1UNIWERSUM DEBATY. SŁOWO WSTĘPNE
AGNIESZKA BUDZYŃSKA-DACA
ORCID 0000-0003-1002-7197
Uniwersytet Warszawski
1. Wprowadzenie
Isegoria i parrhesia - równość w mówieniu i wolność do mówienia - to dwie cnoty demokracji ateńskiej, które przyświecają rozwojowi debaty od jej zarania (Hansen 1999: 86). Uniwersum (by użyć kategorii, która przyjęła się wśród użytkowników mediów) debat obejmuje rywalizację w argumentacji dla określonych zysków, czy to poznawczych, czy praktycznych, legitymizujących prymat jednej opcji poglądowej nad inną, jednego mówiącego nad innymi. Uczestnictwo w debacie, aktywne bądź bierne, oznacza społeczną zgodę na takie, a nie inne rozstrzygnięcie sporu: na drodze starcia argumentacji, poglądów, etosów mówiących. Godzimy się na to zderzenie racji, oczekując, że przyniesie rezultaty, które być może wcale nas nie usatysfakcjonują, ale będą przejawem jakiejś sprawiedliwości społecznej, która zaspokaja jednocześnie potrzebę uczestnictwa w rytuale i emocjonującym widowisku.
Z uwagi na swój koloryt i funkcjonalność debata zyskuje zwolenników wśród młodych ludzi chcących doskonalić warsztat publicznego mówienia i wyrażania opinii lub lubiących intelektualną rywalizację. Wśród grup społecznych, które uprawiają debatę hobbystycznie lub zawodowo na różnych szczeblach, znajdują się zarówno uczniowie i studenci, jak i politycy, intelektualiści, społecznicy, przedstawiciele instytucji rządowych i samorządowych, osoby aktywnie uczestniczące w tworzeniu dyskursów na różnych poziomach i osoby aktywizowane do wzięcia w nich udziału. Wśród obserwatorów znajduje się publiczność zaangażowana, oceniająca, chcąca decydować o sprawach dla społeczności istotnych, a wreszcie odbiorcy, których cieszy debata jako spektakl, zmaganie przeciwnych sobie sił uosabiających odmienne społeczne racje, które dzięki argumentacji i retorycznemu kunsztowi przedstawienia uzyskują swój publiczny wymiar.
W uniwersum debaty znajdą się zarówno wydarzenia medialne, takie jak głośne starcia intelektualistów, np. Żiżek-Peterson, Chomsky-Foucault dostępne dla odbiorców na platformie YouTube, czy też debata parlamentarna w sprawie votum nieufności dla ministra sprawiedliwości lub debata przedwyborcza Biden-Trump, ale także debata zorganizowana w klasie na lekcjach języka ojczystego w jakiejś szkole w jakimś kraju. Między wyłowionymi z całego uniwersum dyskursu zorientowanego na debatę przykładami znajdują się setki innych sporów słownych zorganizowanych wedle przyjętych reguł. Coś je wszystkie łączy - coś, co stanowi istotę debaty, jej rdzeń gatunkowy, ideę, z powodu której ludzie gromadzą się w jednym miejscu i czasie, aby wziąć udział w retorycznych zawodach w argumentowaniu.
2. Debata dla demokracji
Debata jest jednym z tych gatunków, które można nazwać mianem społecznie użytecznych i retorycznych w arystotelesowskim sensie tego słowa (nie przynależąc do żadnej dziedziny sztuki ani życia, w wielu znajduje zastosowanie). Jest gatunkiem demokracji i jej probierzem. Rozwija się w krajach, gdzie decyzje podejmowane są przy współudziale obywateli. Jako narzędzie komunikowania debata staje się zjawiskiem wymagającym społecznej troski. Jest tak przede wszystkim dlatego, że praktykowanie debat utrwala określone nawyki komunikacyjne, które mogą być ze wszech miar społecznie użyteczne lub, jeśli będą promować niewłaściwe postawy, okażą się szkodliwe. Ważne jest, aby debata jako narzędzie do przeprowadzania interakcji spornych, nie podsycała sporów dla sporów, czyli takich, które są celem same w sobie i dla siebie. Młodzi ludzie, zaczynający dopiero wchodzić w relacje wiążące się z odpowiedzialnością i współdecydowaniem o sprawach społeczności, do której należą, nie powinni nabierać nawyków, które mogą okazać się destrukcyjne dla rozwiązywania sporów, ani dążyć do przemocy perswazyjnej wynikającej ze skłonności ku temu, aby zawsze mieć rację. Gdyby debata miała prowadzić do tego rodzaju zachowań w interakcjach społecznych, byłoby to wielką porażką propagatorów debat, do których autorzy tego tomu również się zaliczają. Zależy nam na tym, aby czytelnik, który zechce zapoznać się z książką, potrafił myśleć o debacie nie jako o narzędziu do wygrywania sporów, ale jako o narzędziu do rozumienia i rozstrzygania sporów wpisanych w naturę demokracji.
Warto zaznaczyć, że badania nad zjawiskiem debatowania w krajach Europy Środkowo-Wschodniej są na początku drogi. Refleksja krytyczno-retoryczna czyniona jest w obrębie dwóch środowisk: teoretyków-akademików i praktyków-studentów (uczniów) oraz ich nauczycieli. Teoretycy interesują się rozwojem sposobów argumentowania, wpływem debat na kompetencje komunikacyjne, praktycy zaś nowymi możliwościami eksplorowania mocy perswazyjnych w różnych interakcjach oferowanych przez nowe formaty debat.
Debata konkursowa (rywalizacyjna, turniejowa) jest w Polsce uprawiana w sposób zorganizowany od lat 90. poprzedniego wieku, znacznie krócej niż np. w Wielkiej Brytanii czy USA (Hinton, Kobierski w tym tomie). Rozwój ruchu debatanckiego był początkowo inicjowany przez organizacje pozarządowe, stowarzyszenia studentów, by wreszcie wejść do praktyk edukacyjnych na poziomie uniwersyteckim i szkolnym. Idea debatowania, tak istotna dla rozwoju demokracji i wolności słowa, rozprzestrzeniała się w dyskursie politycznym: debaty parlamentarne (Batko-Tokarz w tym tomie), samorządowe (Choroś, Skrabacz 2016), przedwyborcze (Budzyńska-Daca 2015, 2016, Kochan 2016) i medialnym (starcia telewizyjne, radiowe) (Szkudlarek-Śmiechowicz 2010, Poprawa 2009, Kaszewski 2006). Obecnie, wraz z rozwojem aplikacji internetowych, debaty żyją w przestrzeni wirtualnej (Borzuta w tym tomie, Glenc w tym tomie). Tu odbywa się wymiana poglądów, opinii, ucierają się stanowiska różnych stron sporu. Wolność do debaty w sieci ma też swoją cenę. Jest nią spolaryzowanie stanowisk różniących się stron, emocjonalizacja przekazów, radykalizacja erystyczna. Stąd też rodzi się potrzeba uzdrawiania, na ile to możliwe, sytuacji starć komunikacyjnych na rzecz sporu bardziej zracjonalizowanego, z istotnym komponentem poznawczym, który zachowywałby ideę i formę debaty.
2.1. Archeologia debaty
Źródła gatunkowe debaty pochodzą z praktyk komunikacyjnych (Hansen 1999), które są wcześniejsze niż utrwalona w języku nazwa gatunku. Identyfikacja tych źródeł ma istotne znaczenie dla zrozumienia aktualnego rozwoju debaty i rozpoznania mechanizmów funkcjonowania komunikatów retorycznych w przestrzeni publicznej. Założyć należy, że tzw. wzorzec ideacyjny gatunku osiąga swoją dojrzałość w procesie hybrydyzacji, docierania się powtarzających się praktyk komunikacyjnych. Jeśli praktyki te uzyskują wystarczającą dla pamięci komunikacyjnej liczbę powtórzeń, wówczas formuje się struktura gatunku.
