji, podlega władzy swojego ojca adopcyjnego lub dziadka.

10. Należy również zauważyć, że nie ma prawie żadnego sposobu, w jaki albo naturalne, albo adoptowane dzieci mogą zmusić przodka do uwolnienia ich spod jego kontroli.

TIT. 13 De Tutelis

Transeamus nunc ad aliam divisionem. nam ex his personis quae in potestate non sunt, quaedam vel in tutela sunt vel in curatione, quaedam neutro iure tenentur. videamus igitur de his quae in tutela vel in curatione sunt: ita enim intellegemus ceteras personas, quae neutro iure tenentur. ac prius dispiciamus de his quae in tutela sunt.

1. Est autem tutela, ut Servius definivit, ius ac potestas in capite libero ad tuendom eum qui propter aetatem se defendere nequit, iure civili data ac permissa.

2. Tutores autem sunt, qui eam vim ac potestatem habent, ex qua re ipsa nomen ceperunt. itaque appellantur tutores quasi tuitores atque defensores, sicut aeditui dicuntur qui aedes tuentur.

3. Permissum est itaque parentibus liberis impuberibus, quos in potestate habent, testamento tutores dare. et hoc in filio filiaque omnimodo procedit; nepotibus tamen neptibusque ita demum parentes possunt testamento tutores dare, si post mortem eorum in patris sui potestatem non sint recasuri. itaque si filius tuus mortis tuae tempore in potestate tua sit, nepotes ex eo non poterunt testamento tuo tutorem habere, quamvis in potestate tua fuerint; scilicet quia mortuo te in patris sui potestatem recasuri sunt.

4. Cum autem in compluribus aliis causis postumi pro iam natis habentur, et in hac causa placuit non minus postumis quam iam natis testamento tutores dari posse, si modo in ea causa sint, ut, si vivis parentibus nascerentur, sui et in potestate eorum fierent.

5. Sed si emancipato filio tutor a patre testamento datus fuerit, confirmandus est ex sententia praesidis omnimodo, id est sine inquisitione.

TYTUŁ 13. O Opiece

Przejdźmy teraz do kolejnego podziału osób; albowiem spośród tych, którzy nie są pod władzą ojcowską, niektórzy są pod opieką lub kuratorem, a inni nie podlegają żadnemu z tych praw. Dlatego skierujmy naszą uwagę na tych, którzy są pod opieką lub kuratelą, a w ten sposób poznamy te inne osoby, które nie podlegają żadnemu z tych ograniczeń. Najpierw rozważmy tych, którzy są pod opieką.

1. Opieka, jak definiuje ją Serwiusz, to prawo i władza nad osobą wolną, przyznane i dopuszczone przez Prawo Cywilne w celu ochrony kogoś, kto z powodu swojego wieku nie może chronić siebie.

2. Opiekunowie to ci, którzy są obdarzeni tą mocą i władzą, z samego faktu, że uzyskali swoją nazwę, i dlatego nazywani są opiekunami, ponieważ są obrońcami i obrońcami, tak jak ci, którzy mają pieczę nad świątyniami, nazywani są strażnikami świątyń.

3. Rodzicom zatem wolno jest ustanawiać opiekunów w testamencie dla dzieci, które nie osiągnęły dojrzałości i są pod ich kontrolą, i dotyczy to wszystkich przypadków, w których chodzi o syna lub córkę. Natomiast dla wnuków i wnuczek rodzice mogą ustanowić opiekunów tylko wtedy, gdy po ich śmierci nie będą oni ponownie podlegli władzy swoich ojców. Stąd, jeśli w chwili twojej śmierci twój syn jest pod twoją kontrolą, twoi wnukowie przez niego nie mogą mieć ustanowionego opiekuna przez twój testament, nawet jeśli byli pod twoją władzą; ponieważ jest oczywiste, że gdy ty umrzesz, oni ponownie znajdą się pod kontrolą swojego ojca.

4. Ale, ponieważ w wielu przypadkach dzieci pogrobowe są uważane za już urodzone, orzeczono, że w takich okolicznościach opiekunowie testamentowi mogą być ustanowieni zarówno dla dzieci pogrobowych, jak i dla tych już istniejących, pod warunkiem, że ich stan jest taki, że gdyby urodziły się, gdy ich rodzice żyli, byłyby ich dziedzicami i pod ich kontrolą. Jednakże, gdy opiekun jest ustanowiony przez testament ojca dla wyzwolonego syna, musi on w każdym przypadku być potwierdzony przez nakaz namiestnika, i to ma być zrobione bez dochodzenia.

TIT. 14 Qui Dari Tutores Testamento Possunt

Dari autem potest tutor non solum paterfamilias, sed etiam filiusfamilias.

1. Sed et servus proprius testamento cum libertate recte tutor dari potest. sed sciendum est, eum et sine libertate tutorem datum tacite et libertatem directam accepisse videri et per hoc recte tutorem esse. plane si per errorem quasi liber tutor datus sit, aliud dicendum est. servus autem alienus pure inutiliter datur testamento tutor: sed ita 'cum liber erit' utiliter datur. proprius autem servus inutiliter eo modo datur tutor.

2. Furiosus vel minor viginti quinque annis tutor testamento datus tutor erit, cum compos mentis aut maior viginti quinque annis fuerit factus.

3. Ad certum tempus vel ex certo tempore vel sub condicione vel ante heredis institutionem posse dari tutorem non dubitatur.

4. Certae autem rei vel causae tutor dari non potest, quia personae, non causae vel rei datur.

5. Si quis 'filiabus' suis vel 'filiis' tutores dederit, etiam postumae vel postumo videtur dedisse, quia filii vel filiae appellatione et postumus et postuma continentur. quid, si nepotes sint, an appellatione filiorum et ipsis tutores dati sunt? dicendam est, ut ipsis quoque dati videantur, si modo 'liberos' dixit. ceterum si 'filios,' non continebuntur: aliter enim filii, aliter nepotes appellantur. plane si 'postumis' dederit, tam filii postumi quam ceteri liberi continebuntur.

TYTUŁ 14. Kto Może Być Mianowany Opiekunem Testamentowym

Opiekunem może być mianowany nie tylko ojciec rodziny, ale także syn, który do niej należy.

1. Niewolnik testatora może być legalnie mianowany opiekunem i jednocześnie otrzymać wolność; należy jednak zauważyć, że gdy jest mianowany opiekunem bez bycia wyzwolonym, przyjmuje się, że milcząco otrzymał wolność, i z tego powodu może legalnie działać; ale jest oczywiste, że jeśli jest mianowany opiekunem w przeświadczeniu, że jest wolny, przypadek jest inny. Niewolnik innej osoby nie może jednak bezwarunkowo być mianowany opiekunem testamentowym, ale mianowanie jest ważne, gdy jest stwierdzone, że wejdzie w życie, gdy stanie się wolny. Jednakże, mianowanie własnego niewolnika w ten sposób nie jest ważne.

2. Osoba chora psychicznie lub nieletni poniżej dwudziestego piątego roku życia, mianowany opiekunem w testamencie, może działać jako taki, gdy odzyska zdrowie psychiczne lub osiągnie wiek dwudziestu pięciu lat.

3. Nie ma wątpliwości, że opiekun może być mianowany na pewien czas, od pewnej daty, pod pewnym warunkiem lub przed ustanowieniem dziedzica.

4. Opiekun nie może jednak być mianowany z powodu jakiejś konkretnej transakcji lub mienia, z tej przyczyny, że mianowanie dotyczy osoby, a nie z powodu jakiejkolwiek transakcji handlowej lub mienia.

5. Gdy ktoś mianuje opiekunów dla swoich córek lub synów, rozumie się, że mianował ich również dla każdej córki lub syna pogrobowego, ponieważ takie dzieci są włączone w termin "pogrobowe". Ale w przypadku, gdy jest wielu wnuków, czy opiekunowie mają być mianowani dla nich pod określeniem synów? Należy uznać, że wydaje się, że są mianowani również dla nich, jeśli strona użyła słowa "dzieci"; ale przypadek jest inny, jeśli użyła słowa "synowie", ponieważ synowie są określani jednym terminem, a wnukowie innym. Jest oczywiste, że jeśli dokonała mianowania dla dzieci pogrobowych, to zarówno synowie pogrobowi, jak i inni potomkowie zostaną włączeni.

