Wstydliwa rzecz

"Tak nie­na­wi­dzi­łem dzie­ciń­stwa, że wszyst­kie wspo­mnie­nia wyma­za­łem. Chcia­łem być jak naj­szyb­ciej doro­sły. Tak się też stało. Kiedy roz­po­częła się wojna, mia­łem trzy­na­ście lat i roz­po­czą­łem doro­słe życie, mając pięt­na­ście, musia­łem pójść do pracy, aby chro­nić się przed wywie­zie­niem do Rze­szy, ale dzie­ciń­stwa ni­gdy nie żało­wa­łem. Była to, mówiąc szcze­rze, rzecz tro­chę wsty­dliwa. Poza tym - jakie my mie­li­śmy zabawki?... Po Ojcu zostały mi narty, jesz­cze z Suwałk - cięż­kie drew­niane dechy - i rower, który przez całą wojnę sta­ra­łem się napra­wić i na któ­rym krę­ci­łem się w kółko po podwó­rzu, gdyż na ulicy mógł­bym zwró­cić uwagę Niem­ców. Nie mia­łem też pew­no­ści, czy jadąc nim gdzieś dalej, nie będę musiał wra­cać pie­chotą"1.

Przy tym aka­pi­cie z auto­bio­gra­fii Andrzeja Wajdy Kino i reszta świata zatrzy­muję się na dłu­żej. Zasta­na­wiam się, co się stało, że okres przez wielu z nas ide­ali­zo­wany, uwa­żany za wyjąt­kowy, do któ­rego wra­camy w trud­nych chwi­lach, w jego pamięci zapi­sał się tak źle. Zwłasz­cza że do wybu­chu wojny wycho­wy­wał się w chyba spo­koj­nym i dostat­nim ofi­cer­skim domu. Ojciec, matka, młod­szy brat, służ­bowe miesz­ka­nia. W dwu­dzie­sto­le­ciu mię­dzy­wo­jen­nym dla wielu to był nie­do­stępny świat. Dla­czego dla doro­słego Andrzeja Wajdy wspo­mnie­nie dzie­ciń­stwa ma posmak gory­czy? Zacznijmy od początku.

Andrzej Witold Wajda rodzi się 6 marca 1926 roku w Suwał­kach. Rok póź­niej, 20 sierp­nia, przy­cho­dzi na świat młod­szy brat, Leszek Jakub, póź­niejszy sce­no­graf i pro­fe­sor kra­kow­skiej Aka­de­mii Sztuk Pięk­nych. Suwałki są miej­scem przy­pad­ko­wym, reży­ser ni­gdy nie czuł się zwią­zany z tym mia­stem. Aku­rat tam w 1926 roku służy jego ojciec Jakub Wajda, wów­czas porucz­nik, dowódca plu­tonu arty­le­rii puł­ko­wej w 41. Pułku Pie­choty. Suwałki to przed I wojną świa­tową ważne mia­sto gar­ni­zo­nowe. Oprócz jed­nostki ojca sta­cjo­nują tam mię­dzy innymi 3. Pułk Szwo­le­że­rów i 2. Pułk Uła­nów.

Waj­do­wie wywo­dzą się z Gali­cji, a rodo­wym "matecz­ni­kiem" jest dla nich pod­kra­kow­ski Sza­rów. Rodzina Way­dów - taka jest ory­gi­nalna pisow­nia - to chłopi od poko­leń. Po latach Andrzej Wajda przy­zna, że na zdję­ciu dziadka Kazi­mie­rza Waydy, wójta w Sza­ro­wie, będzie wzo­ro­wał postać Czepca w fil­mie Wesele z 1973 roku. Na tym zdję­ciu dzia­dek ubrany jest w białą suk­manę, ma pro­sto obcięte włosy i hardo, nawet dum­nie patrzy w obiek­tyw. Jak wier­nie został oddany w fil­mie, poka­zuje postać Czepca wspa­niale zagrana przez Fran­ciszka Pieczkę.

Jakub Wajda nie zamie­rza jed­nak kon­ty­nu­ować rodzin­nej chłop­skiej tra­dy­cji. Jak wielu mło­dych ludzi chce od życia wię­cej. W 1917 roku rzuca gim­na­zjum i jako szes­na­sto­la­tek zgła­sza się do II Bry­gady Legio­nów Pol­skich Pił­sud­skiego. Przez świat prze­ta­cza się wła­śnie Wielka Wojna, na nowo wyzna­czane będą gra­nice kra­jów, a Jakub ma w tym swój udział. W lutym 1918 roku zostaje inter­no­wany w Chu­ście i siłą wcie­lony do armii austriac­kiej. Dezer­te­ruje z niej, za co na każ­dej woj­nie grozi jedna kara - kara śmierci - i prze­do­staje się do 4. Pułku Pie­choty Legio­nów. Jego oddział bie­rze udział w odsie­czy Lwowa. Dołą­cza do obrony mia­sta, czyli do trwa­ją­cych już pół roku walk pomię­dzy Pola­kami a Ukra­iń­cami. To w nich wykaże się odwagą mło­dzież nazwana potem Orlę­tami Lwow­skimi. Na fron­cie Jakub Wajda wal­czy do kwiet­nia 1919 roku, kiedy zostaje prze­nie­siony do bata­lionu zapa­so­wego 4. Pułku Pie­choty. Zaj­muje się szko­le­niem kadr uzu­peł­nia­ją­cych.