Jednym z argumentów na rzecz hipotezy o "prehistorii" gatunków jest fakt, że praktyki komunikacyjne, do których odnosi się nazwa gatunkowa, są wcześniejsze niż sama nazwa. W przypadku debaty - znacznie wcześniejsze, bo termin ten pojawił się w języku francuskim w wiekach XI-XIII pod wpływem praktyk dialektycznych w szkołach katedralnych i stamtąd został zaadaptowany do innych słowników. Ta sama podstawa leksykalna występuje m.in. w językach angielskim, niemieckim, czeskim, łacinie. De battuere oznacza 'zbijać', battuere - 'bić', 'uderzać' (Bańkowski 2000). Debata w swym podstawowym, retorycznym rozumieniu, bez kontekstów i nachyleń medialnych, jest definiowana jako "prezentacja wzajemnie wykluczających się twierdzeń przez współzawodniczących ze sobą ich zwolenników, w celu uzyskania decyzji osób osądzających spór"[1] (Zarefsky 2006) albo jako "słowna forma sporu oparta na strukturze antagonizmu, w której dążenie do intelektualnej i językowej wirtuozerii współgra z chęcią rzeczowego przekazania treści" (Schild 1994: 413). Praktyki debat znane są w kulturze śródziemnomorskiej już z czasów Homera. Podobne rytualne spory słowne, którym badacze nadają miano debat, występują w kulturze indyjskiej, chińskiej czy japońskiej (Branham 1991: 4-6).
Zjawisko debatowania znane jest z demokracji ateńskiej, która była kulturą agonu (Martin 1974, Kocur 2001, Cassola 2011). Agoniczność przejawiała się zarówno w polityce, gdzie oddawano rację większości, w sądach, gdzie decydowały się losy podsądnych dochodzących sprawiedliwości przed trybunałem, który podejmował wyroki w drodze głosowania większościowego, i wreszcie na scenach teatrów, gdzie objawiała się pod postacią bohaterów uwikłanych w spory o wartości egzystencjalne i społeczne (dramaty Eurypidesa) (Hansen 1999, Czerwińska 1999, Croally 1994). Praktyki debatowania związane z potrzebą porządkowania procesów podejmowania decyzji i wprowadzenia takich regulacji do dyskursu publicznego, aby uczynić go bardziej funkcjonalnym dla obywateli, odnajdujemy także w republikańskim Rzymie (Pina Polo 2011). Sięgnięcie do korzeni debaty (Budzyńska-Daca w tym tomie) czyni bardziej zrozumiałym sens jej społecznego istnienia jako narzędzia komunikowania.
2.2. Debata jako narzędzie poznania
Debata łączy się z zagadnieniem potencjału poznawczego. Jako metoda doskonalenia sposobów zdobywania wiedzy od starożytności związana była z filozofią. Jej specyfikę i walory w sposób szczególny odsłoniły dialogi Platona, metodycznie zaś została opracowana przez Arystotelesa (Gondek, Kiereś-Łach w tym tomie). W scholastyce natomiast przybrała postać dysput uniwersyteckich, dzięki czemu doskonalił się jej potencjał dydaktyczny. W średniowiecznych uniwersytetach stosowano metodę dysputacji jako dojścia do rozstrzygnięcia kluczowych kwestii teologicznych i filozoficznych. Rozdziały poświęcone dysputom scholastycznym (Ryszka-Kurczab w tym tomie) i debatom wyznaniowym w Rzeczypospolitej Obojga Narodów (XVI-XVII w.) (Ryszka-Kurczab w tym tomie) obrazują porządek i rytuały akademickiego sporu. Zarówno dysputacje religijne, jak i spory intelektualistów miały rygorystyczne formy przebiegu. Zgodnie z powszechnym mniemaniem było to narzędzie, które w przypadku rozbieżnych opinii pozwalało ustalić, co jest prawdą, a co fałszem. Wiedza na temat uniwersyteckich korzeni debaty intelektualnej, organizowanej dla celów poznawczych, stanowi znakomite zaplecze dla uzasadnienia propagowania podobnych form we współczesnych szkołach i uniwersytetach (Gondek i Kiereś-Łach w tym tomie).
3. Wymiary debaty
Historyczny rozwój debaty w jej długiej gatunkowej ewolucji w różnych kulturach demokratycznych jest tematem, który jeszcze czeka na badaczy-pasjonatów. Wymaga bowiem pogłębionych studiów historycznych z zakresu rozwoju instytucji społecznych i politycznych oraz rozwoju retorycznej edukacji w krajach, w których debatę pielęgnowano. Możemy natomiast obserwować życie gatunku tu i teraz w perspektywie współczesnych trendów komunikacyjnych, aby określić, jak gatunek ten się rozwija.
Współczesny rozwój debaty możemy rozpatrywać w trzech wymiarach:
- edukacyjno-konkursowym;
- instytucjonalnym;
- społecznym.
Wprowadzenie tego podziału pozwala objąć krytyczną percepcją rozwój gatunku w okresie jego społecznego przyswajania (doskonalenia się w nim), w okresie jego stosowania w instytucjach demokratycznych, a wreszcie praktykowania w dyskursie publicznym wzorów zachowań o charakterze konfrontacji opozycyjnych idei i propozycji rozwiązań.
3.1. Wymiar edukacyjno-konkursowy
Debaty z pierwszego poziomu są zjawiskiem niebywale różnorodnym i wykazują zdolności do wielorakich transformacji. Istotnym elementem tego wymiaru, wyróżniającym go od pozostałych, jest debatowanie nad tezą wymyśloną na potrzeby rozegrania sporu. Wszystko jedno, czy weźmiemy pod uwagę debatę w klasie, czy na turnieju - w obu wypadkach celem jest samo rozgrywanie sporu, a rozstrzygnięcie w postaci przyznania racji którejś ze stron nie powoduje konsekwencji w świecie rzeczywistym, tj. poza miejscem rozgrywek. Są to więc debaty, których sensem jest doskonałość w technice argumentacji i rozumienia rozbieżnych stanowisk, pogłębiania wiedzy na temat rozważanych problemów lub wygrywania sporów, a wreszcie trenowanie publicznego przemawiania. W Polsce przyjęła się nazwa "debaty oksfordzkie" jako określenie odnoszące się do różnych form praktykowania rytualnego współzawodnictwa w ramach przedsięwzięć edukacyjnych i konkursowych organizowanych przez nauczycieli, stowarzyszenia i niezależnych edukatorów. Konceptualizacja tego pojęcia obejmowała początkowo jakiejkolwiek debaty szkolne, pokazowe bądź turniejowe. W miarę rozwoju znaczenia debaty w edukacji i kontaktów polskich grup debatantów z organizacjami międzynarodowymi pojawiła się świadomość istnienia w różnych krajach specyficznych dla lokalnych tradycji uniwersyteckich czy szkolnych formatów debat (Rogowska, Kosman, Łukowska w tym tomie). Zaczęto więc także w Polsce używać nazw formatów dla turniejów o utrwalonej tradycji (debaty parlamentarne, debaty Karla Poppera). Stąd wzięła się potrzeba, aby rodzimą debatę "oksfordzką" z jej własną historią i założycielem ruchu (Dołęgowski, Labuda 2021) usankcjonować w postaci sformatowanej, z jasno określonymi regułami, które odróżniałyby ten sposób interakcji od innych formatów. Historię tego ruchu odtworzył Jan Piosik (w tym tomie), który był zaangażowanym uczestnikiem formowania się tradycji debaty oksfordzkiej. Termin 'debata oksfordzka' ma aktualnie podwójne znaczenie: (1) określonego formatu turniejowego i (2) nazwy pospolitej, którą posługują się osoby okazjonalnie zajmujące się debatami i nie uwzględniające podziału na swoiste "dyscypliny debatologiczne" (Dołęgowski, Labuda 2021).