TIT. 15 De Legitima Adgnatorum Tutela

Quibus autem testamento tutor datus non sit his ex lege duodecim tabularum adgnati sunt tutores, qui vocantur legitimi.

1. Sunt autem adgnati per virilis sexus cognationem coniuncti, quasi a patre cognati, veluti frater eodem patre natus, fratris filius neposve ex eo, item patruus et patrui filius neposve ex eo. at qui per feminini sexus personas cognatione iunguntur non sunt adgnati, sed alias naturali iure cognati. itaque amitae tuae filius non est tibi adgnatus, sed cognatus (et invicem scilicet tu illi eodem iure coniungeris), quia qui nascuntur patris non matris familiam sequuntur.

2. Quod autem lex ab intestato vocat ad tutelam adgnatos, non hanc habet significationem, si omnino non fecerit testamentum is qui poterat tutores dare, sed si quantum ad tutelam pertinet, intestatus decesserit. quod tunc quoque accidere intellegitur, cum is qui datus est tutor, vivo testatore decesserit.

3. Sed adgnationis quidem ius omnibus modis capitis deminutione plerumque perimitur: nam adgnatio iuris est nomen. cognationis vero ius non omnibus modis commutatur, quia civilis ratio civilia quidem iura corrumpere potest, naturalia vero non utique.

TYTUŁ 15. O Opiece Prawnej Agnacji

Na mocy prawa Dwunastu Tablic, agnaci są opiekunami tych, dla których nie wyznaczono opiekuna testamentowego, i są oni nazywani opiekunami prawnymi.

1. Agnaci to osoby spokrewnione przez mężczyzn, czyli spokrewnione po stronie ojca; na przykład, brat urodzony z tego samego ojca, syn tego brata i jego wnuk przez tego syna; także wuj ojczysty, syn tego wuja i jego wnuk przez tego syna. Ci, którzy są spokrewnieni przez kobiety, nie są agnatami, lecz, z drugiej strony, są kognatami przez prawo naturalne; dlatego, syn siostry twojego ojca nie jest twoim agnatem, ale twoim kognatem; a z drugiej strony, jesteś z nim na pewno spokrewniony przez tę samą zasadę, ponieważ dzieci idą za rodziną ojca, a nie matki.

2. Prawo, które ustanawia agnatów opiekunami w przypadku bezdziedziczności, ma zastosowanie nie tylko wtedy, gdy mężczyzna, który ma prawo wyznaczyć opiekunów, nie sporządza testamentu, ale także gdy umiera bezdziedzicznie, jeśli chodzi o opiekę; co jest również rozumiane jako mające miejsce, gdy osoba mianowana opiekunem umiera, gdy testator jeszcze żyje.

3. Prawo agnacji jest zazwyczaj znoszone pod każdym względem przez utratę praw obywatelskich; ponieważ pokrewieństwo po stronie męskiej jest jedynie terminem prawnym. Prawo pokrewieństwa po stronie żeńskiej nie jest jednak całkowicie zmienione z powyższego powodu, ponieważ chociaż zasada Prawa Cywilnego może uchylić prawa obywatelskie, w żadnych okolicznościach nie może uchylić tych, które są naturalne.

TIT. 16 De Capitis Minutione

Est autem capitis deminutio prioris status commutatio, eaque tribus modis accidit: nam aut maxima est capitis deminutio aut minor, quam quidam mediam vocant, aut minima.

1. Maxima est capitis deminutio, cum aliquis simul et civitatem et libertatem amittit. quod accidit in his qui servi poenae efficiuntur atrocitate sententiae, vel liberti ut ingrati circa patronos condemnati, vel qui ad pretium participandum se venumdari passi sunt.

2. Minor sive media est capitis deminutio, cum civitas quidem amittitur, libertas vero retinetur. quod accidit ei cui aqua et igni interdictum fuerit, vel ei qui in insulam deportatus est.

3. Minima est capitis deminutio, cum et civitas et libertas retinetur, sed status hominis commutatur. quod accidit in his qui, cum sui iuris fuerunt, coeperunt alieno iuri subiecti esse, vel contra.

4. Servus autem manumissus capite non minuitur, quia nullum caput habuit.

5. Quibus autem dignitas magis quam status permutatur, capite non minuuntur: et ideo senatu motos capite non minui constat.

6. Quod autem dictum est manere cognationis ius et post capitis deminutionem, hoc ita est, si minima capitis deminutio interveniat: manet enim cognatio. nam si maxima capitis deminutio incurrat, ius quoque cognationis perit, ut puta servitute alicuius cognati, et ne quidem, si manumissus fuerit, recipit cognationem. sed et si in insulam deportatus quis sit, cognatio solvitur.

7. Cum autem ad adgnatos tutela pertineat, non simul ad omnes pertinet, sed ad eos tantum, qui proximo gradu sunt, vel, si eiusdem gradus sint, ad omnes.

TYTUŁ 16. O Utracie Praw Obywatelskich

Utrata praw obywatelskich to zmiana dawnego statusu i następuje na trzy sposoby, gdyż może być największa, mniejsza (którą niektórzy nazywają pośrednią) lub najmniejsza.

1. Największa utrata praw obywatelskich ma miejsce, gdy ktoś traci jednocześnie zarówno obywatelstwo, jak i wolność. Dzieje się tak w przypadku tych, którzy stają się niewolnikami w ramach kary na skutek surowości ich wyroków; albo gdy wyzwoleńcy są skazani za to, że byli niewdzięczni wobec swoich patronów; albo gdy strony pozwalają się sprzedać w celu udziału w cenie.

2. Mniejsza, czyli pośrednia, utrata praw obywatelskich to sytuacja, gdy samo obywatelstwo jest tracone, ale wolność jest zachowana; co ma miejsce, gdy osoba jest zakazana od ognia i wody, lub jest zesłana na czas nieokreślony na jakąś wyspę.

3. Najmniejsza utrata praw obywatelskich to sytuacja, gdy zarówno obywatelstwo, jak i wolność są zachowane, ale stan jednostki ulega zmianie; co dzieje się, gdy ci, którzy byli dawniej swoimi własnymi panami, są podporządkowani władzy innej osoby, lub vice-versa.

4. Wyzwolony niewolnik nie traci praw obywatelskich, ponieważ ich nie posiadał.

5. Osoby, których raczej godność niż stan ulega zmianie, nie tracą praw obywatelskich; i dlatego ustalono, że wydalenie z Senatu nie pociąga za sobą takiej utraty.

6. Gdy stwierdzono, że prawo kognacji przetrwało po utracie praw obywatelskich, należy rozumieć, że ma to miejsce, gdy następuje najmniejsza z takich strat, ponieważ w takich okolicznościach kognacja pozostaje. Ale gdy następuje największa utrata praw obywatelskich, prawo kognacji jest tracone; na przykład, przez zniewolenie jakiegokolwiek krewnego po stronie żeńskiej, a nawet gdy taka osoba jest wyzwolona, nie odzyskuje swojego prawa; a także gdy ktoś jest deportowany na wyspę, jego kognacja jest tracona.

7. Gdy opieka przechodzi na osoby spokrewnione po stronie męskiej, nie przechodzi ona na wszystkich naraz, ale tylko na te, które są spokrewnione w najbliższym stopniu, lub na wszystkich, jeśli są w tym samym stopniu.

TIT. 20 De Atilliano Tutore Vel Eo Qui Ex Lege Iulia Et Titia Dabatur

Si cui nullus omnino tutor fuerat, ei dabatur in urbe quidem Roma a praetore urbano et maiore parte tribunorum plebis tutor ex lege Atilia, in provinciis vero a praesidibus provinciarum ex lege Iulia et Titia.

1. Sed et si testamento tutor sub condicione aut die certo datus fuerat, quamdiu condicio aut dies pendebat, ex iisdem legibus tutor dari poterat. item si pure datus fuerat, quamdiu nemo ex testamento heres existebat, tamdiu ex iisdem legibus tutor petendus erat, qui desinebat tutor esse, si condicio existeret aut dies veniret aut heres existeret.

2. Ab hostibus quoque tutore capto ex his legibus tutor petebatur, qui desinebat esse tutor, si is qui captus erat in civitatem reversus fuerat: nam reversus recipiebat tutelam iure postliminii.