Fran­ci­szek Pieczka jako Cze­piec w Weselu Andrzeja Wajdy, 1973. ? Fot. Renata Paj­chel/East News

W kwiet­niu 1923 roku Jakub Wajda ma dwa­dzie­ścia trzy lata i jako eks­ter­ni­sta z wyni­kiem dobrym zdaje maturę. Nie skoń­czył szkoły pod­cho­rą­żych (nie to pocho­dze­nie, no i czasy są "rewo­lu­cyjne"), ale dzięki egza­mi­nowi doj­rza­ło­ści może poważ­nie myśleć o karie­rze w woj­sku. Zresztą nie tylko on. Tuż po roz­bio­rach armia pol­ska cierpi na braki kadrowe, przed­wo­jen­nych ofi­ce­rów nie ma wielu, więc szansę dostaje młode poko­le­nie żoł­nie­rzy, któ­rzy zdo­byli doświad­cze­nie w I woj­nie świa­to­wej. Jakub Wajda jest jed­nym z nich. W 1923 roku awan­suje na pod­po­rucz­nika, w kolej­nym roku na porucz­nika. Na zdję­ciach z tego czasu ude­rza jego poważna twarz: dostojna mina, gładko zacze­sane do góry włosy, okrą­głe oku­lary w rogo­wej oprawce. Dodaje sobie lat, a może chce, żeby inni trak­to­wali go w odpo­wiedni spo­sób. Pocho­dzi z chłop­skiej rodziny, nie miał wcze­śniej szans nabrać towa­rzy­skiej ogłady, a to wśród "sta­rych" ofi­ce­rów i w kla­so­wej Pol­sce dwu­dzie­sto­le­cia mię­dzy­wo­jen­nego ma zna­cze­nie.

W 1923 roku pułk Jakuba sta­cjo­nuje w oko­li­cach Prze­my­śla i tam poznaje on o rok młod­szą Anielę Zofię Bia­ło­wą­sównę, przy­szłą żonę. W narze­czeń­skich listach nazywa ją piesz­czo­tli­wie Nelu­sią. Prze­glą­da­jąc rodzinne doku­menty, orien­tuję się, że z tej dwójki to Aniela miała szansę przed wojną ode­brać sta­ran­niej­sze wykształ­ce­nie. Jej ojciec pra­co­wał w insty­tu­cjach austriac­kich, więc Aniela, panienka z dobrego domu, skoń­czyła pię­cio­let­nie pań­stwowe semi­na­rium żeń­skie w rodzin­nym mie­ście. Na świa­dec­twie matu­ral­nym z czerwca 1921 roku prze­wa­żają oceny dobre i bar­dzo dobre, dosta­teczny ma tylko z nie­miec­kiego. Na cen­zu­rze jest też adno­ta­cja, że otrzy­my­wała sty­pen­dium z fun­du­szu pań­stwowego. W tym samym roku: "Rada szkolna powia­towa mia­nuje panią tym­cza­sową nauczy­cielką w szkole ludo­wej w Bóbrce [...] od 1 wrze­śnia 1921 roku i przy­znaje Pani pobory X kate­go­rii płac wraz ze wszyst­kimi powią­za­nymi z tego stop­nia dodat­kami"2.

Po dwóch latach narze­czeń­stwa w maju 1925 roku Jakub i Aniela biorą ślub w Prze­my­ślu. W przy­padku przed­wo­jen­nego ofi­cera nie jest to wcale pro­ste. Prze­pisy doty­czące zawar­cia mał­żeń­stwa są rygo­ry­styczne. Musi mieć odpo­wied­nie dochody - łączne dochody jego oraz narze­czo­nej rów­nają się pen­sji kapi­tana (a w kawa­le­rii rot­mi­strza) z rodziną. Nikt nie ocze­kuje, że przy­szła pani puł­kow­ni­kowa będzie pra­co­wała, powinna za to wnieść do mał­żeń­stwa posag i cie­szyć się nie­po­szla­ko­waną opi­nią. Przed zawar­ciem ślubu narze­czony musi zło­żyć wnio­sek do dowódcy Okręgu Kor­pusu. Zanim zapada decy­zja, wnio­sek roz­pa­truje Ofi­cer­ska Komi­sja Mał­żeń­ska3. Przy­szli pań­stwo Waj­do­wie szczę­śli­wie prze­cho­dzą pro­ce­durę i prze­no­szą się do Suwałk. Wpro­wa­dzają się do ist­nie­ją­cego do dziś budynku, kie­dyś domu ofi­cer­skiego 41. Pułku Pie­choty. Dzie­sięć mie­sięcy póź­niej rodzi się pier­wo­rodny syn.

Aniela i Jakub Waj­do­wie. ? Foto­gra­fie archi­walne ze zbio­rów Archi­wum Andrzeja Wajdy przy Muzeum Sztuki i Tech­niki Japoń­skiej "Mang­gha"

Zasta­na­wiam się, jakim maleń­stwem są Jakub i Aniela. Oboje mło­dzi: on ma dwa­dzie­ścia pięć lat (czyli ledwo doj­rzały, w przed­wo­jen­nej Pol­sce męż­czy­zna osią­gał peł­no­let­ność w wieku dwu­dzie­stu czte­rech lat), ona o rok młod­sza. Jego życie to woj­skowa musz­tra, regu­la­miny, okre­ślony porzą­dek. Andrzej przy­zna po latach, że poza jedną sytu­acją, kiedy rodzina spę­dzała waka­cje w Kar­pa­czu, nie widział ojca bez mun­duru.

Jej życie to dom, wycho­wy­wa­nie synów, w czym dobrze się odnaj­duje. Na foto­gra­fiach z tam­tych cza­sów bra­cia Waj­do­wie wyglą­dają na zadba­nych i nad wiek poważ­nych. Zawsze iden­tycz­nie ubrani: w ułań­skie mun­dury i dzie­cięce czaka, w krót­kie spodenki, bluzy z bia­łymi koł­nie­rzy­kami, w dosko­nale skro­jone płasz­czyki. Wydaje się, że jeśli ktoś wnosi w życie chłop­ców czu­łość, to jest to Aniela: kocha­jąca, oddana. O ich rela­cji dużo mówi foto­gra­fia, na któ­rej Andrzej i Leszek są w piżam­kach i przy­tu­lają się do roze­śmia­nej mamy. To jedno z nie­wielu zdjęć, na któ­rym są weseli.