3.1.1. Debata jako narzędzie edukacji
Debaty w szkole organizowane są po to, aby realizować założenia programu edukacji. Współczesne praktyki debat na uniwersytecie i w szkole zostały przedstawione w kilku rozdziałach tego tomu. Debata w szkole średniej zwykle stosowana jest na takich przedmiotach, jak języki narodowe lub obce, historia, wychowanie obywatelskie, a nawet nauki przyrodnicze (https://odyssey.igf.edu.pl/). Na uniwersytetach zaś praktykowana jest głównie na kierunkach humanistycznych i społecznych (Lichański, Lewandowska-Tarasiuk 2003). Rozdziały poświęcone tej tematyce przedstawiają przegląd kompetencji, które studenci (uczniowie) mogą zdobyć, praktykując debaty. Doświadczenia w tym względzie przedstawiły Diana Tomić i Elenmari Pletikos Olof (w tym tomie). Chorwackie praktyki debatowania w szkole są w wielu aspektach podobne do polskich, co znów potwierdza uniwersalizm tego narzędzia. Przedstawiono także typowe dla edukacji chorwackiej formaty i zaangażowanie w praktyki medialne uczniów tamtejszych szkół, co wydaje się pomysłem wartym zaadaptowania. Przykładem zastosowania debaty jako narzędzia edukacyjnego w ramach przedmiotów szkolnych są rozdziały dotyczące jej użycia w dydaktyce historii (Kolbuszewska w tym tomie) i na zajęciach z filozofii w szkole i na uniwersytetach (Gondek, Kiereś-Łach w tym tomie).
Na ćwiczeniach z filozofii na poziomie studiów uniwersyteckich stosuje się debatę w sposób bardziej zaawansowany. Ze względu na różnorodność przedmiotów ogólnofilozoficznych większe znaczenie zyskuje metoda dialektyczna, w ramach której dokonuje się dyskursywnego przejścia od opinii, poprzez różne stopnie uprawdopodobnienia stawianych tez, do sformułowania wstępnych warunków usunięcia tego, co niepewne. Dlatego na szczególną uwagę zasługuje doskonalenie umiejętności krytycznego myślenia, które odbywa się w formule zespołowego potwierdzania i obalania stawianych tez. Metoda dialektyczna oparta na debatach przygotowuje grunt do rozwiązywania problemów filozoficznych, wyposażając studenta w odpowiednie metody rozumowania, których pełna wartość i znaczenie dla filozofii ujawnia się w logice.
Debaty jako innowacyjne narzędzie edukacyjne są coraz śmielej wykorzystywane w ofercie dydaktycznej polskich placówek muzealnych (Manista w tym tomie). Szczególną rolę w ich wprowadzaniu stanowi zaproponowana przez Międzynarodową Radę Muzeów w 2019 roku definicja muzeum jako przestrzeni inkluzywnej i wielogłosowej, której zadaniem jest prowadzenie dialogu nad przeszłościami i przyszłościami. Przeprowadzone w 2020 i 2021 roku badania podczas projektu Debate Education in Museums Across Central and Eastern Europe w 62 instytucjach w sześciu krajach Europy Środkowo-Wschodniej wskazują na potrzebę wprowadzania przez muzea działań angażujących publiczność, wzmacniających kondycję społeczeństwa obywatelskiego oraz debaty publicznej. Z perspektywy uczestników projektów debatanckich zmiana prowadzonego przez muzea monologu w dialog z odbiorcami przekazywanych treści uatrakcyjnia ofertę placówki.
Niewątpliwym walorem zastosowania dyskusji i debaty w edukacji jest umożliwienie uczniom refleksji nad skomplikowaną naturą różnorakich kwestii teoretycznych, a także praktycznych, społecznych, kulturowych, historycznych z zawieszeniem własnej odpowiedzialności za głoszone tezy i jednoczesnym poczuciem bezpieczeństwa wynikającym z obecności nauczyciela, którego zadanie polega na kierowaniu dyskusją i sygnalizowaniu oraz tłumaczeniu błędów, jakie się w jej trakcie pojawiają. Metoda oparta na debacie i jej różnych wariantach uczy nie tylko, jak mówić, ale również jak myśleć samodzielnie. Pokazuje, że choć pluralizm postaw i poglądów jest naturalnym zjawiskiem społecznym, to powinien być regulowany w dyskursie właśnie dzięki umiejętności wyrażania przekonań, ich uzasadniania i oceniania w oparciu o przyjęte założenia teoretyczne i przewidywane konsekwencje praktyczne. W debatach wymiaru edukacyjnego zasadą jest, że uczestnicy mogą wyrażać swoje opinie bez skrępowania, gdyż nie muszą się z nimi identyfikować na trwałe. Istotne jest przy tym, aby obierane do debaty kwestie nie wymuszały na nich mówienia nieprawdy lub identyfikowania się z kontrowersyjnymi moralnie stanowiskami (zob. Kolbuszewska w tym tomie; Chmura, Roy 2021: 131-156). Uczestniczący w tym wydarzeniu wiedzą, że racje są tu przyjęte tymczasowo. Praktykowanie debat w bezpiecznej strefie symulacji, czyli uczestnictwo w sporze niemającym realnych konsekwencji dla zmiany rzeczywistości, której spór dotyczy, daje bezpieczeństwo używania argumentów do budowania sztucznych konstrukcji, za które w rzeczywistości nie ponosi się odpowiedzialności, ale to samo zjawisko ma też drugą stronę medalu. Niebranie odpowiedzialności za słowa może, jeśli nie wypracuje się żadnych mechanizmów obronnych, prowadzić do sofistycznej zabawy argumentami polegającej na tym, aby mieć zawsze rację w sporze, co potem może zostać przeniesione do debat na poziomie instytucjonalnym i społecznym, w których słowa uzyskują już moc sprawczą. Aby więc zabezpieczyć uczniów przed skłonnościami do relatywizmu w ocenie rzeczywistości, należałoby wyraziście zaznaczać w procesie edukacji, że biorą udział w czymś w rodzaju manewrów, w których chodzi o uzyskiwanie technicznej sprawności i zdobywania umiejętności "grania w grę". A swoista "immersja" w rytuał debaty każdorazowo powinna zakładać wynurzenie się do rzeczywistości bez szwanku dla postawy etycznej wobec tejże rzeczywistości.
3.1.2. Debata a narzędzia informatyczne
Przyszłość debaty, podobnie jak wielu aktywności intelektualnych, zależy częściowo od narzędzi informatycznych. Jak każda aktywność retoryczna może być z jednej strony generowana, a z drugiej analizowana przy użyciu podobnego repertuaru kategorii systemu retorycznego. Narzędzia te wspomagają użytkownika w procesach związanych z tworzeniem i analizą argumentacji. Wiele z nich jest dostępnych nieodpłatnie i każdy może je testować oraz dokonać wyboru najbardziej dla siebie użytecznych. Rozdział poświęcony temu zagadnieniu (Glenc w tym tomie) przedstawia konkretne rozwiązania zastosowania narzędzi informatycznych, a także koncepcje i nurty badawcze wyodrębnione w obszarze technologii argumentacyjnych. Opisano ich użyteczność i korzyści dla użytkowników na poszczególnych etapach związanych z wyrażaniem argumentacji - od przygotowania się do debaty, poprzez jej przeprowadzenie, aż po tworzenie podsumowań i analizę argumentacji przedstawionej w toku debaty. Jednym z takich narzędzi jest Kialo - program przystosowany do przeprowadzania i analizowania debat w internecie (Borzuta w tym tomie). Autorka zwróciła uwagę na istotną różnicę w sposobie prezentacji sporu między środowiskiem internetowym i naturalnym. Spory, które toczą się w przestrzeni wirtualnej, zwykle zapisywane są w sposób linearny (wypowiedź pod wypowiedzią), gdy tymczasem ich analiza pokazuje, że z uwagi na wielowątkowość odniesień argumentacyjnych w istocie mają one strukturę drzewiastą (Rogowska, Będkowski 2023). Zmodyfikowanie formy zapisu mogłoby mieć wpływ na uporządkowanie szczegółowych argumentów, wizualizację sporu i uświadomienie sobie, jak zróżnicowana jest argumentacja po obu stronach. Ten rozdział szczególnie polecić można nauczycielom, którzy dla wyjaśnienia, czym jest debata, mogą posłużyć się wizualizacją jej struktury.