3. Sed ex his legibus pupillis tutores desierunt dari, posteaquam primo consules pupillis utriusque sexus tutores ex inquisitione dare coeperunt, deinde praetores ex constitutionibus. nam supra scriptis legibus neque de cautione a tutoribus exigenda rem salvam pupillis fore, neque de compellendis tutoribus ad tutelae administrationem quidquam cavetur.

4. Sed hoc iure utimur, ut Romae quidem praefectus urbis vel praetor secundum suam iurisdictionem, in provinciis autem praesides ex inquisitione tutores crearent, vel magistratus iussu praesidum, si non sint magnae pupilli facultates.

5. Nos autem per constitutionem nostram et huiusmodi difficultates hominum resecantes nec exspectata iussione praesidum disposuimus, si facultas pupilli vel adulti usque ad quingentos solidos valeat, defensores civitatum (una cum eiusdem civitatis religiosissimo antistite vel apud alias publicas personas) vel magistratus, vel iuridicum Alexandrinae civitatis tutores vel curatores creare, legitima cautela secundum eiusdem constitutionis normam praestanda, videlicet eoram periculo qui eam accipiant.

6. Impuberes autem in tutela esse naturali iure conveniens est, ut is qui perfectae aetatis non sit alterius tutela regatur.

7. Cum igitur pupillorum pupillarumque tutores negotia gerunt, post pubertatem tutelae iudicio rationem reddunt.

TYTUŁ 20. O Opiekunie Atylijskim I Tym Mianowanym Na Mocy LEX JULIA ET TITIA

Tam, gdzie dla osoby nie został w ogóle mianowany opiekun, w Rzymie zwyczajowo nadawał go pretor miejski i większość trybunów ludowych na mocy Lex Atilia, a w prowincjach mianowania dokonywali namiestnicy zgodnie z Lex Julia et Titia.

1. Gdy jednak opiekun został mianowany w testamencie pod jakimś warunkiem lub na pewien dzień, dopóki warunek nie został spełniony lub dzień nie nadszedł, na mocy tych praw można było mianować innego opiekuna. Co więcej, jeśli mianowanie zostało dokonane bezwarunkowo, dopóki nie było dziedzica w testamencie, na mocy tych samych praw wymagano złożenia wniosku o innego opiekuna, który miał działać w tym czasie, a ten przestawał być opiekunem, jeśli warunek został spełniony, nadszedł dzień lub pojawił się dziedzic.

2. Ponadto, o opiekuna zwykle wnioskowano na mocy tych samych praw, gdy dotychczasowy opiekun został schwytany przez wroga; i przestawał on pełnić swój urząd, jeśli ten pierwszy powrócił z niewoli, ponieważ po powrocie odzyskiwał opiekę przez prawo postliminium.

3. Jednak opiekunowie nie są już mianowani dla nieletnich na mocy tych praw, ponieważ, po pierwsze, konsulowie, a następnie pretorzy, zaczęli mianować opiekunów dla nieletnich obojga płci po zbadaniu sprawy, zgodnie z Konstytucjami; albowiem przez wspomniane prawa nie było żadnych postanowień dotyczących żądania od opiekunów kaucji w celu zabezpieczenia majątku ich podopiecznych, ani wymagania od nich, aby właściwie zarządzali swoją opieką.

4. Obecnie w Rzymie panuje praktyka, że prefekt miasta lub pretor, w zakresie, w jakim ma jurysdykcję, mianuje opiekunów; a w prowincjach namiestnicy robią to po dochodzeniu, lub urzędnicy robią to na rozkaz namiestników, gdy majątek nieletniego nie ma wielkiej wartości.

5. Ale My, za pomocą jednej z Naszych Konstytucji, usunąwszy niepewności ludzi w kwestiach tego rodzaju i sprawiwszy, że nie trzeba już oczekiwać na rozkaz namiestników, postanowiłyśmy, że jeśli majątek nieletniego lub dorosłego ma wartość pięciuset solidi, to obrońcy miasta - wraz z najczcigodniejszym biskupem tegoż, lub w obecności innych urzędników publicznych albo sędziów z Miasta Aleksandrii - ustanowią opiekunów lub kuratorów, po złożeniu legalnego zabezpieczenia zgodnie z postanowieniami wspomnianej Konstytucji, to znaczy na ryzyko tych, którzy je przyjmują.

6. To, że osoby, które nie osiągnęły dojrzałości, powinny być pod opieką, jest zgodne z prawem naturalnym, aby ten, kto nie osiągnął pełnego wieku, mógł być kierowany przez opiekę innej osoby.

7. Z tego powodu, jako że opiekunowie podopiecznych płci męskiej i żeńskiej prowadzą ich sprawy, muszą zdać im sprawę w postępowaniu opiekuńczym po tym, jak osiągną dojrzałość.

TIT. 21 De Auctoritate Tutorum

Auctoritas autem tutoris in quibusdam causis necessaria pupillis est, in quibusdam non est necessaria. ut ecce si quid dari sibi stipulentur, non est necessaria tutoris auctoritas: quod si aliis pupilli promittant, necessaria est: namque placuit, meliorem quidem suam condicionem licere eis facere etiam sine tutoris auctoritate, deteriorem vero non aliter quam tutore auctore. unde in his causis ex quibus mutuae obligationes nascuntur, in emptionibus venditionibus, locationibus conductionibus, mandatis, depositis, si tutoris auctoritas non interveniat, ipsi quidem qui cum his contrahunt obligantur, at invicem pupilli non obligantur.

1. Neque tamen hereditatem adire neque bonorum possessionem petere neque hereditatem ex fideicommisso suscipere aliter possunt nisi tutoris auctoritate, quamvis lucrosa sit neque ullum damnum habeat.

2. Tutor autem statim in ipso negotio praesens debet auctor fieri, si hoc pupillo prodesse existimaverit. post tempus vero aut per epistulam interposita auctoritas nihil agit.

3. Si inter tutorem pupillumve iudicium agendum sit, quia ipse tutor in rem suam auctor esse non potest, non praetorius tutor, ut olim, constituitur, sed curator in locum eius datur, quo interveniente iudicium peragitur et eo peracto curator esse desinit.

TYTUŁ 21. O Zgodzie Opiekunów

Zgoda opiekuna jest w niektórych przypadkach wymagana dla podopiecznych, a w niektórych nie. Na przykład, gdy podopieczny zawiera umowę, by otrzymać coś, zgoda opiekuna nie jest konieczna, ale gdy podopieczni obiecują coś innym, jest to konieczne; albowiem orzeczono, że mają oni moc poprawiania swojego stanu nawet bez zgody swoich opiekunów, ale nie mogą go pogorszyć, chyba że ich opiekunowie wyrażą na to zgodę. Dlatego, w okolicznościach, w których powstają wzajemne zobowiązania, na przykład w zakupach, sprzedaży, wynajmie i dzierżawie, zleceniach, depozytach, jeśli zgoda opiekuna nie jest włączona, te osoby, które zawierają umowy z podopiecznymi, będą odpowiedzialne; ale, z drugiej strony, podopieczni nie będą odpowiedzialni.

1. Nie mogą oni również objąć spadku ani żądać posiadania lub mienia, ani przyjąć spadku powierniczego na swoją korzyść, w żaden inny sposób niż za zgodą swojego opiekuna, nawet jeśli jest to korzystne i nie może z tego wyniknąć żadna strata.

2. Opiekun powinien również, natychmiast, i gdy transakcja jest w toku, wyrazić swoją zgodę, jeśli uważa, że będzie to korzyścią dla podopiecznego; ale jeśli zrobi to później lub wyrazi zgodę listem, jego akt jest nieważny.

3. Gdy ma być prowadzone postępowanie sądowe między opiekunem a podopiecznym - z tej przyczyny, że opiekun nie może wyrazić swojej zgody na nic, co dotyczy jego własnych spraw - w jego miejsce mianowany jest kurator (a nie opiekun pretoriański, jak było dawniej w praktyce), i sprawa jest prowadzona przez tego pierwszego, który przestaje być kuratorem po jej zakończeniu.