Jako żona ofi­cera Aniela nie pra­cuje, zaj­muje się rodziną i spę­dza czas wśród takich jak ona pań. Na bile­cie wizy­to­wym czy­tam skre­ślone przez nią słowa: "Dziu­nia Kochana! Pro­szę Cię pożycz mi na chwilę swo­ich żela­zek do wło­sów, popo­łu­dniem ode­ślę. Z góry dzię­kuję, [...] Nelka".

Odno­szę wra­że­nie, że rodzina Waj­dów żyje dostat­nio i raczej pozba­wiona jest trosk. Prze­czy jed­nak temu list, który Jakub pisze w 1934 roku do star­szego brata Gustawa (to ważna postać w życiu Andrzeja, jesz­cze do niej wró­cimy):

Andrzej Wajda z rodzi­cami i młod­szym bra­tem Lesz­kiem, Radom, 1934. ? Foto­gra­fie archi­walne ze zbio­rów Archi­wum Andrzeja Wajdy przy Muzeum Sztuki i Tech­niki Japoń­skiej "Mang­gha"

U nas po sta­remu. Dzieci cho­dzą do szkoły; świa­dec­twa przy­nie­śli na pół­ro­cze b. dobre. Jędruś chce iść na przy­szły rok szkolny do Kor­pusu Kade­tów. Aniela zdrowa. Ja też. Nie mamy więc powodu do zmar­twie­nia dzięki Bogu. Wpraw­dzie na lote­rii, ani na pożyczce [nie­czy­telne] nie wygra­li­śmy, ale zawsze marzymy, że to wkrótce nastąpi i wów­czas będziemy mieli dużo pie­nię­dzy, to się urzą­dzimy... i wów­czas będzie ina­czej. Ale teraz skrom­niu­sio u nas, jak zawsze.

Od 1934 roku rodzina Waj­dów mieszka w Rado­miu. Rok wcze­śniej Jakub Wajda koń­czy Szkołę Arty­le­rii w Toru­niu i awan­suje na kapi­tana. Zostaje prze­nie­siony do sta­cjo­nu­ją­cego w Rado­miu 72. Pułku Pie­choty, gdzie obej­muje funk­cję adiu­tanta dowódcy pułku4. Roz­po­czyna się pięć lat spo­koj­nego rodzin­nego życia.

Z tam­tych cza­sów Andrzej Wajda prze­cho­wuje w pamięci wię­cej obra­zów.

Wspo­mnie­nie numer jeden: "Godzina ósma rano, zima, ciemno za oknem, pierw­sza lek­cja - mate­ma­tyka. Wywo­łany do tablicy, biorę kredę odru­chowo do lewej ręki. Jestem mań­ku­tem, ale wiem, że pisze się ręką prawą. Myślę, że ta lek­cja była dla mnie naj­więk­szą lek­cją życia. Zosta­łem kon­for­mi­stą: piszę do dziś prawą, bo tak trzeba, ale rysuję lewą, bo tak muszę"5.

Wspo­mnie­nie numer dwa: "Jako dziecko byłem cho­ro­bli­wie nie­śmiały. Chcia­łem być mini­stran­tem, ale nie mia­łem dość odwagi: umia­łem łaciń­skie tek­sty na pamięć, ale bałem się, że ich zapo­mnę, kiedy przyj­dzie mi odpo­wie­dzieć na słowa kapłana. Kiedy w 20. Radom­skiej Dru­ży­nie Har­cer­skiej zosta­łem zastę­po­wym, sto­jąc przed sze­re­giem moich chłop­ców, nie mogłem z sie­bie wydu­sić słów komendy. Dziwne - prze­cież wycho­wa­łem się w kosza­rach, wśród roz­ka­zów, wyda­wa­nych zawsze pod­nie­sio­nym gło­sem, i pouczeń, które brzmiały kate­go­rycz­nie i bez­a­pe­la­cyj­nie"6.

Wspo­mnie­nie numer trzy: "Do naj­bar­dziej wsty­dli­wych prze­żyć 1939 roku muszę zali­czyć mój egza­min do kor­pusu kade­tów, na który poje­cha­łem do Lwowa razem z Ojcem nie­długo przed wojną. Moje odpo­wie­dzi na pyta­nia egza­minatorów były żenu­jące. Nic nie umia­łem, niczego nie wie­dzia­łem. Ojciec nie powie­dział na to zwy­cza­jem Waj­dów ani słowa, ale zapro­wa­dził mnie na Pano­ramę Racła­wicką. Wra­że­nie nie­za­po­mniane i, jak się oka­zało, nie­za­tarte - z tym samym zachwy­tem oglą­da­łem ją we Wro­cła­wiu po rekon­struk­cji"7. Po latach Andrzej Wajda przy­zna, że na egza­mi­nach do słyn­nego kor­pusu kade­tów był po pro­stu chłop­cem z pro­win­cjo­nal­nej radom­skiej szkoły. Nie znał żad­nego języka obcego - to duży minus - i miał fatalny cha­rak­ter pisma.

Zasta­na­wiam się, jak naprawdę prze­żył porażkę na egza­mi­nie trzy­na­sto­letni wów­czas Andrzej, syn ambit­nego Jakuba, który robi w woj­sku karierę. To on życzy sobie, żeby syn poszedł w jego ślady. Andrzej jest zły na sie­bie, roz­cza­ro­wany, a może wsty­dzi się, że zawiódł ojca? Nie mogę oprzeć się wra­że­niu, że - jak więk­szość chłop­ców w tym wieku - chce widzieć w oczach taty sza­cu­nek i uzna­nie. Wtedy mu się nie udało, za kilka mie­sięcy nie będzie już na to szans.