3.1.3. Formaty, argumenty, oceny
Jak już zostało powiedziane, porządek interakcji stanowi istotny element debaty. Zasady i konstrukcja rytualnego sporu są istotne dla uczestników i organizatorów spotkania. Wybór reguł "formatuje" też myślenie o tym, jak przygotować strategię argumentacyjną, jak wpisać się w rytuał tej konkretnej interakcji, jak wykorzystać czas przeznaczony na wypowiedź. Zagadnieniom tym poświęcony został rozdział Formaty debat (Rogowska, Kosman, Łukowska), który ma charakter praktycznego przewodnika dla debatujących, nauczycieli i instruktorów, a także organizatorów przedsięwzięć debatanckich. Pokazano w nim 7 najpopularniejszych formatów. Opis każdego z nich zawiera:
- krótką historię jego powstania;
- podstawowe idee, które sprzyjały takiej, a nie innej organizacji debaty;
- strukturę formatu (przebieg debaty);
- sposoby sędziowania.
Przegląd formatów daje obraz różnych możliwości zastosowania debaty, w zależności od:
- środowiska i specjalizacji uczestników (np. dla prawników - format Mock Trial, dla polityków - format Lincoln-Douglas);
- możliwości kształcenia określonych umiejętności związanych ze sferą publicznej wypowiedzi (np. refleks w argumentacji dobrze ćwiczy debata parlamentarna; krytyczne, problemowe i strategiczne myślenie jest domeną debaty w formacie Karla Poppera);
- celu samego debatowania (dla wzmocnienia własnych umiejętności retorycznych lub dla udziału w sportowej rywalizacji w turniejach debatanckich).
Każdy z formatów otwiera nieco inne możliwości podejścia do sporu. Doświadczony nauczyciel, który zapozna się z tym rozdziałem, może wybierać rozwiązania najkorzystniejsze dla grupy, z którą pracuje. Warto próbować debaty w różnych formatach, żeby zaobserwować, jak wybór danego porządku wpływa na zmiany w sposobie argumentacji. Dodatkowo umieszczono rozdział poświęcony specyficznemu formatowi publicznej debaty o nazwie "wolna przestrzeń" (Modrzejewska), który został wymyślony w środowisku uniwersytecko-dziennikarskim w Danii. Za konkretnym przebiegiem debaty między dwiema osobami (np. politykami) reprezentującymi różne stanowiska wobec tej samej, sprawy stoi głębsza refleksja, w której uznaje się, że spór w demokracji jest rzeczą naturalną, a istotą deliberacji jest nie tyle przekonanie oponenta do swoich racji, ile ustalenie wspólnych i rozbieżnych punktów między nimi w danej sprawie po to, aby umożliwić współdziałanie na określonych warunkach lub rozwiązanie problemu. Doświadczenie debaty duńskiej pokazuje potrzebę poszukiwania takiego rozwiązywania sporów społecznych, które byłoby najmniej inwazyjne dla relacji międzyludzkich i najbardziej efektywne, gdy chodzi o trwałość obranych rozwiązań. Podstawowym budulcem interakcji w debacie jest argumentacja jako składnik każdej z wypowiedzi mówców. Działania uczestników polegają na tym, aby przedstawić najbardziej przekonujące argumenty wspierające ich pozycję w sporze i równie przekonująco wykazać, że argumentacja oponenta jest słabsza lub niewystarczająca czy chybiona. Argumentacja w debacie bywa rozpatrywana z trzech perspektyw: jej prawdziwości, poprawności i skuteczności (Budzyńska-Daca, Modrzejewska w tym tomie). Wymienione trzy kategorie podlegają ocenie: logicznej, dialektycznej i retorycznej. Oceniający debatę sędziowie, którzy podejmują decyzję, komu przyznać zwycięstwo, często prowadzą spory między sobą w kwestii oceny jakości wypowiedzi argumentacyjnych. W tym rozdziale znajdą pomocne dla ich rozstrzygnięć uporządkowanie kryteriów bazowych tej oceny, co ułatwi dyskusję wokół kluczowych pytań: "Kto wygrał debatę i dlaczego?" lub: "Kto przedstawił bardziej przekonującą argumentację?".
W debacie o charakterze konkursowym (sportowym) audytorium prymarnym są sędziowie, których rolą jest ocena poszczególnych debatujących i wygłoszenie informacji zwrotnej dla uczestników. Sędziowie również mają swoje rytuały: obserwują debatę, notują uwagi, wystawiają oceny, negocjują werdykt, wygłaszają swoje opinie i udzielają zawodnikom informacji zwrotnych. Korzystają z karty oceny, aby proces krytycznego osądu był przeprowadzony w sposób możliwie jak najbardziej zobiektywizowany (więcej w rozdz. Rogowska, Buła). Każdy format ma w tym względzie inne kryteria oceny, a profesjonalny sędzia potrafi dostosować własną percepcję do elementów charakteryzujących właściwości danego formatu i stosownie do nich ocenić rywalizację mówców.
3.1.4. Debata jako dyscyplina sportowa
Debata, mając w sobie pierwiastek agoniczny, rywalizacyjny, znalazła się także w obszarze gatunków sportowych, podobnie jak szachy czy brydż. Jak każda dyscyplina ma swoje reguły, swoich zawodników, kluby treningowe, wyspecjalizowanych sędziów, mistrzów w fachu, eliminacje na poziomie lokalnym, które mają wyłonić uczestników walczących o wyższe stawki, i wreszcie turnieje oraz mistrzostwa różnych rang. Sport intelektualny ma mniejsze grono kibiców niż rozgrywki w dyscyplinach fizycznych. Cieszy się również mniejszym zainteresowaniem mediów. Niemniej debaty w formule turniejowej wywołują mobilizację środowiska, toczą się w podobnej do sportowej scenerii i wzbudzają ducha rywalizacji. Rozgrywki odbywają się na każdym z poziomów: krajowym, europejskim, kontynentalnym i światowym (więcej piszą o tym Kiljan, Modrzejewska w tym tomie). Popularność sportowych rozgrywek lig debatanckich skłoniła twórców sztucznej inteligencji do stworzenia "zawodnika", który mógłby na wzór partii szachowych (słynne starcie Kasparow kontra komputer) wyspecjalizować się w doborze i prezentacji argumentów w debacie (Reed 2021). Pierwsze debaty na zamkniętych pokazach odbyły się w 2018 roku, a w 2019 roku miała miejsce debata na żywo przed szeroką publicznością, zorganizowana przez grupę medialną Intelligence Squared US Debates w San Francisco pomiędzy Project Debater (Debatantką - wytwór sztucznej inteligencji miał głos kobiecy) a Harishem Natarajanem, rekordzistą świata w liczbie zwycięstw w konkursach debat. Teza debaty brzmiała: "Powinniśmy dotować przedszkola". Wynik głosowania obserwatorów debaty wskazywał, że:
(1) naturalny debatant (Harish Natarajan) był bardziej przekonujący (sprawił, że więcej osób po jego wystąpieniu zmieniło swój pierwotny pogląd na sprawę);
(2) sztuczny debatant był bardziej erudycyjny (w większym stopniu wzbogacił wiedzę słuchaczy).