TIT. 22 Quibus Modis Tutela Finitur

Pupilli pupillaeque cum puberes esse coeperint, tutela liberantur. pubertatem autem veteres quidem non solum ex annis, sed etiam ex habitu corporis in masculis aestimari volebant. nostra autem maiestas dignum esse castitate temporum nostrorum bene putavit, quod in feminis et antiquis impudicum esse visum est, id est inspectionem habitudinis corporis, hoc etiam in masculos extendere: et ideo sancta constitutione promulgata pubertatem in masculis post quartum decimum annum completum illico initium accipere disposuimus, antiquitatis normam in femininis personis bene positam suo ordine relinquentes, ut post duodecimum annum completum viripotentes esse credantur.

1. Item finitur tutela, si adrogati sint adhuc impuberes vel deportati: item si in servitutem pupillus redigatur, ut ingratus a patrono, vel ab hostibus fuerit captus.

2. Sed et si usque ad certam condicionem datus sit testamento, aeque evenit, ut desinat esse tutor existente condicione.

3. Simili modo finitur tutela morte vel tutorum vel pupillorum.

4. Sed et capitis deminutione tutoris, per quam libertas vel civitas eius amittitur, omnis tutela perit. minima autem capitis deminutione tutoris, veluti si se in adoptionem dederit, legitima tantum tutela perit, ceterae non pereunt. sed pupilli et pupillae capitis deminutio, licet minima sit, omnes tutelas tollit.

5. Praeterea qui ad certum tempus testamento dantur tutores, finito eo, deponunt tutelam.

6. Desinunt autem esse tutores, qui vel removentur a tutela ob id quod suspecti visi sunt, vel ex iusta causa sese excusant et onus administrandae tutelae deponunt secundum ea quae inferius proponemus.

TYTUŁ 22. W Jaki Sposób Opieka Jest Zakończona

Podopieczni i podopieczne są uwalniani spod opieki, gdy tylko osiągną dojrzałość. Starożytni byli skłonni ustalać wiek dojrzałości, jeśli chodzi o mężczyzn, nie tylko na podstawie ich lat, ale także na podstawie ich rozwoju cielesnego. Nasz Majestat jednak uznał za właściwe i godne czystości epoki, aby to, co starożytnym wydawało się nieprzyzwoite w przypadku kobiet, to znaczy badanie stanu ich ciał, zostało również rozciągnięte na mężczyzn; i dlatego, przez ogłoszenie Konstytucji Cesarskiej, My zadecydowaliśmy, że dojrzałość u mężczyzn będzie się rozpoczynać natychmiast po ukończeniu czternastego roku życia, pozostawiając bez zmian doskonałą zasadę starożytności dotyczącą kobiet, a mianowicie, że powinny być one uważane za zdolne do małżeństwa po ukończeniu dwunastego roku życia.

1. Opieka kończy się również, gdy osoby, które nie osiągnęły jeszcze dojrzałości, zostają albo arrogowane, albo zesłane; i ta sama zasada ma zastosowanie, gdy podopieczny zostaje zredukowany do niewoli lub schwytany przez wroga.

2. Co więcej, jeśli opiekun jest mianowany w testamencie, aby sprawował urząd do momentu spełnienia pewnego warunku, dzieje się również tak, że gdy warunek zostanie spełniony, przestaje on być opiekunem.

3. W podobny sposób opieka kończy się przez śmierć albo opiekuna, albo podopiecznego.

4. Ponadto, każda opieka jest również zakończona przez jakiekolwiek osłabienie praw obywatelskich, przez które albo wolność, albo obywatelstwo opiekuna jest tracone. Przez najmniejszą utratę praw obywatelskich przez opiekuna, na przykład, jeśli odda się w adopcję, tylko opieka prawna kończy się, ale inne rodzaje nie. Utrata praw obywatelskich jednak, przez podopiecznych płci męskiej lub żeńskiej, nawet jeśli jest to najmniej ważna klasa, kończy wszystkie rodzaje opieki.

5. Co więcej, opiekunowie mianowani w testamencie na pewien okres zrzekają się swojej opieki, gdy ten okres się kończy.

6. Przestają być również opiekunami ci, którzy są usunięci z urzędu albo dlatego, że są podejrzani, albo usprawiedliwiają się z jakiegoś słusznego powodu i składają ciężar opieki, co wyjaśnimy później.

TIT. 23 De Curatoribus

Masculi puberes et feminae viripotentes usque ad vicesimum quintum annum completum curatores accipiunt; qui licet puberes sint, adhuc tamen huius aetatis sunt, ut negotia sua tueri non possint.

1. Dantur autem curatores ab isdem magistratibus, a quibus et tutores. sed curator testamento non datur, sed datus confirmatur decreto praetoris vel praesidis.

2. Item inviti adulescentes curatores non accipiunt praeterquam in litem: curator enim et ad certam causam dari potest.

3. Furiosi quoque et prodigi, licet maiores viginti quinque annis sint, tamen in curatione sunt adgnatorum ex lege duodecim tabularum. sed solent Romae praefectus urbis vel praetor et in provinciis praesides ex inquisitione eis dare curatores.

4. Sed et mente captis et surdis et mutis et qui morbo perpetuo laborant, quia rebus suis superesse non possunt, curatores dandi sunt.

5. Interdum autem et pupilli curatores accipiunt, ut puta si legitimus tutor non sit idoneus, quia habenti tutorem tutor dari non potest. item si testamento datus tutor vel a praetore vel a praeside idoneus non sit ad administrationem nec tamen frandulenter negotia administrat, solet ei curator adiungi. item in locum tutorum qui non in perpetuum sed ad tempus a tutela excusantur solent curatores dari.

6. Quodsi tutor adversa valetudine vel alia necessitate impeditur, quo minus negotia pupilli administrare possit, et pupillus vel absit vel infans sit, quem velit actorem periculo ipsius praetor, vel qui provinciae praeerit, decreto constituet.

TYTUŁ 23. O Kuratorach

Mężczyźni, którzy osiągnęli dojrzałość, i kobiety, które są zdolne do zawarcia małżeństwa, otrzymują kuratorów aż do ukończenia dwudziestego piątego roku życia, ponieważ, mimo że osiągnęli dojrzałość, nadal są w takim wieku, że nie są zdolni do prowadzenia swoich własnych spraw.

1. Kuratorzy są mianowani przez tych samych urzędników co opiekunowie, ale kurator nie jest mianowany w testamencie, lecz po jego mianowaniu jest zatwierdzany przez dekret Pretora lub Namiestnika.

2. Nieletni nie są zobowiązani do przyjęcia kuratorów, jeśli nie chcą, z wyjątkiem spraw sądowych; albowiem kurator może być również mianowany w konkretnym celu.

3. Podobnie, osoby chore psychicznie i rozrzutnicy, nawet jeśli mają ponad dwadzieścia pięć lat, są mimo to pod kuratelą swoich krewnych po stronie męskiej, zgodnie z Prawem Dwunastu Tablic; ale praktyką jest, że prefekt miasta lub pretor w Rzymie, a w prowincjach namiestnicy, mianują dla nich kuratorów po dochodzeniu.

4. Kuratorzy muszą być również mianowani dla osób o słabym umyśle, tych, którzy są głusi i niemi, oraz tych, którzy cierpią na przewlekłe choroby, ponieważ nie są w stanie zajmować się swoimi własnymi sprawami.

5. Ponadto, kuratorzy są czasami mianowani dla podopiecznych; na przykład, gdy prawny opiekun nie jest odpowiednią osobą, ponieważ opiekun nie może być mianowany dla osoby, która już go ma. Co więcej, gdy opiekun mianowany w testamencie, przez Pretora lub Namiestnika nie jest odpowiednią osobą do urzędu, chociaż nie sprawuje go oszukańczo, zwyczajem jest, że jest mu przydzielany kurator, a kuratorzy są również zwykle mianowani zamiast opiekunów, którzy są zwolnieni ze swojej opieki tymczasowo, a nie na stałe.

6. Gdy opiekun jest niezdolny przez zły stan zdrowia lub inną pilną konieczność w prowadzeniu spraw podopiecznego, a ten ostatni jest albo nieobecny, albo jest niemowlęciem, pretor lub namiestnik prowincji może rozkazem mianować każdego, kogo wspomniany opiekun pragnie, aby działał w imieniu tego ostatniego, ale na jego ryzyko.