Rodzina Waj­dów mieszka na osie­dlu woj­sko­wym, ofi­cer­skim, przy ulicy Jacka Mal­czew­skiego 22. W doku­men­tach odnaj­duję rysu­nek zro­biony z pamięci przez Wajdę w 2007 roku: salo­nik, jadal­nia, sypial­nia rodzi­ców, pokoje Andrzeja, Leszka, słu­żą­cej, łazienka. Rytm życia wyzna­czają woj­sko, ćwi­cze­nia, musz­try, defi­lady pod­czas świąt pań­stwo­wych. Domową biblio­tekę wypeł­niają książki, w tym albumy Księga jazdy pol­skiej czy Księga pie­choty pol­skiej8. W swo­jej auto­bio­gra­fii Wajda przy­zna, że na wła­sne oczy oglą­dał świat, który za chwilę miał znik­nąć. Świat pełen parad­nych mun­du­rów, cele­bry, ofi­cer­skich zasad, manier. Świat prze­ko­nany, że mamy naj­lep­szą armię, co, jak wia­domo, oka­zało się we wrze­śniu 1939 roku bole­sną ilu­zją. Jakże sil­nie musiały oddzia­łać na chło­pięcą wyobraź­nię takie wyda­rze­nia!

Z dzie­ciń­stwa zapa­mię­ta­łem zaję­cia na placu ćwi­czeń - robie­nie lancą i sza­blą. Podzi­wia­łem konie, które słu­żąc dłu­żej niż żoł­nie­rze, umiały znacz­nie wię­cej i lepiej roz­róż­niały roz­kazy trąbki niż jeźdźcy. Nie­stety, pierw­sze ćwi­cze­nia rekru­tów z sza­blą w galo­pie, a zwłasz­cza ści­na­nie łozy, były dla tych zwie­rząt cięż­kim doświad­cze­niem - nie­wprawni ułani, wychy­leni w strze­mio­nach do przodu, nie­rzadko obci­nali koniom uszy9.

Nie wia­domo, jakie poglądy poli­tyczne mają rodzice Andrzeja i co sądzą o przed­wo­jen­nej Pol­sce. Ojciec, który tak wiele zawdzię­cza Pił­sud­skiemu, pew­nie zdaje sobie sprawę, że rządy stają się coraz bar­dziej bru­natne. Czyta gazety, więc wie o obo­zie pracy przy­mu­so­wej w Bere­zie Kar­tu­skiej, o anty­se­mi­ty­zmie, o faszy­stow­skich bojów­kach roz­bi­ja­ją­cych żydow­skie sklepy. Czy popiera zaję­cie Zaol­zia? Bez­gra­nicz­nie ufa pro­pa­gan­dzie, a może ogar­niają go wąt­pli­wo­ści, że nie o taką Pol­skę cho­dziło, kiedy wstę­po­wał do Legio­nów? "W domu nie roz­ma­wiało się o poli­tyce" - tym jed­nym zda­niem skwi­to­wana jest cała skom­pli­ko­wana rze­czy­wi­stość przed­wo­jen­nej Pol­ski w książce Tade­usza Lubel­skiego Wajda. Por­tret mistrza w kilku odsło­nach. Czuję nie­do­syt i bar­dzo chcia­ła­bym wie­dzieć, na ile atmos­fera domu wpły­nęła na poli­tyczne poglądy doro­słego Andrzeja.

Od lewej: Mie­czy­sław Cybul­ski, Witold Zacha­re­wicz, Kazi­mierz Juno­sza-Stę­pow­ski i Tade­usz Fijew­ski w fil­mie Młody las Józefa Lej­tesa, 1934. ? Zasoby FINA

Ale są też "cywilne" wspo­mnie­nia, które dostar­cza Bar­bara Kore­jowa, sąsiadka z Rado­mia i rów­no­latka.

To było takie pogodne i siel­skie dzie­ciń­stwo. Rano budził mnie śpiew żoł­nie­rzy idą­cych na ćwi­cze­nie: "Jak wygnała Kasia wołki, roz­wid­niało się - raz, dwa, trzy - roz­wid­niało się". Nasze mamy sia­dy­wały na ław­kach z robót­kami, a my jeź­dzi­li­śmy na rowe­rach i bawi­li­śmy się w ogro­dzie obsa­dzo­nym drze­wami morwy. [...] Pamię­tasz film Młody las? Musiał na nas wywrzeć wiel­kie wra­że­nie, bo sceny z tego filmu odgry­wa­li­śmy w naszej altance na środku ogrodu. [...] Był w pułku urzą­dzany dla dzieci święty Miko­łaj i pamię­tam, że któ­ryś z chłop­ców (Ty?) zapro­wa­dził mnie i przez szparę w drzwiach poka­zał, jak jeden z woj­sko­wych prze­bie­rał się w strój miko­ła­jowy - był to dla mnie wielki szok. Wspo­mi­nam bale kostiu­mowe dla dzieci, urzą­dzane w fabryce broni10.

I pew­nie życie w Rado­miu toczy­łoby się spo­koj­nym, utar­tym torem, gdyby nie wybuch wojny.

Nastoletnia dorosłość

Po raz ostatni nasto­letni Andrzej widzi ojca pod koniec sierp­nia 1939 roku, kiedy 72. Pułk Pie­choty im. Dio­ni­zego Cza­chow­skiego wycho­dzi z mia­sta. Na poże­gna­nie ojciec zosta­wia mun­dur galowy, odzna­cze­nia, w tym zapewne ważny dla niego, przy­znany w 1925 roku Krzyż Legio­nów, i ofi­cer­ską sza­blę. Sza­blę Andrzej zako­puje na podwórku, nie­da­leko altanki, w któ­rej odgry­wał sceny z filmu. Nie chce, żeby wpa­dła w ręce Niem­ców. Matka, cału­jąc męża na do widze­nia, wkłada mu do kie­szeni na sercu ryn­graf z wize­run­kiem Matki Boskiej Czę­sto­chow­skiej. To będzie istotna pamiątka w histo­rii rodziny.