Wnioski dla postronnych obserwatorów tego wydarzenia są następujące: naturalny debatant nie ma szans ze sztucznym, gdy idzie o przetwarzanie milionów rekordów w krótkim czasie, pozyskiwanie wiedzy z tysięcy źródeł, przetwarzanie i dopasowywanie jej do różnych kontekstów użycia. Ma natomiast do dyspozycji etos retoryczny, siłę charakteru przejawiającą się w sygnałach pozawerbalnych, która stanowi peryferyjną ramę argumentacji (Petty, Cacioppo 1984) i wpływa na sposób odbioru przekazu. Project Debater tego poziomu jeszcze nie osiągnął. Czy będzie to potrafił w przyszłości - jest pytaniem ciągle (w 2023 roku) jeszcze otwartym.
3.2. Wymiar instytucjonalny
Drugi z wymiarów odnosi się do praktyk w instytucjach. Tam, gdzie podejmowanie decyzji odbywa się z poszanowaniem demokratycznych reguł, debata może znaleźć swoje miejsce: w instytucjach państwowych, gremiach zarządzających przedsiębiorstwami, przedstawicielstwach instytucji, samorządach. Najbardziej spektakularnymi sposobami debatowania są parlamenty w demokratycznych państwach, jak również telewizyjne debaty polityków.
3.2.1. Debata jako teatr polityczny
W demokratycznych systemach politycznych debata stanowi kluczowy element parlamentaryzmu. Rozdział autorstwa Barbary Batko-Tokarz przedstawia zarys miejsca i roli zinstytucjonalizowanych debat w pracach polskiego parlamentu. Autorka skupia się na aspekcie rytualnym i organizacyjnym, gdyż znaczna formalizacja zachowań językowych to cecha konstytutywna tego typu debaty, zależnej od regulaminu i porządku obrad. Prace parlamentu są złożonym i skonwencjonalizowanym procesem tworzenia aktów prawnych, którego część stanowi debata. W rozdziale przedstawione zostały zasady debatowania i specyfika ról komunikacyjnych polityków. Istotne w tym kontekście jest także zagadnienie języka środowiska parlamentarnego, który ma specyficzny charakter. Bywa, że najbardziej spektakularne zachowania polityków są powielane w mediach i przechodzą do dyskursu tzw. debaty publicznej, czyli do trzeciego wymiaru opisywanego gatunku, jako "skrzydlate słowa", tworząc wokół siebie kolejne ogniska sporów.
Opis polskiej debaty parlamentarnej może być użytecznym materiałem dla tych środowisk debatujących, które chciałyby stworzyć osobny format polskiej debaty parlamentarnej, na wzór brytyjskiej czy amerykańskiej, popularnych w środowiskach międzynarodowych. Ćwiczenie się w polskiej debacie parlamentarnej byłoby dobrym warsztatem przygotowującym przyszłych polityków do dyskursu w instytucjach ustawodawczych.
Najbardziej widowiskowe spośród rytualnych starć politycznych (wielomilionowa oglądalność) są finałowe debaty wyborcze. W rozdziale poświęconym temu zagadnieniu (Budzyńska-Daca) przedstawono w zarysie krytyczną ocenę tradycji debat finałowych w Polsce na tle podobnych praktyk w innych demokracjach. W opisie pragmatycznej funkcji debaty uwzględnione zostały trzy perspektywy: polityków, mediów i obywateli, po to, aby pokazać dysproporcje potencjalnych i rzeczywistych zysków z organizowania medialnych konfrontacji w praktykowanej dotąd formule. Krytyczne podejście do opisu zjawiska (Budzyńska-Daca 2015) ma funkcję preskryptywną i służy temu, aby usprawnić organizację przedwyborczych starć w przyszłości i przywrócić im oczekiwaną rolę uczciwego uczestnictwa wyborców w demokratycznym sporze.
Przedstawione debaty polskich polityków od Lecha Wałęsy i Aleksandra Kwaśniewskiego w 1995 roku do wydarzeń z 2020 roku, które także miały pełnić funkcję debat, dają wyobrażenie o istocie przedwyborczych starć organizowanych z uwagi na polityczne i medialne korzyści. Debaty w polityce z racji ich fasadowości bywają pozbawiane kluczowej funkcji: legitymizacji racji większości w sporze. Myślenie o debacie w konwencji teatralnej oznacza zwrócenie uwagi na jej rytualny charakter. Odczuwana przez audytorium wyborców teatralność sporu polityków wynika z faktu rezygnacji z prymarnej funkcji uzyskiwania zgody na decyzje większości. Przerzucenie pomostu nad demokratycznymi właściwościami debaty na rzecz jej wizualnych, estetycznych, emocjonalnych atutów powoduje, że debaty spełniają tam rolę nade wszystko rytualną. Wniosek, jaki nasuwa się z tych obserwacji, jest taki, aby wzmacniać świadomość roli debaty w wymiarze edukacyjnym, co może przynieść owoce w postaci rozwoju demokratycznego ducha debaty na poziomie instytucjonalnym. Przygotowane do debaty pokolenie aktualnych uczniów i studentów będzie potrafiło zadbać o to, aby debaty przynosiły zysk poznawczy przede wszystkim obywatelom, a nie celom marketingowym polityków i mediów.
3.3. Wymiar społeczny
Debata w wymiarze społecznym jest otwarta czasowo i przestrzennie. Angażuje duże grupy uczestników do wyrażania opinii w mediach tradycyjnych, społecznościowych, w bezpośrednich spotkaniach. Na proces debatowania np. nad kwestią parytetów, eutanazji, edukacji seksualnej w szkołach itd. składa się wiele pojedynczych zdarzeń. Debata w społecznym kontekście służy do rozwiązywania konfliktów i wypracowywania rozwiązań w demokratycznym społeczeństwie (Kampka w tym tomie). W tym obszarze istotne są takie pojęcia, jak: opinia publiczna, sfera publiczna, społeczeństwo obywatelskie, ale także odniesienia do innych zjawisk społeczno-językowych, takich jak: dyskusja, dyskurs i deliberacja. Dobrym przykładem zastosowania debat z poziomu pierwszego (edukacyjno-konkursowego) na poziomie trzecim (społecznym) jest rozdział Krzysztof Mączki (w tym tomie), który obrazuje praktyczne użycie debaty konkursowej jako narzędzia konsultacji społecznych. Zarówno obserwatorzy, jak i uczestnicy debat wskazują, że:
(1) są one efektywnym narzędziem edukacyjnym w odniesieniu do tematów społecznie istotnych;
(2) rozwijają umiejętność zajmowania stanowisk oraz dobierania argumentów;
(3) uczą krytycznego i logicznego myślenia;
(4) kształcą umiejętność wchodzenia w merytoryczny dialog.
Jeśli jednak przełożyć formułę debaty na grunt zarządzania samorządem z wykorzystaniem konsultacji społecznych, można jej użyć np. jako sposobu do rzeczowej ilustracji istniejącego sporu lub próby jego rozwiązania. Debaty w wymiarze społecznym odzwierciedlają stan napięć w społeczeństwie, ale także wzorce zachowań zaczerpnięte z edukacji instytucjonalnej, środowiskowej, medialnej. Należy przypuszczać, że na kształt debaty publicznej miałyby wpływ praktyki z wymiaru edukacyjno-konkursowego. Gdyby przyjąć, że duża część młodzieży zetknęłaby się z ustrukturyzowaną debatą i zdołałaby uwewnętrznić dobre wzorce zachowań, dałoby to szanse na wprowadzanie właściwych praktyk komunikacyjnych do debaty w wymiarze społecznym.
Samo debatowanie jest tendencją, zdolnością komunikacyjną nabytą w procesie edukacyjnym i uczestnictwie w środowisku zmediatyzowanej deliberatywności. Jest też wyrazem wolności słowa i szczególnie pożądaną swobodą obywatelską w systemach państwowych, które uzyskały ją po długim okresie braku wolności. Taka sytuacja dotyczy m.in. Polski i innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Wypracowanie standardów uczestnictwa w debacie jest zadaniem ciągle realizowanym i wymagającym organizacyjnego namysłu.