TIT. 24 De Satisdatione Tutorum Vel Curatorum

Ne tamen pupillorum pupillaramve et eorum qui quaeve in curatione sunt negotia a tutoribus curatoribusve consumantur vel deminuantur, curat praetor, ut et tutores et curatores eo nomine satisdent. sed hoc non est perpetuum: nam tutores testamento dati satisdare non coguntur, quia fides eorum et diligentia ab ipso testatore probata est: item ex inquisitione tutores vel curatores dati satisdatione non onerantur, quia idonei electi sunt.

1. Sed et si ex testamento vel inquisitione duo pluresve dati fuerint, potest unus offerre satis de indemnitate pupilli vel adulescentis et contutori vel concuratori praeferri, ut solus administret, vel ut contutor satis offerens praeponatur ei et ipse solus administret. itaque per se non potest petere satis a contutore vel concuratore suo, sed offerre debet, ut electionem det contutori suo, utrum velit satis accipere an satis dare. quodsi nemo eorum satis offerat si quidem adscriptum fuerit a testatore, quis gerat, ille gerere debet: quodsi non fuerit adscriptum, quem maior pars elegerit, ipse gerere debet, ut edicto praetoris cavetur. sin autem ipsi tutores dissenserint circa eligendum eum vel eos qui gerere debent, praetor partes suas interponere debet. idem et in pluribus ex inquisitione datis probandum est, id est ut maior pars eligere possit, per quem administratio fieret.

2. Sciendum autem est non solum tutores vel curatores pupillis et adultis ceterisque personis ex administratione teneri, sed etiam in eos qui satisdationem accipiunt subsidiariam actionem esse, quae ultimum eis praesidium possit afferre. subsidiaria autem actio datur in eos qui vel omnino a tutoribus vel curatoribus satisdari non curaverint aut non idonee passi essent caveri. quae quidem tam ex prudentium responsis quam ex constitutionibus imperialibus et in heredes eorum extenditur.

3. Quibus constitutionibus et illud exprimitur, ut, nisi caveant tutores vel curatores, pignoribus captis coerceantur.

4. Neque autem praefectus urbis neque praetor neque praeses provinciae neque quis alius cui tutores dandi ius est, hac actione tenebitur, sed hi tantummodo qui satisdationem exigere solent.

TYTUŁ 24. O Udzielaniu Zabezpieczenia Przez Opiekunów I Kuratorów

Aby majątek podopiecznych płci męskiej i żeńskiej oraz innych osób pod kuratelą nie został zmarnowany lub uszczuplony przez ich opiekunów lub kuratorów, pretor dba o to, aby opiekunowie i kuratorzy dostarczali w tym celu odpowiedniego zabezpieczenia. Zasada ta nie ma jednak zastosowania w każdym przypadku, albowiem opiekunowie testamentowi nie są zmuszani do składania zabezpieczenia, z tej przyczyny, że ich dobra wiara i staranność zostały poręczone przez samego testatora; ani opiekunowie lub kuratorzy mianowani po dochodzeniu nie są obciążeni dostarczaniem poręczeń, ponieważ wybierane są odpowiednie osoby.

1. Jednakże, gdy dwóch lub więcej jest mianowanych w testamencie lub po dochodzeniu, jeden z nich może zaoferować poręczenia w celu zadośćuczynienia podopiecznemu lub nieletniemu, i mieć pierwszeństwo przed swoim współopiekunem lub współkuratorem, do tego stopnia, że może sam administrować powiernictwem; lub tak, że jego współopiekun, oferując równe zabezpieczenie, może mieć pierwszeństwo przed nim, a on sam administrować powiernictwem. Dlatego, sam nie może wymagać zabezpieczenia od swojego współopiekuna lub współkuratora, ale powinien złożyć ofertę, aby dać swojemu współopiekunowi wybór albo przyjęcia zabezpieczenia, albo jego udzielenia. Jednakże, gdy żaden z nich nie oferuje zabezpieczenia, a testator wskazał, który z nich ma działać, wyznaczony musi to zrobić: ale jeśli nie zostało to zrobione, musi działać ten, którego wybierze większość, zgodnie z Edyktem Pretora. Ale gdy sami opiekunowie nie zgadzają się co do wyboru jednego lub więcej, którzy mają działać, pretor powinien skorzystać ze swojej władzy. Ta zasada ma również zastosowanie, gdy kilka osób jest mianowanych po dochodzeniu; to znaczy, większość może wybrać, kto ma prowadzić administrację.

2. Należy ponadto zauważyć, że nie tylko opiekunowie i kuratorzy są pociągani do odpowiedzialności za swoją administrację wobec swoich podopiecznych, nieletnich i innych osób, ale także, że przysługuje powództwo posiłkowe przeciwko tym, którzy przyjmują zabezpieczenie, i zapewnia temu pierwszemu ostateczne zabezpieczenie. To powództwo posiłkowe jest dopuszczalne przeciwko tym, którzy albo całkowicie zaniedbali wzięcie zabezpieczenia od opiekunów lub kuratorów, albo przyjęli takie, które nie jest wystarczające. Powództwo to, zgodnie z opiniami prawników, a także na mocy Konstytucji Cesarskich, może być również wniesione przeciwko spadkobiercom tych, którzy są odpowiedzialni.

3. W tych Konstytucjach jest również ustalone, że gdy opiekunowie lub kuratorzy nie dają zabezpieczenia, mogą być zmuszeni do tego przez wymaganie od nich zastawów.

4. Ale ani prefekt miasta, ani pretor, ani namiestnik prowincji, ani nikt inny, kto ma prawo mianować opiekunów, nie jest odpowiedzialny za wspomniane powództwo, ale tylko ci, którzy mają zwyczaj żądać zabezpieczenia.

TIT. 26 De Suspectis Tutoribus Et Curatoribus

Sciendum est suspecti crimen e lege duodecim tabularum descendere.

1. Datum est autem ius removendi suspectos tutores Romae praetori et in provinciis praesidibus earum et legato proconsulis.

2. Ostendimus, qui possunt de suspecto cognoscere: nunc videamus, qui suspecti fieri possunt. et quidem omnes tutores possunt, sive testamentarii sint sive alterius generis tutores. quare et si legitimus sit tutor, accusari poterit. quid si patronus? adhuc idem erit dicendum: dummodo meminerimus, famae patroni parcendum, licet ut suspectus remotus fuerit.

3. Consequens est, ut videamus, qui possint suspectos postulare. et sciendum est, quasi publicam esse hanc actionem, hoc est omnibus patere. quin immo et mulieres admittuntur ex rescripto divorum Severi et Antonini, sed hae solae, quae pietatis necessitudine ductae ad hoc procedunt, ut puta mater: nutrix quoque et avia possunt, potest et soror: sed et si qua mulier fuerit, cuius praetor propensam in pietatem mentem intellexerit, non sexus verecundiam egredientem sed pietate productam, non continere iniuriam pupillorum, admittit eam ad accusationem.

4. Impuberes non possunt tutores suos suspectos postulare: puberes autem curatores suos ex consilio necessariorum suspectos possunt arguere: et ita divi Severus et Antoninus rescripserunt.

5. Suspectus est autem, et qui non ex fide tutelam gerit, licet solvendo est, ut Iulianus quoque scripsit. sed et antequam incipiat gerere tutelam tutor, posse eum quasi suspectum removeri, idem Iulianus scripsit, et secundum eum constitutum est.

6. Suspectus autem remotus, si quidem ob dolum, famosus est: si ob culpam, non aeque.

7. Si quis autem suspectus postulatur, quoad cognitio finiatur, interdicitur ei administratio, ut Papiniano visum est.

8. Sed si suspecti cognitio suscepta fuerit posteaque tutor vel curator decesserit, extinguitur cognitio suspecti.

9. Si quis tutor copiam sui non faciat, ut alimenta pupillo decernantur, cavetur epistula divorum Severi et Antonini, ut in possessionem bonorum eius pupillus mittatur: et quae mora deteriora futura sunt, dato curatore distrahi iubentur. ergo ut suspectus romoveri poterit qui non praestat alimenta.

10. Sed si quis praesens negat propter inopiam alimenta posse decerni, si hoc per mendacium dicat, remittendum eum esse ad praefectum urbis puniendum placuit, sicut ille remittitur, qui data pecunia ministerium tutelae redemit.