1 wrze­śnia o 4.45 pan­cer­nik Schle­swig-Hol­stein ata­kuje Wester­platte, roz­po­czy­na­jąc naj­okrut­niej­szą wojnę nowo­żyt­nej Europy. Nie­miec­kie bomby o świ­cie spa­dają też na Radom. Samo­loty Luft­waffe pre­cy­zyj­nie ata­kują lot­ni­sko i fabrykę broni. Nie­przy­pad­kowo, bo to naj­więk­szy zakład pro­du­ku­jący broń strze­lecką w II Rzecz­po­spo­li­tej, jeden z naj­no­wo­cze­śniej­szych w ówcze­snej Euro­pie. To tam powstają mię­dzy innymi słynne Visy. Obrona Rado­mia trwa krótko. 8 wrze­śnia woj­ska nie­miec­kie wkra­czają do mia­sta, a potem zostaje ono włą­czone do Gene­ral­nego Guber­na­tor­stwa i staje się sie­dzibą jed­nego z czte­rech dys­tryk­tów.

Tak ten czas pamięta Wajda:

Pierw­sze dni wrze­śnia prze­sie­dzie­li­śmy w piw­nicy radom­skiego domu [...]. Maski gazowe, które otrzy­mali wszy­scy człon­ko­wie rodzin ofi­cer­skich, prze­ra­żały. Kiedy na naszej ulicy wiatr pod­niósł tuman kurzu - natych­miast zarzą­dzono alarm gazowy. Nikt z nas nie roz­po­zna­wał ani dźwięku samo­lo­tów, ani bom­bar­do­wa­nia.

Czwar­tego czy pią­tego dnia wojny, jakoś tak zaraz na początku, pod nasz dom pod­je­chała konna pod­woda i oka­zało się, że my, jako rodzina ofi­cer­ska, mamy nakaz ucie­kać z Rado­mia. No i ucie­ka­li­śmy tą pod­wodą zaprzę­żoną w dwa konie do Puław i potem jesz­cze do wsi Par­chatka, która się znaj­duje w pół drogi do Kazi­mie­rza. Naszą pod­wodę kon­wo­jo­wał żoł­nierz. Gdy kolejny raz samo­lot zaczął ostrze­li­wać drogę, a ludzie ucie­kali w popło­chu, nasz żoł­nierz się zde­ner­wo­wał, zdjął swój pię­cio­strza­łowy kara­bin z ramie­nia i zaczął strze­lać do samo­lotu. I to jest dla mnie obraz wojny 1939 roku! Obraz total­nej bez­rad­no­ści11.

Do tego obrazu dołą­cza następny.

Po kilku tygo­dniach, kiedy armia nie­miecka wkro­czyła już do Pol­ski, Matka zorien­to­wała się, że nie ma po co dalej sie­dzieć w tych wzgó­rzach nad Wisłą i posta­no­wiła wra­cać do Rado­mia. Led­wie wyje­cha­li­śmy na drogę pro­wa­dzącą przez Kazi­mierz i Puławy, zoba­czy­łem nie­miecką armię, pierw­szy raz na wła­sne oczy. Powiem, że ten obraz, który zoba­czył trzy­na­sto­letni chło­piec, mogę porów­nać tylko do... Gwiezd­nych wojen Lucasa: to była jakaś fan­ta­styka. Pie­chota sie­działa po czte­rech w rzę­dzie na cię­ża­rów­kach, po bokach sunęły moto­cy­kle, które ją ochra­niały, dowódz­two jechało w spe­cjal­nych samo­cho­dach, radio­sta­cja za nimi. A prze­cież uro­dzi­łem się i wycho­wa­łem w kosza­rach. Trze­ciego maja defi­lada w Suwał­kach, gdzie miesz­ka­łem, była więk­sza niż w War­sza­wie. Widzia­łem cię­cia sza­blą i robie­nie lancą. Tak w mojej wyobraźni wyglą­dało woj­sko12.

W paź­dzier­niku, już w Rado­miu, Aniela dowia­duje się, że hitle­rowcy będą wywo­zić do oflagu uwię­zio­nych w kosza­rach ofi­ce­rów 72. Pułku Pie­choty. Razem z synami bie­gnie na dwo­rzec, ma nadzieję, że dowie się cze­goś o losach męża. Andrzej Wajda wspo­mina:

Do dziś mam ten pochód przed oczyma: na czele jeden z gene­ra­łów, obok puł­kow­nicy po ośmiu w sze­re­gach - to zapa­mię­ta­łem szcze­gól­nie, gdyż ni­gdy wcze­śniej nie widzia­łem takiego szyku. Pierwsi szli ofi­ce­ro­wie kawa­le­rii w dłu­gich płasz­czach się­ga­ją­cych ostróg, wszy­scy sta­ran­nie i prze­pi­sowo ubrani, choć wielu nosiło jesz­cze ban­daże13.

Na losy jego ojca wpływ wywiera jed­nak nie "kosmiczna" armia nie­miecka, ale radziecka, która 17 wrze­śnia roz­po­czyna zbrojną akcję i zamyka pol­skie woj­sko w śmier­tel­nym pier­ście­niu. Po latach z listu od naocz­nego świadka Andrzej się dowie, że puł­kow­nik Jakub Wajda sto­czył ze swoim oddzia­łem kilka poty­czek z Ukra­iń­cami, a w dro­dze na Lubelsz­czy­znę - z woj­skami nie­miec­kimi, w tym z oddzia­łem zmo­to­ry­zo­wa­nym. 1 paź­dzier­nika jego zgru­po­wa­nie zostaje oto­czone przez czołgi radziec­kie, zmu­szone do pod­da­nia się i zło­że­nia broni. "Kiedy przy­szedł roz­kaz kapi­tu­la­cji, kapi­tan Wajda pła­kał jak dziecko z roz­pa­czy" - twier­dzi świa­dek.