Warto odnotować pojawiające się w krajach zachodnich sygnały tendencji odwrotnej i sprzeciw wobec pochwały debaty. W pracach Deborah Flick (1998) i Deborah Tannen (1998) znajdziemy diagnozę tkwiącego w kulturze sporu społeczeństwa Zachodu. O debacie mówi się tu jako o chorobie dyskursu, która jest odpowiedzialna za tworzenie dysfunkcjonalnych zwyczajów komunikacyjnych. Metafora choroby: 'dis-ease', ma wskazywać na trudności w utrzymaniu dobrostanu komunikacji społecznej (Busmek 2009: 4-5). Znamienne, że autorki określają tendencję wykorzystywania debaty w komunikacji publicznej czy kulturę debaty jako cichego i niewidzialnego zabójcę (Flick 1998). Kulturę debaty porównują do powietrza, które nasycone jest tlenkiem węgla, bez zapachu i bez smaku. Poprzez nazwanie, identyfikację składu chemicznego, odkrycie, skąd przychodzi zatrucie, będziemy wiedzieli, jak się przed nim chronić. Błędne koło przemocy retorycznej napędzane generowaną przez debatę mentalnością ataku i obrony musi, zdaniem autorek, zostać zatrzymane (Flick 1998: 3).
Warto zaznaczyć, że nie jest to opinia powszechna. Zazwyczaj badacze opisujący komunikację publiczną odrzucają tę metaforykę, pokazując debatę jako zjawisko o charakterze kooperacyjnym bardziej niż konkurencyjnym, polegające na współpracy i współdziałaniu (Ehninger 1970, Muir 1993, Busmek 2009). Zdaniem Zarefsky'ego (2001: 193-194) debata jest metodą zbiorowego podejmowania decyzji. I w tym kierunku powinno zmierzać myślenie o tej formie rozwiązywania sporu. Celem debaty jest generowanie wiedzy społecznej i publicznej, a nie wygrywanie lub przegrywanie (Busmek 2009: 22-24). Debata jako metoda deliberacji pozwala porównywać argumenty, testować ich przydatność, eliminować słabe, nieodporne na krytykę konstrukcje. Wreszcie, debata ma być prowadzona wedle zasady bilateralizmu. Żeby mogła funkcjonować jako skuteczna metoda deliberacji, jej uczestnicy (debatujący, publiczność, organizatorzy, inicjatorzy, moderatorzy) powinni stosować się do tych zasad ze świadomością podziału i akceptacji wzajemnej ról, jakie w tym procesie im przypadły w udziale. Idzie więc o to, aby złe wzorce, m.in. telewizyjnych debat, które trzeba dla odróżnienia określić "pseudodebatami" (Bourdieu 2011), polegające na rytualizacji sporów z uwagi na cele marketingowe mediów i polityków, wymianie emocjonalnych wypowiedzi i wzajemnych oskarżeń, nie wpłynęły na sposób postrzegania debaty jako takiej.
Dla społeczeństw, które we współczesną kulturę debaty wrosły stosunkowo późno, bo w ostatnich dziesięcioleciach dwudziestego wieku, debatowanie wydaje się wartością trudno zbywalną, wartością, którą warto doceniać. Wyjście z systemów totalitarnych, monopartyjnych, monopoglądowych w kierunku debaty, a więc prawomocności wielu racji, daje poczucie wolności w wymiarze indywidualnym i państwowym. W tych społeczeństwach krytyka debaty byłaby zbyt pospieszną próbą zamknięcia długo wyczekiwanej wolności sporu. Sądzę więc, że należałoby, korzystając z doświadczeń demokracji o dłuższych stażach (USA, Wielka Brytania), wsłuchiwać się w tę krytykę i usprawniać debatę jako metodę zorganizowanej interakcji, aby nie straciła pedagogicznej roli kształcenia dla demokracji.
4. Debata jako gatunek retoryczny
Myślenie o debacie jako gatunku retorycznym wymaga objaśnienia. Retoryczność oznacza bowiem spojrzenie na gatunek przez pryzmat jego potencjału do osiągania celów komunikacyjnych (wpływania, perswazji, identyfikacji, kształtowania postaw i zachowań). Zadajemy sobie pytanie: Jak ten gatunek jako wspólna umowa uczestników do określonych działań pomoże poszczególnym podmiotom zrealizować zamysł komunikacyjny? Funkcjonalność gatunku, w którym uczestniczą: organizatorzy, debatanci, moderator, widzowie, sędziowie, zależy od celów, które są właściwe poszczególnym podmiotom. Świadomość gatunkowa służy zarówno badaczom języka i komunikacji w porządkowaniu i opisywaniu zjawisk, które podlegają analizie, jak i organizatorom oraz uczestnikom debat. Ułatwia organizację wydarzenia i przestrzeni wokół niego, dając szansę na lepsze zrozumienie celu debaty i takie jej uporządkowanie, aby powstające w jej ramach interakcje prowadziły do kształtowania pożądanych nawyków i eliminowania zachowań dysfunkcyjnych. Do najważniejszych komponentów charakterystyki gatunku należą:
- podmiot sprawczy (organizator);
- kwestia sporna;
- porządek debaty;
- audytorium;
- organizacja rytuału.
Elementy te zostaną dalej pokrótce omówione.
4.1. Podmiot sprawczy debaty
Czynnik organizatora jest istotny dla wyodrębnienia debaty jako gatunku retorycznego. Pozwala odróżnić ją od innych dialogowych gatunków interakcyjnych (Walton 1999: 169-185), które mogą być organizowane przez jakieś instytucje, ale nie muszą. W przeciwieństwie do dyskusji, rozmowy, negocjacji, deliberacji, które mogą odbywać się zarówno w sferze publicznej, jak i prywatnej, debata jest zorganizowaną interakcją, którą inicjuje jakiś podmiot sprawczy. Nie musi nim być, i bardzo często nie jest, uczestnik (uczestnicy) debaty. Często jest to osoba, instytucja, organ władzy, które debatę zwołują czy przygotowują. Warunki sytuacyjne są różne dla każdego z typów debat. Można powiedzieć, że każda z debat należy do innego ceremoniału (sądowego, parlamentarnego, kampanijnego etc.). Parlamentarzyści z racji pełnionego mandatu są zobowiązani do udziału w debatach sejmowych. Jest to obligacja tyleż sytuacyjna (wprowadzanie regulacji prawnych), co zawodowa (konieczność reprezentowania społeczeństwa z uwagi na uzyskany mandat wyborczy). Debata sądowa wpisana jest w strukturę kontradyktoryjności procesu sądowego. Obydwie strony, uczestnicząc w sporze, są zobowiązane, by przedstawić i uzasadnić swoje stanowiska. "Organizatorem" debaty w tym przypadku jest urząd sędziowski. Debata przedwyborcza w telewizji może być inicjowana przez strony biorące w niej udział, ale niekoniecznie tak być musi. Debatę może organizować stacja telewizyjna, jak to jest w wielu przypadkach debat polskich. Organizatorem może być osobny pozapartyjny organ (Commission on Presidential Debates), jak to ma miejsce w Stanach Zjednoczonych w przypadku debat finałowych, tzw. wielkich debat prezydenckich. Debaty telewizyjne wreszcie są organizowane przez wydawców programów publicystycznych. Ich uczestnicy wymieniają poglądy zachęcani i kierowani przez moderatora, który zarządza interakcją. Debaty konkursowe organizowane są przez instytucje o charakterze edukacyjnym. Debaty eksperckie inicjowane są przez instytucje (pozarządowe, rządowe, uniwersytety, media). Trzeba podkreślić, że podmiot organizujący debatę nie zajmuje stanowiska w sporze. Udostępnia jedynie pole do prezentacji stanowisk. W przypadku debat sądowych i w większości konkursowych powołuje on arbitra, który spór rozstrzyga. Organizator - podmiot sprawczy debaty jest komponentem gatunku istotnym z punktu widzenia osiągania celów komunikacyjnych, dlatego wymaga uwzględnienia przy analizie krytycznej, dostarcza bowiem wiedzy o podstawowej intencji tworzenia społecznie użytecznej interakcji.