11. Libertus quoque, si fraudulenter gessisse tutelam filiorum vel nepotum patroni probetur, ad praefectum urbis remittitur puniendus.

12. Novissime sciendum est eos, qui frandulenter tutelam vel curam administrant, etiamsi satis offerent, removendos a tutela, quia satisdatio propositum tutoris malevolum non mutat, sed diutius grassandi in re familiari facultatem praestat.

13. Suspectum enim eum putamus, qui moribus talis est, ut suspectus sit: enimvero tutor vel curator, quamvis pauper est, fidelis tamen et diligens, removendus non est quasi suspectus.

TYTUŁ 26. O Podejrzanych Opiekunach Lub Kuratorach

Należy zauważyć, że przestępstwo podejrzenia wywodzi się z Prawa Dwunastu Tablic.

1. Władza usuwania podejrzanych opiekunów jest w Rzymie przyznana Pretorowi, a w prowincjach Namiestnikom oraz Zastępcy prokonsula.

2. Pokazałyśmy, kto ma jurysdykcję nad osobą podejrzaną; zobaczmy teraz, kto może być podejrzany. W istocie, wszyscy opiekunowie mogą być, niezależnie od tego, czy są opiekunami testamentowymi, czy innego rodzaju; i dlatego opiekun może być oskarżony, nawet jeśli został mianowany zgodnie z prawem. Ale co, jeśli jest on patronem? Ta sama zasada będzie nadal obowiązywać, tak długo, jak pamiętamy, że reputacja patrona musi być oszczędzona, nawet jeśli zostanie usunięty jako osoba podejrzana.

3. Musimy następnie zbadać, kto może oskarżać podejrzanych opiekunów, i należy zauważyć, że tego rodzaju powództwo jest, do pewnego stopnia, publiczne, to znaczy otwarte dla wszystkich: i w istocie, przez Reskrypt Boskiego Sewera i Antonina nawet kobietom wolno jest wnosić takie powództwo, ale tylko tym, które kierują się więzią uczucia, mogą to zrobić; jak na przykład matka. Pielęgniarka i babcia mogą również je wszcząć, a także siostra; a co więcej, jeśli jest jakaś kobieta, której czułe usposobienie jest dostrzeżone przez Pretora, i która nie przekracza skromności swojej płci, ale jest nakłoniona przez swoje uczucia, aby nie tolerować krzywdy nieletnich, może on ją upoważnić do złożenia oskarżenia.

4. Ci, którzy nie osiągnęli wieku dojrzałości, nie mogą oskarżać swoich opiekunów jako osób podejrzanych, ale ci, którzy osiągnęli dojrzałość, mogą, za radą swoich krewnych, oskarżać swoich kuratorów jako podejrzanych; i tę zasadę ogłosili w Reskrypcie Boscy Sewer i Antonin.

5. Ten, kto nie zarządza opieką z wiernością, nawet jeśli jest wypłacalny, jest osobą podejrzaną, jak stwierdził również Julian. Julian również uważał, że opiekun może być usunięty jako podejrzany, zanim zaczął administrować opieką, a Konstytucja została uchwalona zgodnie z tą regulacją.

6. Osoba, która została usunięta z powodu bycia podejrzaną, staje się infamis, gdy dzieje się to z powodu oszustwa, ale tak nie jest, jeśli zostanie usunięta z powodu zaniedbania.

7. Jeśli ktoś jest oskarżony z powodu bycia podejrzanym, administracja jego powiernictwa jest mu zabroniona, dopóki dochodzenie nie zostanie zakończone, zgodnie z doktryną Papiana.

8. Gdy dochodzenie w sprawie osoby podejrzanej zostało rozpoczęte, a ona następnie umiera, niezależnie od tego, czy jest to opiekun, czy kurator, dochodzenie jest zakończone.

9. Gdy opiekun nie pojawia się, aby konieczne środki mogły być przyznane jego podopiecznemu, przez Reskrypt Boskiego Sewera i Antonina jest przewidziane, że podopieczny zostanie wprowadzony w posiadanie swojego majątku, i że każdy artykuł, który mógłby zostać uszkodzony przez zwłokę, zostanie nakazany do sprzedaży przez kuratora mianowanego w takich okolicznościach. Dlatego kurator, który nie dostarcza koniecznych środków, może być usunięty jako podejrzany.

10. Ale gdy opiekun pojawia się i zaprzecza, że konieczne środki mogą być dostarczone z powodu ubóstwa majątku, a to oświadczenie jest fałszywe; orzeczono, że zostanie on wydany Prefektowi Miasta do ukarania, tak jak strona jest wydawana, która uzyskała administrację opieki przez zapłatę pieniędzy.

11. Znowu, gdy zostanie ustalone, że wyzwoleniec oszukańczo administrował opieką nad dziećmi lub wnukami swojego patrona, zostanie on wydany Prefektowi Miasta do ukarania.

12. Na zakończenie, należy zauważyć, że ci, którzy oszukańczo administrują opieką lub kuratelą, zostaną usunięci z urzędu, nawet jeśli oferują zabezpieczenie; ponieważ złożenie zabezpieczenia nie zmienia złośliwej intencji opiekuna, ale daje mu możliwość uszkodzenia majątku przez dłuższy okres.

13. My, w rzeczywistości, uważamy za podejrzanego człowieka, którego obyczaje są takie, że jest on podatny na podejrzenia, i w rzeczywistości opiekun lub kurator, nawet jeśli jest biedny, nie powinien być usunięty jako podejrzany, jeśli jest również wierny i staranny.

6. Sed et propter paupertatem excusationem tribui tam divi fratres quam per se divus Marcus rescripsit, si quis imparem se oneri iniuncto possit docere

7. Item propter adversam valetudinem, propter quam nec suis quidem negotiis interesse potest, excusatio locum habet.

8. Similiter eum qui litteras nesciret excusandum esse divus Pius rescripsit: quamvis et imperiti litterarum possunt ad administrationem negotiorum sufficere.

9. Item si propter inimicitiam aliquem testamento tutorem pater dederit, hoc ipsum praestat ei excusationem: sicut per contrarium non excusantur qui se tutelam patri pupillorum administraturos promiserunt.

10. Non esse autem admittendam excusationem eius, qui hoc solo utitur, quod ignotus patri pupillorum sit, divi fratres rescripserunt.

11. Inimicitiae, quas quis cum patre pupillorum vel adultorum exercuit, si capitales fuerunt nec reconciliatio intervenit, a tutela solent excusare.

12. Item si quis status controversiam a pupillorum patre passus est, excusatur a tutela.

13. Item maior septuaginta annis a tutela vel cura se potest excusare. minores autem viginti et quinque annis olim quidem excusabantur: a nostra autem constitutione prohibentur ad tutelam vel curam aspirare, adeo ut nec excusatione opus fiat. qua constitutione cavetur, ut nec pupillus ad legitimam tutelam vocetur nec adultus: cum erat incivile, eos qui alieno auxilio in rebus suis administrandis egere noscuntur et sub aliis reguntur, aliorum tutelam vel curam subire.

14. Idem et in milite observandum est, ut nec volens ad tutelae munus admittatur.

15. Item Romae grammatici rhetores et medici et qui in patria sua id exercent et intra numerum sunt, a tutela vel cura habent vacationem.

16. Qui autem se vult excusare, si plures habeat excusationes et de quibusdam non probaverit, aliis uti intra tempora non prohibetur. qui excusare se volunt, non appellant: sed intra dies quinquaginta continuos, ex quo cognoverunt, excusare se debent (cuiuscumque generis sunt, id est qualitercumque dati fuerint tutores), si intra centesimum lapidem sunt ab eo loco ubi tutores dati sunt: si vero ultra centesimum habitant, dinumeratione facta viginti millium diurnorum et amplius triginta dierum. quod tamen, ut Scaevola dicebat, sic debet computari, ne minus sint quam quinquaginta dies.

17. Datus autem tutor ad universum patrimonium datus esse creditur.

18. Qui tutelam alicuius gessit, invitus curator eiusdem fieri non compellitur, in tantum ut, licet pater qui testamento tutorem dederit adiecit, se eundem curatorem dare, tamen invitum eum curam suscipere non cogendum, divi Severus et Antoninus rescripserunt.