W archi­wum wśród doku­men­tów znaj­duję zaświad­cze­nie wydane w paź­dzier­niku 1959 roku: "Stwier­dzam, że roz­ka­zem z dnia 28 wrze­śnia 1939 roku śp. kpt. Wajda Jakub za wyka­zane męstwo i wybitne zasługi na stan. adiu­tanta 72. pp został odzna­czony Krzy­żem Vir­tuti Mili­tari V Klasy".

Po klę­sce wrze­śnio­wej infor­ma­cje o ojcu są skąpe. Rodzina dostaje dwa listy z obozu w Sze­pie­tówce i Koziel­sku, stąd wie, że Jakub jest wię­ziony w ZSRR. 8 stycz­nia 1940 roku szczę­śliwa Aniela kre­śli parę słów do star­szego brata męża, Gustawa: "Kochany Guściu! Dosta­łam wresz­cie kartkę od Kubka. Ucie­szy­łam się oczy­wi­ście ogrom­nie, bo już doprawdy nie wie­dzia­łam, co mam robić. [...] Prosi, abym podała jego adres Guściowi, więc piszę go tak wyraź­nie, aby Guściu mógł sam zaadre­so­wać. Pro­szę pisać po pol­sku i rosyj­sku. Całuję mocno, Anielka". I jesz­cze adres zapi­sany także cyry­licą: "Sta­ro­bielsk, skrzynka poczt. nr 15".

Andrzej Wajda na pla­nie filmu Katyń, 2006. ? Fot. Piotr Buj­no­wicz/Forum

Na tak kru­chej pod­sta­wie Aniela buduje prze­ko­na­nie, że z mężem wszystko w porządku, że jesz­cze się zoba­czą. Bo prze­cież nie może przy­pusz­czać, że pol­scy ofi­ce­ro­wie zostaną zamor­do­wani przez NKWD. W jej poj­mo­wa­niu świata, ukształ­to­wa­nym przez przed­wo­jenny kodeks zasad i norm, nie mie­ści się takie bestial­stwo. A poza tym nikt nie podej­rzewa, do czego może się posu­nąć Sta­lin. W ułu­dzie trwa do 13 kwiet­nia 1943 roku, kiedy nie­miecka pro­pa­ganda podaje infor­ma­cję, że w Katy­niu nie­opo­dal Smo­leń­ska zna­le­ziono masowe groby pol­skich ofi­ce­rów. W ten spo­sób Goeb­bels chce odwró­cić uwagę Niem­ców od klę­ski, jaką woj­ska Hitlera pono­szą pod Sta­lingradem. W kolej­nych dniach ofi­cjalne gazety dru­kują listę zamor­do­wa­nych. Dla ich rodzin - lista katyń­ska liczy 20 tysięcy nazwisk, z czego 15 tysięcy to mię­dzy innymi ofi­ce­ro­wie, poli­cjanci - to nie­wy­obra­żalna tra­ge­dia.

Przy oka­zji pre­miery filmu Katyń w 2007 roku Andrzej Wajda mówi w "Gaze­cie Wybor­czej" tak:

Pamię­tam dobrze, mia­łem wtedy 16 lat. Wtedy nie było oczy­wi­ste, że to zbrod­nia sowiecka. Na uli­cach widzie­li­śmy zbrod­nie nie­miec­kie, o ZSRR nie wie­dzie­li­śmy pra­wie nic. Dla mojej matki i dla nas było ważne, że tra­cimy ojca. Co też nie było pewne, bo przy jego nazwi­sku na liście katyń­skiej figu­ro­wało inne imię. Wyda­wało się, że wszy­scy pol­scy ofi­ce­ro­wie zostali wymor­do­wani i zagrze­bani w rowach katyń­skich. Tym­cza­sem to była zale­d­wie część, z jed­nego obozu, w Koziel­sku. Mój ojciec był w Sta­ro­biel­sku - stam­tąd przy­szła od niego ostat­nia kartka. Nie zna­li­śmy jego dal­szych losów; ujaw­niły się wiele lat póź­niej. Dys­po­nuję notatką: "Jakub Wajda - zagar­nięty do nie­woli sowiec­kiej - osa­dzony w Sta­ro­biel­sku - zamor­do­wany w Char­ko­wie - wykaz: pozy­cja 453"14.

Na liście katyń­skiej przy nazwi­sku Wajda wid­nieje imię Karol. Nie zga­dza się też opis zna­le­zio­nych przy nim przed­mio­tów: kom­pas, cygar­niczka, meda­lik. Andrzej nie przy­po­mina sobie, żeby ojciec palił papie­rosy w cygar­niczce, nie nosił też meda­lika. No i nie ma słowa o ryn­gra­fie z Matką Boską Czę­sto­chow­ską, w który, jak pamię­tamy, zaopa­trzyła go na wojnę żona. Dla­tego Aniela nie wie­rzy w śmierć męża i go szuka. Już po woj­nie wysyła listy do szwaj­car­skiego Czer­wo­nego Krzyża. To, co od niego dostaje, nie łago­dzi jej bólu: "W odpo­wie­dzi na list Pani z dnia 4 czerwca 1946 r. z żalem zawia­da­miamy, iż kapi­tan W.P. Wajda (bez imie­nia), pocho­dzący z Rado­mia, figu­ruje na liście zagi­nio­nych bez wie­ści w Sta­ro­biel­sku". W zaświad­cze­niu wyda­nym dwa lata póź­niej czy­tam: "O poszu­ki­wa­nym nie otrzy­mano do dnia dzi­siej­szego żad­nej wia­do­mo­ści".