4.2. Kwestia sporna
Akcja debaty rozgrywa się wokół spornej kwestii (inventio). O ile podmiot sprawczy organizuje debatę instytucjonalnie, nadaje jej rangę i znaczenie wypowiedzi publicznej, o tyle kwestia sporna staje się czynnikiem organizującym debatę w sensie dyskursywnym. Tradycja retoryczna dzieli kwestie na proste (simplex), złożone (coniuncta) i porównawcze (comparativa), a także na ogólne (infinita) i konkretne (finita) (Lausberg 2001: 64-66). Kwestia wskazuje problem, który domaga się rozwiązania. Nie jest jednak rzeczą mówców w debacie, aby tego dokonać. Tu rysują się różnice między takimi formami dialogu, jak negocjacje, mediacje czy dyskusja konstruktywna (Van Eemeren, Grootendorst, Snoeck Henkemans 2002), gdzie uczestnicy dążą do uzgodnienia swoich racji, wypracowania rozwiązania problemu, przedstawienia wspólnej odpowiedzi. W debacie kwestia sporna stanowi oś niezgody, wokół której strony budują argumenty konfirmatywne w stosunku do swojej tezy i refutacyjne w stosunku do tezy przeciwnika. Ustalają status sprawy i rozbieżności, które powstają podczas wstępnego badania warunków argumentacji. Kwestie sporne dzielą się na trzy rodzaje: doradcze (genus deliberativum), oceniające (genus demonstrativum) i osądzające (genus iudiciale). Odzwierciedlenie tego podziału znajduje się także w debatach konkursowych, które pełnią istotną funkcję w edukacji retorycznej i obywatelskiej. Ze względu na specyfikę dyskutowanej kwestii występują:
- debaty o wartościach (propositions of value), które dotyczą osądu w sprawie osób, miejsc, rzeczy lub idei (genus demonstrativum);
- kwestie dotyczące faktów (propositions of fact), gdzie rozpatrywane są zagadnienia ustalenia prawdy, winy, kary (genus iudiciale);
- kwestie dotyczące polityczności, sposobu działania (propositions of policy), które dotyczą propozycji rozstrzygnięć w sferze zachowań praktycznych (genus deliberativum (Scott 1995).
Uczestnicy przedstawiają odmienne tezy explicite, np. w debatach konkursowych, sądowych, parlamentarnych, lub implicite, gdy argumentują z odmiennych pozycji, nie wyrażając wprost propozycji (tezy). Ich wypowiedzi stanowią rozbudowane uzasadnienie poszczególnych stanowisk.
4.3. Porządek debaty
Porządek debaty (retoryczna sfera dispositio) stanowi kolejny element różnicujący poszczególne typy i odmiany gatunkowe debat. Ma kluczowe znaczenie dla rozgrywania interakcji i jakości argumentacji (Budzyńska-Daca 2012: 264-282). Istnieją porządki o regułach ustalonych w regulaminach organizatorów: debata parlamentarna, przedwyborcza, konkursowa i inne, w których reguły są wprowadzane przez moderatora, np. telewizyjna. Każda z odmian gatunkowych ma w swoich regułach czy formacie, według którego jest rozgrywana, rozwiązania szczegółowe. W debatach konkursowych istnieje kilka porządków rozgrywania argumentacji (zob. rozdział Formaty debat w tym tomie). Debaty parlamentarne odbywają się według regulaminów właściwych instytucjom ustawodawczym poszczególnych państw. Debaty sądowe rozgrywane są zgodnie z ustaleniami systemów prawnych instytucji i z regułami wprowadzonymi przez urząd sędziowski. Przedwyborcze debaty telewizyjne z reguły mają formaty wynegocjowane między stronami biorącymi w nich udział a organizatorem, wydawcą medialnym (Budzyńska-Daca 2012: 45-59). W cyklicznych programach telewizyjnych o formule debaty decyduje wydawca, reżyser i moderator. Reguły debaty mają zapewnić sprawiedliwy udział uczestnikom, którzy znajdują się w sporze po przeciwnych stronach.
4.4. Audytorium
Prezentacja argumentacji odbywa się ze względu na audytorium. Zwycięstwo w sporze rozumiane jest jako pozyskanie poparcia większości słuchaczy. Ukierunkowanie argumentacji na ten cel powoduje, że debatę odróżnić można od innych gatunków dialogowych zorientowanych na interakcję sporną, jak choćby dyskusji (gdzie brak figur skierowanych do audytorium i nie ma arbitra rozsądzającego o zwycięstwie), a także kłótni (gdzie ponadto nieprzestrzegane są reguły grzeczności, a także mniej dba się o zachowanie twarzy) (Goffman 2008). Problem grzeczności uwarunkowany jest sytuacyjnie i kulturowo, dlatego nie można uznać tego zjawiska za istotną właściwość języka debaty jako gatunku. Specyficzna funkcja audytorium oceniającego może być brana pod uwagę jako cecha gatunkowa. Uwaga odbiorców jest angażowana w sposób szczególny. Wiąże się to z organizacją debaty, a także z jej rytualnym wymiarem. Audytorium oczekuje, aby mogło dokonać wyboru między konkurującymi tezami reprezentowanymi przez strony sporu. Bez publiczności dyskutanci nie mieliby powodów do konstruowania argumentów, a tym bardziej do udziału w debacie. Rodzaj odbiorców, do których dyskutanci się odwołują, jest jedną z cech różnicujących argumentację. To audytorium odgrywa rolę arbitra w debacie. Nie można przypisywać tej roli moderatorowi, z wyjątkiem debaty sądowej. Specyfika kwestii spornej, a także sytuacji retorycznej wyodrębnia i różnicuje poszczególne audytoria.
4.5. Rytualny charakter
Rytualność jest cechą wielu gatunków interakcyjnych (Goffman 2012) z obszaru komunikowania publicznego i medialnego (Rothenbuhler 2004). W debacie jednak odgrywa rolę na tyle ważną, by uznać ją za cechę kanoniczną gatunku, mającą wpływ na porządek interakcji, a także styl i dobór argumentów mówiących. Rytualność traktuję w sposób uproszczony, jako pochodną elementu organizacji debat, porządku (dispositio) i sfery prezentacji (actio). Wiąże się ona już z faktem oczekiwania audytoriów na to zdarzenie i z jej wcześniejszą zapowiedzią, co pozwala przygotować się zarówno uczestnikom (mówcom), jak i audytoriom biorącym udział w sytuacji retorycznej. Debaty nie odbywają się znienacka. Tu wyjątek stanowią ich telewizyjne, studyjne realizacje (codzienne), choć i one są anonsowane w materiałach autopromocyjnych stacji. Rytualność dotycząca porządku samego zdarzenia wiąże się z udziałem moderatora w zarządzaniu interakcją i stanowi jej ważny element. Sposób zwracania się do siebie, formuły adresatywne ustalone albo w regulaminie, albo w porozumieniu stron przed zdarzeniem nadają interakcji charakter performatywny.