19. Idem rescripserunt maritum uxori suae curatorem datum excusare se posse, licet se immisceat.

20. Si quis autem falsis allegationibus excusationem tutelae meruit, non est liberatus onere tutelae.

TYTUŁ 25. O Powodach Usprawiedliwiających Opiekunów Lub Kuratorów

Opiekunowie lub kuratorzy mogą być usprawiedliwieni z różnych powodów, ale najczęściej z powodu swoich dzieci, niezależnie od tego, czy są pod ich władzą, czy są wyzwolone; albowiem gdy mieszkaniec Rzymu ma troje żyjących dzieci, mieszkaniec Italii czworo, lub osoba mieszkająca w prowincjach pięcioro, może być usprawiedliwiona z opieki lub kurateli, tak jak może być z innych zajęć; albowiem orzeczono, że opieka i kuratela to zajęcia publiczne. Dzieci adoptowane nie są brane pod uwagę, chociaż dzieci oddane w adopcję są liczone na korzyść ich własnego ojca. Wnuki, podobnie, potomstwo syna, są zaletą w tym względzie, ponieważ zajmują miejsce swojego ojca, ale to nie dotyczy tych przez córkę; i tylko żyjące dzieci są dostępne jako usprawiedliwienie z obowiązku opieki lub kurateli; ponieważ ci, którzy umarli, nie są liczeni. Powstało również pytanie, czy nie należy włączać tych, którzy zginęli na wojnie; i orzeczono, że liczeni będą tylko ci, którzy zginęli w rzeczywistej bitwie, ponieważ uważa się, że ci, którzy zginęli za swój kraj, żyją wiecznie z powodu swojej chwały.

1. Boski Marek opublikował w swoich półrocznych tomach reskryptów, że urzędnik należący do Skarbu Państwa może być usprawiedliwiony z opieki lub kurateli, dopóki pozostaje na urzędzie.

2. Ci, którzy są nieobecni w sprawach dla Państwa, mogą również być usprawiedliwieni z opieki lub kurateli. Co więcej, jeśli służyli jako opiekunowie lub kuratorzy, a następnie wyjeżdżają w sprawach dla Państwa, są usprawiedliwieni, dopóki są nieobecni z tego powodu, a w międzyczasie kurator może być mianowany w ich miejsce. Jednakże, gdy wracają, ponownie podejmują ciężar opieki; a jak Papinian stwierdził w piątej księdze swoich Opinii, nie są nawet zwolnieni z odpowiedzialności przez rok, chociaż mają prawo do tego terminu, gdy są mianowani do nowej opieki.

3. Ci, którzy mają jakiekolwiek inne stanowisko publiczne, mogą być również usprawiedliwieni, jak oświadczył Boski Marek w reskrypcie, ale gdy już raz podjęli się opieki, nie mogą jej porzucić.

4. Co więcej, żaden opiekun ani kurator nie może być usprawiedliwiony z powodu sporu sądowego, który może mieć ze swoim podopiecznym lub jakimkolwiek nieletnim pod jego pieczą, chyba że spór dotyczy całego majątku lub spadku.

5. Ciężar trzech opiek lub kurateli, gdy nie były one poszukiwane, stanowi usprawiedliwienie do zwolnienia, dopóki są administrowane; w przypadku, gdy opieka lub kuratela nad kilkoma podopiecznymi lub nad ich majątkiem, będzie liczona jako tylko jedna, tak jak na przykład te nad braćmi.

6. Zarówno Boscy Bracia, jak i sam Boski Marek oświadczyli Reskryptami, że osoba może być usprawiedliwiona na podstawie ubóstwa, jeśli ktoś mógłby wykazać, że nie był równy nałożonemu na niego ciężarowi.

7. Usprawiedliwienie jest również ważne z powodu złego stanu zdrowia, z powodu którego człowiek nie jest w stanie prowadzić swoich własnych spraw.

8. Boski Pius stwierdził w Reskrypcie, że każdy, kto nie potrafi czytać, powinien być usprawiedliwiony, chociaż osoby nieposiadające znajomości liter mogą prowadzić interesy.

9. Znowu, gdy ojciec z powodu wrogości mianował kogoś opiekunem przez swój testament, to również stanowi podstawę do zwolnienia; tak jak, z drugiej strony, nie są usprawiedliwione te strony, które obiecały swojemu ojcu, że podejmą się opieki nad nieletnimi.

10. Wspomniani Boscy Bracia opublikowali Reskrypt, stwierdzając, że usprawiedliwienie człowieka, który opiera się wyłącznie na fakcie, że był nieznany ojcu nieletnich, nie będzie brane pod uwagę.

11. Gdy ktoś pielęgnował wrogość wobec ojca podopiecznych lub nieletnich, i była ona śmiertelna i nie nastąpiło pojednanie, zwyczajem jest usprawiedliwienie strony z opieki lub kurateli.

12. Ponadto, jeśli ktoś miał swój stan sporny przez ojca nieletnich, może być usprawiedliwiony z opieki.

13. Osoba powyżej siedemdziesiątego roku życia może również być usprawiedliwiona z opieki lub kurateli. Również, w dawniejszych czasach, ci, którzy mieli mniej niż dwadzieścia pięć lat, byli zwykle usprawiedliwieni; a przez jedną z Naszych Konstytucji zabrania się im ubiegania się o opiekę lub kuratelę, i z tego powodu nie ma potrzeby usprawiedliwienia. Ta sama Konstytucja przewiduje również, że ani podopieczny, ani nieletni nie będzie wzywany do podjęcia prawnej opieki; ponieważ jest to sprzeczne z prawem, aby ci, którzy, jak wiadomo, wymagają pomocy w prowadzeniu swoich własnych spraw i którzy są rządzeni przez innych, byli obdarzeni opieką lub kuratelą nad osobami trzecimi.

14. To musi być również przestrzegane w przypadku żołnierza, który, nawet jeśli jest chętny, nie może mieć pozwolenia na sprawowanie urzędu opiekuna.

15. Co więcej, gramatycy, retorycy i lekarze Rzymu oraz inni, którzy w swoim własnym kraju wykonują te zawody i którzy są włączeni w liczbę tych legalnie uprawnionych, są również zwolnieni z opieki lub kurateli.

16. Ten, kto pragnie być usprawiedliwiony i ma kilka usprawiedliwień, ale nie udaje mu się ustanowić niektórych z nich, nie jest zabroniony od korzystania z innych w wyznaczonym czasie. Gdy strony pragną być usprawiedliwione, nie składają apelacji, ale bez względu na to, jakiego rodzaju opiekunami mogą być - to znaczy, w jaki sposób zostali mianowani - muszą złożyć swoje usprawiedliwienia w ciągu pięćdziesięciu kolejnych dni od momentu, gdy dowiedzą się o swoim mianowaniu, jeśli znajdują się w odległości stu mil od miejsca, w którym zostało ono dokonane; ale jeśli mieszkają poza setnym kamieniem milowym, mogą to zrobić po dokonaniu obliczenia dwudziestu mil dziennie i trzydziestu dni dodatkowo; ale, niemniej jednak, jak stwierdziła Scaevola, obliczenie powinno być dokonane tak, aby nie było mniej niż pięćdziesiąt dni w sumie.

17. Gdy opiekun jest mianowany, rozumie się, że jest mianowany dla całego majątku.

18. Każda osoba, która administrowała opieką nad inną, nie może być zmuszona do bycia kuratorem tej samej osoby, jeśli nie chce; i ta zasada ma zastosowanie w takim stopniu, że chociaż ojciec, który mianował opiekuna testamentowego, dodał, że mianował tę samą stronę kuratorem, Boscy Severus i Antoninus stwierdzili w Reskrypcie, że nie może być zmuszony do podjęcia kurateli, jeśli nie chce tego zrobić.

19. Stwierdzili oni również w innym Reskrypcie, że mąż, który został mianowany kuratorem swojej żony, może być usprawiedliwiony, nawet jeśli wtrącał się w jej sprawy.

20. Gdy ktoś został usprawiedliwiony od podjęcia opieki za pomocą fałszywych oświadczeń, nie jest zwolniony z ciężaru wspomnianej opieki.