Umiem sobie wyobra­zić, w jaki spo­sób na tra­ge­dię reaguje Aniela. To roz­pacz, ból, prze­ra­że­nie, lęk o przy­szłość swoją i dzieci, a w końcu roz­cza­ro­wa­nie, bo nie tak miało wyglą­dać jej życie, kiedy wycho­dziła za mąż za ambit­nego porucz­nika. Jak więk­szość katyń­skich wdów nie zwiąże się już z żad­nym męż­czy­zną. Jak stratę ojca odbiera nasto­letni Andrzej, wkrótce młody męż­czy­zna, nie wia­domo. Po woj­nie, kiedy idzie na stu­dia, a potem zaczyna robić filmy, ojciec, ofi­cer zamor­do­wany w Katy­niu, jest obcią­że­niem. Taki fakt trzeba ukry­wać, a temat zbrodni pojawi się ofi­cjal­nie w publicz­nym dys­kur­sie nie­mal pół wieku póź­niej, po zmia­nie ustroju w 1989 roku. Na pewno ciężko żyje mu się z tajem­nicą. Czy zosta­wia to na nim ślad?

Nie mogę oprzeć się wra­że­niu, że w nowej Pol­sce Andrzej Wajda, znany reży­ser, zrobi wiele, by zadość­uczy­nić ojcu i przy­wró­cić jego pamięć. Przede wszyst­kim nakręci pierw­szy film kinowy o zbrodni katyń­skiej. Prze­myci w nim wiele oso­bi­stych wąt­ków, emo­cji, wspo­mnień.

W Rado­miu na ulicy Mal­czew­skiego zwi­śnie tablica z napi­sem: "Dawny dom ofi­cer­ski woj­ska pol­skiego - stąd w 1939 roku wyru­szył na wojnę kapi­tan Jakub Wajda - adiu­tant 72. Pułku Pie­choty, jeniec Sta­ro­biel­ska, zamor­do­wany w Char­ko­wie. Cześć jego pamięci". Pod­pi­sane: "Rado­mia­nie i syn Andrzej Wajda, reży­ser filmu Katyń".

W cza­sie uro­czy­sto­ści odsło­nię­cia tej tablicy wyda­rza się nie­mal cud. Do Wajdy pod­cho­dzi kobieta i... daje mu poczer­niałą sza­blę. O jej histo­rii zapewne dowie­działa się z wywia­dów, jakie udzie­lał. Rzut okiem i wia­domo, że to ta sama sza­bla, którą Jakub Wajda zosta­wił we wrze­śniu 1939 roku, a syn zako­pał koło altanki w ogro­dzie. Na zna­le­zi­sko tra­fił ojciec kobiety, były woj­skowy. Lata wcze­śniej obser­wo­wał budowę aka­de­mi­ków, które powsta­wały w miej­scu daw­nego domu ofi­cer­skiego. Coś bły­snęło w gru­dzie ziemi - sza­bla. Nie mogę się oprzeć wra­że­niu, że to ważny znak, jaki syn dostaje od ojca. Klamra spi­na­jąca jego życie z tatą, któ­rego stra­cił tak wcze­śnie.

W 2007 roku Jaku­bowi Waj­dzie przy­znano sto­pień majora. Czy ojciec mógłby być z syna dumny? Zde­cy­do­wa­nie tak.

W opo­wie­ści wybie­gam sporo do przodu, ale warto jesz­cze wró­cić do Rado­mia z okresu wojny, bo to tamte czasy w znacz­nym stop­niu ukształ­to­wały nasto­let­niego Andrzeja. Jakie były? Wia­domo, że począt­kowo dokwa­te­ro­wano Waj­dom nie­miec­kiego ofi­cera w miesz­ka­niu na Mal­czew­skiego, potem rodzina musi się prze­nieść do pokoju z kuch­nią przy ulicy Czy­stej 11. Andrzej jako czter­na­sto­la­tek i o rok młod­szy brat Leszek idą do pracy, to uchroni ich przed wywie­zie­niem na roboty przy­mu­sowe do Rze­szy. Zna­jomy matki uła­twia im zatrud­nie­nie w Lan­dwirt­schaft Zen­trale, czyli Cen­trali Gospo­darstw Rol­ni­czych. Andrzej naj­pierw opie­kuje się maga­zy­nem kiszo­nej kapu­sty, a potem nosi worki i nabija obrę­cze na beczki15.

Z tego okresu znaj­duję wspo­mnie­nie wiele mówiące o zasa­dach panu­ją­cych w ofi­cer­skiej rodzi­nie Waj­dów. Nawet w tak dra­ma­tycz­nych cza­sach jak wojna.

Pew­nego dnia wezwano nas do ogrom­nego maga­zynu, z któ­rego wysy­łano masło dla woj­ska na wschodni front. Nie­które beczki były nad­wy­rę­żone trans­por­tem i trzeba je było popra­wić, nabi­ja­jąc dodat­kowe obrę­cze. Mój maj­ster, choć kom­pletny głu­piec - cisnęły go buty (a miał wspa­niałe, przed­wo­jenne saperki), więc powy­ci­nał w nich dziury i póź­niej pła­kał po pija­nemu, że woda leje mu się do środka - natych­miast prze­nik­nął istotę naszego zada­nia. Aby napra­wić beczkę, trzeba ją było wpierw otwo­rzyć. Następ­nie obli­czało się, ile żela­znych obrę­czy trzeba dodać dla wzmoc­nie­nia. Waga żelaza dawała nam odpo­wiedź na pyta­nie, jaką ilość możemy ująć, aby beczka ważona skru­pu­lat­nie przez maga­zy­niera, naszego wspól­nika, zga­dzała się dokład­nie z poprzed­nią wagą. Tym spo­so­bem przy­sze­dłem do domu ze zdo­by­czą, którą wrę­czy­łem z dumną Matce. Jej reak­cja była natych­miastowa: rozpła­kała się. Ukra­dłem. Cóż z tego, że Matka przez całą wojnę doko­ny­wała cudów, aby wykar­mić dwóch kil­ku­na­sto­let­nich chłop­ców. Co za tłu­ma­cze­nie, że masło jest nasze, ukra­dzione nam przez Niem­ców. Matka pła­kała gorzko nad przy­szło­ścią. Nad tym wszyst­kim, co nad­cho­dzi. Nad prze­ra­ża­ją­cym fak­tem, że amo­ralne zasady, jakimi posłu­guje się wróg, stają się też, pożal się Boże, naszymi zasa­dami16.