Debata jest gatunkiem złożonym, zarówno w sensie bachtinowskim (absorbuje formy proste), jak i w aspekcie podmiotowym (wielość uczestników), teleologicznym (każdy z uczestników ma swój cel) czy społecznym (identyfikacji różnych audytoriów z poglądami wyrażanymi przez uczestników debaty). Podsumowując rozważania dotyczące regularności w obszarze genologii debaty, należy podkreślić, że jako forma współzawodnictwa w argumentacji jest ona konstruktem refleksji i praktyki retorycznej. Zrodziła się z potrzeby rozstrzygnięcia sytuacji konfliktowych w społeczeństwie bez użycia siły fizycznej. Stanowi przykład dyskursu instrumentalnego (wpływanie na odbiorców w celu kształtowania postaw i zachowań). Rozgrywana jest według ustalonych procedur retorycznych: inventio (teoria status, topika, środki perswazji), dispositio (rozkład argumentacji: konfirmacja i refutacja), elocutio (dobór stylu i nośników perswazji), actio (podporządkowanie rytualnym formom zorganizowanej interakcji). Ma znaczenie społeczne, wyrasta z sytuacji retorycznej, potrzeby aktualnej wagi. Jest narzędziem komunikowania w społeczeństwie demokratycznym, daje możliwość konfrontacji wielu perspektyw zarówno na płaszczyźnie ocen, jak i wyborów; integruje grupy wokół określonych idei i działań. Jako gatunek może być i jest w orbicie zainteresowań różnych nauk humanistycznych i społecznych, ale problem teleologii debaty i jej każdorazowej aktualizacji najpełniej wyraża teoria i praktyka retoryczna, która debatę kształtuje, zarówno w sensie ideowym, jak i argumentacyjnym.
Bibliografia
Bańkowski A. 2000. Słownik etymologiczny języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Bourdieu P. 2011. O telewizji. Panowanie dziennikarstwa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Branham R.J. 1991. Debate and Critical Analysis: The Harmony of Conflict, Lawrence Erlbaum Associates, Hillsdale, NJ.
Budzyńska-Daca A. 2015. Retoryka debaty. Polskie wielkie debaty przedwyborcze 1995-2010, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Budzyńska-Daca A. 2016. Dlaczego (i dla kogo) warto poprawić polskie debaty przedwyborcze?, [w:] 20 lat polskich telewizyjnych debat przedwyborczych, red. A. Budzyńska-Daca,Wydawnictwa UW, Warszawa, s. 215-242.
Budzyńska-Daca A. 2012. Idea debaty a reguły interakcji w formatach polskich telewizyjnych debat przedwyborczych, "Studia Medioznawcze" 2012, nr 1, s. 45-59.
Busmek P. 2009. Debate as disease: debate and the dialogue and deliberation movement, "Contemporary Argumentation and Debate" 2009, vol. 30, s. 1-30.
Cassola F. 2011. Kim byli Grecy?, przeł. E. Lubelska, [w:] Antropologia antyku greckiego, oprac. red. W. Lengauer, L. Trzcionkowski, red. W. Langauer, P. Majewski, L. Trzcionkowski, Wydawnictwa UW, Warszawa.
Chmura R., Roy S.A. 2021. Etyka w debacie, [w:] Szermierka na słowa. O debacie oksfordzkiej i nie tylko, red. T. Dołęgowski, W. Labuda, Poltext, Warszawa, s. 131-156.
Choroś B., Skrabacz E. 2016. Debaty telewizyjne w kampanii wyborczej: samorządowej (2014 r.) i parlamentarnej (2015 r.), [w:] 20 lat polskich telewizyjnych debat przedwyborczych, red. A. Budzyńska-Daca, Wydawnictwa UW, Warszawa, s. 91-116.
Croally N.T. 1994. Euripidean Polemic, Cambridge University Press, Cambridge.
Czerwińska J. 1999. Człowiek Eurypidesa wobec zagrożenia życia, namiętnej miłości i ekstazy religijnej, Wydawnictwo UŁ, Łódź.
Dołęgowski T., Labuda W. red. 2021. Szermierka na słowa. O debacie oksfordzkiej i nie tylko, Poltext, Warszawa.
Ehninger D. 1970. Argument as method: Its nature, its limitations and its uses. "Speech Monographs", vol. 37, s. 101-110.
Flick D. 1998. From debate to dialogue: Using the understanding process to transform our conversations, Orchid Publications, Boulder, CO.
Goffman E. 2012. Rytuał interakcyjny, przeł. A. Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Goffman E. 2008. Zachowanie w miejscach publicznych. O społecznej organizacji zgromadzeń, przekł. O. Siara, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Hansen M.H. 1999. Demokracja ateńska w czasach Demostenesa. Struktura, zasady i ideologia, przeł. R. Kulesza, Wydawnictwo DiG, Warszawa.
Kaszewski K. 2006. Język dyskusji radiowej. Analiza wypowiedzi słuchaczy w Programie III Polskiego Radia, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa.
Kochan M. 2016. Od święta demokracji do teleturnieju. Przemiany konwencji debat telewizyjnych w Polsce, [w:] 20 lat polskich telewizyjnych debat przedwyborczych, red. A. Budzyńska-Daca, Wydawnictwa UW, Warszawa, s. 15-90.
Kocur M. 2001. Teatr antycznej Grecji, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław.
Lausberg H. 2002. Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o literaturze, przekł., oprac. i wstęp A. Gorzkowski, Homini, Bydgoszcz.
Lichański J., Lewandowska-Tarasiuk E. red. 2003. Nauczanie retoryki w teorii i praktyce, Wyd. APS, Warszawa.
Martin J. 1974. Antike Rhetorik: Technik und Methode (Handbuch der Altertumswissenschaft, II.3.), Beck, Munich.
Muir S. 1993. A defense of the ethics of contemporary debate, "Philosophy and Rhetoric" 1993, vol. 26, s. 277-295.
Petty R.E., Cacioppo J.T. 1984. The effects of involvement on responses to argument quantity and quality: Central and peripheral routes to persuasion, "Journal of Personality and Social Psychology" 1984, vol. 46, s. 69-81.
Pina Polo F. 2011. Public speaking in Rome: a question of auctoritas, [w:] The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World, red. M. Peachin, Oxford University Press, New York.
Poprawa M. 2009. Telewizyjne debaty polityków jako przykład dyskursu publicznego, Universitas, Kraków.
Reed Ch. 2021. Argument technology for debating with humans, "Nature" 2021, vol. 591, s. 373-374. DOI:https://doi.org/10.1038/d41586-021-00539-5.
Rogowska K., Będkowski M. 2023. Brakujące elementy argumentów w debacie konkursowej, "Res Rhetorica" 2023 nr 10/2. s. 23-46, DOI: https://doi.org/10.29107/rr2023.2.2.
Rothenbuhler E.W. 2004. Komunikacja rytualna. Od rozmowy codziennej do ceremonii medialnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Schild H.J. 1994. Debatte, [w:] Historisches Wörterbuch der Rhetorik, red. G. Ueding, Tübingen-Darmstadt, t. 2, s. 413-423.
Scott D.K., Debating Historical Propositions: Toward a Unique Genre of NEDA Debate, 1995,http://www.eric.ed.gov/contentdelivery/servlet/ERICServlet?accno=ED383004; dostęp: 20.05.2023.
Szkudlarek-Śmiechowicz E. 2010. Tekst w radiowej i telewizyjnej debacie politycznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Tannen D. 1998. The argument culture: Stopping America's war of words, Ballantine, New York. Polskie wydanie: 2003. Cywilizacja kłótni. Jak powstrzymać amerykańską wojnę na słowa, przeł. P. Budkiewicz, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań.
Van Eemeren F.H., Grootendorst R., Snoeck Henkemans A.F. 2002. Argumentation: Analysis, Evaluation, Presentation, Lawrence Erlbaum Associates, Mahwah, New York.
Walton D. 1999. Appeal to Popular Opinion, Pennsylvania State University Press, University Park, PA.
Zarefsky D. 2006. Debate, [w:] Encyclopedia of Rhetoric (e-reference edition), red. T.O. Sloane, Oxford University Press, Oxford, http://www.oxford-rhetoric.com/entry?entry=t223.e59; dostęp: 20.05.2023.