TIT. 3 De Servitutibus

Rusticorum praediorum iura sunt haec: iter, actus, via, aquae ductus. iter est ius eundi, ambulandi homini, non etiam iumentum agendi vel vehiculum: actus est ius agendi vel iumentum vel vehiculum. itaque qui iter habet, actum non habet; qui actum habet, et iter habet eoque uti potest etiam sine iumento. via est ius eundi et agendi et ambulandi: nam et iter et actum in se via continet. aquae ductus est ius aquae ducendae per fundum alienum.

1. Praediorum urbanorum sunt servitutes quae aedificiis inhaerent, ideo urbanorum praediorum dictae quoniam aedificia omnia urbana praedia appellantur, etsi in villa aedificata sunt. item praediorum urbanorum servitutes sunt hae: ut vicinus onera vicini sustineat: ut in parietem eius liceat vicino tignum immittere: ut stillicidium vel flumen recipiat quis in aedes suas vel in aream, vel non recipiat: et ne altius tollat quis aedes suas, ne luminibus vicini officiatur.

2. In rusticorum praediorum servitutibus quidam computari recte putant aquae haustum, pecoris ad aquam adpulsum, ius pascendi, calcis coquendae, harenae fodiendae.

3. Ideo autem hae servitutes praediorum appellantur, quoniam sine praediis constitui non possunt. nemo enim potest servitutem adquirere urbani vel rustici praedii, nisi qui habet praedium, nec quisquam debere, nisi qui habet praediam.

4. Si quis velit vicino aliquod ius constituere, pactionibus atque stipulationibus id efficere debet. potest etiam in testamento quis heredem suum damnare, ne altius aedes tollat, ne luminibus aedium vicini officiat: vel ut patiatur eum tignum in parietem immittere vel stillicidium habere: vel ut patiatur eum per fundum ire, agere aquamve ex eo ducere.

TYTUŁ 3. O Służebnościach

Prawa dotyczące posiadłości wiejskich są następujące: prawo do przechodu, przejazdu, drogi i przeprowadzania wody. Przechód to prawo do przechodzenia pieszo, ale nie do prowadzenia zwierzęcia juczne ani pojazdu; przejazd to prawo do prowadzenia albo zwierzęcia juczne, albo pojazdu; dlatego ten, kto ma prawo przechodu, nie posiada prawa przejazdu; podczas gdy ten, kto ma prawo przejazdu, ma również prawo przechodu i może z niego korzystać nawet bez zwierzęcia juczne. Prawo do drogi to prawo do przechodzenia, prowadzenia lub chodzenia pieszo; ponieważ obejmuje ono oba poprzednie prawa. Prawo do przeprowadzania wody to prawo do prowadzenia wody przez ziemię innej osoby.

1. Służebności dotyczące posiadłości miejskich to te, które należą do budynków, a posiadłości są nazywane "miejskimi", ponieważ wszystkie budynki nazywamy "miejskimi", nawet jeśli są zbudowane na wsi. Służebności posiadłości miejskich są następujące: aby sąsiad podtrzymywał ciężar domu swojego sąsiada; aby mógł umieścić belkę w ścianie swojego sąsiada; aby albo zezwolił, albo nie zezwolił, aby woda kapała lub płynęła do jego domu, jego dziedzińca lub jego kanału; oraz aby nikt nie podnosił swojego domu do takiej wysokości, aby przeszkadzał w dopływie światła do domu swojego sąsiada.

2. Niektóre osoby uważają, że prawo do czerpania wody, pędzenia bydła do wody, pastwiska, wypalania wapna i kopania piasku, są słusznie włączone do służebności posiadłości wiejskich.

3. Są one oznaczane jako służebności posiadłości, ponieważ bez tych ostatnich nie mogą istnieć, albowiem nikt nie może nabyć służebności nad posiadłością miejską lub wiejską, chyba że sam posiada posiadłość; ani nikt, kto nie posiada posiadłości, nie może być zobowiązany do służebności tego rodzaju.

4. Gdy ktoś chce ustanowić jakieś prawo na korzyść swojego sąsiada, powinien to zrobić za pomocą kontraktów i stypulacji. Każdy może również związać swojego dziedzica testamentem, aby nie podnosił swojego domu do takiego stopnia, aby kolidował ze światłem w domu jego sąsiada; lub aby zezwolił swojemu sąsiadowi na włożenie belki w jego ścianę; lub aby pozwolił wodzie spadać na jego posesję; lub aby pozwolił mu chodzić lub jechać przez jego własność, lub przeprowadzać wodę z tego samego.

TIT. 4 De Usu Fructu

Usus fructus est ius alienis rebus utendi fruendi salva rerum substantia. est enim ius in corpore: quo sublato et ipsum tolli necesse est.

1. Usus fructus a proprietate separationem recipit, idque pluribus modis accidit. ut ecce si quis alicui usum fructum legaverit; nam heres nudam habet proprietatem, legatarius usum fructum: et contra si fundum legaverit deducto usu fructu, legatarius nudam habet proprietatem, heres vero usum fructum: item alii usum fructum, alii deducto eo fundum legare potest. sine testamento vero si quis velit alii usum fructum constituere, pactionibus et stipulationibus id efficere debet. ne tamen in universum inutiles essent proprietates semper abscedente usu fructu, placuit, certis modis extingui usum fructum et ad proprietatem reverti.

2. Constituitur autem usus fructus non tantum in fundo et aedibus, verum etiam in servis et iumentis ceterisque rebus, exceptis his quae ipso usu consumuntur: nam eae neque naturali ratione neque civili recipiunt usum fructum. quo numero sunt vinum, oleum, frumentum, vestimenta. quibus proxima est pecunia numerata: namque in ipso usu adsidua permutatione quodammodo extinguitur. sed utilitatis causa senatus censuit, posse etiam earum rerum usum fructum constitui, ut tamen eo nomine heredi utiliter caveatur. itaque si pecuniae usus fructus legatus sit, ita datur legatario ut eius fiat, et legatarius satisdat heredi de tanta pecunia restituenda, si morietur aut capite minuetur. ceterae quoque res ita traduntur legatario ut eius fiant: sed aestimatis his satisdatur, ut, si morietur aut capite minuetur, tanta pecunia restituatur quanti eae fuerint aestimatae. ergo senatus non fecit quidem earum rerum usum fructum (nec enim poterat), sed per cautionem quasi usum fructum constituit.

3. Finitur autem usus fructus morte fructuarii et duabus capitis deminutionibus, maxima et media, et non utendo per modum et tempus. quae omnia nostra statuit constitutio. item finitur usus fructus, si domino proprietatis ab usufructuario cedatur (nam extraneo cedendo nibil agitur): vel ex contrario si fructuarius proprietatem rei adquisierit, quae res consolidatio appellatur. eo amplius constat, si aedes incendio consumptae fuerint vel etiam terrae motu aut vitio suo corruerint, extingui usum fructum et ne areae quidem usum fructum deberi.

4. Cum autem finitus fuerit usus fructus, revertitur scilicet ad proprietatem et ex eo tempore nudae proprietatis dominus incipit plenam habere in re potestatem.

TYTUŁ 4. O Użytkowaniu (USUFRUCTUS)

Użytkowanie to prawo do używania i czerpania korzyści z cudzej własności, bez uszczerbku dla jej istoty; jest to bowiem prawo nad istotą rzeczy, a jeśli ta zostanie zniszczona, prawo to również musi wygasnąć.

1. Użytkowanie można oddzielić od własności, co dzieje się na wiele sposobów. Na przykład, gdy ktoś zapisuje użytkowanie innej osobie w testamencie, w takim przypadku dziedzic ma gołą własność, a legatariusz użytkowanie; z drugiej strony, jeśli zapisze ziemię, pomijając użytkowanie, legatariusz będzie miał gołą własność, a dziedzic użytkowanie. Może także pozostawić użytkowanie jednej osobie, a ziemię z odjętym użytkowaniem innej; ale jeśli ktoś chce ustanowić użytkowanie w inny sposób niż przez testament, musi to zrobić za pomocą umów i stypulacji. Jednak, aby własność nie stała się bezużyteczna z powodu wieczystego odjęcia użytkowania, postanowiono, że użytkowanie może w pewnych okolicznościach wygasnąć i wrócić do właściciela.