We wspo­mnie­niach Andrzeja Wajdy nie znaj­duję wielu frag­men­tów zwią­za­nych z matką. Karo­lina Wajda, córka reży­sera, powie w wywia­dzie, że bab­cia w opo­wie­ściach ojca jawiła się jako osoba kru­cha, nie­sa­mo­dzielna. Aniela jed­nak musi się odna­leźć w nowej, wojen­nej i potem powojen­nej rze­czy­wi­sto­ści. Ona, kobieta z towa­rzy­stwa, która pisze na bile­ciku wizy­to­wym prośbę o poży­cze­nie żela­zek do wło­sów!

O tym, że rodzi­nie w cza­sie wojny jest ciężko, świad­czy ubra­nie, jakie nosi Andrzej. Mama far­buje na gra­na­towo galowy mun­dur ojca (ten, który zosta­wił, kiedy ruszał w 1939 roku na wojnę), pruje guziki z orłem w koro­nie i prze­ra­bia na wyj­ściowe ubra­nie dla syna - na co dzień cho­dził w dre­li­cho­wym, robo­czym uni­for­mie. Wyj­ścio­wymi butami, jedy­nymi, jakie ma, są lakie­ro­wane szty­blety ojca, zmora Andrzeja. Noga szybko mu rośnie, buty cisną, a lakie­ro­wanej skóry nie da się roz­bić.

We wrze­śniu 1940 roku mama zapi­suje syna na tajne kom­plety, nauka nie trwa jed­nak długo. Wio­sną 1941 roku część nauczy­cieli zostaje aresz­to­wa­nych, a po tym wyda­rze­niu lek­cje odby­wają się rza­dziej lub wcale. Wajda otrzy­muje zaświad­cze­nie, że koń­czy pierw­szą klasę gim­na­zjum, nauki w kla­sie dru­giej nie podej­muje. Zmie­nia za to pracę. W 1943 roku dostaje się do kole­jo­wego biura kon­struk­cyj­nego, gdzie jest kre­śla­rzem. Jego szef Nie­miec każe mu prze­pi­sy­wać cyfry, co dla sie­dem­na­sto­latka jest udręką. Przy­nosi więc do pracy książki, które ukrad­kiem czyta z wysu­nię­tej szu­flady. Aż wresz­cie zostaje przy­ła­pany! Kara jest taka, jak w szkole, dostaje linijką po łapach. A prze­cież szef może go oskar­żyć o sabo­taż, za co kara jest oczy­wi­sta - wysła­nie do pracy do Nie­miec. "Zasta­na­wia­łem się długo nad jego spo­so­bem myśle­nia - pisze we wspo­mnie­niach Wajda - i sądzę, że mój Nie­miec głę­boko wie­rzył w swoją misję na Wscho­dzie. Przy­je­chał tu, aby poskro­mić "polo­ni­sche Wirt­schaft" [pejo­ra­tyw­nie "pol­skie gospo­da­rze­nie" - przyp. M.J.] i nauczyć mnie pracy. Świa­dom tej misji, zacho­wał się wła­ści­wie, ale wypa­dło śmiesz­nie"17.

W poło­wie 1942 roku Andrzej spo­tyka ofi­cera 42. Pułku Pie­choty, który ukrywa się w oko­li­cach Rado­mia. Dzięki niemu tra­fia do kon­spi­ra­cji. Młody Wajda składa przy­sięgę i zostaje łącz­ni­kiem jed­nego z dowód­ców okręgu. Jego zada­nia nie są obar­czone wiel­kim ryzy­kiem. Idzie pod wska­zany adres, bie­rze doku­menty i prze­nosi w okre­ślone miej­sce. Co jest w doku­men­tach? Komu je wrę­cza? Nie wie. We wspo­mnie­niach nie pisze, jak wiele akcji z dostar­cza­niem doku­men­tów ma na kon­cie. Nie tłu­ma­czy, dla­czego on, ofi­cer­ski syn, dla któ­rego woj­sko jest codzien­no­ścią, nie anga­żuje się bar­dziej w walkę. W Rado­miu aktyw­nie dzia­łają oddziały Sza­rych Sze­re­gów, prze­pro­wa­dzają udane akcje dywer­syjne. Czy Andrzej o tym wie? Czy też chciałby wal­czyć? A może matka, w tro­sce o życie star­szego syna, chroni go przed ryzy­kiem? Czy to on, jako naj­star­szy męż­czy­zna, czuje się odpo­wie­dzialny za rodzinę i musi pra­co­wać, żeby zara­biać? Na te pyta­nia nie znajdę odpo­wie­dzi.

Dzia­łal­ność łącz­nika prze­rywa pewne wyda­rze­nie. Andrzej Wajda pisze o tym we wspo­mnie­niach:

Gdy wio­sną 1944 roku wycho­dzi­łem z biura, zatrzy­mała mnie kobieta w głę­bo­kiej żało­bie. Czarna woalka cał­ko­wi­cie zasła­niała twarz. Zapła­kana wyznała mi, że jest żoną mego dowódcy, który został tej nocy aresz­to­wany wraz z kil­koma innymi ofi­ce­rami AK przez radom­skie Gestapo. Powi­nie­nem natych­miast wyno­sić się z mia­sta.

Zawia­do­mi­łem przez brata Matkę, co się stało, i nic nikomu nie mówiąc, wla­złem na wieżę kościoła Ber­nar­dy­nów zna­nymi sobie scho­dami, aby tam prze­no­co­wać, a rano jecha­łem już pocią­giem do Kra­kowa w nadziei, że tam nikt nie będzie mnie szu­kał18.

Na tym dzia­łal­ność kon­spi­ra­cyjna Andrzeja Wajdy się koń­czy. Nie­ba­wem skoń­czy się też wojna.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki