Moja podróż przez przywództwo niezdrowe emocjonalnie

Wychowałem się w rodzinie włosko­-amerykańskiej. Mieszkaliśmy na przedmieściach New Jersey, rzut kamieniem od drapaczy chmur na Manhattanie. I chociaż z naszego domu dało się w zaledwie kilka minut dostać do ścisłego centrum miasta tak znanego ze swej różnorodności, nasze życie definiowały wąskie ramy przynależności etnicznej, społecznej i duchowej. Któregoś dnia - miałem wtedy może dziesięć lat - tata wspomniał w rozmowie, że jesteśmy katolikami żyjącymi w mieście zdominowanym przez białych Anglosasów wyznania protestanckiego, tak zwanych WASP1. Nie wiedziałem, co mam o tym sądzić, ponieważ w kręgu naszych znajomych byli wyłącznie katolicy, w większości Włosi. Dało się w ogóle być kimkolwiek innym?

Mój ojciec był zagorzałym katolikiem, ale mama nie przywiązywała aż takiej wagi do Kościoła. Fascynowały ją Cyganki wróżące z ręki, jasnowidze, karty tarota i rozmaite przesądy przekazywane z pokolenia na pokolenie w jej włoskiej rodzinie. Kiedy na przykład któreś z nas zachorowało, pierwsze, co robiła mama, to dzwoniła po Grubą Josie. Kobieta była medium i odprawiała wtedy nad nami różne modły, żeby ustalić, czy mamy na sobie "oczy", czyli niewidzialny znak, że ktoś rzucił na nas diabelską klątwę. Potem szczegółowo instruowała mamę, co należy zrobić, żeby usunąć "nieszczęście".

Ja i moje starsze rodzeństwo jeszcze w wieku nastoletnim odrzuciliśmy zarówno Kościół, jak i przesądy o włoskim rodowodzie. Rodzice przerazili się na wieść o tym, że mój brat Anthony rzucił college i wstąpił do Kościoła Zjednoczeniowego, założonego przez samozwańczego mesjasza Sun Myung Moona. Ja sam w wieku szesnastu lat byłem już agnostykiem z przekonania, ale równie dobrze mogłem pójść w ślady brata. Żaden z nas nie przypuszczał, że dokonane wtedy wybory skierują nas na drogi życia duchowego, którymi do dziś podążamy - Anthony pozostaje wiernym członkiem Kościoła Zjednoczeniowego, zaś ja przeszedłem w życiu niejeden przełomowy duchowy zwrot.

Duchowa podróż przez cztery nawrócenia

Kiedy mówię, że nawróciłem się kilka razy, należy to traktować dosłownie. W gruncie rzeczy przeżyłem cztery potężne nawrócenia i każde z nich nadało mojemu życiu zupełnie nowy kierunek.

Nawrócenie pierwsze: Od agnostyka do gorliwego chrześcijańskiego lidera

Podobnie jak wielu moich przyjaciół, w wieku nastoletnim szukałem doskonałej miłości w miejscach jakże dalekich od doskonałości. Wszystko zmieniło się w drugim roku nauki w college'u, kiedy zaproszono mnie na koncert do małego Kościoła Zielonoświątkowego, który znajdował się w pobliżu kampusu. Pod koniec koncertu lider uwielbienia poprosił, żeby podniósł rękę każdy, kto chce przyjąć Chrystusa do swojego życia. Opowiadając tę historię, często powtarzam, że Bóg wziął wtedy moją rękę i podniósł ją bez mojego pozwolenia - bo naprawdę tak się wówczas czułem. Kiedy usłyszałem wezwanie do ołtarza, wystrzeliłem z siedzenia i z rękami w górze pobiegłem do przodu, wielbiąc Boga. I chociaż nie rozumiałem nawet, czym się różni Stary Testament od Nowego, wiedziałem jedno: byłem ślepy, a teraz widzę. Bez cienia wątpliwości wiedziałem też, że Bóg mnie przemienił i okrył swoją miłością. Dziewięć miesięcy później przewodniczyłem już grupie sześćdziesięciorga chrześcijańskich studentów i nauczałem ich rzeczy, o jakich sam dowiadywałem się tydzień wcześniej.

Był rok 1976.

Przepełniała mnie tak ogromna wdzięczność za miłość Jezusa, który dla mnie żył i za mnie umarł, że nie mogłem powstrzymać się od głoszenia tej wspaniałej nowiny każdemu, kto tylko zechciał mnie słuchać, również członkom mojej rodziny. Najwięcej długich rozmów na tematy duchowe odbyłem z ojcem. Pamiętam, jak w któryś weekend siedzieliśmy w salonie, a ja po raz kolejny opowiadałem tacie o Jezusie. On był jednak sceptyczny:

- Słuchaj, Pete, skoro mówisz, że całe to chrześcijaństwo i Jezus to prawda - powiedział - to dlaczego nigdy wcześniej nie słyszałem o żadnej "osobistej relacji"?

Na chwilę przerwał i wyjrzał przez okno, a ja zauważyłem na jego twarzy mieszankę złości i smutku.

- I dlaczego nie znalazł się nikt, kto by porozmawiał z twoim bratem, zanim postanowił zniszczyć sobie życie? Zanim zniszczył naszą rodzinę - powiedział, wykonując przy tym zamaszysty gest, i znów spojrzał mi w oczy. - Gdzie się podziewają ci wszyscy chrześcijanie, o których mi opowiadasz? Jak to możliwe, że mam pięćdziesiąt sześć lat i nigdy żadnego nie spotkałem?

Nic na to nie odpowiedziałem, bo dobrze znałem odpowiedź. Większość chrześcijan, zwłaszcza tych pochodzących z ewangelicznych domów, nie miała dostępu do naszego amerykańsko­-włoskiego świata. Chociaż mój ojciec później oddał życie Chrystusowi, ta rozmowa na zawsze zapadła mi w pamięć. Rozpaliła w moim wnętrzu ogień i powziąłem wówczas postanowienie: zbuduję pomost nad tą przepaścią i będę głosił Ewangelię każdemu, kto zechce mnie słuchać.

Moja kariera przywódcza w służbie rozwijała się. Dołączyłem do zespołu InterVarsity, chrześcijańskiej grupy ponaddenominacyjnej pracującej ze studentami na kampusach uniwersyteckich. Organizowałem otwarte ewangelizacje w Nowym Jorku i New Jersey, podczas których zachęcałem studentów, żeby opowiadali o Jezusie znajomym. W ciągu trzech lat pracy dla InterVarsity byłem świadkiem wielu radykalnych nawróceń. Jednocześnie zaczynałem odczuwać pragnienie służenia Kościołowi. Zastanawiałem się, co zaczęłoby się dziać, gdyby doświadczenia równie bogate i ożywcze, jak te widziane przeze mnie w pracy ze studentami, stały się udziałem członków lokalnej wspólnoty. O ile szerzej rozlałaby się chwała Jezusa, gdyby cały Kościół doświadczył radykalnej przemiany i zmobilizował swoje zasoby?

Zacząłem przygotowywać się do pracy w charakterze lidera Kościoła: podjąłem trzyletnie studia podyplomowe w seminariach Princeton i Gordon­-Conwell. Po ośmiu latach znajomości poślubiłem Geri, która tak jak ja była pełnoetatową pracowniczką InterVarsity. Tuż po tym, jak skończyłem studia, przenieśliśmy się na rok do Kostaryki, żeby nauczyć się hiszpańskiego. Przez cały ten czas towarzyszyła mi wizja powrotu do Nowego Jorku, gdzie założymy Kościół stanowiący pomost ponad wszelkimi barierami rasowymi, kulturowymi, ekonomicznymi i płciowymi.

Po powrocie z Kostaryki przez rok usługiwałem jako pastor pomocniczy w hiszpańskojęzycznym Kościele dla imigrantów oraz nauczałem w tamtejszym seminarium. W tamtym okresie Geri i ja szlifowaliśmy nasz hiszpański, ale przede wszystkim mieliśmy okazję zanurzyć się w świecie dwóch milionów nielegalnych imigrantów przybyłych do USA z każdego zakątka globu. Zaprzyjaźniliśmy się z osobami, które zbiegły z Salwadoru przed atakami paramilitarnych bojówek, z Kolumbii przed kartelami narkotykowymi, z Nikaragui przed wojną domową czy też przed skrajnym ubóstwem z Meksyku i Dominikany. Dokładnie takiego przygotowania potrzebowaliśmy, aby zbudować nowy Kościół w robotniczej, wieloetnicznej części dzielnicy Queens, gdzie siedemdziesiąt procent z liczącej 2,4 miliona ludzi populacji to osoby urodzone poza granicami Stanów Zjednoczonych. To doświadczenie ukształtowało również nasze spojrzenie na potęgę Ewangelii i Kościół oraz pokazało nam, jak wiele ta na ogół niedostrzegalna, uboga społeczność może zaoferować zamożnym wspólnotom białej Ameryki.

We wrześniu 1987 roku na pierwsze nabożeństwo Kościoła New Life Fellowship przyszło czterdzieści pięć osób. Bóg potężnie działał w tych wczesnych latach naszej działalności i Kościół szybko urósł do stu sześćdziesięciu członków. Po trzech latach stworzyliśmy zgromadzenie dla osób hiszpańskojęzycznych. Pod koniec szóstego roku naszej działalności na nabożeństwo anglojęzyczne przychodziło czterysta osób, a na hiszpańskojęzyczne dwieście pięćdziesiąt.

Dla mnie jako młodego pastora było to niezwykle ekscytujące i satysfakcjonujące doświadczenie. Ludzie przychodzili do Chrystusa. Ubogim usługiwano w nowy, kreatywny sposób. Kształtowaliśmy liderów, powstawały coraz to nowe grupy domowe, karmiliśmy bezdomnych i zakładaliśmy nowe Kościoły. Pod powierzchnią nie wszystko jednak układało się dobrze, zwłaszcza w moim życiu osobistym.

Nawrócenie drugie: Od emocjonalnej ślepoty do emocjonalnego zdrowia

Moja dusza obumierała.

Tak się składało, że zawsze mieliśmy za dużo do zrobienia w zbyt krótkim czasie. Chociaż sam Kościół nadal był miejscem bardzo ekscytującym, w naszej służbie przywódczej zaczęło brakować radości, pozostał już tylko nigdy niekończący się szereg żmudnych obowiązków. Po pracy zostawało mi niewiele energii na bycie rodzicem dla naszych córek; nie miałem też siły czerpać radości z towarzystwa Geri. Szczerze mówiąc, skrycie marzyłem o emeryturze - w wieku zaledwie trzydziestu pięciu lat! Zacząłem również zadawać sobie pytania o naturę chrześcijańskiego przywództwa: Czy żeby inni mogli doświadczać radości w Bogu, ja mam chodzić przygnębiony i być pod ciągłą presją? Tak się przecież czułem.

Zmagałem się z tym, że zazdroszczę innym pastorom, którzy mieli większe Kościoły, ładniejsze budynki i łatwiejszą sytuację. Nie chciałem być pracoholikiem jak mój ojciec i znani mi pastorzy. Chciałem po prostu być zadowolony w Bogu, wykonywać swoją służbę w nieśpiesznym tempie Jezusa. Pytanie brzmiało: jak to się robi?

Zacząłem być świadomy kryzysu w 1994 roku, kiedy hiszpańskojęzyczna część naszego Kościoła przeżyła rozłam. Nigdy nie zapomnę, w jakim byłem szoku, kiedy pewnego dnia przyszedłem na hiszpańskojęzyczne nabożeństwo i brakowało tam dwustu osób - zostało tylko pięćdziesiąt. Reszta odeszła, żeby założyć nowy Kościół. Ludzie, których przyprowadziłem do Chrystusa, nauczałem i przez wiele lat prowadziłem, odeszli bez słowa.

W obliczu rozłamu wziąłem na siebie całą winę za problemy, które do niego doprowadziły. Próbowałem zastosować metodę Jezusa: kiedy cię oskarżają, nie otwieraj ust i bądź jak baranek prowadzony na rzeź (Iz 53,7). Powtarzałem sobie w myślach: Po prostu się z tym pogódź, Pete. Jezus tak by zrobił. Targały mną jednak sprzeczne emocje, z którymi nie potrafiłem sobie poradzić. Czułem się głęboko zraniony przez młodszego pastora, który zainicjował rozłam; byłem na niego zły. Jak ujął to psalmista, wstrząsnęła mną zdrada człowieka, "z którym byłem w słodkiej zażyłości" (Ps 55,15). Miałem w sobie mnóstwo złości oraz nienawiści i nie potrafiłem się ich pozbyć pomimo wielokrotnych prób przebaczania i odpuszczania. Kiedy byłem sam w samochodzie, z moich ust niemal odruchowo sypały się przekleństwa: "Co z niego za @#&%!".

Stałem się "tym pastorem, który przeklina". Moja teologia nie potrafiła wyjaśnić, co się ze mną dzieje. Nie dysponowałem też biblijnym schematem radzenia sobie ze smutkiem i żalem. Dobry chrześcijański pastor powinien kochać ludzi i im wybaczać - ja nie umiałem. Kiedy opowiedziałem o moich rozterkach naszym pozostałym pastorom, naprawdę się przerazili: w ich oczach staczałem się w otchłań, z której nie było powrotu. Wiedziałem wprawdzie, że jestem rozgoryczony i zraniony, ale nie byłem świadom, jakie uczucia kryją się głębiej pod powierzchnią i co tak naprawdę dzieje się w moim wnętrzu. Większym problemem niż to, jak poradzić sobie z konsekwencjami rozłamu, było to, że mój ból wylewał się ze mnie w sposób destrukcyjny i wysoce niekontrolowany. Zawzięcie krytykowałem pastora, który odszedł. Powiedziałem Geri, że nie wiem nawet, czy chcę nadal być chrześcijaninem, a co dopiero pastorem! Najmądrzejszą radą, jaką wówczas otrzymałem, była sugestia, aby zwrócić się po pomoc do chrześcijańskiego terapeuty.

Geri i ja umówiliśmy się na wizytę. Kiedy jednak dotarliśmy na miejsce, czułem się upokorzony, jakbym przeniósł się do czasów szkolnych i trafił na dywanik dyrektora. W toku kolejnych sesji doszukiwałem się najrozmaitszych przyczyn moich kłopotów - winne było wszystko: skomplikowane życie i służba w Queens, wymagające okoliczności zakładania Kościoła, Geri, czwórka naszych małych dzieci, walka duchowa, inni liderzy, brak ochrony modlitewnej... Nie przychodziło mi wtedy do głowy, że powodem moich problemów mogę być ja sam.

Nie wiem jak, ale udało mi się przeżyć kolejny rok, a nawet utrzymać służbę. Przyszedł jednak dzień, kiedy uderzyłem głową o dno. Geri, 2 stycznia 1996 roku, powiedziała mi, że odchodzi z naszego Kościoła2. To był koniec iluzji, jaką żyłem; iluzji, że w całym bałaganie, jaki rozlał się na moje życie, ja jestem jedynym niewiniątkiem. Poinformowałem starszych Kościoła o decyzji Geri, przyznając jednocześnie, że nie wiem, co powinno się w związku z tym wydarzyć. Starsi zasugerowali, żebyśmy z Geri na tydzień wyłączyli się z życia i postarali w skupieniu znaleźć rozwiązanie zaistniałej sytuacji. Spakowaliśmy więc walizki i kolejne pięć dni spędziliśmy w towarzystwie dwóch terapeutów z pobliskiej poradni. Moim celem na ten tydzień było szybko rozwiązać problemy Geri, żeby położyć kres naszym rozterkom, a w konsekwencji móc sprawnie i bez przeszkód wrócić do prawdziwego życia i służby. Nie przewidziałem jednego: czekało nas przełomowe spotkanie z Bogiem, które miało wywrócić nasze życie do góry nogami.

To było moje drugie nawrócenie i przeżyłem wówczas coś podobnego jak podczas pierwszego: miałem wrażenie, jakbym był ślepy i w jednej chwili odzyskał wzrok. Bóg otworzył mi oczy i zobaczyłem, że jestem istotą ludzką, a nie maszyną. To dało mi przyzwolenie na odczuwanie trudnych emocji, takich jak złość czy smutek. Uświadomiłem sobie również, że to, z jakiej rodziny pochodzę, miało i ma określony wpływ na moje życie, małżeństwo i służbę lidera. Mimo że początkowo byłem tym wszystkim wstrząśnięty, nowa perspektywa dała mi obietnicę nieznanej dotąd wolności. Przestałem udawać, że jestem kimś, kim nie byłem i postawiłem pierwsze kroki na drodze do zadowolenia z bycia Peterem Scazzero, z pełnym wachlarzem moich atutów, pasji i słabości. Wraz z Geri odkryliśmy też, że miłość jest najistotniejszym wskaźnikiem dojrzałości i przeorganizowaliśmy nasze zajęcia tak, aby postawić małżeństwo ponad służbą3.

Drugie nawrócenie odsłoniło przede mną także bolesne fakty, których nie mogłem dalej wypierać. Byłem emocjonalnym niemowlęciem, próbującym wychowywać matki i ojców wiary. Wiele obszarów mojego życia pozostawało nadal nietkniętych przez Jezusa Chrystusa. Nie potrafiłem na przykład być prawdziwie obecny dla drugiego człowieka i uważnie go słuchać, co wydawałoby się umiejętnością z kategorii tych najprostszych. Jak na starszego pastora w dużym, rozwijającym się Kościele, absolwenta dwóch czołowych seminariów teologicznych, uczestnika najlepszych konferencji dla liderów i oddanego naśladowcę Chrystusa z siedemnastoletnim stażem, byłem emocjonalnym i duchowym karłem.

Przez niemal dwadzieścia lat ignorowałem emocjonalny aspekt mojego duchowego rozwoju i relacji z Bogiem. Nie ma znaczenia, ile książek przeczytałem i jak bardzo byłem rozmodlony - tkwiłem w błędnym kole bólu i niedojrzałości. Zmieniło się to dopiero, kiedy pozwoliłem Jezusowi Chrystusowi dokonać gruntownej transformacji wszystkich obszarów mojego życia, które do tej pory pozostawały ukryte głęboko pod powierzchnią.

Odkryłem, że moje życie w dużej mierze przypomina górę lodową. Byłem świadom istnienia jedynie jej ułamka i nie zdawałem sobie sprawy, jak wielki jej ogrom skrywają wody oceanu. To właśnie ta niewidoczna masa była źródłem zamętu w moim życiu rodzinnym i służbie.

Dopiero gdy zrozumiałem, że ukryte pod powierzchnią aspekty mojego życia nie zostały przemienione przez Jezusa, odkryłem nierozerwalne połączenie pomiędzy zdrowiem emocjonalnym i dojrzałością duchową: nie sposób być duchowo dojrzałym, będąc jednocześnie niedojrzałym emocjonalnie. W kolejnych miesiącach oraz latach Geri i ja wiele zmieniliśmy w naszym życiu i służbie. Na początek ograniczyliśmy pracę z sześciu i pół do pięciu dni w tygodniu. Naszą główną wartością stało się wychodzenie ze zranień i słabości. Ze wszystkich zadań, jakie wykonywaliśmy dla Boga, najważniejszym było teraz kochać - i robić to dobrze. Zwolniliśmy tempo służby w Kościele New Life. Eksplorując kolejne fragmenty naszych gór lodowych, zapraszaliśmy liderów, aby się do nas przyłączyli. Efekt w mojej osobistej podróży z Chrystusem, w mojej rodzinie, w mojej służbie lidera okazał się równie piorunujący jak rewolucja kopernikańska4. Kościół New Life Fellowship zaczął rozkwitać.

Nawrócenie trzecie: Od ożywionej aktywności do nieśpiesznej duchowości

Na samym początku mojej chrześcijańskiej drogi zakochałem się w Jezusie. Niezwykle sobie ceniłem czas spędzony z Nim sam na sam na modlitwie i czytaniu Biblii. Mimo to aktywny aspekt mojego życia ("robienie rzeczy" dla Jezusa) niemal natychmiast zaczął mi przysłaniać wymiar kontemplacyjny ("bycie" z Chrystusem). Od początku wiedziałem, jak istotna dla pielęgnowania mojej więzi z Nim jest codzienna modlitwa, ale okazało się, że codzienny krótki czas z Bogiem to za mało, zwłaszcza odkąd zostałem liderem. Szybko doszło do tego, że angażowałem się w więcej aktywności dla Boga, niż była w stanie udźwignąć moja relacja z Nim.

Do mojego trzeciego nawrócenia doszło w latach 2003-2004. Zdecydowaliśmy wówczas z Geri, że zrobimy sobie czteromiesięczną przerwę od służby. Wcześniej, już w seminarium, czytałem co nieco na temat ruchów monastycznych, a teraz mieliśmy czas i przestrzeń, żeby w praktyce zaczerpnąć z ich mądrości. Odwiedziliśmy kilka klasztorów protestanckich, prawosławnych i katolickich, gdzie uczyliśmy się, jak żyć w samotności i ciszy w rytm medytacji nad Biblią i modlitwy.

Pod koniec naszego urlopu powzięliśmy decyzję, że chcemy radykalnie zwolnić tempo życia. Wprowadziliśmy szereg dyscyplin duchowych, w tym te najważniejsze: czas ciszy i samotności, przestrzeganie czterech pór modlitwy wedle liturgii godzin5 oraz cotygodniowy szabat. Doświadczyliśmy tak wielkiej radości i wolności - na naszych indywidualnych drogach z Chrystusem oraz wspólnie, w małżeństwie - że rozważaliśmy, czy Bóg nie powołuje nas do tego, abyśmy pozostawili wytężoną służbę w Nowym Jorku na rzecz pracy dla Niego w innym, spokojniejszym miejscu. Szybko jednak stało się dla nas jasne, że te duchowe dyscypliny są w istocie fundamentalne właśnie w kontekście naszej pracy w Queens i w dalszym pełnieniu służby liderów Kościoła.

Zaczęliśmy nauczać o kontemplacyjnym aspekcie duchowości (definiuję to jako zwolnienie tempa życia w celu przebywania z Jezusem), co w połączeniu z wcześniejszymi nauczaniami na temat zdrowia emocjonalnego tchnęło w cały nasz Kościół potężną moc i życie. Ludzie zaangażowani w każdą służbę - od małych grup domowych po niedzielne nabożeństwa i duże wydarzenia kościelne - zaczęli doświadczać radykalnego ożywienia życia w Chrystusie. Ja sam ­byłem jedną z tych osób.

Przestałem się modlić, by Bóg pobłogosławił moje cele, a zacząłem modlić się o Jego wolę.

Nauczyłem się czekać na Pana przez wzgląd na Niego samego, a nie na błogosławieństwo.

Zacząłem pracować mniej. Bóg zaczął pracować więcej.

Przyjąłem bardziej zrównoważony obraz Wszechmocnego jako jednocześnie immanentnego oraz transcendentnego i w pełni uznałem, że działa On zarówno w nas, jak i poza nami.

Zacząłem mierzyć sukces w służbie miarą jakości przemienionego życia konkretnych osób zamiast ich obecnością na nabożeństwie czy ofiarnością finansową. Wywarło to na nas tak ogromny wpływ, że poczułem się w obowiązku napisać książkę na temat wszystkiego, co Bóg pośród nas robił. Tak powstała wydana w 2006 roku Duchowość zdrowa emocjonalnie. Kościół się rozrastał. Ludzie zmieniali swoje życie. Ja czułem się silniejszy osobiście i duchowo. Jednak pewien obszerny fragment mojej góry lodowej pozostawał niezdobyty. Było to przywództwo.

Nawrócenie czwarte: Od ślizgania się po powierzchni do integralności w przywództwie

Kościół New Life na wielu płaszczyznach rozkwitał, jednak nadal dało się zauważyć istotny rozdźwięk pomiędzy tym, czego dowiedziałem się o zdrowiu emocjonalnym i duchowym, a moją rolą przywódczą jako starszego pastora. Znajdowało to wyraz zwłaszcza w tym, że chociaż w moim życiu osobistym, rodzinnym, w ramach małych grup domowych i uczniostwa w Kościele stosowałem się do zasad duchowości zdrowej emocjonalnie (DZE), nie przestrzegałem tych zasad w mojej służbie przywódczej. Miałem świadomość, że należałoby wpleść zasady DZE w materię całej naszej organizacji, nie wiedziałem jednak, jak to zrobić. Po lekturze wielu książek i uczestnictwie w licznych seminariach stało się dla mnie jasne, że grono osób, które podjęły się dążenia do tego rodzaju integralności, jest bardzo wąskie. Ja również zarzuciłem to zadanie - i to na wiele lat.

Wystrzegałem się podejmowania decyzji w sprawach kadrowych, zarządzania zespołem i kluczowymi wolontariuszami, nie tworzyłem wyczerpujących opisów stanowisk, nie poświęcałem czasu na planowanie spotkań ani nie nadzorowałem realizacji poszczególnych etapów projektów. Przy rzadkich okazjach, kiedy już się tego podjąłem, robiłem to nad wyraz niechętnie. Dostrzegałem wszystkie zadania, które wołały o wykonanie, ale bardzo chciałem, żeby zrobił to ktoś inny.

Ponieważ czułem się przytłoczony nadmiarem rzeczy do zrobienia i dopilnowania (kazania, decyzje pasterskie, szkolenia dla liderów, kryzysy wewnątrz zespołu i w zgromadzeniu), działałem w pośpiechu i nie przykładałem się należycie do wielu trudniejszych odpowiedzialności związanych z moją służbą przywódczą.

Unikałem spotkań, które zapowiadały się trudno lub stresująco. Naginałem prawdę, kiedy całkowita szczerość była niewygodna. Unikałem oceniania realizacji zadań, kiedy ktoś źle wykonywał swoją pracę. Nie zadawałem trudnych pytań i milczałem, kiedy coś szło ewidentnie nie tak. Przychodziłem na ważne spotkania, nie poświęciwszy czasu na ustalenie, jaki jest w zasadzie mój cel i co konkretnie chcę powiedzieć; nie myślałem nad tym, jakie podjąć decyzje, nie modliłem się o nie. Poświęcałem zbyt mało czasu na realizację tego, do czego sam się zobowiązałem. W konsekwencji wiele inicjowałem, ale niewiele doprowadzałem do końca, utrudniając skuteczną pracę mojemu zespołowi. W okresach wzmożonego planowania i wielu spotkań było mi trudno znaleźć czas na przebywanie w ciszy z Jezusem. A co najgorsze, konsekwentnie lekceważyłem bolesne oznaki tego, że moje życie i moja służba nie układają się tak dobrze, jak sobie tego życzyłem lub sobie to wyobrażałem.

Punkt kulminacyjny wszystkich tych zachowań nastąpił w roku 2007, kiedy to splot niefortunnych zdarzeń przełamał mój trwający już dwadzieścia lat przywódczy impas, który zresztą skutecznie wypierałem. Musiałem przyjąć do wiadomości, że Kościół zderzył się ze ścianą. Chociaż wzrośliśmy liczebnie i wprowadziliśmy zasady zdrowej emocjonalnie, kontemplacyjnej duchowości w życie członków naszej wspólnoty, zespół przywódczy nadal funkcjonował w sposób z grubsza niezmieniony. Teraz stało się oczywiste, że trzeba będzie naprawić ten błąd - zaczynając ode mnie.

Mimo to wciąż chciałem, żeby zjawił się ktoś, kto "zrobi tu porządek": odwali za mnie całą brudną robotę, będzie zatrudniał i zwalniał, nada nam nowy kierunek i przeprowadzi Kościół przez cały bolesny proces zmian, a wtedy ja przyjdę na gotowe i będę mógł wrócić do moich przyjemnych zajęć, takich jak głoszenie kazań. Uchylając się jednak od tych trudnych zadań przynależnych liderowi, postawiłbym pod znakiem zapytania integralność zarówno własną, jak i całego Kościoła. Koniec końców przyznałem się przed samym sobą do trudnej prawdy: największą przeszkodą hamującą Kościół New Life Church przed zajęciem miejsca przeznaczonego mu przez Boga jestem ja sam.

Kolejny raz musiałem zajrzeć pod powierzchnię własnego życia, i nie był to miły widok: zobaczyłem ukryty tam ogrom bólu i porażek związanych z moją rolą lidera. Kiedy zacząłem się zastanawiać, jakie zmiany muszę wprowadzić, szybko stało się dla mnie jasne, że wdrożenie zasad duchowości zdrowej emocjonalnie na płaszczyźnie przywódczej oraz zbudowanie zdrowej kultury organizacyjnej będzie o wiele trudniejsze niż mógłbym przypuszczać. To był proces, który doprowadził mnie do wzmożonej i ustawicznej analizy mojego życia wewnętrznego, a w konsekwencji do czwartego nawrócenia.

W obszarze przywództwa powszechnie stosuje się praktykę delegowania dziedzin, w których jesteśmy słabi, osobom posiadającym w tej sferze silne kompetencje. Ja wiedziałem jednak, że nie tego mi potrzeba. Postanowiłem zadziałać odwrotnie: skoncentrowałem wysiłki na najsłabszym aspekcie mojego przywództwa, formalnie przyjmując na siebie obowiązki związane z zarządzaniem zespołem. Wiem, brzmi to niedorzecznie, ale zostałem pastorem zarządzającym. Byłem zdeterminowany i chciałem nauczyć się pełnić tę rolę, choćby miało to trwać rok. Odwołałem wszystkie wizyty w innych Kościołach, gdzie miałem wygłosić kazania. Wyznaczyłem osoby, które przejmą ode mnie nauczanie w New Life. Odmówiłem podpisania umowy na nową książkę. Zapisałem się na kilka sesji terapeutycznych, żeby przyjrzeć się blokadom wewnętrznym ukrytym głęboko u podstaw mojej góry lodowej. Wszystko po to, żeby usunąć wszelkie przeszkody stojące mi na drodze do stania się zdrowym i skutecznym liderem.

Na przestrzeni kolejnych dwóch lat opanowałem kilka kluczowych umiejętności, co nie zawsze przychodziło mi łatwo. W międzyczasie popełniłem błędy, które zraniły kilka osób. Jednocześnie nauczyłem się odważniej i chętniej inicjować trudne rozmowy, kończyć to, co rozpocząłem, oraz gromadzić dane i fakty przed podjęciem istotnych decyzji. Zrozumiałem, że utrzymanie integralności jest istotniejsze niż to, że ktoś mnie nie zrozumie albo odejdzie z Kościoła wskutek moich decyzji. Uświadomiłem też sobie, że - jakkolwiek byłoby to bolesne - chcę nie tylko dostrzegać prawdę i ją uznawać, ale aktywnie do niej dążyć bez względu na to, dokąd mnie to zaprowadzi.

Nie byłem ani nie jestem utalentowanym zarządcą, więc nie mogę być świetnym pastorem zarządzającym. Jednak dzięki temu, że przez pewien czas zaangażowałem się w tę rolę, Bóg mógł pracować nad aspektami mojego charakteru, które należało przemienić, aby pchnąć Kościół naprzód. To właśnie w ogniowej próbie przywództwa Pan odarł mnie z warstw fałszywej tożsamości, a także nauczył mnie, jak osiągnąć integralność pomiędzy gruntowną wewnętrzną transformacją a zadaniami i odpowiedzialnościami wynikającymi z roli lidera.

Zostaniesz wypróbowany

Książka Duchowość zdrowa emocjonalnie dla liderów narodziła się w wyniku doświadczeń, przez które przechodziłem po moim czwartym nawróceniu w roku 2007 - zarówno trudnych, jak i budujących. Przez ostatnie osiem lat prowadziłem szczegółowy dziennik, w którym notowałem moje pytania, wewnętrzne zmagania z Bogiem, błędy oraz sporadyczne sukcesy. Niemniej kusiło mnie, żeby nie pisać tej książki. Mam pełną świadomość, że jestem w tej podróży niedoskonałym kompanem. Szczerze piszę o trudnych lekcjach, które wyciągnąłem z własnych porażek. Żałuję, że mając lat dwadzieścia, trzydzieści czy czterdzieści, nie wiedziałem tego, czego teraz jestem świadomy.

Każdą stronę tej książki napisałem z myślą o tobie - chrześcijańskim liderze. Pracując nad tekstem, często wyobrażałem sobie, że siedzę naprzeciwko ciebie przy stoliku i pijemy razem kawę; pytam cię o twoje plany, ale i zmagania i wyzwania, przed którymi stajesz jako lider. Czerpiąc z własnych rozmów z wieloma duchowymi przywódcami, dla których przez wiele lat byłem coachem, mentorem i doradcą, wyobrażałem sobie, że mógłbyś mi powiedzieć coś takiego:

Chcę być lepszym liderem. Chcę się uczyć, jestem otwarty, ale nie wiem, od czego zacząć.

Wiem, że coś jest nie tak. Czuję, że to tylko kwestia czasu, aż stanie się coś złego.

Nie dam rady dłużej tak żyć. Doszliśmy do ściany i potrzebuję kogoś, kto pomoże mi zrozumieć, co poszło nie tak, żebym mógł stanąć na nogi i zacząć prowadzić ludzi w inny sposób.

Utknąłem w środowisku, którego nie potrafię zmienić. Jestem liderem średniego szczebla, znajduję się w niekorzystnej sytuacji i czuję się bezsilny, więc nie potrafię nic z tym zrobić.

Staram się najlepiej jak mogę, ale nie mam na nic wpływu. Prowadzę projekty, ale nie zmieniam życia ludzi. Czuję, że poruszam się po płyciźnie, a w moim życiu panuje stagnacja.

Jestem zbytnio przytłoczony pracą, żeby cieszyć się życiem - z Bogiem, z samym sobą, z innymi ludźmi. Ze względu na wysokie wymagania, jakie niesie za sobą przywództwo, brakuje mi radości życia.

Czy mógłbyś się podpisać pod którymś z tych stwierdzeń? Jeśli tak, oznacza to, że jesteś doskonałym kandydatem do pójścia o krok dalej w transformacji i rozwoju swojego przywództwa. Mam nadzieję, że na kolejnych stronach tej książki odkryjesz prawdy o sobie i swoim przywództwie, które cię otrzeźwią, nie chciałbym jednak, żebyś zwątpił w swoje przyszłe możliwości. Jestem żywym dowodem na to, że naprawdę da się pogrzebać stare sposoby myślenia o chrześcijańskim przywództwie, by zrobić miejsce nowym. Pragnę, byś poszerzał swoje granice teologiczne, emocjonalne i duchowe, odkrywając w Piśmie Świętym nowe treści dla swojego życia i służby przywódczej.

Jeśli potraktujesz tę książkę poważnie, będzie cię to dużo kosztować - wiele pracy, wytrwałości, szczerości aż do bólu, pokory oraz chęci zmiany. Jedno jest pewne: zostaniesz wypróbowany. Modlę się jednak, żeby towarzyszyła temu przekonująca wizja tego, jak odmiennie może wyglądać sytuacja, jeśli dokonasz śmiałych wyborów, które pozwolą Bogu przeobrazić zarówno ciebie, jak i charakter twojego przywództwa. Mam nadzieję, że już wkrótce zaczną kiełkować ci w głowie takie myśli:

Wow, bycie liderem może być o wiele lepsze, niż myślałem.

Czuję, jakbym przekroczył próg innego świata i nie chcę już go opuszczać.

Trudno mi się przyznać, że w tylu sprawach nawaliłem, ale odzyskałem nadzieję, że mogę jeszcze być dobrym liderem.

W końcu czuję, że wzrastam. Idę w jakimś kierunku i nie potrafię już wrócić do starego sposobu życia i liderowania.

Na nowo rozpalił się we mnie zapał do służenia jako lider!

Poprzez moją historię i przerobione przeze mnie trudne lekcje mam nadzieję ukazać ci unikalną i osobistą perspektywę pastora, który od ponad dwudziestu ośmiu lat jest głęboko zaangażowany w życie lokalnego Kościoła. Przez dwadzieścia sześć lat byłem starszym pastorem; przez ostatnie dwa - odpowiadam za nauczanie i pełnię funkcje mniej ściśle związane z duszpasterstwem. Członkowie naszego Kościoła w nowojorskiej dzielnicy Queens to przedstawiciele niższej klasy średniej, uboższej warstwy społecznej - gromadzimy osoby pochodzące z około siedemdziesięciu trzech krajów świata. Pod żadnym względem nie jest to sytuacja wygodna, jednak stanowiła ona dla mnie, i nadal stanowi, bogaty, żyzny grunt do rozwoju i transformacji, zarówno osobistej, jak i w mojej służbie lidera.

Napisałem tę książkę kierowany głębokim pragnieniem, żeby ujrzeć Kościół wierny i owocny w wypełnianiu swej długofalowej misji. Jeśli jednak mamy nadzieję przemienić świat dobrą nowiną o Jezusie, wpierw musimy sami wyruszyć w osobistą podróż poprzez głęboką, sięgającą niewidzialnych warstw transformację naszego własnego życia. Przedstawiam ci mapę tej podróży, uzupełnioną o konkretne pomysły i praktyczne działania, mające pomóc ci dostrzec kolejne kroki przewidziane dla ciebie przez Boga. Jest to plan przeznaczony nie tylko dla pastorów, ale dla każdego chrześcijańskiego lidera. Modlę się, żebyś bez względu na swoją funkcję - niezależnie czy jesteś starszym pastorem, pastorem zarządzającym, administratorem zespołu, starszym, członkiem rady kościelnej, liderem grupy domowej, liderem służby, osobą odpowiedzialną za współpracę z innymi Kościołami, misjonarzem czy liderem marketingu - znalazł tu prawdy i wskazówki, które pomogą ci skuteczniej realizować zadania, a przede wszystkim poprowadzą cię do osobistej transformacji.

Jak czytać tę książkę

Rozdziały tej książki zostały podzielone na dwie kategorie: jedna dotyczy życia wewnętrznego, a druga zewnętrznego. W części pierwszej zajmiemy się czterema głównymi zadaniami związanymi z życiem wewnętrznym, których każdy lider musi się podjąć. Są to: zmierzenie się z własnymi strefami cienia, przywództwo wypływające z małżeństwa lub życia w pojedynkę, zwolnienie tempa, by nawiązać więzi miłości oraz praktykowanie szabatu. Jeśli mamy na celu zbudowanie silnej służby i organizacji, te praktyki i wartości muszą znaleźć się u podstaw naszej duchowości.

W części drugiej, bazującej na zasadach emocjonalnie zdrowego życia wewnętrznego, odkryjemy cztery główne zadania związane z życiem zewnętrznym, z którymi stykamy się na co dzień w życiu lidera. Obejmują one proces planowania i podejmowania decyzji, budowanie kultury i zespołu, definiowanie władzy i ustalanie mądrych granic oraz kończenie starego i wchodzenie w nowe.

Duchowość zdrowa emocjonalnie dla liderów nie jest książką lekką i przyjemną. Należy ją czytać uważnie i z modlitwą. Zachęcam cię, żebyś miał przy sobie dziennik lub zeszyt, w którym będziesz mógł prowadzić zapiski i notować pytania, jakie na pewno przyjdą ci do głowy, kiedy Bóg będzie do ciebie mówił. Jeśli chcesz z lektury wyciągnąć jeszcze więcej, zachęć co najmniej jedną osobę, żeby czytała ją wspólnie z tobą. Bądźcie w tym procesie razem.

Mam głęboką nadzieję, że ta książka otworzy przed tobą drzwi do zupełnie nowego sposobu patrzenia na siebie i do radykalnie nowego charakteru przywództwa. Podobnie jak Bóg powołał Abrahama, wierzę, że powołuje każdego z nas do opuszczenia dobrze nam znanych krain i ruszenia za Jego zachętą ku nieznanym lądom nowych obietnic. Modlę się, żebyś czytając tę książkę, spotkał się w nowy i świeży sposób z żywym Bogiem i tak jak Abraham odkrył, że Pan był tutaj przed tobą i przygotował dla ciebie bogactwa oraz objawienia, które przemienią życie nie tylko twoje, ale również osób, które prowadzisz jako lider.

Rozdział 1 | Lider niezdrowy emocjonalnie

Co pierwsze przychodzi ci do głowy, kiedy myślisz o liderze niezdrowym emocjonalnie? A może pytanie powinno brzmieć: Kto pierwszy przychodzi ci do głowy? Szef, członek personelu, współpracownik? A może nawet ty sam? Jak opisałbyś taką osobę? Czy jest to ktoś wiecznie zdenerwowany, kontrolujący, agresywny? A może unikający, nieautentyczny i bierny? Wprawdzie przywództwo niezdrowe emocjonalnie wyraża się na wszystkie te i wiele innych sposobów, to jednak podstawowa definicja lidera niezdrowego emocjonalnie jest być może prostsza, a zarazem bardziej wielowymiarowa niż można by się tego spodziewać:

Lider niezdrowy emocjonalnie to osoba funkcjonująca w trybie stałego emocjonalnego i duchowego deficytu, pozbawiona emocjonalnej dojrzałości; jej "bycie z Bogiem" nie dorasta do pułapu rzeczy, jakie "robi dla Boga".

Mówiąc o niezdrowych emocjonalnie liderach chrześcijańskich, mam na myśli emocjonalne i duchowe deficyty mające wpływ na każdy aspekt ich życia. Deficyty emocjonalne przejawiają się na ogół w dojmującym braku świadomości. Niezdrowym liderom brak na przykład świadomości własnych uczuć, własnych słabości i ograniczeń, wpływu ich przeszłości na teraźniejszość oraz tego, jak odbierają ich inni ludzie. Nie mają też zasobów i umiejętności pozwalających na głębsze zrozumienie uczuć i perspektywy drugiej osoby. Tego rodzaju niedojrzałość przenoszą na swoje zespoły i wszystko, czym się zajmują.

Z kolei deficyty duchowe zazwyczaj ujawniają się pod postacią nadmiernej aktywności. Niezdrowi liderzy podejmują więcej działań niż pozwala im udźwignąć ogół ich zasobów duchowych, fizycznych i emocjonalnych. Dają dla Boga więcej niż od Niego przyjmują. Służą ludziom, aby mieli udział w radości Chrystusa, jednak dla nich samych radość ta jest czymś zgoła nieuchwytnym. Wymogi i presje związane z rolą lidera w zasadzie uniemożliwiają im ustabilizowanie rytmu życia. W chwilach szczerości przyznają, że ich kielich jest pusty lub w najlepszym razie do połowy pełny, jednak nadal daleki od przepełnienia nadprzyrodzoną Bożą radością i miłością, którą głoszą innym.

W rezultacie liderzy niezdrowi emocjonalnie budując swoje służby, ślizgają się po powierzchni. Zamiast iść za przykładem apostoła Pawła i wznosić budowle z trwałych materiałów - złota, srebra i drogich kamieni (1 Kor 3,10-15) - zadowalają się konstrukcjami z drewna, trawy i słomy. Budują z materiałów podrzędnej jakości, które nie przetrwają próby jednego pokolenia, nie mówiąc o próbie ognia sądu ostatecznego. W rezultacie swoją osobą przysłaniają piękno Chrystusa, które pragną ponoć pokazać całemu światu. Żaden działający w dobrej wierze lider nie poprowadziłby ludzi w taki sposób, a jednak dzieje się to nagminnie.

Przytoczę kilka przykładów z codziennego życia liderów, które być może zabrzmią znajomo.

Sara to przeciążona pracą pastorka młodzieżowa potrzebująca pomocy, ale zawsze znajdująca powód, żeby odrzucić wsparcie dorosłych wolontariuszy, którzy mogliby u jej boku współtworzyć tę służbę. Przyczyną nie jest jej brak zdolności przywódczych, ale przewrażliwienie: Sara przyjmuje postawę obronną i łatwo się denerwuje, kiedy ktoś się z nią nie zgadza. Grupa młodzieżowa popada w stagnację i powoli obumiera.

Joseph to dynamiczny lider uwielbienia, który mimo to traci kluczowych wolontariuszy, ponieważ jest spóźnialski i spontaniczny. Nie zauważa, że jego "styl" zniechęca osoby o innych temperamentach. W swoim mniemaniu jest po prostu "autentyczny" i działa w zgodzie ze sobą, więc nie zamierza nic zmieniać ani dostosowywać się do ludzi o innym stylu bycia czy temperamencie. Ponieważ z zespołu uwielbienia odchodzą utalentowani muzycy i realizatorzy dźwięku, spada jakość muzyki, która w efekcie przestaje skutecznie przyprowadzać ludzi do Jezusa na niedzielnych nabożeństwach.

Jake zgłosił się na ochotnika jako lider służby grup domowych w swoim Kościele. Pod jego przywództwem służba rozkwitła - tylko w ostatnim kwartale powstały cztery nowe grupy! Dwadzieścia pięć niezwiązanych ze sobą dotychczas osób spotyka się teraz co drugi tydzień, opowiadając o swoim życiu w wierze i wspólnie wzrastając w Chrystusie. Pod powierzchnią ekscytacji zaczynają się jednak pojawiać pęknięcia. Lider najszybciej rosnącej grupy jest nowy w Kościele i wygląda na to, że prowadzi ludzi w kierunku innym niż ten obrany przez całe zgromadzenie. Martwi to Jake'a, jednak unika rozmowy z obawy, że coś pójdzie nie tak. Inny lider przelotnie wspomniał, że ma w swojej grupie problemy. Jeszcze w innej grupie kłopot sprawia zbyt gadatliwy uczestnik, przez co ludzie przestają przychodzić na spotkania. Lider poprosił Jake'a o pomoc w tej sprawie, jednak on stara się w to nie angażować. Ubóstwiany przez wielu Jake boi się konfliktów. Skrycie ma nadzieję, że problemy rozwiążą się same, bez jego ingerencji. W ciągu pół roku trzy z czterech grup się rozpadają.

Mógłbym mnożyć przykłady, ale sądzę, że wiesz, o co mi chodzi. Jeśli poświęcamy się zadaniu zdobywania świata dla Chrystusa, a jednocześnie ignorujemy własne zdrowie emocjonalne i duchowe, to w najlepszym razie będziemy liderami krótkowzrocznymi. W najgorszym zaś - staniemy się niedbali, będziemy niepotrzebnie ranić ludzi i przeszkodzimy realizacji Bożego pragnienia, żeby poprzez nas rozszerzało się Jego królestwo. Trudno jest być liderem - w tę rolę wpisane jest cierpienie. Jest jednak ogromna różnica pomiędzy cierpieniem dla Ewangelii opisanym przez Pawła (2 Tm 2,9), a cierpieniem niepotrzebnym, powstałym wskutek naszej niechęci do podejmowania się trudnych i wymagających zadań przynależnych liderowi.

Cztery cechy lidera niezdrowego emocjonalnie

Deficyty emocjonalne niezdrowych liderów mają wpływ w zasadzie na każdy aspekt ich życia i służby. Największą szkodę wyrządzają cztery cechy: niska samoświadomość, nadawanie służbie wyższego priorytetu niż małżeństwu / życiu w pojedynkę, nadaktywność dla Boga oraz nieprzestrzeganie szabatu.

Niezdrowy lider ma niską samoświadomość

Niezdrowy emocjonalnie lider zwykle jest nieświadomy tego, co się dzieje w jego wnętrzu. Nawet jeśli rozpozna u siebie silne emocje, takie jak złość, nie potrafi ich szczerze i odpowiednio wyrazić lub przepracować. Ignoruje powiązane z emocjami sygnały wysyłane przez ciało: zmęczenie, choroby wywołane stresem, przybieranie na wadze, wrzody żołądka, bóle głowy czy depresję. Nie zastanawia się, dlaczego się boi, jest smutny lub zły. Nie bierze pod uwagę, że być może Bóg chce mu coś poprzez te "trudne" emocje zakomunikować. Ciężko mu ustalić przyczyny swoich emocjonalnych reakcji; nie widzi, że są one przesadzone ze względu na trudne doświadczenia z przeszłości.

Nawet jeśli taki lider korzystał z narzędzi rozwoju osobistego i przywództwa, na przykład testu Myers­-Briggs, testu StrengthsFinder czy narzędzia do samooceny DiSC, nie ma on świadomości, jak problemy obecne w jego domu rodzinnym wpłynęły na to, kim jest dzisiaj. Ów brak świadomości na poziomie emocjonalnym przekłada się na jego relacje osobiste i zawodowe: nie potrafi odczytywać emocjonalnych światów innych osób ani z nimi rezonować. Często wręcz nie widzi, że ma wpływ na emocje innych, zwłaszcza będąc w roli przywódczej. Być może zauważysz tę dynamikę w poniższej historii.

Sam ma czterdzieści siedem lat i jest starszym pastorem w Kościele, który w ostatnim czasie przestał wzrastać liczebnie. Jest wtorek rano i Sam siedzi na swoim zwyczajowym miejscu u szczytu stołu, przy którym za chwilę odbędzie się cotygodniowe zebranie pracowników Kościoła. Oprócz niego są tu również asystentka Sama, pastor pomocniczy, szef służby młodzieżowej, pastor dziecięcy, lider uwielbienia i administrator Kościoła. Po krótkiej modlitwie na początek spotkania Sam przedstawia zespołowi statystyki frekwencji i finansów za ostatnie dziewięć miesięcy. Ten temat był już wcześniej poruszany, ale tym razem w zachowaniu Sama daje się odczuć pewną surowość i wszyscy wiedzą, że nie jest on zadowolony.

- Jak mamy kupić nowy budynek, żeby zdobyć więcej ludzi dla Chrystusa, jeśli już teraz przestaliśmy się rozwijać? - pyta. Wszyscy nagle się uciszają, a w pomieszczeniu narasta atmosfera bolesnego napięcia. - Od stycznia przyszło do Kościoła tylko dwadzieścia nowych osób, co nawet nie jest bliskie celu, jaki sobie założyliśmy: siedemdziesięciu pięciu dorosłych do końca roku.

Frustrację i złość Sama daje się wyczuć niemal namacalnie. Jego asystentka próbuje złagodzić napięcie, wspominając, że z uwagi na złą pogodę ostatniej zimy trzeba było zamknąć Kościół na dwa tygodnie, a to z pewnością przełożyło się na statystyki. Sam szybko ucina jej komentarz, wtrącając, że na pewno chodzi o coś więcej. Chociaż nie wypowiada tego wprost, jest jasne, że za niepowodzenie obwinia cały zespół.

Sam czuje się uprawniony do zadawania trudnych pytań i konfrontowania współpracowników z suchymi statystykami. Ja tylko chcę nam pomóc dobrze zarządzać Bożymi zasobami, tłumaczy się sam przed sobą. Z dziesięcin tych ludzi są opłacane nasze pensje. Wszyscy musimy ciężko i mądrze pracować, żeby zarobić na wypłatę. Nie mamy tu przecież wolontariuszy, którzy pracowaliby za darmo przez dziesięć czy piętnaście godzin tygodniowo! Nawet on sam jest jednak zaskoczony tym, jak bardzo się zdenerwował i jak ostry przybrał ton.

Samowi nie przyszło jednak do głowy, że jego wzmożona frustracja może mieć związek z e­-mailem, który dostał poprzedniego dnia. Ktoś z innego miasta wysłał mu link do artykułu opisującego dynamiczny wzrost nowego Kościoła kilka kilometrów stąd i zapytał, czy Sam zna ich pastora. Mężczyznę aż ścisnęło w żołądku. Niby wie, że jeśli idzie o służbę, nie powinien z nikim się porównywać ani konkurować, a mimo to poczuł ukłucie zazdrości wobec nowego pastora i jego sukcesu. I chociaż nie przyznałby tego nawet przed sobą samym, poczuł się też zagrożony - a co, jeśli młodsze rodziny odejdą, żeby budować bardziej ekscytujący Kościół?

Sam daje wszystkim tydzień: mają wymyślić trzy sposoby, jak poprawić wyniki i dopracować programy, po czym pomija pozostałe punkty do dyskusji i niespodziewanie ogłasza koniec spotkania. Nie ma najmniejszego pojęcia, jak negatywnie jego brak samoświadomości wpływa na niego samego, na zespół współpracowników i na cały Kościół.

Niezdrowy lider nadaje służbie wyższy priorytet niż małżeństwu / życiu w pojedynkę

Większość niezdrowych emocjonalnie liderów, zarówno tych żyjących w małżeństwie, jak i w pojedynkę, uznaje intymność za istotny element relacji i stylu życia. Niewielu jednak jest skłonnych uznać, że małżeństwo lub życie w pojedynkę to największy dar, jaki mogą oferować wiernym. Postrzegają swoje życie osobiste jako konieczny i stabilny fundament znacznie istotniejszej budowli - skutecznej służby, uznając ją tym samym za swój absolutny priorytet. W efekcie inwestują większość czasu i energii w rozwijanie zaplecza przywódczego, zaś niewiele zasobów poświęcają pielęgnowaniu wspaniałego małżeństwa lub życia w pojedynkę, które mogłoby objawiać światu miłość Jezusa.

Liderzy niezdrowi emocjonalnie mają tendencję do oddzielania życia osobistego (w małżeństwie lub w pojedynkę) zarówno od służby lidera, jak i od relacji z Jezusem. Podejmują na przykład brzemienne w skutki decyzje, nie rozważywszy tego, jak w dłuższej perspektywie wpłyną one na jakość i integralność ich życia osobistego. Wkładają najwięcej energii, namysłu i zasobów twórczych w bycie liderem dla innych, nie inwestują natomiast w bogate i spełnione życie jako małżonek lub singiel. Zilustrujmy to na przykładzie młodego pastora.

Luis, dwudziestosiedmioletni pastor młodzieży, służy w małym, ale dynamicznie rosnącym Kościele - trzy lata temu na nabożeństwa przychodziło sto pięćdziesiąt osób, dziś jest ich już prawie dwieście pięćdziesiąt. Jest czwartek wieczór, godzina dwudziesta druga. Luis pracuje do późna - znowu. Grupa biblijna dla studentów zakończyła się już prawie godzinę temu, a on ciągle siedzi przy biurku, wysyła e­-maile i nadrabia zaległości. Poza swoimi podstawowymi zajęciami zobowiązał się uruchomić kilka nowych inicjatyw mających wyjść naprzeciw lokalnej społeczności, której przedstawiciele w tak rekordowej liczbie zjawili się na ostatnich nabożeństwach wielkanocnych. Kiedy Luis trzy lata temu zaczynał pracę w Kościele, myślał, że zawrotne tempo działania z czasem się uspokoi, lecz tak się nie stało. Zdaje mu się wręcz, że jeszcze bardziej przyspieszyło.

Luis kocha swoją pracę i nie ma nic przeciwko temu, żeby brać na siebie dodatkowe projekty, ale to, że regularnie siedzi po godzinach, zaczyna przeszkadzać domownikom. Przez całe cztery lata małżeństwa żona Luisa, Sofia, zawsze była jego największą podporą; doceniała jego obdarowanie i zachęcała go, żeby realizował Boże powołanie do służby. Jednak ostatnimi czasy wsparcie z jej strony zmalało. Przyznała nawet, że bywa zazdrosna o pracę męża i zastanawia się, czy Luis nie kocha Kościoła bardziej niż jej. Luis tłumaczy sobie, że Sofia pewnie jest przemęczona. Za sześć miesięcy ma się urodzić ich pierwsze dziecko, a żona ciężko znosi ciążę. Może to dlatego przestała zauważać, jak istotna jest jego praca.

Luis myśli: Jak mógłbym przestać dawać z siebie wszystko Kościołowi, skoro gra toczy się o życie i wieczność konkretnych ludzi? Ona musi to zrozumieć. W końcu zamyka laptop i kieruje do nieba krótką modlitwę: Boże, proszę, rozpal w Sofii nową wizję tego, co robisz w Kościele. Nie zdaje sobie sprawy, że rani żonę i że taka modlitwa nic nie zmieni.

Niezdrowy lider robi dla Boga więcej, niż może udźwignąć jego relacja z Nim

Lider niezdrowy emocjonalnie jest przewlekle przeciążony. Chociaż na ogół ma za dużo do zrobienia w zbyt krótkim czasie, nawykowo strzela sobie w kolano i godzi się na nowe wyzwania, nie poświęciwszy czasu na modlitwę i rozeznanie Bożej woli. Idea nieśpiesznej duchowości - lub nieśpiesznego przywództwa - wedle której robienie rzeczy dla Jezusa wypływa z bycia z Jezusem, jest mu całkowicie obca.

Jeśli w ogóle się nad tym zastanawia, to dochodzi do wniosku, że czas spędzony w ciszy i samotności jest rodzajem luksusu przynależnego innemu typowi lidera, a nie częścią normalnej praktyki duchowej lub elementem niezbędnym dla skutecznego przywództwa. Jego głównym priorytetem jest bycie liderem organizacji, zespołu lub służby, ponieważ w ten sposób wpływa na świat dla Chrystusa. Gdyby spytać go, jak głównie spędza czas jako lider, są małe szanse, że w pierwszej trójce odpowiedzi znalazłoby się pielęgnowanie głębokiej, transformującej relacji z Jezusem. W efekcie "normalnym" stanem w jego życiu i służbie jest rozproszenie i wyczerpanie. Być może rozpoznasz siebie lub kogoś ci znajomego w poniższej historii.

Carly ma trzydzieści cztery lata i jest liderką uwielbienia w Kościele liczącym osiemset osób. Zaczynała jako muzyk­-wolontariusz dziesięć lat temu, kiedy we wspólnocie była niecała setka ludzi. Oprócz prowadzenia złożonej z wolontariuszy grupy uwielbienia i planowania niedzielnych nabożeństw, Carly nadzoruje służbę medialną. To bardzo rozwinięty dział, w który angażuje się kilkudziesięciu wolontariuszy i czterech etatowych pracowników, ale dzięki Carly wszystko wygląda prosto. Radzi sobie z tym tak dobrze, że Barry, pastor pomocniczy i jej przełożony, co roku rozszerza jej zakres odpowiedzialności.

Ostatnio jednak Carly nie nadąża. Spóźnia się na spotkania, wykonała kilka mniejszych zadań z opóźnieniem i nie oddzwoniła w kilku ważnych sprawach. Pomimo tych potknięć nadal jest przekonana, że wszystko układa się dobrze, bo praca w Kościele idzie jej doskonale. Jednak w chwilach szczerości zdarza jej się w to wątpić. Jak to możliwe, że z zewnątrz wszystko wygląda tak dobrze, skoro czuję, że w środku umieram?

Pomiędzy poranne spotkania, mniej lub bardziej regularne kryzysy osób z jej zespołu i rzeczy do zrobienia w domu trudno jest jej wcisnąć czas na modlitwę i czytanie Biblii; nie ma czasu ani energii dla siebie ani dla Boga. Każdy tydzień to walka o to, by zrobić zakupy, ugotować coś zdrowego, poćwiczyć i zrobić pranie. Mandat za przekroczenie prędkości, który dostała w zeszłym tygodniu, doskonale odzwierciedla jej życie - toczy się ono w zdecydowanie zbyt szybkim tempie. "Kiedy buduję Kościół i stwarzam innym środowisko do spotykania się z Bogiem", powiedziała niedawno Barry'emu, "czuję się, jakbym ugrzęzła w bagnie i zaczynam się zastanawiać, czy gdzieś po drodze nie zgubiłam Jezusa. Potrzeba mi czegoś, co pomoże mi znów poczuć więź z Bogiem".

Barry okazał Carly zrozumienie i współczucie. Polecił jej kilka książek, które jemu samemu pomogły i zaproponował, że opłaci jej udział w konferencji szkoleniowej dla liderów uwielbienia. Żadna książka ani konferencja nie rozwiąże jednak prawdziwych problemów Carly ani nie da jej tego, czego naprawdę potrzebuje - czasu bez pośpiechu dla Boga, dla innych, a co najważniejsze, dla siebie samej.

Niezdrowy lider nie ma ustalonego rytmu pracy i szabatu

Lider niezdrowy emocjonalnie nie praktykuje szabatu - cotygodniowego, dwudziestoczterogodzinnego okresu powstrzymania się od pracy, przeznaczonego na odpoczynek, rozkoszowanie się Bożymi darami i cieszenie się życiem z Nim. W jego oczach szabat to oderwany od rzeczywistości, opcjonalny - czy wręcz uciążliwy - legalizm należący do zamierzchłej przeszłości lub też odpowiednik dnia wolnego od pracy, przeznaczonego na załatwianie rozmaitych życiowych spraw, takich jak płacenie rachunków czy robienie zakupów. Jeśli lider taki w ogóle przestrzega szabatu, robi to nieregularnie, sądząc, że musi najpierw ukończyć wszystkie rozpoczęte zadania lub pracować wystarczająco ciężko, żeby "zasłużyć sobie" na prawo do odpoczynku. Możemy zauważyć tę dynamikę w życiu kolejnego przywódcy.

John ma pięćdziesiąt sześć lat i jako lider odpowiada w swojej denominacji za nadzór nad ponad sześćdziesięcioma Kościołami. Już od kilku lat nie miał prawdziwych wakacji - takich bez sprawdzania skrzynki mailowej i pisania sprawozdań - nie mówiąc o cotygodniowym szabacie. Jest sobotni poranek i John pije kawę z Craigiem, swoim długoletnim przyjacielem i pastorem. Za chwilę uda się do biura, gdzie planuje sprawdzić e­-maile i napisać miesięczny raport, który miał być gotowy na zeszły tydzień.

- Wyglądasz mizernie, John - mówi Craig. - Kiedy ostatnio wziąłeś sobie wolne i naprawdę wypocząłeś?

- Odpoczniemy w niebie. A przynajmniej tak mawiał jeden z moich profesorów trzydzieści lat temu. Bóg działa zawsze, a my mamy Mu w tej pracy pomagać, prawda?

Widać jednak gołym okiem, że John jest na skraju wyczerpania.

- Wiem, że kochasz swoją pracę - odpowiada Craig - ale co poza nią daje ci w życiu radość i zadowolenie?

John siedzi chwilę ze zwieszoną głową, po czym odzywa się ściszonym głosem:

- Już od tak dawna się nad tym nie zastanawiałem, że zupełnie nie wiem, co ci odpowiedzieć. - Znów zapada dłuższa cisza, aż w końcu John dodaje: - Ale cóż na to poradzić? Wszyscy pastorzy i liderzy denominacji, których znam, tak pracują.

- Serio? - Craig przygląda mu się z niewyraźnym uśmiechem. - Taką masz wymówkę?

- No dobrze, masz rację - przytakuje John. - Postaram się znów robić sobie wolne poniedziałki.

Godzinę później, już w biurze, John zerka w kalendarz i zauważa, że pięć z najbliższych sześciu poniedziałków ma wypełnionych spotkaniami i terminami. Kogo ja próbuję oszukać?, myśli. Dzień wolny raz w tygodniu to dla mnie teraz niepraktyczne rozwiązanie. Po prostu spróbuję trochę odpocząć, kiedy kalendarz mi na to pozwoli. Bardzo możliwe jednak, że nie nastąpi to nigdy, zaś sporadyczny jednodniowy urlop nie wystarczy, żeby John wykształcił rytm pracy i odpoczynku potrzebny mu do bycia zdrowym, skutecznym liderem dla swojego zespołu i Kościołów, które nadzoruje.

Na początku tego rozdziału spytałem, co lub kto przychodzi ci do głowy, kiedy myślisz o liderze niezdrowym emocjonalnie. Jak zatem cztery przedstawione tu charakterystyki mają się do twoich początkowych przemyśleń? Czy w którymś z opisów rozpoznałeś siebie? Być może myślisz teraz: Tak, mogę się utożsamić z większością tych osób. A może wciąż jesteś sceptyczny i myślisz raczej: Takie już są uroki przywództwa. Znam osoby dużo bardziej niezdrowe, niż te tutaj opisane, które mimo to są skutecznymi liderami. Istotnie, przedstawione tu osoby i ich historie nie są szczególnie dramatyczne, jeśli jednak podobne zachowania przejdą bez echa, z czasem zarówno takim liderom, jak i całym służbom przyjdzie za to zapłacić wysoką cenę.

Skoro możemy się zgodzić, że długofalowe konsekwencje niezdrowego przywództwa zagrażają zdrowiu i efektywności Kościoła, powinniśmy zadać sobie następujące pytanie: Dlaczego uparcie trwamy w niezdrowych schematach? Można by zakładać, że Kościół i jego liderzy całym sercem opowiedzą się za zdrowym przywództwem i będą wszelkimi sposobami do niego dążyć. Prawda jest jednak taka, że pewne aspekty kościelnej kultury przywódczej stanowczo temu przeciwdziałają. Jeśli zdecydujesz się świadomie promować przywództwo zdrowe emocjonalnie, niechybnie zmierzysz się z "przyjacielskim oporem". Będziesz musiał stoczyć walkę z czymś, co nazywam "czterema niezdrowymi przykazaniami o przywództwie w Kościele".

Czy jesteś zdrowym liderem?

Przywództwo niezdrowe emocjonalnie nie jest kategorią zero­-jedynkową; da się je stopniować na pewnym kontinuum od postaci lekkiej do ostrej, a to, gdzie się na nim znajdujesz, może ulegać zmianom w zależności od etapu życia i służby. Korzystając z listy poniższych stwierdzeń, sprawdź, w jakim punkcie kontinuum obecnie się znajdujesz. Obok każdego stwierdzenia zapisz cyfrę odpowiedzi, z którą najbardziej się zgadzasz:

5 - Zawsze

4 - Często

3 - Od czasu do czasu

2 - Rzadko

1 - Nigdy

1. Poświęcam wystarczająco dużo czasu na doświadczenie i przepracowanie trudnych emocji, takich jak złość, strach czy smutek.

2. Potrafię dostrzec, jak kwestie związane z moim domem rodzinnym wpływają na moje relacje i przywództwo - zarówno pozytywnie, jak i negatywnie.

3. (Dla małżonków) To, jak spędzam czas i na co poświęcam energię, odzwierciedla moją hierarchię wartości: małżeństwo, a nie służba lidera, jest moim najważniejszym priorytetem.

(Dla singli) To jak spędzam czas i na co poświęcam energię, odzwierciedla moją hierarchię wartości: zdrowe życie w pojedynkę, a nie służba lidera, jest moim najważniejszym priorytetem.

4. (Dla małżonków) Doświadczam bezpośredniego związku pomiędzy moją jednością z Jezusem a moją jednością z małżonkiem.

(Dla singli) Doświadczam bezpośredniego związku pomiędzy moją jednością z Jezusem a moją bliskością z przyjaciółmi i rodziną.

5. Bez względu na to jak jestem zajęty, regularnie praktykuję duchowe dyscypliny samotności i ciszy.

6. Regularnie czytam Pismo Święte i modlę się, by zjednoczyć się z Bogiem, a nie tylko po to, by w służbie prowadzić innych.

7. Praktykuję szabat - dwudziestoczterogodzinny okres powstrzymywania się od pracy, kiedy odpoczywam i rozkoszuję się licznymi Bożymi darami.

8. Rozumiem szabat jako duchową dyscyplinę niezbędną zarówno dla mojego życia osobistego, jak i przywództwa.

9. Poświęcam czas na modlitwę przed podjęciem decyzji i zaplanowaniem zajęć, żeby rozeznać, co będzie dobre.

10. Mierzę sukces danego planu czy podjętej decyzji przede wszystkim w kategoriach rozpoznania i wykonania Bożej woli (a nie tylko na podstawie wzrostu liczebności Kościoła, doskonałej realizacji nabożeństwa lub rozszerzenia wpływu na świat).

11. W pracy z podwładnymi regularnie poświęcam część czasu na pomaganie im w ich życiu wewnętrznym z Bogiem.

12. Nie unikam trudnych rozmów z członkami zespołu na temat ich wyników lub zachowania.

13. Potrafię swobodnie rozmawiać o kwestiach związanych z władzą w związku z rolą pełnioną przeze mnie i inne osoby.

14. Nazwałem i ustanowiłem zdrowe granice w relacjach z osobami, które pełnią nachodzące na siebie role (na przykład z członkami rodziny będącymi jednocześnie pracownikami lub kluczowymi wolontariuszami).

15. Zamiast unikania strat prowadzącego do rezygnacji z danych działań, przyjmuję je i postrzegam jako fundamentalny element Bożego sposobu działania.

16. Poprzedziwszy to modlitwą i rozmyślaniem, potrafię zrezygnować z inicjatyw, wolontariuszy lub programów, kiedy nie funkcjonują jak należy, informując o tym jasno i z empatią.

Poświęć chwilę i przeanalizuj swoje odpowiedzi. Czemu poświęcasz najwięcej uwagi? Chociaż nie istnieje żadna konkretna punktacja dla tego zadania, na końcu rozdziału (strona 62) znajdziesz ogólne obserwacje, które pomogą ci zrozumieć, w jakim miejscu się obecnie znajdujesz.

W którymkolwiek punkcie kontinuum jesteś, mam dla ciebie dobrą wiadomość: możesz pójść do przodu i nauczyć się, jak być coraz zdrowszym liderem. Co więcej, Bóg tak zaprojektował nasze ciała i procesy neurochemiczne w organizmie, żeby zmiana i transformacja były możliwe zawsze - nawet w wieku dziewięćdziesięciu lat! Zatem nawet jeśli prawda o obecnym stanie twojego przywództwa zadziałała na ciebie jak kubeł zimnej wody, nie zniechęcaj się. Skoro osoba taka jak ja potrafi uczyć się na swoich błędach i wzrastać, to każdy może krok po kroku stawać się liderem coraz zdrowszym emocjonalnie!

Cztery niezdrowe (i niewypowiedziane) przykazania o przywództwie w Kościele

Każda rodzina ma swoje "przykazania" - niewypowiedziane reguły dotyczące tego, co wolno, a czego nie wolno mówić i robić. Dorastając, w sposób naturalny przyswajamy te reguły rządzące zachowaniem bliskich i wedle nich postępujemy. Jeśli nasz dom rodzinny był miejscem ciepłym, bezpiecznym i pełnym szacunku, nasiąkamy tymi wartościami jak gąbka. Na ich podstawie kształtuje się nasze wyobrażenie o nas samych i nasz sposób interakcji ze światem. Jeżeli zaś w naszej rodzinie na porządku dziennym był chłód, zawstydzanie, zniechęcanie oraz perfekcjonizm, to tymi wartościami nasiąkniemy i to one ukształtują nasz obraz siebie i relacje ze światem.

W podobny sposób zostaliśmy włączeni do rodziny Kościoła, mającej własne niezdrowe i w dużej mierze niewypowiedziane przykazania dotyczące przywództwa. Jeśli pragniesz być liderem zdrowym emocjonalnie, prędzej czy później będziesz musiał zatrzymać wpływ tych przykazań na swoje życie.

Niezdrowe przykazanie pierwsze: Więcej i lepiej - oto prawdziwy sukces

Większość z nas nauczyła się mierzyć sukces wskaźnikami zewnętrznymi. W kontekście Kościoła są to zwykle: frekwencja na nabożeństwach, liczba chrztów, liczba członków, liczba usługujących, liczba grup domowych oraz poziom ofiarności finansowej. I bądźmy szczerzy, w samych liczbach nie ma nic złego. Mierzenie wpływu danej służby wartościami liczbowymi jest w zasadzie biblijne. Jezus nakazał nam czynić uczniami wszystkie narody. W Dziejach Apostolskich wielokrotnie używa się liczb dla opisania zasięgu wpływu Ewangelii - około trzech tysięcy ochrzczonych (Dz 2,41), około pięciu tysięcy wierzących (Dz 4,4), tłumy mężczyzn i kobiet przyjmujących wiarę (Dz 5,14). Mamy w Biblii całą Księgę Liczb. To naturalne, że ja, a także każdy pastor, którego znam, mamy w sobie pragnienie, aby Kościół wzrastał liczebnie, a do Chrystusa przychodziło jak najwięcej nowych osób.

Jednocześnie należy jasno powiedzieć, że obchodzimy się z liczbami w niewłaściwy sposób. Jeśli wykorzystujemy je w celu porównywania się z innymi lub przechwalania się wielkością naszych zborów, przekraczamy pewną granicę. Kiedy król Dawid zlecił Joabowi przeliczenie wszystkich mężczyzn zdolnych do walki, skończyło się to katastrofą dla niego i jego przywództwa. Dawid, kierowany dumą, zaufał nie Bogu, a rozmiarom armii Izraelitów. Jego koncentracja na liczbach nosiła znamiona bałwochwalstwa, więc Pan zesłał na cały Izrael zarazę jako karę za ten grzech (1 Krn 21; 2 Sm 24). Umarło wówczas siedemdziesiąt tysięcy ludzi.

Świat utożsamia wzrost liczebny z potęgą i władzą. Wielkość stanowi wartość absolutną - większe jest zawsze lepsze. Jeśli prowadzisz dużą firmę lub organizację, ludzie cenią cię bardziej niż właściciela jednoosobowego start­-upu. Jeśli jesteś milionerem, możesz się spodziewać, że ludzie okażą ci większy respekt niż osobie na zasiłku. Jeśli pracujesz w Kościele, liczebność twojego zespołu lub zasięg twojej służby wpływa na to, jak inni cię postrzegają.

W kontekście liczb w Kościele problemem nie jest to, że przeliczamy, lecz to, że kierujemy się świeckim poglądem "im więcej, tym lepiej" do tego stopnia, że liczby stają się jedynym, na co zwracamy uwagę. Jeśli coś nie jest większe i lepsze, uznajemy to - a często również i siebie - za porażkę. W całym tym przeliczaniu umyka nam jedno: wartość, jaką Pismo Święte przypisuje wskaźnikom wewnętrznym. Coś, co w oczach świata może świadczyć o porażce, nie zawsze nią jest w królestwie Bożym.

Na przykład po oszałamiającym sukcesie Jezusa z początku Ewangelii św. Jana, gdzie nauczał On i nakarmił pięć tysięcy ludzi, jeszcze w tym samym rozdziale czytamy o równie oszałamiającej porażce w kategoriach liczbowych: "Od tego czasu wielu uczniów Jego odeszło i już z Nim nie chodziło" (J 6,66). Tymczasem Jezus nie załamał rąk i nie zaczął kwestionować swojej strategii nauczania; był nadal zadowolony, wiedząc, że wykonuje wolę Ojca. Patrzył z szerszej perspektywy na to, co robi Bóg.

Sukces to nie zawsze coś większego i lepszego.

Nauczanie Jezusa mówi, że mamy trwać w Nim oraz przynosić owoce (patrz: J 15,1-8). Nie chodzi o to, że musimy się na coś zdecydować - przynosić owoce albo trwać w Jezusie. Nasze trwanie i owocowanie będzie różne w zależności od indywidualnego charakteru naszego przywódczego powołania. Klasztorny mnich spędzający większość czasu na modlitwie i udzielający innym przewodnictwa duchowego przyniesie inny rodzaj i inną ilość owocu niż ja, pastor Kościoła zlokalizowanego w sercu Nowego Jorku.

Sądzę, że najlepszy tekst biblijny poruszający ten temat to rozdział dziesiąty Ewangelii św. Łukasza. Jezus rozsyła parami siedemdziesięciu dwóch uczniów. Po powrocie podekscytowani relacjonują konkretne, podparte liczbami działania oraz opowiadają, że demony były im podległe w imieniu Chrystusa. Jezus afirmuje ich działanie na rzecz budowania królestwa, jednak przypomina im również o czymś znacznie ważniejszym: "Jednakże nie z tego się cieszcie, że duchy się wam poddają, lecz cieszcie się, że wasze imiona zapisane są w niebie" (Łk 10,20). Innymi słowy, chce, aby zapamiętali, że ich radość powinna pochodzić z relacji z Nim, nie zaś z osiągnięć w pracy dla Niego6.

Jak zatem oprzeć się pokusie przestrzegania przykazania "im więcej, tym lepiej"? Wierzę, że jest na to tylko jeden sposób: zwolnić tempo życia na rzecz głębokiej i pełnej miłości relacji z Jezusem (więcej na ten temat w rozdziale 4) oraz znaleźć kilku zaufanych towarzyszy, którzy będą czuwać nad tym, żebyśmy nie zwodzili samych siebie. Kiedy orientuję się, że zaczynam myśleć schematem "im więcej, tym lepiej", często zadaję sobie następujące pytanie: "Czy ta wizja wzrostu ma źródło w moich osobistych ambicjach, czy pochodzi z ust Pana?" (patrz: Jr 23,16-20).

Niezdrowe przykazanie drugie: To, co robisz, jest ważniejsze niż to, kim jesteś

To, co robimy, ma znaczenie - do pewnego stopnia. Bez względu na to, czy należysz do rady starszych, jesteś pastorem, usługującym, liderem grupy domowej, członkiem zespołu uwielbienia, członkiem grupy powitalnej czy liderem marketingu, twoje kompetencje i umiejętności potrzebne do tego zadania są niezwykle istotne. I, miejmy nadzieję, pragniesz je rozwijać, aby działać jeszcze skuteczniej.

To, kim jesteś, ma jednak o wiele większe znaczenie niż to, co robisz. Dlaczego? Ponieważ miłość Jezusa w tobie jest największym darem, jaki możesz dać innym ludziom. To, kim jesteś jako osoba - a zwłaszcza to, jak kochasz - zawsze będzie miało większy i trwalszy wpływ na otaczających cię ludzi niż to, co robisz. Koniec końców twoje bycie z Bogiem (lub jego brak) zawsze bije na głowę robienie rzeczy dla Boga.

Nie możemy dawać tego, czego sami nie mamy. Ale nie możemy się powstrzymać od dawania tego, co już posiadamy.

Możemy wygłaszać inspirujące przemówienia o tym, jak ważna jest duchowa transformacja i czerpanie radości z podróży z Chrystusem. Możemy cytować znanych autorów. Możemy głosić głębokie prawdy zaczerpnięte z Pisma Świętego i wrzucać na bloga mądre sentencje. Dopóki jednak nie będziemy żyć głoszonymi przez nas prawdami i nie zostaniemy przez nie osobiście przemienieni, duchowa transformacja osób, którym służymy, utknie w martwym punkcie. Nie twierdzę, że zupełnie się nie dokona. Będzie jednak bardzo ograniczona.

Zaufaj mi, wiem, co mówię.

We wczesnych latach mojej posługi pasterskiej głosiłem kazania, których nie miałem czasu cierpliwie i świadomie wprowadzać w życie. Myślałem: Czy istnieje jakikolwiek lider, który potrafiłby żyć głoszonymi co tydzień prawdami, nadążając jednocześnie za wszystkimi wymaganiami wpisanymi w służbę przywódczą? Nie pracowałem dostatecznie nad moim życiem wewnętrznym ani nie brałem pod uwagę, jak mój dom rodzinny wpłynął na to, kim jestem jako lider. Nie byłem skłonny z pomocą dojrzałych mentorów lub doradców przyjrzeć się temu, co siedzi mi pod skórą. Byłem zbyt zajęty budowaniem Kościoła; chciałem wprawić tę machinę w ruch. Zakładałem, że dopóki wykorzystuję moje obdarowanie dla Bożych celów, a owoc mojego przywództwa da się zobaczyć gołym okiem, wszystko jest w porządku - nawet jeśli wewnątrz mnie panował chaos i lęk.

Myliłem się.

Moje życie wewnętrzne zaczęło się ostatecznie odbijać na służbie, co - jakże by inaczej - było nieuniknione. Zwłaszcza że nie dostrzegałem zasadniczej prawidłowości: to, jak wygląda moje życie wewnętrzne z Bogiem, jest ważniejsze niż to, co robię dla Niego.

Jezus miał mocno zakorzenioną tożsamość - wiedział, że jest ukochanym Synem Ojca - zanim cokolwiek zrobił w związku ze swoją publiczną działalnością. Przez pierwsze trzydzieści lat życia nie dokonał niczego nadzwyczajnego. Zanim jednak rozpoczął publiczną służbę, Ojciec skierował do Niego następujące słowa: "Tyś jest mój Syn umiłowany, w Tobie mam upodobanie" (Łk 3,22).

Trzy kuszenia, jakie diabeł wymierzył w Jezusa po czterdziestu dniach na pustyni, koncentrowały się właśnie na kwestii robienia zamiast bycia (Mt 4,1-11). Dwa z trzech kuszeń rozpoczynają się słowami: "Jeśli jesteś Synem Bożym... [zrób to i to]". Trzecie to propozycja łapówki, którą Jezus otrzyma, jeśli "upadnie i odda pokłon" szatanowi. Zły chciał doprowadzić do tego, żeby uczynki Jezusa - a nie Jego bycie z Bogiem - stały się fundamentem życia i służby Chrystusa. Jest to, jak sądzę, jedna z pierwszych diabelskich pokus dotykająca każdego lidera. Kiedy jej ulegamy, pędzimy na oślep w działania, o jakie Bóg nas wcale nie prosił i stopniowo odłączamy się od miłości Ojca.

Jak oprzeć się wpływom tego przykazania? Powtórz za mną: To, co robię, jest ważne. To, kim jestem, jest o wiele ważniejsze. Pamiętaj, priorytetem Jezusa było przebywanie z Ojcem. Rozpoznawaj wewnętrzne oznaki tego, że przekroczyłeś swoje granice i robisz dla Boga więcej niż może unieść twoja relacja z Nim (na przykład brak pokoju, nerwowość, pośpiech). Niech szukanie Jego oblicza i codzienne wykonywanie Jego woli stanie się twoim priorytetem.

Niezdrowe przykazanie trzecie: Powierzchowna duchowość jest w porządku

Przez wiele lat snułem rozmaite przypuszczenia. Zakładałem, że każdy, kto chodzi do Kościoła i słucha biblijnych nauczań - w naszym Kościele i innych - doświadcza przemiany. Myślałem, że obdarowani liderzy uwielbienia chwalą Jezusa z taką samą pasją w domowym zaciszu, jak na publicznym nabożeństwie. Zakładałem, że pastorzy, personel administracyjny, misjonarze, członkowie rady i pracownicy okołokościelni na pewno są nastawieni na pielęgnowanie głębokiej, osobistej relacji z Chrystusem.

Byłem w błędzie.

Teraz już nic nie przypuszczam. Zamiast tego - pytam.

Proszę liderów, żeby opowiadali mi, w jaki sposób pielęgnują swoją relację z Bogiem. Mówię: "Opisz mi swój rytm dnia; powiedz mi, jak studiujesz Biblię, nie licząc tego, kiedy przygotowujesz się do służby; kiedy i jak długo przebywasz sam na sam z Bogiem". Pytam ich, jak planują swój czas z Bogiem i co wtedy robią. Im więcej takich pytań zadaję pastorom i chrześcijańskim liderom na całym świecie, tym bardziej jestem zaniepokojony. Lwia część liderów nie ma na to dobrych odpowiedzi.

Problem w tym, że w większości środowisk wszyscy są zadowoleni, dopóki lider wywiązuje się ze swoich zadań (etatowych lub wolontaryjnych). Jeśli jego służba się rozwija, wszyscy są podekscytowani. Kim jednak jesteśmy, żeby osądzać, czy czyjaś relacja z Chrystusem jest powierzchowna lub niepełna? I tu się zgadzam, nie powinniśmy osądzać - mamy jednak rozeznawać. To, że ktoś ma dary i umiejętności do przyciągania tłumów i organizowania działań, nie musi automatycznie oznaczać, że buduje Kościół czy służbę zbliżającą ludzi do Jezusa.

Bardzo podobają mi się wytyczne, jakich Pan udzielił Samuelowi: "Nie tak bowiem, jak człowiek widzi, widzi Bóg, bo człowiek widzi to, co dostępne dla oczu, a Pan widzi serce" (patrz: 1 Sm 16,7). Innymi słowy - mamy nie patrzeć na zewnętrzną otoczkę, ale troszczyć się o serce, w szczególności nasze własne.

Przyjrzyjmy się przykładowi historycznemu. W VII wieku Kościół na Półwyspie Arabskim i w Afryce Północnej sprawiał wrażenie silnego. Jego historia sięgała I wieku, mógł się poszczycić wyrafinowaną teologią, słynnymi liderami i biskupami, wywierał znaczący wpływ na kulturę. Mimo to w bardzo krótkim czasie został zdominowany przez islam. Większość historyków zajmujących się tym tematem zgadza się co do tego, że Kościół jako całość przeniknęła powierzchowna duchowość, która nie zdołała przetrwać wzmożonego naporu nowej religii. Wśród lokalnych wspólnot nastąpił rozłam spowodowany nieistotnymi różnicami doktrynalnymi: zaczęły się licytować, w którym z nich Jezus jest prawdziwie obecny. Co więcej, nie przetłumaczono Pisma Świętego na arabski, język tamtejszej ludności. W konsekwencji, chociaż wiele osób należało do wspólnot i wspierało je finansowo, ludzie nie byli zakorzenieni w Jezusie. Brak solidnego duchowego fundamentu Kościołów na tamtych terenach doprowadził do gwałtownego załamania chrześcijaństwa i jego upadku pod ciężarem nietolerancyjnego islamu, który szybko parł naprzód7.

Jak możemy oprzeć się śmiercionośnemu powabowi tego przykazania?

Musimy zwolnić tempo. Zacznijmy czerpać z tradycji kontemplacyjnych i pism historycznych przywódców Kościoła. Bądźmy gotowi uczyć się z doświadczeń szerzej pojętego, globalnego Kościoła; od wierzących, których wprawdzie tyle od nas różni, ale wiele wiedzą o samotności, ciszy i spokoju z Bogiem, jakże niezbędnych w dziele niesienia dobrej nowiny o Jezusie na cały świat.

Niezdrowe przykazanie czwarte: Dopóki praca jest wykonywana, nie wsadzaj kija w mrowisko

Pod koniec VI wieku przed Chrystusem prorok Jeremiasz potępił przywódców Bożego ludu za to, że tolerują fałszywy ­pokój i poczucie bezpieczeństwa. "Usiłują zaradzić katastrofie mojego narodu, mówiąc beztrosko: Pokój, pokój, a tymczasem nie ma pokoju", lamentował prorok (Jr 6,14). Wyobrażam sobie, że ówcześni przywódcy byli do nas bardzo podobni. Unikali problemów, a nawet zaprzeczali ich istnieniu, ponieważ nie chcieli wsadzać kija w mrowisko.

Kilka tysięcy lat później niewiele się w tej kwestii zmieniło. Współczesna kultura kościelna jest w ogromnej mierze przesiąknięta fałszywą uprzejmością i powierzchownością. Postrzegamy konflikt jako sygnał, że coś jest nie tak, więc robimy wszystko, byle tylko go uniknąć. Wolimy ignorować trudne kwestie i zadowalać się fałszywym pokojem, mając nadzieję, że trudności nieznanym sposobem znikną same z siebie.

Ale nie znikają.

Całymi latami udawałem, że nie widzę w zespole problemów, którymi powinienem był się zająć zdecydowanie i od razu: niedbałe przygotowanie, niedostępność, osąd, brak czasu z Bogiem, podupadające małżeństwa i wiele więcej. Tłumaczyłem sobie, że moim zasadniczym zadaniem jest pchanie Kościoła naprzód, a zapuszczanie się na mętne wody konfliktów i trudnych rozmów to niemile widziany, uciążliwy postój na trasie. Ale wszyscy - również i ja - prędzej czy później się przekonujemy, że nie da się budować królestwa Bożego na kłamstwach i pozorach. Zrozumiałem, że kwestie, początkowo przeze mnie ignorowane, z czasem urosły do znacznie większych rozmiarów. Musimy zadawać bolesne, trudne pytania, nawet jeśli wolelibyśmy je przemilczeć, bo inaczej Kościół zapłaci za to w przyszłości znacznie wyższą cenę.

Apostoł Piotr bez skrupułów wsadził kij w mrowisko i to w samym środku przebudzeniowego spotkania. Skonfrontował się z Ananiaszem i jego żoną Safirą, ponieważ udawali, że są kimś, kim nie byli (Dz 5,1-11). Kiedy Barnaba sprzedał swoje pole i przekazał cały zysk na potrzeby Kościoła, Ananiasz i Safira poszli jego śladem, ale z jedną różnicą. Stworzyli pozory, że wszystkie zarobione pieniądze trafiły do Kościoła, a w rzeczywistości zatrzymali sobie część zysku. Skonfrontowani z prawdą, skłamali. Z zewnątrz udawali kogoś, kim nie byli wewnątrz, a cała maskarada kosztowała ich życie: padli martwi w samym środku spotkania. Ta zatrważająca historia może stanowić dla liderów skuteczną lekcję, że zamiast unikać konfliktów i trudnych rozmów, musimy się w nie zaangażować.

Często zastanawiam się, jak potoczyłyby się losy tego pięciotysięcznego zgromadzenia, gdyby Piotr nie zdecydował się wtedy obnażyć kłamstwa przez wzgląd na utrzymanie status quo. Czy podobna gra pozorów rozlałaby się wówczas na całe rodziny, spotkania przywódców, nabożeństwa i działania ewangelizacyjne? Czy Kościół miałby w sobie siłę charakteru i dojrzałość do dalszego realizowania Bożej woli, tak jak opisują to Dzieje Apostolskie? Czy może raczej moc Ducha Świętego zostałaby stłumiona, a sam Kościół popadłby w stagnację? Na szczęście nie musimy snuć tego rodzaju domysłów. Niezgoda Piotra na fałszywy pokój położyła solidny fundament pod integralność przyszłego Kościoła.

Czy widzisz teraz, dlaczego należy mieć świadomość, że takie przykazania istnieją oraz opierać się im?

Jeśli pozwolimy, żeby te błędne, niewypowiedziane przykazania formowały nas samych i naszą służbę - nawet w kwestiach drugorzędnych - wystawiamy się na ryzyko niszczących długofalowych konsekwencji. W najlepszym razie wyrządzimy krzywdę tylko sobie - fizycznie, duchowo, emocjonalnie i na poziomie relacji. Możemy jednak skrzywdzić również nasze rodziny i przyjaciół, ponieważ zostaną dla nich tylko ochłapy naszej uwagi i energii. Zranimy także ludzi, którym służymy: nie doprowadzimy ich do duchowej i emocjonalnej dojrzałości, więc nie będą mogli służyć w świecie swoim życiem. Ileż uniknąłbym niepotrzebnego bólu i straconych lat, gdybym we wczesnym okresie mojej służby był świadom, że takie przykazania istnieją, i potrafił się im oprzeć.

Nauka przywództwa zdrowego emocjonalnie wymaga czasu

Mógłbyś spytać: "Co w takim razie powinienem z tym zrobić?".

Pozostała część tej książki to zaproszenie w podróż do stawania się liderem zdrowym emocjonalnie - takim, który potrafi zbudować emocjonalnie zdrową służbę dla Chrystusa w tym świecie. To poważne zadanie. Jeśli zdecydujesz się wkroczyć na tę drogę, najprawdopodobniej nieraz doświadczysz zagubienia, strachu i żalu. Bardzo dobrze to znam. Powiem więcej: twoje obawy mogą przybrać w twojej głowie formę podszeptów oskarżania i samoobrony:

Nie wiesz, co robisz.

Czy zdajesz sobie sprawę, co może się stać, jeśli pójdziesz tą drogą?

Powodzenia, próbuj sobie być zdrowy emocjonalnie, ale wiedz, że nikt nie będzie cię wtedy szanować, a Kościół skurczy się do mikroskopijnych rozmiarów.

Dlaczego miałbyś być właśnie takim liderem? Inni liderzy w to nie wchodzą, a wygląda na to, że dobrze sobie radzą.

Powiedzmy sobie szczerze: u ciebie to nie zadziała.

Teraz nie masz na to czasu. Spróbuj później, kiedy sprawy trochę się uspokoją.

Dobrze znam te głosy. Musisz mi więc zaufać i nie zwracać na nie uwagi. Wiedz jedno: Bóg chce tylko, żebyś przemierzał tę drogę krok za krokiem, dzień po dniu, stopniowo. On rozumie, że rozwój i zmiana wymagają czasu. Z mojego doświadczenia wynika, że czasem potrzeba kilku lat, żeby w pełni wprowadzić w życie nawet względnie proste zmiany (patrz: "Pięć etapów uczenia się i zmiany", s. 59). Bóg widzi kontekst oraz wyzwania w twojej służbie i wie, czego ci potrzeba - nie tylko po to, byś mógł sprostać wyzwaniom samym w sobie, ale abyś dzięki nim stawał się silniejszym liderem. Będzie to chwilami samotna podróż, pomyśl jednak, że w ten sposób Bóg chce cię nauczyć czekać na Niego i ufać Mu. Możesz być pewny, że On w odpowiednim czasie postawi na twojej drodze kluczowe osoby i środki, abyś mógł zrobić kolejny krok. Ze mną robił tak zawsze. I koniecznie poproś innych, żeby w całym procesie modlili się z tobą i cię wspierali.

Co najważniejsze, pamiętaj, że Duch Święty, który mieszka w tobie, poprowadzi cię ku prawdzie i udzieli ci nadprzyrodzonej mocy pochodzącej spoza ciebie. Przez te wszystkie lata wielokrotnie czułem się przytłoczony, ponieważ brakowało mi dojrzałości, mądrości lub charakteru, żeby przezwyciężyć trudności, które napotykałem w służbie lidera. W tych momentach Bóg mi przypominał: "Nie bój się... U ludzi to niemożliwe, ale nie u Boga; bo u Boga wszystko jest możliwe" (Joz 1,9; Mk 10,27).

Kiedy już to wszystko wiemy, przejdźmy do rzeczy.

Pięć etapów uczenia się i zmiany

Benjamin Bloom, wspaniały psycholog wychowawczy, wraz z zespołem naukowców opracował doskonałą klasyfikację sposobów uczenia się w różnych dziedzinach życia. Przez ostatnich sześćdziesiąt lat jego koncepcję wielokrotnie przekształcano i rewidowano i do dziś ma ona swoje zastosowanie w systemach edukacji wielu krajów świata8. Bloom rozróżnia pięć poziomów wiedzy lub "nabywania" wartości. Zwykle myślimy dwubiegunowo: wiem coś albo czegoś nie wiem. Na przykład cenię sobie troskę o ubogich lub nie jest to dla mnie ważne. Często jednak nie rozumiemy, że aby naprawdę "nabyć" nową wartość, potrzeba dużo czasu. Wymaga to przejścia przez pięć konkretnych poziomów9.

Pozwól, że zilustruję to na przykładzie drogi, jaką ja sam musiałem przebyć, aby zacząć sobie cenić zwolnienie tempa życia w celu dłuższego przebywania z Jezusem.

Świadomość: "Zwolnienie tempa życia to ciekawa koncepcja". Po raz pierwszy pomyślałem o tym na poważnie w 1994 roku, kiedy doświadczałem bólu w życiu osobistym i w służbie lidera. Analiza: "Pomóż mi więcej zrozumieć na temat zwolnienia tempa życia". Kiedy w 1996 roku rozpoczęła się moja podróż do zdrowia emocjonalnego, czytałem książki o zwolnieniu tempa życia, słuchałem o tym nauczań i głosiłem na ten temat kazania. Wartościowanie: "Naprawdę wierzę, że to ważne, aby każdy zwolnił tempo swojego życia". Okrasiłem moje życie kilkoma nowymi praktykami, takimi jak szabat, samotność i jednodniowe rekolekcje z Bogiem, ale moje działania i zachowania nie zmieniły się fundamentalnie - i to przez kilka następnych lat. Adaptacja priorytetów: "Przewracam moje życie do góry nogami, bo zwalniam tempo, żeby przebywać z Jezusem". Kiedy wziąłem drugi roczny urlop w 2003-2004 roku, postanowiłem na cztery miesiące zmienić sposób gospodarowania czasem, energią i harmonogramem zajęć, żeby zintegrować to z moją nową wartością. Pomogło mi to wejść w nowy sposób prowadzenia ludzi i żyć w zgodzie z tą wartością. Była to rewolucja w moim życiu. Nabycie: "Wszystkie moje decyzje i działania są teraz oparte o tę nową wartość". Przejście od adaptacji priorytetów do nabycia wartości zajęło mi kolejne sześć do ośmiu lat. Musiałem wykonać mnóstwo pracy, żeby zintegrować tę wartość z wymogami i wyzwaniami związanymi z rolą pastora Kościoła New Life. Chociaż nadal zdarza mi się upadać, wszystko, co robię, bazuje teraz na wartości zwalniania tempa, żeby przebywać z Jezusem. Kiedy nie szanuję tej wartości lub nie szanują jej osoby z mojego otoczenia, odczuwam to w całym ciele.

Jak pewnie zauważyłeś, na wykresie jest duża luka pomiędzy poziomami trzecim i czwartym, wartościowaniem i adaptacją priorytetów. Dlaczego? Ponieważ w tym punkcie wymagany jest radykalny, a nieraz trudny zwrot. Wielu liderom bardzo podoba się cała koncepcja i zasady duchowości zdrowej emocjonalnie, jednak przejście od wartościowania do adaptacji priorytetów to ogromne wyzwanie. W pełni to rozumiem.

Pozwól więc, że cię zachęcę. Zmiany, jakich pragniesz, nie wydarzą się z dnia na dzień, ale ostatecznie się wydarzą. Nie spiesz się. Czytaj powoli. Oddaj się w Bożą opiekę i proś Go, aby prowadził cię w kolejnych krokach tego procesu. W tej podróży uczestniczy wraz z tobą tysiące liderów na całym świecie, którzy już zaczęli doświadczać potężnej transformacji zarówno w życiu osobistym, jak i w służbie przywódcy.

Pozostań w procesie; idź krok za krokiem. Wówczas zmienisz się ty sam, a także osoby, które prowadzisz jako lider.

Jak interpretować test na lidera zdrowego emocjonalnie

Jeśli korzystałeś ze stwierdzeń ze s. 44-46 do oceny swojego poziomu zdrowia emocjonalnego w przywództwie, możesz posłużyć się poniższymi spostrzeżeniami, aby lepiej zrozumieć, w jakim miejscu się obecnie znajdujesz.

Jeśli wybierałeś głównie jedynki i dwójki, twoje przywództwo jest na ogół niezdrowe, a ty prawdopodobnie funkcjonujesz na poziomie emocjonalnym dziecka czy nawet niemowlęcia. Jeśli brzmi to brutalnie, niech pocieszy cię fakt, że jest was więcej. Ja sam znajdowałem się w tym miejscu po siedemnastu latach od nawrócenia, mając na koncie tytuł magistra teologii i osiem lat doświadczenia jako pastor. Większość pastorów i mentorów tkwi w tym samym punkcie. Wzrastanie do duchowej i emocjonalnej dorosłości zajmuje wiele lat, a nawet dziesięcioleci. To nie jest kwestia dni ani miesięcy. Weź zatem głęboki oddech. Odpręż się. Nie jesteś sam.

Jeśli wybierałeś głównie dwójki i trójki, już rozpocząłeś Podróż, jednak prawdopodobnie funkcjonujesz na emocjonalnym poziomie nastolatka. Twoje życie chrześcijańskie polega głównie na robieniu, a nie byciu, co odbija się na stanie twojej duszy. Twoje osobiste wartości - takie jak zwolnienie tempa, żeby przebywać z Jezusem lub przedkładanie małżeństwa / życia w pojedynkę ponad służbę - nie mają jeszcze zastosowania w twoim sposobie prowadzenia zespołu. Masz świadomość swoich mocnych stron, słabości i ograniczeń, lecz musisz wykonać więcej pracy w tym obszarze. Zastanów się, w jaki sposób Bóg zaprasza cię do ubogacenia życia wewnętrznego i pogłębienia praktyk duchowych, abyś mógł przenieść swój zespół i służbę na wyższy poziom. Możesz się spodziewać, że w trakcie dalszej lektury staniesz przed wyzwaniami w wielu kluczowych obszarach życia osobistego i w przywództwie.

Jeśli wybierałeś głównie czwórki i piątki, twoje przywództwo jest na ogół zdrowe, a ty prawdopodobnie funkcjonujesz na poziomie emocjonalnym dorosłego. Masz zdrowe spojrzenie na swoje mocne strony, ograniczenia i słabości jako lider. Jesteś gotów bronić własnych przekonań i wartości, nie przyjmując wrogiej postawy. Chronisz i przyznajesz pierwszeństwo relacji z małżonkiem (jeśli go masz), przyjaciółmi i rodziną. Masz ustabilizowane poczucie tożsamości jako lider i wiesz, jak odnosić się do osób z twojego otoczenia. Jesteś także na dobrej drodze do zintegrowania twoich działań dla Boga z twoim stabilnym byciem z Nim. W trakcie dalszej lektury możesz się spodziewać, że twoje spojrzenie na siebie oraz osoby przez ciebie prowadzone będzie się dalej klarować i pogłębiać w miarę wdrażania kolejnych zasad do twojego życia i służby.

Część pierwsza | Życie wewnętrzne 

Przewodzenie Kościołowi, organizacji czy też służbie zmieniającej świat wymaga czegoś więcej niż najnowszych menadżerskich strategii i technik. We wspólnotach i organizacjach będą mogły zaistnieć trwałe zmiany, jeśli pojawią się mężczyźni i kobiety, których służba przywódcza wypływa z głębi przemienionego życia wewnętrznego. Bycie liderem opiera się bardziej na tym, kim jesteśmy, niż na tym, co robimy, zarówno w kwestii budowania strategii, jak i każdej innej. Jeśli nie rozumiemy, że to, kim jesteśmy od wewnątrz, wpływa na każdy aspekt naszej roli przywódczej, wyrządzamy krzywdę samym sobie oraz osobom przez nas prowadzonym.

Wiele kwestii można by uznać za istotne z punktu widzenia rozwoju i przemiany wewnętrznego życia lidera. Ja zdecydowałem się skupić na czterech, które okazały się fundamentalne w życiu moim oraz wielu innych liderów, których mentorem byłem przez ostatnich dwadzieścia lat. Odkryłem, że aby pełnić rolę lidera z pozycji głębokiego i przemienionego życia wewnętrznego, należy:

zmierzyć się ze swoimi cieniami; być liderem, którego przywództwo wypływa z małżeństwa lub życia w pojedynkę; zwolnić tempo życia, aby nawiązać więź miłości; praktykować szabatowy odpoczynek.

Prowadzenie służby, Kościoła czy organizacji charytatywnej bardzo przypomina budowanie wieżowca. Najpierw kopiemy głęboko, żeby wylać fundament, a potem budujemy w górę. Fundamentem jest w tym przypadku nasze życie wewnętrzne. Jakość i trwałość budynku - zespołu lub organizacji, którym przewodzisz - będzie zależna od tego, jak solidny położysz fundament. Zilustruję to na przykładzie.

Wyspa Manhattan zbudowana jest niemal w całości z czystego granitu, skały bardzo twardej i wytrzymałej. Aby zbudować wieżowiec liczący siedemdziesiąt pięć czy nawet sto pięter, inżynierowie stosują kotwy zwane palami. Pale to betonowe lub stalowe kolumny, które wprowadza się w ziemię, aż [przebiją luźną glebę i - przyp. red.] umocują się w kamiennym podłożu.

W przypadku bardzo wysokich budynków pale wprowadza się pod ziemię na głębokość dwudziestu pięciu pięter. Ciężar całego wieżowca rozkłada się wówczas na poszczególne pale, a wszystkie razem dźwigają ogromny ciężar konstrukcji. Jeśli pale fundamentowe zostaną wprowadzone w ziemię niewłaściwie, konstrukcja ulegnie z czasem naruszeniu, a sam budynek może osiadać. W takim przypadku trzeba go w całości wyburzyć lub unieść na tyle, żeby dołożyć nowe pale - każdy z tych wariantów jest kosztowną i czasochłonną procedurą.

W 1996 roku Bóg wykorzystał moje złamane życie, żeby nauczyć mnie, że zdrowie emocjonalne i duchowa dojrzałość są ze sobą nierozłącznie związane. Zacząłem wtedy wprowadzać nowe pale pod mój duchowy fundament. Szybko jednak odkryłem, że dopóki te konstrukcyjne filary nie wwiercą się głęboko w granitową skałę mojej duszy, obszary mojego życia i przywództwa widoczne nad powierzchnią pozostaną słabe i podatne na zranienie. Potrzebowałem głębokiego fundamentu (życia wewnętrznego), na którym będzie mogła się skutecznie oprzeć moja służba lidera (życie zewnętrzne).

Jako lider byłem kształtowany na wiele sposobów. Poprzez służbę u boku innych liderów i przypatrywanie się im dowiedziałem się na przykład, jak planować i podejmować decyzje czy też jak budować kulturę i zespół. To od nich nauczyłem się wykonywać różne zadania lidera w "standardowy" sposób. Ponieważ jednak brakowało mi solidnego fundamentu w postaci głębokiego życia wewnętrznego, nawet najlepsze praktyki wywierały na moją służbę jedynie marginalny efekt.

Okazało się, że dysfunkcje i zranienia były zakorzenione w moim umyśle i ciele znacznie głębiej, niż się tego spodziewałem. Potrzebowałem wiele lat progresu i regresu, prób i błędów oraz wracania do nieukończonych odwiertów, żeby położyć fundament, który pozwolił mi napisać tę książkę.

Dojrzałe duchowe przywództwo wytapia się w tyglu trudnych rozmów, pod presją skomplikowanych relacji, w bólu przeciwności i w ciemnościach duchowych nocy. To właśnie tam zaczynamy rozumieć złożoną naturę naszego wewnętrznego świata. Co więcej, w procesie kształtowania nowych praktyk i tworzenia rytmów wystarczająco silnych, aby znieść presję, którą bycie liderem wywiera na nasze życie wewnętrzne, w naturalny sposób stajemy się silniejszymi i bardziej skutecznymi liderami. Najpierw przyjmujemy do wiadomości daną prawdę i mądrość, aby ostatecznie głęboko sobie ją przyswoić i wprowadzić w życie.

Ale dość już gadania.

Rozpocznijmy proces wwiercania się w twoje życie wewnętrzne, żeby umocować tam pierwszy filar. Czas, żebyś zmierzył się ze swoim cieniem.

Większość liderów wertuje książki na temat przywództwa w poszukiwaniu nowych narzędzi, pomysłów i umiejętności. Oczekuje się od nas, że będziemy wiedzieli, co należy w dalszej kolejności zrobić i dlaczego jest to istotne, oraz zastosowali odpowiednie środki, żeby to zadziałało. Naczelnym i najtrudniejszym zadaniem, przed jakim stajemy, będąc liderami, jest jednak prowadzenie samych siebie. Dlaczego? Ponieważ wymaga to konfrontowania się z tymi częściami nas, które wolelibyśmy zlekceważyć, puścić w zapomnienie lub wyprzeć ze świadomości. Tak o tym doświadczeniu pisze Parker Palmer:

Wszystko wewnątrz nas zwraca się przeciwko nam. To dlatego lubimy przenosić uwagę na zewnątrz - ze światem zewnętrznym można sobie o wiele łatwiej poradzić. Łatwiej jest prześlizgnąć się przez życie w ramach takiej czy innej instytucji niż zmierzyć się z własną duszą. Mówimy o instytucjach tak, jakby były one bardzo skomplikowane, wymagające, rygorystyczne, ale w porównaniu z labiryntem naszego wnętrza to bułka z masłem10.

Kolejne dwie historie ilustrują złożoną i wymagającą naturę tego, czym właściwie jest wędrowanie po, jak nazywa je Palmer, "labiryntach naszego wnętrza", czyli mierzenie się z cieniami obecnymi w życiu chrześcijańskich liderów, i odpowiadają na pytanie, dlaczego tak powszechnie tego unikamy.

Sean, lider w biznesie

Sean odnosi same sukcesy, to utalentowany chrześcijański lider. Jest charyzmatyczny, przedsiębiorczy, pracowity oraz bystry i wygląda na to, że wychodzi mu wszystko, czego się dotknie. Po dziesięciu latach bycia pastorem Sean założył firmę świadczącą usługi dla innych pastorów. Zaledwie kilka lat później organizacja liczyła już jedenastu pracowników i nadal się rozwijała. Sean wprowadził do firmy wspólnika, a dla siebie przeznaczył stanowisko, o jakim zawsze marzył.

Wspólnik świetnie sobie radził z doglądaniem interesu, co w zasadzie stworzyło pewien problem: Sean popadł w przygnębienie i nudę. Założył więc kolejną firmę - wieczne zabieganie związane z rozpoczynaniem nowych projektów było jego mechanizmem obronnym. Ponieważ jednak nigdy nie kończył tego, co rozpoczął, w jego życiu szybko zapanował chaos. W efekcie wspólnik Seana miał już dość sprzątania po nim bałaganu i powiedział, że nie da się z nim pracować. Sean dawno temu zarzucił wszelkie rutyny i dyscypliny duchowe. Kiedyś miał partnerów motywacyjnych i wielu przyjaciół, ale teraz pił - i to dużo. Był też wiecznie zdenerwowany. Na tyle, że zdecydował się przylecieć do Nowego Jorku, żeby spotkać się z nami w New Life.

Tak brzmi ta historia opowiedziana jego słowami:

Kiedy spotykam się z podobnymi do mnie liderami z wizją, powietrze jest wręcz naelektryzowane emocjami. Marzymy, rozmawiamy, planujemy i wyobrażamy sobie lepszy świat. Uwielbiam to! Zacząłem jednak zauważać coś, co nie jest już tak wspaniałe. Dużo rozmawiamy o tym, jak to żyjemy na krawędzi i jak ekscytujemy się na myśl o kolejnej przygodzie, ale zorientowałem się, że jestem kompletnie uzależniony od tego zastrzyku adrenaliny związanego z nowym działaniem! A nikt w grupie nie mówi o skutkach ubocznych takiego rodzaju przywództwa.

Osiągnąłem sukces finansowy i rozszerzyłem zasięg swojej służby, ale nie daję rady utrzymać tego tempa i czuję, że zżera mnie lęk. Większość ludzi myśli, że im więcej masz, tym mniej się boisz, ale tak naprawdę jest dokładnie na odwrót. Im więcej osiągam, tym więcej mam powodów do zmartwień. Presja na utrzymanie wysokich dochodów i bycie ciągle na topie odbija się na mojej duszy - jeśli jeszcze w ogóle jakąś mam.

Wiem, że mocno prę do przodu. Praca sama pali mi się w rękach. Ciągle zaczynam coś nowego. Wpadam na nowe pomysły. Ale talenty, którymi obdarzył mnie Bóg, żebym służył Kościołowi, teraz mnie pożerają. Myślałem, że sukces zdejmie presję z mojej duszy, ale tylko pogorszył sprawę.

Tak wygląda typowy dzień z mojego życia:

Za długo siedzę w mediach społecznościowych.

Cały czas sprawdzam statystyki mojej firmy.

Słabo śpię, bo zawsze mam gonitwę myśli.

Żyję w trybie paniki.

Łatwo się denerwuję.

Spieszę się zawsze i wszędzie.

Ciągle wywieram presję na moim zespole, żeby pracowali mądrzej i ciężej.

Szybko skreślam ludzi.

Zawsze poszukuję nowych pomysłów lub aktywności.

Konsekwencje tego ponoszą moi bliscy - żona, dzieci, przyjaciele, współpracownicy. Mam wrażenie, że zaraz posypią się wszystkie moje relacje.

Co więc robię? Próbuję utrzymać wyniki i żyć na wysokich obrotach, a w międzyczasie pracować jakoś nad moją duszą. To jednak nie działa. Ale nie mogę przecież rzucić pracy i zostać mnichem, musi być jakieś inne wyjście.

Mogłoby się wydawać, że historia Seana jest nieco przesadzona, ale zapewniam cię - nie jest. Często rozmawiam z chrześcijańskimi liderami, których życie jest równie chaotyczne i napędzane adrenaliną. Sean ma przed sobą długą drogę, ale zrobił już pierwszy krok: pozwolił sobie doświadczyć tępego bólu konfrontacji z tymi aspektami siebie, których wcześniej pracowicie unikał. Mając na koncie wiele lat ignorowania swoich "wewnętrznych labiryntów", czuje się zdezorientowany. Nic w tym zaskakującego. Na szczęście zdecydował się zrobić pierwszy krok.

Nietrudno zauważyć, jak cień Seana wpływa na jego życie. Przypuszczam jednak, że więcej liderów będzie się mogło utożsamić z Jasonem, którego ciemna strona długo pozostawała osłonięta parasolem współczesnej kultury chrześcijańskiej.

Pastor Jason

Przez ostatnie pięć lat Jason był pastorem Pierwszego Kościoła Kongregacyjnego, silnej wspólnoty liczącej stu osiemdziesięciu pięciu członków. Ostatnio jego żona i bliski przyjaciel zachęcali go, żeby w sposób bardziej zdecydowany prowadził służbę i podejmował przywódcze decyzje. Jason zgadza się, że powinien coś tu zmienić, ale jednocześnie boi się niezadowolenia lub rozczarowania ze strony ludzi. Jego otwarta, przyjazna osobowość oraz umiejętność słuchania maskują to, że Jason alergicznie reaguje na wszelkiej maści konflikty.

Po pięciu latach Kościołowi dają się jednak we znaki skutki tej niechęci. Na przykład kiedy Jessica zgłosiła chęć nieodpłatnego poprowadzenia służby dziecięcej, Jason obawiał się, że jest zbyt niedoświadczona i łatwo się denerwuje. Mimo to wyraził zgodę, nie chcąc jej rozczarować ani zranić. Rok później, żeby w ogóle utrzymać tę służbę, Jason wykonuje za Jessicę część obowiązków i regularnie łagodzi napięcia między nią a wolontariuszami. Rada Kościoła, jak i większość rodziców, jest przekonana, że Jessica nie pasuje do tej roli. Każdy wie, że problem istnieje, ale nikt nie chce się nim zająć.

Jason chce też uruchomić nabożeństwo o godzinie jedenastej z bardziej nowoczesnym uwielbieniem, a dotychczasowe przesunąć z godziny dziesiątej na wcześniejszą porę. Zaplanował złożyć w tej sprawie formalny wniosek na najbliższym spotkaniu rady, ale podejrzewa, że dwóch z sześciu członków wyrazi ostry sprzeciw, więc ostatecznie ani nie proponuje zmiany, ani nie rozpoczyna dyskusji na temat przyszłości Kościoła. Młodzi ludzie nadal odchodzą.

To, że Jason nie potrafi odmówić ani z czymś się nie zgodzić oraz boi się kogokolwiek rozczarować, ma swoje korzenie w jego historii rodzinnej i sposobie, w jaki najbliżsi odnosili się do siebie nawzajem. Niepisane reguły, wedle których się wychował, brzmią mniej więcej tak:

Nie denerwuj innych.

Jesteś odpowiedzialny za zadowolenie swoich rodziców.

Kiedy jesteś smutny albo zły, nie pokazuj tego na zewnątrz.

To sprawiło, że Jason nie jest szczery i nadmiernie przejmuje się uczuciami innych. Teraz bolesne rodzinne dziedzictwo okalecza jego służbę lidera. Kiedy ostatnio jeden z członków rady Kościoła zaprosił go na śniadanie, Jasona przeszył lęk.

"Dlaczego zawsze musisz zachowywać się tak, żeby nikt nie miał ci nic do zarzucenia?", zapytał członek rady.

Jason poczuł się, jakby ktoś wymierzył mu cios w żołądek.

Wie, że nie może już dłużej uciekać od tematu swojej awersji do konfliktów. Prawdopodobnie nie zdaje sobie jednak sprawy, że członek rady dał mu w istocie prezent. Pytanie, co Jason z tym zrobi?

Żeby wyrwać z korzeniami przyczynę swej panicznej niechęci do konfliktów, musiałby zmierzyć się ze złożoną i wymagającą naturą swojego cienia. W przeciwieństwie do Seana, który podjął pierwsze kroki ku zmianie i zaczął się zastanawiać, jak jego bałagan wewnętrzny przekłada się na jego pracę na zewnątrz, Jason unika tematu, zaś Kościół ponosi tego konsekwencje.

Jason już wie, że ma problem, ale wciąż nie uświadamia sobie, jak bardzo jest on poważny i wszechobecny. Werdykt w sprawie tego, jak Jason zareaguje na wnikliwą obserwację członka rady, jeszcze nie zapadł. Na szczęście z mojego doświadczenia wynika, że kiedy lider zrozumie, jaki jest jego cień i będzie wiedział, że nie jest w tym sam - bo wszyscy mamy swoje cienie - na ogół odważnie postanawia się z nim zmierzyć. W międzyczasie odkrywa również Bożą łaskę i czuje pchający go do działania wiatr Ducha Świętego.

Spróbujmy więc zdefiniować i rozgryźć, czym właściwie jest nieuchwytne zjawisko zwane cieniem.

Czym jest cień?

Każdy ma swój cień. Czym więc on jest?

Twój cień to nagromadzenie nieokiełznanych emocji, nie do końca czystych motywacji oraz myśli, które, choć na ogół nienazwane, silnie determinują i kształtują twoje zachowania. To uszkodzona i na ogół ukryta wersja tego, kim jesteś.

Cień może się przejawiać na wiele sposobów. Czasami uwidocznia się w grzesznych zachowaniach, takich jak osądzający perfekcjonizm, wybuchy złości, zazdrość, żal, pożądliwość, chciwość czy zgorzknienie. Może też zaznaczać się bardziej subtelnie - jako potrzeba ratowania innych i bycia lubianym, potrzeba bycia zauważonym, nieumiejętność powstrzymania się od pracy, tendencja do izolowania się lub surowość. Pewne aspekty cienia mogą być grzechem, ale bywają też po prostu słabościami lub zranieniami. Widać je w sposobach, jakimi bronimy się przed poczuciem słabości lub bezradności. To oznacza, że cienia nie należy wprost utożsamiać z grzechem. Jeśli więc sądzisz, że trudno właściwie określić, czym cień jest, masz rację. Jak piszą psychologowie Connie Zweig i Jeremiah Abrams, "cień jest z natury trudno uchwytny. Jest niebezpieczny, nieuporządkowany i zawsze się ukrywa, jak gdyby przebłysk świadomości miał wyssać z niego samą istotę życia"11.

Niesławna powieść Roberta Louisa Stevensona Doktor Jekyll i pan Hyde pomogła mi zrozumieć, że mój własny cień jest czymś, co ukrywa się tuż pod powierzchnią mojego bardziej przyzwoitego "ja". W ciągu dnia doktor Jekyll prowadzi poukładane, godne poważania życie w otoczeniu licznych przyjaciół, z kolei w nocy błądzi ulicami miasta jako okrutny pan Hyde. Chociaż początkowo doktor Jekyll z upodobaniem folguje swojemu cieniowi pod postacią pana Hyde'a, z czasem traci kontrolę nad przechodzeniem pomiędzy tożsamościami. Coraz częściej staje się panem Hyde'em, i to w najbardziej niefortunnych okolicznościach. Na końcu historii doktor Jekyll uświadamia sobie, że niebawem na zawsze przeistoczy się w złego pana Hyde'a i postanawia odebrać sobie życie. Chociaż Stevenson przedstawia cienistą stronę doktora Jekylla jako rażąco złą - co ja ujmuję tu inaczej - utożsamiam się ze staraniami bohatera, który usiłował za wszelką cenę nie dopuścić do świadomości, że w ogóle ma ciemną stronę.

Jak zatem cień ujawnia się w obszarze przywództwa? Oto kilka przykładów:

Wielu z nas ma talent do przemawiania i zachęcania ludzi do działania. To dobrze. Cieniem tego obdarowania może być niezaspokojona potrzeba afirmacji. Nawet publiczna pokuta i przyznanie się do porażki mogą być motywowane podświadomym głodem pochwały. Częste wśród osób o zdolnościach oratorskich jest również wykorzystywanie ich do dystansowania się od bliskich relacji. Cenimy sobie doskonałość. To dobrze. Cienista strona ujawnia się wówczas, gdy dążenie do doskonałości przeradza się w perfekcjonizm, który nie pozostawia miejsca na najmniejszy błąd. Perfekcjonizmem usiłujemy uciszyć wewnętrzny głos wstydu. Gorliwie dążymy do Bożej prawdy i właściwej doktryny. To dobrze. Cienista strona przejawia się w tym, że zapał i gorliwość nie pozwalają nam kochać osób, które się z nami nie zgadzają. Kieruje nami niepewność, a także obawa o to, by nie utracić poczucia, że jest się kompetentnym i "poprawnym". Chcemy, żeby Kościół osiągał maksimum swojego potencjału dla Chrystusa. To dobrze. Cień bierze nad nami górę wówczas, gdy realizacja celów zajmuje nas do tego stopnia, że nie jesteśmy gotowi lub nie potrafimy słuchać innych, a także narzucamy współpracownikom w służbie nierealistyczne tempo działania. Cienistą motywacją może być desperacka potrzeba zyskania sobie uznania za włożoną pracę. Kochamy służyć. To dobrze. Cień przejawia się w tym, że na spotkaniach towarzyskich zaszywamy się w kuchni, żeby nie musieć z nikim rozmawiać. W ten sposób chronimy się przed nawiązaniem bliskich relacji. Podejmujemy się nowego zadania w innym mieście. To dobrze. Cień pojawia się wtedy, gdy przed wyjazdem wdajemy się w kłótnię z innym liderem odnośnie do spraw, które dotychczas nam nie przeszkadzały. Dlaczego? Ponieważ łatwiej nam się posprzeczać niż przyznać, że jest nam smutno i powiedzieć: "Będę za tobą tęsknił"12.

To dość ogólne przykłady, więc pozwól, że ostatni będzie bardzo osobisty. Ostrzegam, to nie będzie ładny obrazek.

Geri i ja umówiliśmy się na jedno z naszych dwuosobowych spotkań zespołu. Miałem w planie poruszyć cztery, pięć kwestii. Przede wszystkim chciałem, żeby Geri wypowiedziała się na temat poprawionej deklaracji misji naszej organizacji Duchowość Zdrowa Emocjonalnie. Długo nad tym rozmyślałem i już od trzech miesięcy zasięgałem opinii wielu osób. Myślałem, że Geri szybko przejrzy dokument i powie, co sądzi na ten temat.

Zasiedliśmy na dwóch kanapach naprzeciwko siebie, a ja wręczyłem jej poprawioną deklarację misji. Spojrzała na kartkę.

- Muszę się chwilę zastanowić... Sama nie wiem - powiedziała.

Przeszył mnie dreszcz napięcia, ale próbowałem ukryć poirytowanie.

- To ci zajmie trzy minuty - rzuciłem szorstko. - W zasadzie to oczekuję, że się zachwycisz, a nie, że każesz mi wszystko poprawiać.

Geri, zauważywszy mój zniecierpliwiony i zdenerwowany ton, nic nie odpowiedziała.

Po chwili ciszy stwierdziła:

- Sądzę, że tutaj bym zmieniła, żeby... - zawiesiła głos.

Napięcie między nami stało się niemal namacalne.

- Pete, co się dzieje u ciebie w środku? - zapytała Geri. - Co teraz czujesz?

Wiedziałem, że to zwiastuje kłopoty.

- I skąd się to bierze? - ciągnęła. - Widziałam już wcześniej, że zachowywałeś się tak na spotkaniach z innymi ludźmi. I to nie jest dobre. To znaczy, wiesz... piszesz przecież książkę Duchowość zdrowa emocjonalnie dla liderów.

Geri była spokojna. Ja nie. Część mnie chciała ją zaatakować, bronić się lub krzyczeć.

W powietrzu zawisła złowroga cisza.

Zamknąłem oczy i wziąłem głęboki oddech. Część mojego cienia została obnażona i ja to widziałem - znowu.

Nie przekroczyłem granicy grzechu - jeszcze nie. Poważnie to jednak rozważałem. Wziąłem głęboki wdech i zastanowiłem się nad pytaniem Geri. Wysłałem Duchowi Świętemu sygnał SOS z prośbą o moc i samokontrolę.

- Geri, jestem teraz zdenerwowany, zniecierpliwiony i sfrustrowany - odezwałem się w końcu. - Chciałem na to poświęcić tylko kilka minut i usłyszeć od ciebie "To jest świetne" albo "Może zmień to jedno słowo". Nic więcej. Więc moje pytanie tak naprawdę nie było ani szczere, ani klarowne.

- Ale skąd to się bierze? - spytała Geri.

Pozwoliłem, żeby pomieszczenie wypełniła cisza.

- Powiem ci, skąd się to bierze - wydusiłem po dłuższej chwili. - Z mojej rodziny. Oni są we mnie. Wszystko to we mnie jest: niecierpliwość, zdenerwowanie, nieumiejętność poświęcenia czasu na spokojne przemyślenie tego, o co pytam! Kiedy nie powiedziałaś od razu, że to jest świetne, przyszły mi do głowy tylko wiecznie negatywne reakcje mojej rodziny na wszystko, co w dzieciństwie robiłem.

Zobaczyłem to wyraźnie, i to bolało - nie po raz pierwszy.

Tak czy inaczej, podziękowałem Bogu za łaskę, że pozwolił mi to zobaczyć - dzięki temu przestałem atakować Geri i się bronić. Byłem też wdzięczny za łaskę, dzięki której nie pozwoliłem mojemu cieniowi przekroczyć granicy grzechu.

Poprosiłem żonę o przebaczenie i zarządziliśmy przerwę przy filiżance herbaty. Dziesięć minut później omawialiśmy już punkt drugi w harmonogramie naszego małego spotkania.

W tamtej chwili udało mi się zażegnać kryzys - po części dzięki zdrowej biblijnej teologii, która przypomniała mi, że jestem czymś więcej niż moim cieniem.

Czy masz zdrowe podejście do swojego cienia?

Za pomocą poniższych stwierdzeń oceń, jaka jest twoja relacja z własnym cieniem. Obok każdego stwierdzenia zapisz cyfrę odpowiedzi, z którą najbardziej się zgadzasz:

5 - Zawsze

4 - Często

3 - Czasami

2 - Rzadko

1 - Nigdy

1. Regularnie poświęcam czas na to, żeby doświadczyć i przepracować z Bogiem i ludźmi złość, strach i smutek.

2. Mam zdrową świadomość mojego cienia - moich zranień, mechanizmów obronnych i słabości. Wiem, w jaki sposób w chwilach słabości ciągnie mnie do grzechu względem innych ludzi.

3. Kiedy coś mnie sprowokuje i zareaguję nieadekwatnie, to zamiast obwiniać innych, uspokajam się i pytam samego siebie: "Co z mojej przeszłości mogło sprawić, że zareagowałem tak ostro na tę sytuację lub osobę?".

4. Szczerze mówię samemu sobie i kilku bliskim osobom o zmaganiach, wątpliwościach i zranieniach ukrytych głęboko pod powierzchnią mojego życia.

5. Regularnie proszę innych, żeby mówili mi, w jaki sposób doświadczają moich wad jako lidera i przyjmuję ich opinię.

6. Poświęcam czas na zadawanie sobie trudnych pytań, nawet jeśli obawiam się, dokąd zaprowadzą mnie odpowiedzi.

7. Regularnie konsultuję się z mentorami, doradcami, przewodnikiem duchowym lub innymi dojrzałymi wierzącymi, żeby pomogli mi przepracować to, jak mój cień przejawia się w mojej służbie lidera.

8. Szybko sięgam po pomoc, kiedy jestem nadmiernie zestresowany lub popadam w niezdrowe i autodestrukcyjne zachowania.

9. Potrafię zauważyć, że korzenie moich słabości i niepowodzeń w służbie lidera (niejasne motywy, strach przed opinią innych, lęk, złość itp.) sięgają sytuacji w domu rodzinnym lub mojej osobistej historii.

10. Potrafię przewidzieć, że zbliżają się trudne dla mnie chwile lub okresy i z wyprzedzeniem proszę o wsparcie.

Przeanalizuj krótko swoje odpowiedzi. Co najbardziej zwraca twoją uwagę? Chociaż nie istnieje żadna konkretna punktacja dla tego zadania, na końcu rozdziału (s. 114-115) znajdziesz ogólne obserwacje, które pomogą ci zrozumieć, w jakim miejscu obecnie jesteś. Nawet jeśli wynik jest daleki od twoich oczekiwań, możesz być z siebie dumny, że w ogóle wykonałeś to zadanie. Już to jest ważnym krokiem w stronę stawania się skuteczniejszym i zdrowszym liderem. Dojrzałość duchowa w przywództwie jest jak maraton, nie sprint - stawiaj krok za krokiem.

Jesteś nie tylko swoim cieniem

Kiedy mowa o zrozumieniu i stawieniu czoła wewnętrznym cieniom, wielu chrześcijańskich liderów wpada w pułapkę jednej z dwóch skrajności. Pierwsza skrajna opinia mówi: Jestem bezgranicznie zły. Straszny ze mnie grzesznik i w moim ciele nie mieszka żadne dobro (patrz: Rz 7,18). Druga skrajna opinia to: Jestem bezgranicznie dobry. Jestem nowym stworzeniem w Chrystusie, świętym, który został cudownie i wyjątkowo stworzony (patrz: 2 Kor 5,17; Ps 139,14). Oba poglądy są po części prawdziwe, ale kurczowe trzymanie się jednego z pominięciem drugiego prowadzi do wypaczenia Biblii. Chcąc mieć zdrową perspektywę na kwestię cienia, musimy zdrowo równoważyć jeden pogląd drugim.

Większość z nas w każdym momencie swojego życia stanowi mieszankę tych skrajności i przeciwieństw. Czasami jestem bezbronny i otwarty. Innym razem przyjmuję postawę obronną. Jestem kochający, ale też czasem uprzedzony czy niemiły. Jestem pracowity, jeśli chodzi o przygotowywanie kazań i pisanie, ale bywam leniwy, kiedy mam zapoznać się z nową technologią lub zaplanować czas na przebywanie w samotności i ciszy. Jestem spokojny w określonych sytuacjach, jak publiczne przemawianie, ale denerwuję się, kiedy mam za dużo do zrobienia w zbyt krótkim czasie. Można na mnie polegać w służbie, w przywództwie i w moich zobowiązaniach kościelnych, ale zdarzało mi się zawodzić, kiedy miałem zaplanować i przygotować rodzinny wyjazd wakacyjny. Chętnie się uczę i jestem otwarty na wiedzę z wielu różnych źródeł, ale bywam też surowy i zamknięty na czerpanie wiedzy od konkretnych chrześcijan, z którymi się nie zgadzam.

Bóg zachęca nas, abyśmy uwzględniali te współistniejące rzeczywistości, kiedy dążymy do zrozumienia siebie i swojego przywództwa. Przyjmijmy do wiadomości, że mamy skarb oraz sami jesteśmy skarbem, ale mieszka on w glinianych naczyniach (patrz: 1 Kor 4,7).

Jeśli dajemy się nabrać na kłamstwo, że cień jest najbardziej autentyczną częścią nas, ryzykujemy bycie przytłoczonymi. Będziemy wówczas siedzieć z założonymi rękami, przekonani, iż nic się na to nie poradzi, a to skończy się poważnymi konsekwencjami. Nie możemy jednak ignorować cienia, bo i to będzie nas sporo kosztować.

Wiesz, że to cień, kiedy...

zachowujesz się niewłaściwie, będąc pod presją;

nie chcesz, żeby ktoś odniósł sukces, bo kiedyś cię zranił; jakaś osoba lub okoliczność wyprowadza cię z równowagi i potem żałujesz tego, co powiedziałeś; lekceważysz małżonka lub współpracownika, kiedy porusza trudną kwestię na temat ciebie i twojego zachowania; wciąż robisz tę samą rzecz, chociaż ma to negatywne konsekwencje; jesteś zdenerwowany i zazdrosny - dużo i często; robisz i mówisz rzeczy ze strachu, co pomyślą inni; w nerwowych sytuacjach zaczynasz więcej robić zamiast poświęcić chwilę na refleksję; idealizujesz osoby, które wyglądają na szczególnie obdarowane przez Boga, zapominając, że one też mają swój cień i są złamane tak samo jak ty; negatywnie wypowiadasz się o osobach, które cię frustrują, zamiast osobiście z nimi o tym porozmawiać.

Konsekwencje ignorowania swojego cienia

Zmierzenie się ze swoim cieniem to ogromnie wymagające zadanie. Ta część nas, która chce nas chronić, będzie wymyślała mnóstwo kreatywnych, słusznych i uzasadnionych powodów, byleby tylko nas od tego odwieść. Na przestrzeni lat odkryłem jednak, że wszystkie te manewry da się uporządkować w kilka kategorii, są to: zaprzeczenie, minimalizowanie, obwinianie siebie, obwinianie innych, racjonalizacja, rozproszenie oraz projekcja złości na zewnątrz. Bez względu na to, po którą taktykę obronną odruchowo sięgamy, konsekwencje ignorowania własnego cienia są zatrważające.

Cień podważy wszystko, co w tobie najlepsze

Badania wskazują, że inteligencja emocjonalna (EQ, emotional quotient) jest na tyle kluczowa, że odpowiada za pięćdziesiąt osiem procent efektywności w zawodach każdego typu13. Co więcej, jeśli chodzi o wydajność w zarządzaniu zespołem, inteligencja emocjonalna w miejscu pracy bije na głowę niemal każdy inny czynnik - poziom IQ, osobowość, wykształcenie, doświadczenie i talenty14. Mając na uwadze Boże pragnienie, żeby Chrystus w nas wzrastał oraz Jego wielką troskę o nasz charakter, ma to dla nas szeroko zakrojone konsekwencje. Sprawdźmy na kilku przykładach, jak przejawia się to w różnych sytuacjach przywódczych.

William to obdarowany i skuteczny pastor, ale chaotyczna natura jego domu rodzinnego każe mu dominować i kontrolować każde środowisko, zarówno w domu, jak i w pracy. Liderzy i pracownicy regularnie odchodzą z Kościoła, ponieważ nie mogą tu rozwijać swoich darów ani uczyć się na błędach. Christine to doskonała dyrektor wykonawcza służb w szybko rosnącym Kościele. Jest dobrze zorganizowana, skrupulatna i szybko się uczy. Jest jednak do tego stopnia wrażliwa na krytykę i tak obawia się potencjalnej porażki, że rzutuje to na jej umiejętność pracy z zespołem złożonym w większości z przedsiębiorczych liderów. Jest coraz bardziej rozżalona, że jej zakres obowiązków co pół roku się zmienia, ponieważ coraz więcej jej zadań zostaje oddelegowanych innym pracownikom. Evelyn jest obdarowaną mentorką studentów i prowadzi w swoim Kościele służbę dla młodych dorosłych. Ciągle coś robi i uruchamia coraz to nowe inicjatywy, żeby rozszerzyć zakres swojego działania. Nie ma jednak świadomości, że jej nastawienie na osiągnięcia jest po części zakorzenione w schemacie rodzinnym, który mówi: dopóki nie osiągniesz czegoś znaczącego, jesteś bezwartościowy. Połowa jej wolontariuszy nie wytrzymuje tempa Evelyn i po dwóch, trzech miesiącach odchodzi.

To smutne, ale liderzy z tych przykładów ignorują swój cień i w konsekwencji zbierają tego pokłosie.

Chociaż zdałem sobie sprawę z istnienia cienia i zacząłem nad nim pracować już w roku 1996, to dopiero w 2007 w pełni zrozumiałem, jak głęboko wpływa on na moje przywództwo. Przełamałem impas, kiedy w końcu zająłem się tematem ukrytych motywacji napędzających moje zachowania, zwłaszcza te związane z zatrudnianiem i zwalnianiem personelu. Wypłynęły wówczas na powierzchnię trzy główne kwestie.

Pierwsza miała związek z walidacją. Kiedy głosiłem i prowadziłem ludzi ku zachęcie, spotykałem się z powszechnym uznaniem. Wszyscy do mnie lgnęli. Mówili mi miłe rzeczy. Kiedy nazywałem bolesne prawdy lub podejmowałem trudne decyzje, ludzie się ode mnie odsuwali. Unikali mnie lub za plecami mówili o mnie niemiłe rzeczy. (W większości przypadków działo się to tylko w mojej wyobraźni i nie miało wiele wspólnego z rzeczywistością).

Bardzo nie chciałem dopuścić do tego, żeby ludzie się ode mnie odsunęli. Korzenie tego pragnienia sięgają mojego domu rodzinnego. Żadne z moich rodziców nie miało zasobów emocjonalnych pozwalających im wystarczająco afirmować czworo swoich dzieci. Oni sami nigdy takiej afirmacji nie otrzymali. W rezultacie żyłem z emocjonalną wyrwą oraz z głęboką potrzebą akceptacji i aprobaty. Kiedy zrozumiałem związek pomiędzy brakiem afirmacji w dzieciństwie a intensywnym pragnieniem, żeby ludzie się ode mnie nie odsuwali, stało się dla mnie jasne (a przynajmniej jaśniejsze), dlaczego notorycznie unikam trudnych rozmów. Problem polegał na tym, że to zachowanie już dawno przekroczyło granice osobistego problemu i rzutowała teraz na cały Kościół.

Druga kwestia dotyczyła kłamania i mówienia prawdy. Na tym etapie rozwoju Kościoła New Life mieliśmy już prawie dwudziestu etatowych pracowników oraz ośrodek rozwoju społeczności lokalnej z centrum zdrowia, jadłodajnią i innymi służbami. New Life coraz bardziej się rozbudowywało. Jestem dobrym kaznodzieją, nauczycielem i wizjonerem. Nie jestem dobry w administrowaniu, zarządzaniu budżetem, zatrudnianiu i zwalnianiu ani w szczegółowym planowaniu strategicznym. Skupiłem się więc na tym, w czym byłem dobry, a ignorowałem - na ile tylko się dało - funkcje zarządcze, w których nie czułem się mocny.

Nie byłem szczery - sam ze sobą, z pracownikami ani z Kościołem. Nie rozmawiałem szczerze z pracownikami o ich wynikach, żeby przypadkiem nie poczuli się źle. Unikałem zadawania trudnych pytań z obawy, że mogłyby sprowokować odpowiedzi, jakich nie chciałem usłyszeć. Czasami dawałem ludziom do zrozumienia, że jest lepiej niż faktycznie było. Wyglądałem na zadowolonego, kiedy w rzeczywistości nie było mi do śmiechu.

Trzecia kwestia miała związek z moim pesymizmem co do umiejętności zapewnienia Kościołowi silnego przywództwa organizacyjnego. Od 1923 roku moja rodzina prowadzi w Nowym Jorku włoską piekarnię, która zawsze była i nadal jest źle zarządzana. Przyswoiłem sobie opinię, że Scazzerowie dużo gadają (roztaczają przesadzone i podkolorowane wizje), ale nie potrafią skutecznie prowadzić organizacji. Miałem więc wymówkę na swoje niepowodzenia w zarządzaniu administracją New Life - mówiłem, że "po prostu nie jestem w tym dobry". Nawet nie przyszła mi do głowy myśl o obaleniu tego rodzinnego przykazania chaosu wraz z wpisanymi weń wzorcami dezorganizacji. Niemal słyszałem głos mojej matki mówiący: "Nie dasz rady. Nawet nie wiesz, na co się porywasz".

Podobnie jak większość pastorów i liderów, ciągnęło mnie do rzeczy, które lubiłem, na przykład do nauczania o Apokalipsie św. Jana na zajęciach wakacyjnych, w co chętnie się angażowałem, zamiast poświęcić czas na solidne przemyślenie kwestii związanych z pracownikami, budżetem i spotkaniami superwizyjnymi. W krótkiej perspektywie koiłem swój lęk, jednak długofalowo tylko go pogłębiałem. W efekcie mój cień z czasem przyćmił nawet mocne strony i talenty, jakimi służyłem w roli lidera.

Cień ograniczy twoją zdolność do służenia innym

Od tego, na ile rozpoznasz swój cień i go okiełznasz, będzie zależało, na ile uwolnisz innych do stanięcia twarzą w twarz z własnymi cieniami. To nie jest tak, że doszukuję się u ludzi cieni - są one dla mnie po prostu coraz bardziej oczywiste. Jak to możliwe? Po prostu wiem, jak wyglądają moje!

Jedno z moich ulubionych porzekadeł pochodzi z historii opisanej w książce The Desert Fathers: Sayings of the Early Christian Monks (Ojcowie pustyni: słowa mnichów wczesnego chrześcijaństwa), a dotyczącej czternastowiecznego mnicha imieniem Jan Mniejszy. Kiedy nauczał któregoś dnia w Kościele, podszedł do niego zazdrosny współbrat.

Mnich powiedział:

- Janie, twój kielich jest pełen trucizny.

Na co Jan odparł:

- Owszem, nie mylisz się. Ale twierdzisz tak na podstawie tego, co zobaczyłeś z zewnątrz. Ciekaw jestem, co byś rzekł, gdybyś zobaczył go od środka15.

Jan Mniejszy nie przyjmuje postawy obronnej. Nie atakuje współbrata ani nie sięga po narzędzia przepychanki słownej, żeby tylko przekierować rozmowę na temat inny niż on sam. Przeciwnie, odważnie przyznaje się do słabości i mówi prawdę na swój temat. Przypomina w tym apostoła Pawła, który uznaje się za "pierwszego spośród grzeszników" (patrz: 1 Tm 1,15). To, że ktoś przyjmuje do wiadomości realność i głębię cienia, zamiast temu zaprzeczać, można uznać za jeden z wyznaczników dojrzałości duchowej i emocjonalnej. Jan Mniejszy nie zaszył się w bezpiecznej samotni i nie przestał służyć innym, lecz zachował otwartość nawet względem tych, którzy go krytykowali.

Jeśli nosimy w sobie pragnienie prowadzenia innych i służenia im, musimy przejść do porządku dziennego nad prostym, a zarazem trudnym faktem: od tego, na ile ignorujemy swój cień, zależy to, na ile ograniczona będzie nasza posługa miłości względem innych ludzi. Rozpoznasz tę dynamikę w historii Charlesa.

Charles to obdarowany pracownik okołokościelny z imponującym CV. Wydał trzy tomiki poezji jeszcze przed ukończeniem studiów na renomowanej uczelni. Charles jest "superliderem" i ma przed sobą świetlaną przyszłość: charyzmatyczny, elokwentny, kreatywny, słowem - rozchwytywany mówca. Mężczyzna należy również do małej grupy spotykającej się w piwnicy naszego domu. Ilekroć jednak dzielił się czymś na spotkaniu, zawsze miałem wrażenie, że jest w tym coś dziwnego. Nie byłem pewien, o co chodzi, ale to, co mówił, wydawało mi się pozbawione treści - nawet jeśli imponowały mi jego osiągnięcia i słowa same w sobie.

Pewnego niedzielnego popołudnia spotkaliśmy się z Charlesem, żeby porozmawiać o tym, jak sytuacja w jego domu rodzinnym wpłynęła na to, kim jest dziś. Tydzień wcześniej na grupie mówiliśmy o tych aspektach cienia w nas, które są pełne strachu, chcą nas za wszelką cenę chronić, przyjmują postawę obronną, manipulują i stawiają nas na pierwszym miejscu. Tego dnia Charles powiedział mi, że kilku mężczyzn z jego rodziny prowadziło podwójne życie i udawało kogoś, kim nie byli. Opowiadał o dzieciństwie w małym, prowincjonalnym miasteczku, o tym, jak udało mu się przenieść do wielkiego miasta, Nowego Jorku, i jak wszyscy w domu byli dumni z tego osiągnięcia.

- Charles - powiedziałem - wygląda na to, że ogromną część swojego życia zbudowałeś na byciu mówcą, autorem, poetą, raperem i liderem, któremu się udało, ale kim jesteś tak naprawdę... pod powierzchnią?

Zamilkł. Zadumany wbił wzrok w podłogę.

- Pastorze Pete, nie jestem pewien - odparł.

Kilka miesięcy później znów się spotkaliśmy. Charles powiedział:

- Kiedy zidentyfikowałem problemy w mojej rodzinie i zrozumiałem, jak do dziś na mnie wpływają, Bóg pomógł mi rozpoznać mój cień. Przyjrzałem się moim tomikom poezji, dokonaniom, całemu doskonałemu życiu, jakie zbudowałem. I poczułem, że Bóg zaprasza mnie do podjęcia decyzji. Mogłem próbować jeszcze bardziej przeformułować i wygładzić moją historię, żeby wyglądać na perfekcyjnego i szczęśliwego. Albo mogłem pozwolić Chrystusowi, by mnie odkupił i odbudował.

Zrobił pauzę i uśmiechnął się, a po chwili kontynuował:

- Wybrałem odkupienie... I wiesz co? Już zmienia się sposób, w jaki piszę i przemawiam. Nie wiem, dokąd to wszystko zmierza, ale czuję się wspaniale.

Cień zaślepi cię na cienie innych ludzi

W książce Zaprzeczanie śmierci antropolog kultury Ernest Becker zauważa, że istnieje w człowieku uniwersalna potrzeba posiadania heroicznych figur mniej bezbronnych i rozbitych wewnętrznie niż on sam. Uznajemy, że na takiego bohatera Bóg spojrzał łaskawym okiem, obdarowując go szczególnymi talentami, inteligencją i mądrością. Zdaje nam się, że zatriumfował on nad przeciwnościami losu. Zdumiewa nas jego pewność siebie.

Kiedy nie godzimy się na konfrontację z własnym cieniem, jesteśmy albo ślepi na cienie innych, albo nie bierzemy tych cieni pod uwagę. Owa ślepota sprawia, że idealizujemy określone osoby, tak jakby nie miały one cienia, chociaż ma go każdy. Co za tym idzie, czujemy się źle z samymi sobą i wpadamy w ruchome piaski zgubnej autorefleksji, za sprawą której uginamy się jeszcze bardziej pod ciężarem własnego cienia. Niekiedy osądzamy innych za ich niedoskonałości, a także, kierowani zazdrością i brakiem poczucia bezpieczeństwa, rozsiewamy na ich temat okrutne plotki. Zapominamy, że oni również mają swój cień, który tak jak w nas, wzbudza w nich poczucie niewystarczalności i bezbronności.

Kiedy więc ktoś stawia cię na piedestale, idealizuje cię i przypisuje ci cechy, które zdają się odróżniać cię od reszty upadłego rodzaju ludzkiego, pamiętaj, że ta sama osoba, zrozumiawszy, że również i ty masz swój cień, może pewnego dnia tobą wzgardzić. Jak pisze Becker, każdy z nas jest tylko "homo sapiens, przeciętnie szlachetnym"16.

Jezus był głęboko świadom cienia obecnego w swoich naśladowcach. Biblia mówi, że wyrzuciwszy przekupniów ze świątyni, kiedy już wielu ludzi w Niego uwierzyło, "nie zawierzał im samego siebie, bo wszystkich znał" (J 2,24). Jezus wiedział, że sama tylko wiara nie usuwa cienia. Dowodów nie trzeba daleko szukać - apostoł Piotr, który jeszcze niedawno odważnie głosił, że Jezus jest Mesjaszem, trzykrotnie wyparł się Jezusa po Jego pojmaniu.

Jeśli więc postanawiamy ignorować swój cień, musimy być świadomi konsekwencji takiej decyzji. Wybierając z kolei Bożą ścieżkę, możemy spodziewać się błogosławieństw.

Dary wynikające z konfrontacji z własnym cieniem

Bóg chce nas obdarować wspaniałymi rzeczami, jeśli postanowimy odważnie zmierzyć się z własnym cieniem. Mówiąc "wspaniałe", mam na myśli bolesne, ale warte tego bólu. To dary, które można by nazwać "dotkliwymi aktami miłosierdzia". Wprawdzie sama myśl o konieczności zmierzenia się z własnym cieniem może w nas wzbudzać lęk, ale kiedy już wejdziemy na ścieżkę wiodącą w te najbardziej zacienione miejsca naszej duszy, odkryjemy tam Boga, który na nas czeka z co najmniej dwoma wspaniałymi darami.

Przełamanie ukrytej mocy cienia

Jedna z wielkich życiowych prawd brzmi: Nie da się zmienić tego, czego nie jest się świadomym. Z chwilą jednak gdy uznajemy, że nasz cień istnieje, ma określone przyczyny i wyraża się na określone sposoby, słabnie - a nawet zostaje przełamana - jego moc nad naszym życiem. Wystawienie cienia na światło Jezusa jest pierwszym i najważniejszym krokiem, który musimy podjąć, chcąc otrzymać ten dar.

Apostoł Paweł był jednym z najbardziej błyskotliwych umysłów swoich czasów. Prowadził ludzi z mocą - jako apostoł, prorok, ewangelista, pastor i nauczyciel. Otrzymał od Boga wspaniałe wizje i objawienia. Pomimo prześladowań, gróźb śmierci i wartkiego potoku niesprzyjających okoliczności, odniósł niedościgniony sukces w zakładaniu Kościołów w Cesarstwie Rzymskim. Jednakże zaciekłość jego wrogów i presja związana z noszeniem ciężaru tak wielu Kościołów z całą pewnością wystawiły na próbę charakter Pawła. Nie wiemy dokładnie, na czym polegała natura jego cienia, lecz osobiście przypuszczam, że musiał on być uparty, a może nawet apodyktyczny, nietolerancyjny i okrutny (zważywszy na to, jak prześladował pierwszy Kościół).

Paweł otwarcie mówił o tym, jak Bóg nauczył go pokory i uczynił go słabym poprzez "oścień dla ciała" (2 Kor 12,7). Nie wiemy, czy zmagał się z przypadłością natury zdrowotnej, cierpieniem związanym z prześladowaniami i niezrozumieniem, czy też z duchową pokusą. Wiemy natomiast, że dręczyło go to i zniechęcało. Zagadkowy oścień nauczył go jednak być liderem z pozycji słabości i bezbronności. W tym rozumieniu był to dar - jeden z wielu sposobów, jakimi Bóg pomagał mu stawić czoła cieniowi i przełamać jego moc. Sam Paweł upatruje w tej słabości paradoksalne źródło swojej siły:

Dlatego trzykrotnie prosiłem Pana, aby odszedł ode mnie, lecz mi powiedział: Wystarczy ci mojej łaski. Moc bowiem w słabości się doskonali. Najchętniej więc będę się chlubił z moich słabości, aby zamieszkała we mnie moc Chrystusa. (...) Albowiem ilekroć niedomagam, tylekroć jestem mocny.

(2 List do Koryntian 12,8-10)

Cień w życiu Pawła nie był dla niego powodem do wstydu. Przeciwnie, stał się źródłem zdrowej dumy i kanałem, którym przepływały przez apostoła moc i życie Jezusa.

Podobnie ja, kiedy uświadomiłem sobie moje cieniste skłonności - do niewłaściwego szukania uznania, rozwadniania prawdy, przekonania, że jestem najgorszym liderem zarządzającym - powziąłem stanowczą decyzję, aby nie poddawać się tym autodestrukcyjnym tendencjom. Co więcej, otwarcie przyznałem się do nich najbliższym mi osobom. Trochę jak Dawid, który przypomniał Saulowi i sobie samemu, że z Bożą pomocą zabił już lwa i niedźwiedzia, więc może walczyć z Goliatem (1 Sm 17,36-37), rozpoznałem i przeanalizowałem moje dotychczasowe małe zwycięstwa, żeby przypomnieć sobie Chrystusową wierność i moc.

Spotkałem się także z mądrymi mentorami i doradcami, którzy szkolili mnie w zakresie pełnienia zarządczych funkcji lidera - zatrudniania, przenoszenia ludzi między stanowiskami, planowania strategicznego, planowania budżetu, kierowania dużymi projektami itp. Przeznaczyłem czas nie tylko na określenie konkretnych celów, ale też na przeanalizowanie jakich kroków i ile czasu potrzeba, aby je zrealizować. Był to uciążliwy, ale zarazem transformacyjny proces zarówno dla mnie, jak i dla Kościoła New Life. Wykonywałem te zadania do znudzenia, aż zaczęły mi przychodzić bardziej naturalnie. W trakcie tego procesu została przełamana ukryta moc cienia w tych obszarach mojego życia i przywództwa17.

Odkrycie ukrytych skarbów cienia

Bóg obiecuje przez proroka Izajasza: "Przekażę ci skarby schowane i bogactwa głęboko ukryte" (Iz 45,3). Obietnica ta nabiera aktualności, kiedy decydujemy się wejść w najciemniejsze miejsca naszego cienia i pozwalamy, aby stały się one narzędziami w naszej służbie dla Boga. Życie Abrahama Lincolna pięknie ilustruje ten dar.

Lincoln od młodzieńczych lat zmagał się z depresją. Kiedy miał dwadzieścia kilka lat, zdarzało się, że sąsiedzi zabierali go do siebie na kilka dni i pilnowali, żeby nie odebrał sobie życia. Do czterdziestki przeszedł trzy załamania nerwowe i nigdy nie nosił przy sobie scyzoryka. Jako miejski prawnik, który studiował prawo przez zaledwie rok, Lincoln kilkakrotnie ubiegał się o urząd publiczny - i kilkakrotnie poniósł porażkę. Kiedy ostatecznie został wybrany na prezydenta, ośmieszano go, nazywając gamoniem i hańbą dla narodu. Musiał przemknąć się do Waszyngtonu ukradkiem na własną inaugurację, bo tak wiele osób życzyło mu śmierci.

W pierwszych latach prezydentury niepowodzenia Lincolna stały się źródłem wielu publicznych żartów. Jego generałowie osiągali słabe wyniki we wczesnych latach wojny secesyjnej. Po śmierci Willy'ego, swojego ulubionego dziecka, Lincoln pogrążył się w rozpaczy. W wojnie zakończonej w 1865 roku zginął jeden na pięciu mężczyzn w wieku od piętnastu do czterdziestu lat - w kraju liczącym wówczas 32 miliony ludzi poniosło śmierć 529 tysięcy mężczyzn. W zasadzie każda rodzina kogoś opłakiwała.

Mimo to w tych trudnych latach Lincoln zadziwiająco rozwinął się pod kątem osobistym i duchowym. Jasno stwierdził, że Bóg nie opowiedział się w wojnie secesyjnej po niczyjej stronie i wyraził pogląd, że sama wojna wybuchła w konsekwencji grzechu niewolnictwa. Ogłosił dziewięciodniowy ogólnonarodowy post i modlitwę. Po zakończeniu wojny Lincoln nie żywił do nikogo nienawiści ani nie chciał się mścić na niedawnych wrogach: przebaczył i wyciągnął rękę na zgodę do oficerów Konfederacji i żołnierzy, którzy się poddali.

Jak do tego doszło? W książce Lincoln's Melancholy Joshua Wolf Shenk analizuje, w jaki sposób Lincoln zdołał zaprząc swoją melancholię i porażki do większego celu. Shenk argumentuje, że to wręcz cierpienie i słabości Lincolna miały się w przyszłości przyczynić do jego wielkości i zapoczątkowały jego osobistą przemianę.

Świadkowie od dawna zauważali, że u Lincolna zaznaczają się przeciwstawne cechy. Harriet Beecher Stowe (autorka Chaty wuja Toma) pisała, że był niestabilny, ale silny - jak przewód linii elektrycznej, który chociaż szamocze się na wietrze, uporczywie zmierza ku wyznaczonemu celowi. Według Carla Sandburga Lincoln był "jak stal i aksamit (...), twardy jak skała i miękki jak obłok mgiełki". Z tych metafor wynika, że Lincoln nie tylko był człowiekiem kontrastów - niewiarę we własne siły przeplatał pewnością siebie, był pełen nadziei i jednocześnie pełen rozpaczy - ale jakimś sposobem godził je w sobie, aby zrodzić coś nowego i cennego. To tutaj należy szukać klucza do jego twórczej prezydentury, a także źródła trwałej inspiracji. Aby dobrze przeżyć życie, często trzeba zebrać w jedno szereg przeciwieństw i uczynić z nich trwałą całość18.

W swojej podróży życia Lincoln musiał pogodzić swoje liczne uzdolnienia i talenty z porażkami, słabościami i depresją. Jaki był jego cień? Nie mamy pewności, ale mogła to być tendencja do popadania w rozpacz i nienawiść do samego siebie. A może pragnienie rozgłosu i aprobaty? Mogłoby to tłumaczyć, dlaczego w pierwszych latach wojny secesyjnej nie usunął ze stanowisk nieudolnych generałów Unii.

Z jakimkolwiek cieniem się zmagał, jasno widać, że to właśnie gotowość zaakceptowania i zintegrowania wszystkich części siebie pozwoliła mu służyć narodowi i prowadzić go w obliczu ogromnego zagrożenia rozpadem. Lincoln nie musiał demonizować oponentów, dzieląc naród na bohaterów i złoczyńców. Nauczył się nosić w sobie podobne napięcie i złożoność. Jego osobisty ból otworzył przed nim szersze przestrzenie odczuwania radości, ale i cierpienia. W efekcie przeprowadził podzielony naród przez wojnę domową, która mogła go zniszczyć, a wielu Amerykanów uznaje go za największego z prezydentów.

Może nie jesteśmy jak Abraham Lincoln i nie będziemy musieli stawać przed podobnie trudnymi wyzwaniami przywódczymi, możemy jednak pójść w jego ślady i zadecydować, że akceptujemy swój cień. W tej kwestii pozostają nam w zasadzie dwie opcje: zignorować cień, dopóki nie uderzymy głową w mur, a ból, który wówczas nastąpi, zmusi nas do stawienia mu czoła; albo przyjąć postawę proaktywną i z odwagą przyjrzeć się czynnikom, które doprowadziły do jego powstania.

Cztery sposoby, jak stanąć z cieniem twarzą w twarz

Jak na pewno przypuszczasz, proces stawania twarzą w twarz z własnym cieniem wymaga zarówno odwagi, jak i ciężkiej pracy. Często przyrównuję to do procesu przebijania się przez wieczną zmarzlinę, czyli warstwę zmrożonej ziemi grubej na co najmniej pół metra, której temperatura przez ponad dwa lata utrzymuje się poniżej zera. W niektórych rejonach Syberii może sięgać na głębokość półtora kilometra w głąb ziemi. Wieczna zmarzlina na Alasce miewa siedemset metrów głębokości. Nasz cień może nam się momentami wydawać równie wieczny co najgłębsza wieczna zmarzlina.

W świecie biznesu firmy zaczęły doceniać znaczenie inteligencji emocjonalnej i pomagają swoim liderom radzić sobie z emocjami oraz minimalizować negatywny wpływ, jaki mogą one wywierać na zespoły i organizacje19. Tutaj zajmujemy się jednak czymś więcej niż zarządzaniem i minimalizacją negatywnych skutków. Chodzi nam o długofalową wewnętrzną transformację na obraz Chrystusa przez wzgląd na świat. Jeśli istotnie zamierzasz podjąć się takiego zadania, ufam, że chociaż możesz nadal podchodzić do tego z pewną rezerwą, jesteś gotów zrobić co najmniej jeden z poniższych kroków.

Zapanuj nad swoimi uczuciami poprzez nazwanie ich

Neuronaukowcy potwierdzają dziś, że wychowywanie się w środowisku rodzinnym, w którym nie wyrażano uczuć, prowadzi do niedorozwoju pewnych części mózgu. To z kolei upośledza naszą zdolność do dobrego pracowania i kochania. Dobra wiadomość jest taka, że nie jest to uszkodzenie nieodwracalne. Dzięki technikom obrazowania mózgu badacze dowiedli, że kiedy uczymy się nazywać to, co czujemy, w naszym mózgu dochodzi do rekonstrukcji. Kiedy rozpoznajemy i identyfikujemy nasze emocje, coś gruntownie się w nas zmienia i zostaje okiełznane, i to na poziomie komórkowym20.

Na początek zacznij nazywać swoje uczucia i zapisywać je w notatniku jako element twojego czasu z Bogiem. Możesz skorzystać z poniższych pytań. Przemyśl je w otoczeniu modlitwy i odpowiedz na nie.

Co teraz czuję? Jak się czuję z tym, że to czuję?

Dlaczego jestem smutny? Zadowolony? Zdenerwowany? Czego się boję?

Gdzie w moim ciele czuję teraz napięcie lub stres (np. w ramionach, szyi, żołądku)? Na co wewnątrz mnie może to wskazywać?

Przez pierwsze siedemnaście lat chrześcijańskiego życia wypierałem swoje uczucia, zwłaszcza trudne emocje, takie jak złość, smutek i strach. Popadłem w nadduchową, niebiblijną teologię uznającą takie emocje za grzeszne. Nie zauważałem żadnego z biblijnych przykładów mogących świadczyć o tym, że jest zupełnie na odwrót. Jezus, nasz Mesjasz i Bóg, nie zaprzeczał, iż jest zdenerwowany lub smutny. Prorok Jeremiasz napisał całą księgę, Lamentacje, w wyrazie swojej głębokiej udręki z powodu zniszczenia Jerozolimy. Z kolei król Dawid, człowiek Bożego serca, okazywał przed Panem całą gamę emocji. W gruncie rzeczy dwie trzecie jego psalmów to lamenty lub utyskiwania!21

Kiedy w 1996 roku rozpocząłem podróż do duchowości zdrowej emocjonalnie, prawie codziennie pisałem dziennik i był to element mojej modlitwy. Okazało się to dla mnie kluczową dyscypliną duchową, ponieważ pozwoliło mi ćwiczyć moje od dawna zastane "emocjonalne mięśnie". Trzy, cztery razy w tygodniu poświęcałem czas na refleksję nad emocjami, jakich doświadczałem poprzedniego dnia. Taki "trening emocji" pozwolił mi wzmocnić naturalną świadomość własnych uczuć. Wkrótce nauczyłem się lepiej identyfikować uczucia, w chwili gdy się pojawiały, więc nie musiałem czekać do następnego dnia, żeby przyjąć je do wiadomości. Doświadczyłem też większej wolności i pokoju, ponieważ przestałem tłumić w sobie emocje. Chociaż początkowo było to trudne, w miarę regularnej praktyki identyfikowanie i nazywanie emocji stało się dla mnie równie naturalne jak oddychanie.

Kiedy już nazwałem towarzyszące mi uczucia, zacząłem regularnie zastanawiać się, dlaczego każdego z nich doświadczam. Zadawałem sobie na przykład pytanie: "Dlaczego jestem zdenerwowany, kiedy myślę o spotkaniu z tą osobą z naszego Kościoła? Czy chodzi o jej silną osobowość? Czy boję się, że ugnę się pod presją i podejmę niemądrą decyzję, której później pożałuję?". Tym razem również zapisywałem odpowiedzi w dzienniku. Po nazwaniu moich uczuć i zidentyfikowaniu ich źródła mogłem podjąć odpowiednie działania, na przykład uprzejmie odmówić udziału w spotkaniu, zadać trudne pytanie albo wstrzymać się z podjęciem ostatecznej decyzji22.

Użyj genogramu, by odkryć wpływ przeszłości

Mając za sobą dziewiętnaście lat pracy z liderami, odkryliśmy wraz z Geri, że genogram jest jednym najistotniejszych i najskuteczniejszych narzędzi pomocnych w identyfikacji swojego cienia i stawieniu mu czoła. Genogram to narzędzie graficzne dokumentujące historię i dynamikę relacji rodzinnych oraz ich wpływu na daną osobę przez ostatnie trzy do czterech pokoleń. Stworzenie genogramu pomaga przeanalizować, w jaki sposób przenosimy niezdrowe wzorce z przeszłości na naszą obecną rolę lidera oraz relację z Chrystusem i ludźmi. Dla przykładu przedstawiam, jak wygląda mój genogram:

W New Life lubimy mawiać: "Możesz mieć Jezusa w sercu, ale w kościach masz dziadka". Jak widzisz na moim genogramie, przysłowiowy "dziadek" rzucił długi cień na kilka pokoleń mojej rodziny. Dlatego jeśli chcemy zmierzyć się z własnym cieniem, ważne jest, abyśmy mieli świadomość, jakie wzorce przenosiły się z pokolenia na pokolenie w naszych rodzinach. Poznaj historię Bena i Juana.

Ben jest w swoim Kościele księgowym i liderem. Zawsze w rozmowach przyjmował postawę konfrontacyjną, a na każde pytanie odpowiadał tak, jakby rzucono mu wyzwanie. Bez względu na temat rozmowy - mógł to być program zbliżającego się wydarzenia, dylematy pastora, rozmieszczenie mebli w biurze czy biblijna prawda - zawsze przyjmował bojowy ton. Wiedział, że ma z tym problem, ale nie potrafił zmienić swojego zachowania. Dopiero po uzupełnieniu genogramu zrozumiał, dlaczego czuł się osaczony każdym pytaniem, zwłaszcza jeśli osoba je zadająca zajmowała względem niego pozycję autorytetu.

W dzieciństwie surowo go karano, ilekroć zrobił coś złego, nawet jeśli było to małe przewinienie. Wcześnie nauczył się bronić przed potencjalnym oskarżeniem o błąd lub słabość. Z chwilą gdy zrozumiał, że korzenie jego zachowania sięgają wzorców w domu rodzinnym, był w stanie zainicjować zmiany.

Juan jest liderem, który w życiu i pracy pędzi jak na złamanie karku. "Ludzie sukcesu są w ciągłym ruchu - mawia. - Każdą minutę dnia chcę mieć wypełnioną po brzegi zadaniami i płynnie przechodzić od jednego do drugiego. Nie wyobrażam sobie nic lepszego". Można by pomyśleć, że Juan jest po prostu młody i ambitny, ale jeśli spojrzeć na jego genogram, da się zauważyć szerszy kontekst takiego zachowania. Ojciec Juana, imigrant, wpajał synowi, że musi spłacić względem rodziców dług za wszystko, co przyszło im wycierpieć, żeby sprowadzić rodzinę do Stanów Zjednoczonych. Wiele lat później te słowa powracały do Juana jak mantra. Kiedy to zauważył, zrozumiał, jak bardzo oddalił się od życia w Bożej, ewangelicznej miłości. Ta świadomość zachęciła go do zrewidowania relacji z rodzicami i zwolnienia tempa życia i sposobu pracy. Jak sam mówi, jego poziom stresu spadł o pięćdziesiąt procent. Zmiana jest widoczna nawet w jego wyglądzie - nie jest już wymizerowany i przestał się wiecznie spieszyć, stał się za to spokojny i zrównoważony.

W toku wieloletniej pracy z liderami takimi jak Ben i Juan, opracowaliśmy z Geri narzędzie, które nazwaliśmy "Twój rodzinny genogram". Jeśli jesteś gotowy na ten przełomowy krok, możesz pobrać genogram ze strony internetowej www.emotionallyhealthy.org/genogram. Uzupełnienie genogramu pozwoli ci przenieść się z poziomu pojęciowego i motywacyjnego na płaszczyznę praktycznego zastosowania. Aby rozpisać historię swojej rodziny, obejrzyj nagranie online i skorzystaj z karty pracy "Twój rodzinny genogram" na s. 469. Pomoże ci to odkryć obszary twojego życia i cienia, do których nie miałeś dotychczas dostępu. Jeśli potrzebujesz więcej wskazówek, możesz posłużyć się dodatkowymi pytaniami z ramki poniżej.

Przykładowe pytania pomocne w tworzeniu rodzinnego genogramu

Korzystamy z poniższych pytań, żeby pomóc ludziom zejść pod powierzchnię i ustalić, w jaki sposób przeszłość wpływa na ich teraźniejszość. Czytając poszczególne pytania, postaraj się przeanalizować je z perspektywy, jaką miałeś w dzieciństwie, w wieku od ośmiu do dwunastu lat.

Opisz trzema przymiotnikami każdego członka rodziny zamieszkującego z tobą w jednym domu i określ, jaki rodzaj więzi was łączył (rodzic, opiekun, dziadek, rodzeństwo itp.). Opisz małżeństwo/małżeństwa swoich rodziców (lub opiekunów) oraz dziadków. Jak radzono sobie z konfliktami, zdenerwowaniem i napięciem w bliższej i dalszej rodzinie na przestrzeni dwóch, trzech pokoleń? Czy istniały jakieś rodzinne "sekrety" (na przykład nieślubna ciąża, kazirodztwo, choroba psychiczna, skandal finansowy itp.)? Co w twojej rodzinie uznawano za sukces? Jak ukształtowały twoją rodzinę kwestie rasowe i etniczne? Jak mógłbyś opisać relacje pomiędzy członkami rodziny (konfliktowe, niezaangażowane, poplątane, przemocowe)? Czy w rodzinie byli jacyś bohaterowie? Złoczyńcy lub pupilki? Dlaczego uznano ich za takich? Jakie rozpoznajesz wzorce przenoszone z pokolenia na pokolenie (uzależnienia, romanse, przemoc, rozwody, choroby psychiczne, aborcje, nieślubne dzieci itp.)? Jakich traumatycznych strat doświadczyła twoja rodzina (na przykład nagła śmierć, przewlekła choroba, poronienie, bankructwo, rozwód)? Jakie zaczynasz wysnuwać wnioski (jeden lub dwa) na temat swojej rodziny, które pomagają ci zrozumieć, jak najbliższa rodzina lub inne osoby ukształtowały to, kim dzisiaj jesteś? Na jakie sposoby (jeden lub dwa) może to wpływać na twoją służbę lidera?*

Kiedy za pomocą genogramu zaczynasz odkrywać swoją przeszłość, wystawiasz swój cień na światło Jezusa. A wówczas, dzięki Bożej łasce, możesz przełamać moc cienia w swoim życiu i zastosować ukryte w nim skarby w swojej służbie lidera.

* Na podstawie pytań z książki Petera Scazzero The Emotionally Healthy Church (oryginalne wydanie anglojęzyczne, s. 98-99).

Zidentyfikuj przekazane ci negatywne scenariusze

Negatywny scenariusz to zinternalizowane przesłanie z przeszłości, które kształtuje nasze świadome i podświadome teraźniejsze zachowania. Nawet jeśli wyrzuciliśmy te scenariusze z głowy, nasze ciało je pamięta, szczególnie jeśli wiążą się z traumatycznymi doświadczeniami. Dlatego nawet wiele lat później pewne zdarzenia mogą w nas wyzwolić przesadzoną reakcję - przywołują wspomnienia związane z przytłaczającą sytuacją. Refleksja na temat przeszłości pozwala nam zidentyfikować i zmienić te przekazane nam ­negatywne scenariusze.

Na przykład moja mama panicznie bała się ryzyka oraz bycia przez kogoś zawstydzonym. Przekazała to czwórce swoich dzieci. Pamiętam, że kiedy miałem może jedenaście lat, powiedziałem mamie, że chcę się nauczyć naprawiać silniki samochodowe. Powtórzyła to, co zawsze mówiła mi w sytuacji, kiedy chciałem spróbować czegoś nowego: "Nie dasz rady. Nie wiesz, jak to się robi. Jeszcze coś popsujesz". To negatywny scenariusz. W dorosłym życiu musiałem wielokrotnie weryfikować moje motywacje, zadając sobie pytanie: "Czy ryzyko, jakie zamierzam podjąć, to krok wiary czy raczej próba udowodnienia, że mama się myli?".

Negatywny scenariusz może się rozwinąć na bazie niemal każdego rodzaju doświadczeń. Sprawdź, czy rozpoznajesz siebie w tych przykładach:

Dan to uznany lekarz o bardzo wysokich zarobkach. Służy również w radzie Kościoła. Zmaga się z perfekcjonizmem i pracoholizmem, co odbija się na jego relacjach w pracy i w Kościele. Kiedy miał dziesięć lat, wrócił do domu z piątką z klasówki, a ojciec złajał go, że nie dostał szóstki. Potem posadził go na krześle i do znudzenia wałkował z nim dwa pytania, na które błędnie odpowiedział. Jaki jest negatywny scenariusz Dana? Musisz robić wszystko dobrze - przez cały czas. I nie waż się popełnić błędu! Rodzice Allison rozwiedli się, kiedy miała siedem lat. Pamięta dzień, kiedy rodzice usiedli z nią i jej bratem przy stole i przekazali im tę informację. "Kocham was i zawsze będę blisko" obiecał ojciec. Problem pojawił się pół roku później, kiedy ojciec powtórnie się ożenił i założył nową rodzinę. Przez następnych dwadzieścia lat Allison i jej brat tylko sporadycznie widywali się z tatą. Jej zachowawcze i ostrożne podejście do życia podyktowane jest zarówno rozwagą, jak i negatywnym scenariuszem: Nie można ufać ludziom. Rodzice Jiao wyemigrowali do USA z Chin. Zostawili za sobą język, kulturę, rodzinę i pracę, żeby zapewnić dzieciom lepsze życie w Nowym Jorku. Pracowali po dwanaście godzin przez sześć i pół dnia w tygodniu, a dzieciom wpajali jedno przesłanie: "Uczcie się. Odnieście w Ameryce sukces". Chcąc to osiągnąć, Jiao była doskonałą uczennicą i ukończyła szkołę z wyróżnieniem. Jej negatywny scenariusz brzmiał: Twoja wartość opiera się na wynikach i osiągnięciach. W rodzinie Josepha było dużo krzyków i kłótni. Jego ojciec miał przez pewien czas romans, a jemu, jako najstarszemu z rodzeństwa, przypadło wówczas zadanie uspokajania matki. Był w rodzinie mediatorem. Teraz Joseph jest pastorem. Unika konfliktów i zdenerwowanych osób; wycofuje się, dopóki napięcie nie minie. Jego scenariusz brzmi: Konflikt jest zły i niebezpieczny. Nathan wychował się w chrześcijańskim domu, gdzie ojciec stale powtarzał: "Bóg ma dla twojego życia szczególny plan, ale jeśli zboczysz z Jego drogi, srogo cię ukarze". Nathan postanowił więc być odpowiedzialny i produktywny. Jego scenariusz brzmi: Bóg chce, żebym coś konkretnego robił i kimś konkretnym był, i lepiej, żebym tego nie popsuł.

Co przychodziło ci do głowy, kiedy czytałeś te przykłady? Czy zauważyłeś tu własne negatywne scenariusze?

Kiedy zidentyfikujesz jeden lub dwa negatywne scenariusze przekazane ci przez rodzinę, kolejnym krokiem jest zastanowienie się nad nimi w atmosferze modlitwy - samemu lub z zaufanymi osobami. Dlaczego jest to ważne? Żebyś mógł podjąć odpowiednie kroki - w modlitwie i praktycznym działaniu - które pozwolą ci zastąpić negatywne scenariusze takimi, które sam napiszesz w oparciu o prawdę słowa Bożego na twój temat.

Zapytaj zaufanych osób

Bez informacji zwrotnej pochodzącej z zaufanych źródeł - od terapeutów, przewodników duchowych, zaufanych współpracowników i mentorów - nie byłbym w stanie dostrzec mojego cienia, a tym bardziej się z nim zmierzyć. Często musimy wyjść poza ramy Kościoła i sięgnąć do dodatkowych zasobów, zwłaszcza tych proponowanych przez terapeutów czy przewodników duchowych. Zmniejsza to potencjalne ryzyko konfliktu interesów lub napięć, tak częstych w przypadku relacji wielopłaszczyznowych (więcej na ten temat w rozdziale 8).

Na różnych etapach życia i służby lidera będziesz potrzebować różnych typów opinii. Jeśli masz taką możliwość, zachęcam cię, zasięgaj opinii z każdej strony (tak zwany "feedback 360 stopni"): poproś o informacje zwrotne każdą z otaczających cię osób - przełożonych, kolegów, współpracowników i podwładnych. Zyskasz dzięki temu szeroką perspektywę na temat swojej pracy w zespole, komunikacji, przywództwa, słabości i umiejętności. Narzędzie to koncentruje się w głównej mierze na funkcjonowaniu w miejscu pracy, jednak dla wielu chrześcijańskich liderów okazało się bardzo przydatne w pracy z własnym cieniem. Innym pomocnym narzędziem, z którego korzystają liderzy, między innymi nasz zespół w New Life, jest Enneagram, typologia wykorzystująca dziewięć typów osobowości do ustalenia i zrozumienia, co napędza określone zachowania23.

Jako liderzy musimy być świadomi tego, że nasz cień wraz z jego konsekwencjami będzie rzutował na innych ludzi. W związku z tym ciąży na nas odpowiedzialność, aby uczciwie się z nim zmierzyć. Sięganie po pomoc i pytanie o zdanie innych nie jest tylko jedną z opcji do wyboru, lecz koniecznością. Zawsze jednak pamiętaj, że opinia opinii nierówna, zwłaszcza jeśli zostaje wyrażona w formie ostrego pouczenia.

Otrzymałem w życiu wiele napomnień. Te najbardziej pomocne pochodziły od ludzi, którzy lubili chodzić w bliskości z Bogiem i byli uwrażliwieni na swój własny cień. Mówili do mnie nie z pozycji potępienia, ale z miejsca własnego złamania. Na tyle mocno mnie kochali, że zwracali mi uwagę z namysłem. Przyjmowałem ich słowa jako dar. Wskazując mi aspekty mojego cienia, których nie byłem świadomy, przysłużyli się procesowi mojego wzrastania w Bogu.

Napomnienia najmniej pomocne pochodziły zaś od ludzi małostkowych albo takich, którym tylko się wydawało, że mi pomagają. Byli nieświadomi, że kierują nimi motywacje cienia. W młodości ich ostra krytyka wyrządziła mi więcej szkody niż pożytku.

Autor książek i pastor Gordon MacDonald podzielił się ze mną swoimi doświadczeniami z tym drugim rodzajem napomnienia, pochodzącym od osób, przez które nie przemawiała miłość. Opowiedział mi o szczególnie bolesnym napomnieniu, jakie otrzymał prawie dwadzieścia lat temu. Jechał samochodem z pewnym rozpoznawalnym chrześcijańskim liderem, kiedy ten odwrócił się w jego stronę i powiedział: "Gordon, wyczuwam w tobie korzeń goryczy".

Gordon dalej prowadził auto, ale cały się spiął. Jego ojciec był osobą bardzo zgorzkniałą i Gordon całe życie pracował nad tym, żeby nie być taki jak on. Spostrzeżenie lidera mocno go ubodło. W samochodzie do końca podróży panowała cisza.

- Wróciłem do domu, żeby to przemyśleć - mówił. - Potem spotkałem się z trzema przyjaciółmi i powiedziałem im, co usłyszałem od tamtego lidera. Poprosiłem ich, żeby pomogli mi rozeznać to napomnienie.

Przez kilka następnych miesięcy przyjaciele spotykali się bez udziału Gordona i omawiali wszystkie dotychczasowe spotkania z nim. Jeden z przyjaciół następnie przedstawił mu, do jakiego doszli wniosku: "Spotkaliśmy się wiele razy i chcemy, żebyś wiedział, że nie zauważyliśmy w tobie żadnej goryczy".

- Dziękowałem Bogu za takich zaufanych przyjaciół - zakończył Gordon. - W innym wypadku uznałbym, że tamten człowiek miał rację, chociaż się mylił, i długo walczyłbym z czymś, co w ogóle mnie nie dotyczyło.

Kiedy liderzy pytają mnie, skąd czerpać informację zwrotną, zawsze mówię, że najbezpieczniej jest sięgać do wielu różnych źródeł: przewodnika duchowego, doradcy, mentora, dobrego przyjaciela, członka rady. Ja sam rutynowo proszę wszystkie te osoby o opinię - rzadziej lub częściej, w zależności od tego, jak intensywne w danej chwili jest moje życie. Opinia pochodząca z jednego źródła może być zniekształcona (pozytywnie lub negatywnie), lecz czerpanie informacji od różnych członków ciała Chrystusa stawia nas w bezpiecznym miejscu szerokiej, zrównoważonej perspektywy. Korzystam z tego, na ile tylko jest to możliwe.

Jeśli ktoś wyrazi względem mnie szczególnie dotkliwą i raniącą krytykę, przychodzę do zaufanych osób, które, jak sądzę, Bóg nieprzypadkowo umieścił wokół mnie. W moim przypadku są to osoby z rady starszych Kościoła New Life. Niektóre widziały mój cień od wielu lat. Były dla mnie cennym darem w najtrudniejszych momentach.

Pamiętaj o tych czterech sposobach konfrontacji z własnym cieniem. Podejmij postanowienie, żeby wdrożyć przynajmniej jeden z nich, niech będzie to twój pierwszy krok: zapanuj nad swoimi uczuciami poprzez nazwanie ich; użyj genogramu, żeby odkryć wpływ przeszłości; zidentyfikuj przekazane ci negatywne scenariusze oraz zasięgnij opinii u zaufanych osób. Te ścieżki będą dla ciebie nieocenioną pomocą w podróży do stanięcia twarzą w twarz z własnym cieniem. Najważniejsze jest jednak to, abyś w całym procesie trzymał się blisko Jezusa. On jest twoją kotwicą w żegludze po wzburzonych morzach.

W konfrontacji z własnym cieniem trzymaj się Jezusa

Za każdym razem, kiedy decydujemy się zmierzyć z własnym cieniem, zamiast go ignorować, idziemy za Jezusem na krzyż. Często towarzyszy nam wtedy poczucie nagości, bezbronności, bólu, smagania, samotności, strachu i ciemności, które podszeptują nam, że ta droga prowadzi tylko do rozpaczy i śmierci. Bywają okresy, kiedy Bóg wykorzystuje te doświadczenia, aby z czegoś nas obedrzeć, wystawiając na światło dzienne kolejną warstwę naszego cienia. Najważniejszym naszym zadaniem jest wówczas oczekiwanie na miłość Ojca, tak jak zrobił to Jezus, wisząc na krzyżu. Trwaj. Wytrzymaj. Czekaj. Jak Jezus.

W okresie oczekiwania zakotwicz się w prawdzie, że Boża miłość i łaska są realne, a zmartwychwstanie - pewne. Na bazie osobistego doświadczenia mogę cię zapewnić, że odrodzisz się w nowym miejscu dojrzałości w Chrystusie. Staniesz się bardziej współczujący, bardziej bezbronny, bardziej złamany, ale i bardziej kochający. Ilekroć nastaje w twoim życiu etap konfrontacji z cieniem, wychodzisz z niego jeszcze bardziej przemieniony na obraz Chrystusa.

Jak interpretować test na znajomość własnego cienia

Jeśli korzystałeś ze stwierdzeń ze s. 83-84 do oceny znajomości własnego cienia, możesz posłużyć się poniższymi spostrzeżeniami, aby lepiej zrozumieć, w jakim miejscu się obecnie znajdujesz.

Jeśli wybierałeś głównie jedynki i dwójki, twoja relacja z cieniem dopiero się rozpoczyna. Zapewne koncentrujesz swoją służbę lidera niemal wyłącznie na działaniach dla Chrystusa w świecie, pomijając aspekt swojego życia wewnętrznego. Ten test mógł wzbudzić w tobie obawę, być może sprawił ci trudność. Jeśli tak jest, nie martw się. Możesz zacząć powoli, wybierz jeden sposób konfrontacji z własnym cieniem. Bóg będzie cię prowadził w odpowiednim dla ciebie tempie.

Jeśli wybierałeś głównie dwójki i trójki, prawdopodobnie zacząłeś już mierzyć się ze swoim cieniem i teraz Bóg zaprasza cię na następny poziom świadomości i rozwoju. Twoim kolejnym wyzwaniem będzie zejście głęboko pod powierzchnię i podjęcie kroków niezbędnych do zbadania swojego życia wewnętrznego. Na początek zachęcam cię do wykonania zadania "Twój rodzinny genogram" (na stronie internetowej www.emotionallyhealthy.org/genogram). Proś Boga o mądrych, zaufanych towarzyszy tej podróży. Oczekuj, że Bóg nauczy cię - tak jak nauczył apostoła Pawła - jak być liderem z pozycji słabości, aby moc Chrystusa mogła na tobie spocząć w nowy, świeży sposób.

Jeśli wybierałeś głównie czwórki i piątki, wygląda na to, że dobrze znasz swój cień. To wspaniale. Wiesz, jak mierzyć się z cieniem w służbie lidera i nie doświadczasz już negatywnych konsekwencji ignorowania go. Może nawet odkryłeś ukryte skarby cienia przydatne w twojej służbie. Oczekuj, że w miarę dalszego poznawania własnego cienia będziesz odkrywać nowe sposoby wykorzystywania go w przywództwie. Pamiętaj, że dzięki Bożej łasce możesz stać się w Jego rękach narzędziem łagodnie kierującym innych ku poznaniu ich własnych cieni i konfrontacji z nimi.

Rozdział 3 | Przywództwo wypływające z małżeństwa lub życia w pojedynkę

Mój przyjaciel Sam, profesor seminarium teologicznego, był niedawno w Chinach, gdzie odwiedził kilkoro swoich przyjaciół, między innymi kobietę o imieniu Li, główną pastorkę pięciotysięcznego Kościoła. W ciepły wiosenny dzień spotkali się na lunchu w kameralnej restauracji i zaczęli się wymieniać ostatnimi wiadomościami o swoich rodzinach. Nie minął jednak kwadrans, a pastorka Li zaczęła szlochać. W zasadzie przez resztę dwugodzinnego spotkania raz po raz wybuchała płaczem. Bardzo chciała wylać przed nim serce, a on, ze swoją ograniczoną znajomością języka mandaryńskiego, równie mocno starał się zrozumieć, co przyjaciółka mówi przez łzy. Stopniowo wyszło na jaw, w czym rzecz.

Pastorka Li była na skraju wyczerpania. Co niedzielę głosiła sześć kazań, a od siedmiu lat nie miała ani jednego dnia wolnego, nie wspominając o wakacjach. Jakby tego było mało, prowadziła w pobliskim seminarium kurs z teologii systematycznej. Miała tylko jednego pastora pomocniczego - mężczyzna nie mógł jednak stanąć za kazalnicą, ponieważ nie został ordynowany.

W którymś momencie spotkania zadzwonił jej telefon; okazało się, że to jeden z parafian. Sam cierpliwie czekał, sącząc kawę. Dziesięć minut później Li wróciła do rozmowy.

- Muszę być dostępna dwadzieścia cztery godziny na dobę - żaliła się. - Zostawiam włączony telefon nawet na noc, żeby ludzie mogli się do mnie dodzwonić. - Z jej oczu znów popłynęły łzy.

Sam zaczął ją zachęcać, żeby w nocy wyłączała telefon i mogła przyzwoicie się wyspać. Pastorka Li skrzywiła się i odparła ostro:

- A jeśli ktoś będzie potrzebował pomocy o drugiej nad ranem?!

Sam dowiedział się też, że mąż Li mieszka pięć godzin drogi stąd, w mieście, gdzie pracuje na pełny etat jako wykładowca w seminarium. Widywali się przez jeden dzień raz na dwa tygodnie. Dwóch jej nastoletnich synów uczyło się w szkole z internatem w Stanach Zjednoczonych i spotykała się z nimi co najwyżej dwa razy do roku. Czuła się z tym okropnie, ale przy całym nawale obowiązków nie miała czasu samodzielnie ich wychowywać.

- Nie jest to dobra sytuacja - powiedział łagodnie Sam. - Może zastanowimy się, co da się zrobić, żeby...

Pastorka Li raptownie mu przerwała.

- Myślisz, że to moja sytuacja jest zła? - odparowała, wymierzając w Sama palec wskazujący. - Poczekaj, aż opowiem ci o jednym pastorze z innego miasta. Mieszka tu jego żona i syn, są w naszym Kościele. Ale on prowadzi wspólnotę w mieście oddalonym o dwadzieścia godzin jazdy pociągiem. Jest tak zajęty, że przyjeżdża do domu tylko raz do roku, na chiński Nowy Rok. Zostaje na jeden dzień, a potem wraca do swojego Kościoła.

- Co takiego? - Sam nie wierzył własnym uszom.

- To nie wszystko - ciągnęła Li. - Ten pastor ma tyle do zrobienia, że czuje się winny za każdym razem, kiedy wyjeżdża. Potrzeby są ogromne. W zeszłym roku, kiedy miał już wsiąść do pociągu i opuścić rodzinę na kolejny rok, jego synek biegł za nim, wołając: "Tatusiu, proszę, zostań z nami".

Głos Li złagodniał.

- Chcesz wiedzieć, co zrobił ojciec? - spytała, wbijając wzrok w ziemię. - Kopnął swojego syna i powiedział: "Idź precz ode mnie, szatanie". Potem go odepchnął i wsiadł do pociągu.

Sam był wstrząśnięty.

- Widzisz, Sam - stwierdziła Li z rezygnacją w głosie - nie rozumiesz jednego: jeśli nie poświęcamy dla Ewangelii wszystkiego, co mamy, źle robimy.

Historia Li może się wydawać skrajna - taka też jest. Jednak w gruncie rzeczy jej perspektywa wcale nie różni się tak bardzo od przekazu, jaki sam w nieco subtelniejszej formie chłonąłem w okresie mojej formacji do roli lidera. Nabyłem wtedy mniej więcej taki światopogląd: Dla nas jako chrześcijańskich liderów na porządku dziennym jest stawanie wobec kwestii życia i śmierci w życiu ludzi. Jeśli jesteśmy liderami w Kościele, mamy do czynienia z pracą, której konsekwencje sięgają wieczności. Jeśli jesteśmy liderami w organizacjach charytatywnych, naszym powołaniem jest być rękami i nogami Chrystusa w świecie mierzącym się z szeregiem przeciwności: ubóstwem, niedostateczną opieką zdrowotną, uzależnieniami, rozpadem rodziny i wieloma innymi. Gdziekolwiek pełnimy rolę przywódczą, ostatecznie mamy dążyć do budowania królestwa Bożego i dosięgania ludzi Jego miłością poprzez nasze wysiłki. Czy może być coś ważniejszego? Jak moglibyśmy nie dawać z siebie wszystkiego, skoro świat jest w tak ogromnej potrzebie?

Czy ten tok rozumowania wydaje ci się znajomy?

Co ciekawe, chociaż niewiele mówiono mi o tym, jak w to wezwanie do pełnego poświęceń przywództwa wpisuje się życie w małżeństwie lub w pojedynkę, i tak nabrałem na ten temat kilku przekonań.

"Musisz podwoić wysiłki w służbie dla Boga"

Kiedy miałem nieco ponad dwadzieścia lat, uczestniczyłem w czterech różnych konferencjach misyjnych dla studentów. Celem każdej z nich było zachęcenie i wyposażenie studentów do poświęconego życia w służbie dla Chrystusa w dowolnym miejscu świata lub odpowiadanie na żywotne potrzeby na miejscu, w Ameryce Północnej. Do dziś żywo pamiętam, jak mówca na jednej z konferencji zagrzmiał: "Jeśli zamierzasz zawrzeć małżeństwo, to tylko z osobą, która podwoi twoje wysiłki w służbie, a nie podzieli je na pół!".

Nikt wcześniej nie wyraził się na ten temat aż tak bezpardonowo, ale był to w zasadzie taki sam przekaz na temat chrześcijańskiego małżeństwa i życia w pojedynkę, jaki już zdążył się ukształtować w mojej głowie. Ja i moi przyjaciele wyszliśmy ze spotkania z jasnym przekonaniem, że naszym życiowym priorytetem jest rozszerzać królestwo Boże. Jeśli myślimy o małżeństwie, to musi ono służyć temu celowi. Z plusów można wymienić to, że mówcy podkreślali, jak ważne jest niewchodzenie w nierówne jarzmo z partnerem, który nie podziela naszego oddania dla Chrystusa. To była cenna uwaga, lecz nadal słaby fundament dla zintegrowania życia małżeńskiego lub w pojedynkę ze służbą lidera.

Zacząłem się więc modlić o kobietę, która podwoi moje zaangażowanie dla Boga.

Pan odpowiedział na te modlitwy i tak poznałem Geri. Przyjaźniliśmy się przez osiem lat, a potem szaleńczo się w sobie zakochaliśmy. Oboje pracowaliśmy wcześniej dla InterVarsity Christian Fellowship i byliśmy głęboko oddani Chrystusowi. Po ślubie poświęciliśmy się życiu w służbie Jezusowi poprzez zakładanie Kościołów w Nowym Jorku.

Przeskoczmy osiem lat do przodu. Założony przez nas Kościół się rozrastał, a ludzie przychodzili do Chrystusa. To prawda, miałem zbyt dużo do zrobienia w zbyt krótkim czasie, lecz godziłem się na to, ponieważ było to naturalne w życiu każdego znanego mi pastora i lidera. Wtedy jednak Geri, której smutek coraz bardziej się pogłębiał, zachorowała na depresję, bowiem sytuacja zmuszała ją do wychowywania naszych czterech córek praktycznie samodzielnie. Mimo że mówiła mi o swoich obawach, nie brałem jej stanu na poważnie. To najsilniejsza osoba, jaką znam, myślałem. Da radę.

W końcu zdołało zwrócić moją uwagę jedno wypowiedziane przez nią zdanie: "Pete, moje życie byłoby o wiele łatwiejsze, gdybyśmy byli w separacji. Wtedy musiałbyś brać do siebie dzieci przynajmniej na weekendy".

Ale ja przecież wykonuję Bożą wolę, tłumaczyłem sobie. I na pewno jestem dużo lepszym ojcem niż był mój własny. Powtarzałem też sobie, że nasze małżeństwo radzi sobie o niebo lepiej niż inne pary w naszym otoczeniu. Podświadomie życzyłem sobie, żeby Geri bardziej ze mną współpracowała i wspierała moją służbę, ale oczywiście zamierzałem dalej robić swoją robotę - tak jak dotychczas. Przyszedłem więc do Geri z gałązką oliwną.

- Znajdźmy dla dziewczynek opiekunkę i wyjedźmy gdzieś na jeden dzień - zaproponowałem.

Problem w tym, że już w chwili składania propozycji po części tego żałowałem. Nie potrafiłem się pozbyć wrażenia, że Geri zamiast podwajać moje wysiłki w służbie dla Boga, obcina je o połowę!

Żaden jednodniowy wyjazd, randka na mieście ani wracanie punktualnie do domu przez cały miesiąc nie mogły zasypać pogłębiającej się między nami przepaści. Nasza teologia małżeństwa i przywództwa, o ile taką mieliśmy, była wadliwa. Żeby naprawić to, co nie działało, potrzeba nam było czegoś więcej niż taśmy klejącej w postaci okazjonalnego wyjazdu.

Ale był też i wyjazd. Kiedy w styczniu 1996 roku Geri odeszła z Kościoła (na szczęście nie ode mnie), pojechaliśmy na pięciodniowe rekolekcje z dwoma chrześcijańskimi terapeutami. Moim zamiarem było naprawić Geri. Zamiarem mojej żony było naprawić Kościół. Wyglądało na to, że zamiarem Boga było naprawić nasze małżeństwo - a było ono ostatnim miejscem, gdzie spodziewałem się Go spotkać. Jednak mniej więcej w połowie wyjazdu opanowaliśmy prostą umiejętność, którą teraz nazywamy "słuchaniem ucieleśnionym"24. Nie pamiętam, jak dokładnie przebiegała nasza rozmowa, ale na zawsze zapamiętam to, że widziałem Geri i sam byłem przez nią widziany. Żydowski filozof Martin Buber nazywał to momentem spotkania Ja i Ty. Bóg wszedł w świętą przestrzeń pomiędzy nami. A my oniemieliśmy z zachwytu25.

Byłem już wtedy chrześcijaninem od siedemnastu lat, ale nic nie przygotowało mnie na chwałę, jaką Bóg wypełnił przestrzeń pomiędzy mną i Geri. Chociaż nie potrafiłem ująć tego, co się zdarzyło, w teologiczne ramy, wiedziałem, że zasmakowałem nieba. I po raz pierwszy uzmysłowiłem sobie, że Bożą wolą jest, abyśmy z Geri byli liderami, których przywództwo wypływa z małżeństwa. To wtedy zainicjowałem globalny ruch i służbę znaną teraz jako Duchowość Zdrowa Emocjonalnie.

Poinformowałem Geri, że zamierzam odtąd budować moje przywództwo na bazie naszego małżeństwa, na fundamencie przelewającego się kielicha naszej wzajemnej miłości. I że jeśli nie zdołam utrzymać granic niezbędnych do ochrony naszego małżeństwa przed presjami związanymi z przywództwem w Kościele, z radością zrzeknę się mojej funkcji.

- Okej - stwierdziła zachowawczo, chociaż było jasne, że podchodzi do tematu sceptycznie.

Chciałem jednak, żeby wiedziała, że mówię serio.

- Kochanie, wiem, że życie w Nowym Jorku jest dla ciebie trudne. Jeśli w dowolnej chwili poczujesz, że nie chcesz tu dłużej mieszkać, uznam, że to Bóg mówi coś nam obojgu. Zostawię New Life i zastanowimy się, co nowego On dla nas ma.

Moje słowa zaskoczyły nawet mnie samego. Ale każde z nich traktowałem nad wyraz poważnie.

Dwa miesiące później zrobiliśmy sobie trzyipółmiesięczny urlop, żeby zacząć budować relację, która pozwoliłaby nam obojgu powrócić do New Life i zacząć odkrywać, jak w zrównoważony sposób prowadzić ludzi w oparciu o nasze małżeństwo. Jak miało się okazać, był to początek niespodziewanej, trwającej już dziewiętnaście lat podróży przez Biblię i wszelką dostępną literaturę w poszukiwaniu wiedzy, jak pogodzić małżeństwo lub życie w pojedynkę ze służbą lidera. Te odkrycia dogłębnie zmieniły naszą relację z Jezusem, a także każdy aspekt tego, jakimi byliśmy liderami Kościoła New Life.

Małżeństwo lub życie w pojedynkę rozumiane jako powołanie

Każdy chrześcijanin ma to samo powołanie: jesteśmy powołani do Jezusa, przez Jezusa i dla Jezusa. Naszym zasadniczym powołaniem jest kochać Go całym sobą oraz kochać bliźniego jak siebie samego. Autorzy Biblii posługują się wieloma analogiami, żeby opisać naszą relację z Bogiem (pasterz - owca, pan - niewolnik, rodzic - dziecko), jednak to analogia małżeństwa zdaje się być najbardziej wszechstronna i "najmniej nieodpowiednia"26 (Ez 16; Mk 2,19-20; Ap 19-22).

W starożytności zawieranie związku małżeńskiego było podzielone na dwa wydarzenia: zaręczyny i wesele. Na etapie zaręczyn mężczyznę i kobietę uznawano za męża oraz żonę (tak jak w przypadku Marii i Józefa), ale małżeństwo zostawało skonsumowane dopiero po weselu. W chwili przyjęcia Jezusa jako Pana i Zbawiciela zostajemy z nim skutecznie zaręczeni. To małżeństwo zostanie skonsumowane, kiedy zobaczymy Go twarzą w twarz po zakończeniu naszego ziemskiego życia.

Realizujemy małżeństwo z Jezusem poprzez nasze drugorzędne powołania lub zajęcia - jako małżonkowie lub single.

W historii Kościoła chrześcijanie miewali tendencje do przedkładania jednego z tych stanów ponad drugi. Przez pierwsze tysiąc pięćset lat Kościoła uznawano wyższość bezżeństwa jako najlepszego pod kątem służby Chrystusowi. Osoby poświęcone życiu w pojedynkę zasiadały w ławach na przedzie kościoła, zaś małżonków odsyłano na tył27. Sytuacja uległa zmianie po reformacji w 1517 roku, kiedy to role się odwróciły: bezżennych odesłano na tylne ławy, a małżonków posadzono z przodu - przynajmniej w Kościołach protestanckich28.

Biblia tymczasem uznaje oba te stany za równie istotne powołania, zasługujące na takie same uznanie. Każdemu z nich poświęcimy więcej miejsca dalej w tym rozdziale, ale w skrócie wygląda to następująco:

Małżonkowie. To mężczyzna i kobieta stający się jednym ciałem poprzez zawarcie przymierza - wobec Boga, siebie nawzajem oraz szerszej społeczności - w czasie którego ślubują darzyć się wzajemną miłością trwale, w wolności, wiernie i owocnie. Adam i Ewa są najlepszym przykładem tego przymierza. Jako para będąca jednym ciałem zostali powołani przez Boga, aby "byli płodni i rozmnażali się, aby zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną" (Rdz 1,28).

Single. Biblia naucza, że człowiek został stworzony do intymnej więzi z Bogiem, samym sobą i z innymi ludźmi. Małżeństwo jest jednym ze środowisk, w jakim można to powołanie realizować; drugim jest życie w pojedynkę. Możemy wybrać je dobrowolnie lub zostaje nam ono w pewien sposób narzucone; jest tymczasowe lub długofalowe; jest wynikiem nagłego zdarzenia lub stopniowego procesu - w każdym przypadku chrześcijanin żyjący w stanie bezżennym może realizować dwa oddzielne powołania:

Śluby celibatu. Takie osoby ślubują dozgonne życie w pojedynkę i abstynencję seksualną jako sposób poświęcenia się Chrystusowi. Podejmują tę decyzję z wolnej woli, w odpowiedzi na dar Bożej łaski (Mt 19,12). Dziś kojarzymy celibat głównie z księżami i zakonnicami w Kościele katolickim lub prawosławnym. Osoby ślubujące celibat wyrzekają się ziemskiego małżeństwa w celu pełniejszego uczestnictwa w niebiańskiej rzeczywistości, jaką jest wieczne zjednoczenie z Chrystusem29. Deklaracja celibatu. Takie osoby nie ślubują dozgonnego życia w pojedynkę, ale decydują się na abstynencję seksualną przez cały okres bezżeństwa. Decyzja o celibacie jest wyrazem poświęcenia dla Chrystusa. Wielu singli pragnie zawrzeć związek małżeński lub pozostaje otwartych na tę możliwość. Być może nie spotkali jeszcze odpowiedniej osoby lub przesuwają małżeństwo w czasie, chcąc realizować cele zawodowe czy edukacyjne. Mogą również żyć w pojedynkę na skutek rozwodu lub śmierci współmałżonka. Apostoł Paweł mówi o singlach w Kościele w swoim pierwszym liście do Kościoła w Koryncie (1 Kor 7).

Zrozumienie tego, że małżeństwo lub życie w pojedynkę jest naszym powołaniem, musi stanowić podstawę do zrozumienia samych siebie i naszej działalności w służbie przywódczej. Całe nasze życie jako lidera polega na tym, aby zaświadczać światu o Bożej miłości. Będziemy to realizować na różne sposoby, w zależności od tego, czy żyjemy w małżeństwie czy w pojedynkę. Małżonkowie zaświadczają o głębi miłości Chrystusa. Złożona przez nich przysięga ogranicza ich do kochania jednej osoby: na wyłączność, na stałe i w intymny sposób. Single - zarówno ślubujący, jak i deklarujący celibat - zaświadczają o szerokości miłości Chrystusa. Ponieważ nie ogranicza ich przysięga wierności jednej osobie, mają więcej wolności i czasu, aby darzyć chrystusową miłością szersze grono ludzi. Zarówno małżonkowie, jak i single objawiają miłość Chrystusa i na nią wskazują, lecz na różne sposoby. Mogą się uczyć od siebie nawzajem tych różnych aspektów chrystusowej miłości.

Być może jest to dla ciebie zupełnie nowa koncepcja, ale pozwól, że ci ją przybliżę. Bóg chce, aby ta bogata teologiczna wizja inspirowała nasze przywództwo w sposób dotychczas nieznany większości z nas. Zanim odkryjemy powiązania pomiędzy byciem liderem a byciem małżonkiem lub singlem, powinniśmy zrozumieć, w jaki sposób na ogół postrzega się dziś wśród liderów życie w małżeństwie lub w pojedynkę.

Na ile twoje przywództwo wypływa z małżeństwa lub życia w pojedynkę?

Za pomocą poniższych stwierdzeń oceń, na ile twoje przywództwo wypływa z małżeństwa lub życia w pojedynkę. Obok każdego stwierdzenia zapisz cyfrę odpowiedzi, z którą najbardziej się zgadzasz:

5 - zawsze

4 - często

3 - czasami

2 - rzadko

1 - nigdy

Przywództwo wypływające z małżeństwa

1. Patrzę na moje małżeństwo jak na proroczy znak Bożej miłości dla Kościoła i świata.

2. Uznaję jakość i integralność mojego małżeństwa za moje najważniejsze ewangeliczne przesłanie.

3. Inwestowanie czasu i energii w tworzenie zdrowego małżeństwa, które objawia miłość Chrystusa Kościołowi i światu, jest moim najwyższym priorytetem.

4. Doświadczam bezpośredniego związku pomiędzy moją jednością z Jezusem a moją jednością z małżonkiem.

5. Kiedy rozeznaję Bożą wolę w dużych inicjatywach związanych ze służbą, czynnikiem decydującym jest dla mnie wpływ tej inicjatywy na moje małżeństwo.

6. Mam świadomość, w jaki sposób problemy w moim domu rodzinnym wpływają na moją zdrową emocjonalnie dostępność dla małżonka i osób, którym służę.

7. Przyjmuję na siebie tylko tyle zadań lidera, na ile pozwala mi dobro mojego małżeństwa.

8. Uznaję, że to, co jest ważne dla mojego małżonka, jest ważne również dla mnie, bez względu na moje odpowiedzialności związane z rolą lidera.

9. Owoc mojej służby wypływa z bogactwa mojego małżeństwa.

10. Bez problemu nazywam biblijną wizję dla małżonków i singli w kwestii ich służby świadczenia o Bożej miłości.

Przywództwo wypływające z życia w pojedynkę

1. Patrzę na moje życie w pojedynkę jak na proroczy znak Bożej miłości dla Kościoła i świata.

2. Uznaję jakość i integralność mojego życia w pojedynkę za moje najważniejsze ewangeliczne przesłanie.

3. Inwestowanie czasu i energii w tworzenie zdrowego życia w pojedynkę, które objawia miłość Chrystusa Kościołowi i światu, jest moim najwyższym priorytetem.

4. Doświadczam bezpośredniego związku pomiędzy moją jednością z Jezusem a moimi relacjami z bliskimi przyjaciółmi i rodziną.

5. Kiedy rozeznaję Bożą wolę w dużych inicjatywach związanych ze służbą, czynnikiem decydującym jest dla mnie wpływ tej inicjatywy na moje życie w pojedynkę.

6. Mam świadomość, w jaki sposób problemy w moim domu rodzinnym wpływają na moją zdrową emocjonalnie dostępność dla bliskich przyjaciół, rodziny i osób, którym służę.

7. Przyjmuję na siebie tylko tyle zadań lidera, na ile pozwala mi dobro i równowaga mojego życia w pojedynkę.

8. Uznaję, że to, co jest ważne dla moich bliskich przyjaciół i rodziny, jest ważne również dla mnie, bez względu na moje odpowiedzialności związane z rolą lidera.

9. Owoc mojej służby wypływa z bogactwa mojej bliskiej relacji z przyjaciółmi i rodziną.

10. Bez problemu nazywam biblijną wizję dla małżonków i singli w kwestii ich unikalnej służby świadczenia o Bożej miłości.

Poświęć chwilę i przeanalizuj swoje odpowiedzi. Co najbardziej zwróciło twoją uwagę? Chociaż nie istnieje żadna konkretna punktacja dla tego zadania, na końcu rozdziału (s. 168-169 ) znajdziesz ogólne obserwacje, które pomogą ci zrozumieć, w jakim miejscu się obecnie znajdujesz.

Jeśli odpowiedzi nie spełniły twoich oczekiwań, wiedz, że nie jesteś sam. Pogodzenie małżeństwa ze służbą było jednym z najbardziej przeze mnie zaniedbywanych elementów przywództwa przez pierwsze siedemnaście lat bycia pastorem. W którymkolwiek miejscu jesteś, dobra wiadomość jest taka, że wystarczy trochę świadomości i kilka małych zmian, żeby szybko zobaczyć progres w życiu osobistym zarówno twoim, jak i ludzi, których prowadzisz jako lider.

Standardowe spojrzenie na rolę małżeństwa i życia w pojedynkę

Uczęszczałem do dwóch doskonałych seminariów teologicznych i regularnie brałem udział w najlepszych chrześcijańskich konferencjach dla liderów, jakie odbywały się w Stanach Zjednoczonych. Ani razu nie zastanawiano się tam, jak pogodzić życie małżeńskie lub bezżeństwo z rolą lidera. Może zdarzyło się, że któryś z mówców zachęcił małżonków do pójścia na randkę, spędzenia miłego wieczoru z dziećmi czy dobrego zaplanowania wakacji, ale nic poza tym. Nie poruszano tematu seksualności, może poza okazjonalnym ostrzeżeniem, żeby "nie robić tego poza małżeństwem". Zakładano na przykład, że liderzy wiedzą, jak zbudować życiodajną relację seksualną z małżonkiem. W zasadzie nie zadawano sobie też trudu, żeby w wydarzeniach dla liderów uwzględnić udział małżonków. Niepisany przekaz na temat małżeństwa i bycia liderem, jaki przez te lata się we mnie uformował, brzmiał mniej więcej tak: Pete, szukaj najpierw królestwa Bożego. Buduj Kościół, a wszystko inne będzie ci dodane. Również błogosławione małżeństwo i rodzina. Potrzeba ci stabilnego małżeństwa (lub życia w pojedynkę), aby prowadzić silną, stabilną służbę.

Nic więc dziwnego, że przede wszystkim pragnąłem się stać nowatorskim pastorem na czele rozwijającej się służby. Dopóki nie miałem romansu, nie siedziałem w pornografii ani nie miałem żony, która publicznie by się na mnie skarżyła lub groziła, że mnie porzuci, wszystko było w porządku. Ta sama zasada dotyczyła liderów­-singli. Moralnie trzymaj poziom, ale pamiętaj, że twoim zasadniczym priorytetem jest budowanie służby i rozszerzanie królestwa Bożego.

Jeśli liderom będącym w związku małżeńskim oferowano niewiele, to singlom jeszcze mniej. Rzadko kiedy, o ile w ogóle, wspominało się o tym, że można powiązać życie w pojedynkę ze służbą lidera. Z tej ciszy sączyło się jednak niezbyt subtelne przesłanie: Twoja służba byłaby szersza i skuteczniejsza, gdybyś się ożenił / wyszła za mąż. Bywały przypadki, że na liderów­-singli patrzono podejrzliwie, a między słowami przewijało się pytanie: Co jest z tobą nie tak, skoro nadal jesteś singlem?

Wśród chrześcijańskich liderów standardem jest dziś następujące myślenie o małżeństwie i życiu w pojedynkę:

Najwyższym priorytetem jest budowanie efektywnej i udanej służby, która ma objawiać miłość Jezusa światu. Realizacja tego celu pochłania znaczną część naszego czasu i energii. Małżeństwo lub życie w pojedynkę jest ważne, ale na liście priorytetów zajmuje drugie miejsce. Więź lub jedność lidera z Jezusem przebiega w oddzieleniu od jego więzi z małżonkiem (jeśli jest w związku małżeńskim) lub bliskimi przyjaciółmi i rodziną (jeśli jest singlem). To, w jaki sposób decyzje dotyczące służby wpłyną na małżeństwo lidera lub jego życie jako singla, ma drugorzędne znaczenie. Liderzy muszą się jak najwięcej szkolić i wyposażać, aby podnosić swoje umiejętności przywódcze. Szkolenia i wyposażenie do małżeństwa lub życia w pojedynkę powinny mieć miejsce w przypadku problemów lub kryzysu. Chrześcijańscy liderzy muszą mieć zdrową doktrynę i znać podstawy teologii, ale nie mogą być ekspertami we wszystkim. Można się zajmować teologią małżeństwa, życia w pojedynkę czy seksualności, ale jest wiele tematów bardziej podstawowych, które należałoby poznać i zrozumieć. Chrześcijańscy liderzy nie powinni się nadmiernie troszczyć o małżeństwo lub życie w pojedynkę członków swojego zespołu. Zwłaszcza starsi liderzy powinni potrafić zadbać o te aspekty swojego życia, zanim awansują na wyższy stopień przywódczy.

Wyraziłem się bez ogródek, ale czy któraś z tych perspektyw nie wydaje ci się znajoma? Czy choć po części nie rozpoznajesz w nich swoich automatycznych przekonań?

We wspólnotach chrześcijańskich zaznacza się tak wyraźny rozdźwięk pomiędzy pełnieniem roli lidera a realizowaniem powołania do małżeństwa lub życia w pojedynkę - i powszechnie uznaje się to za coś "normalnego" - że tylko potężna teologiczna wizja dana od Boga może odwrócić i naprawić ten niebezpieczny stan rzeczy. Aby jednak wprowadzić w życie tę nową wizję, musimy zrozumieć, jak wyraża się ona w praktyce - jak przemeblować nasze życie i rolę lidera, aby móc prawdziwie opierać swoje przywództwo na małżeństwie lub życiu w pojedynkę.

Przywództwo wypływające z małżeństwa

W 1996 roku, kiedy zaczęliśmy z Geri szukać informacji o tym, jak małżeństwo wiąże się z przywództwem, ze zdumieniem odkryliśmy, jak mało miejsca poświęca zagadnieniu małżeństwa, a zwłaszcza seksualności, myśl teologiczna. Coraz bardziej pogłębialiśmy naszą więź małżeńską i seksualną, ale bardzo chcieliśmy zidentyfikować i zrozumieć różnice pomiędzy małżeństwem chrześcijańskim a świeckim - szczególnie w odniesieniu do liderów. Z czasem określiliśmy trzy fundamentalne cechy, na których, jak sądzimy, musi się opierać małżeństwo lub życie w pojedynkę zdrowego emocjonalnie chrześcijańskiego lidera.

Prześledzimy te cechy oddzielnie dla obu grup, rozpoczynając od małżeństwa. Jeśli pragniesz, aby twoje przywództwo wypływało z małżeństwa, to właśnie małżeństwo - nie przywództwo - musisz uznać za swoją główną ambicję, największą pasję i najgłośniejsze ewangeliczne przesłanie.

Małżeństwo to twoja główna ambicja

Słowo "ambicja" definiuje się jako "silne pragnienie osiągnięcia czegoś". Wygląda na to, że dobrze byłoby ją mieć. Każdy z nas ma ambicje takiego czy innego rodzaju. Ale w Kościele lubimy się od tego słowa dystansować. Kojarzy nam się ono negatywnie, z duchem rywalizacji lub "niewłaściwym współzawodnictwem" jednej z frakcji Kościoła, o czym pisał Paweł (Flp 1,17). Lecz ambicja może być też czymś pozytywnym, zwłaszcza jeśli wzbudza w nas chęć dążenia do tego co dobre, prawe i piękne.

Główną ambicją żonatego lidera lub zamężnej liderki nie może być prowadzenie Kościoła, organizacji czy zespołu, ale żarliwe kochanie małżonka. Musimy pielęgnować w sobie silne pragnienie ukazywania tego, co niewidoczne - miłości Jezusa do Kościoła - poprzez naszą miłość do współmałżonka. Będziemy wówczas liderami czerpiącymi z przeobfitego kielicha miłości. Innymi słowy, jeśli w naszej małżeńskiej relacji dajemy i przyjmujemy miłość, mamy tej miłości na tyle dużo, że możemy "oddawać" ją na zewnątrz. To dodatkowa porcja troski, więzi i poczucia dobrostanu, które otrzymujemy od siebie nawzajem30.

Kiedy jako chrześcijanie zawieramy związek małżeński, ślubujemy kochać małżonka wiernie, w wolności, owocnie i na zawsze. Z tej przysięgi powinna odtąd wypływać każda podejmowana przez nas decyzja. Powinny się na niej opierać tempo działania Kościoła czy organizacji, gdzie służymy, zobowiązania, jakich się podejmujemy, a także pasje, jakie postanawiamy z zaangażowaniem realizować. Krótko mówiąc, jeśli jesteś w małżeństwie, nie możesz dłużej żyć jak singiel. Dlaczego? Ponieważ ślubowałeś małżeństwo. Owszem, czasami trudno jest porozumieć się z małżonkiem, ale na dłuższą metę znacznie gorzej jest tego porozumienia nie szukać.

Oznacza to, że pierwszym punktem na twojej liście zadań jako lidera musi być życie w taki sposób, aby twoje postępowanie i wybory nieustannie zapewniały twojego małżonka o tym, że jest przez ciebie kochany i wart tej miłości. To, co dla niego ważne, staje się ważne również dla ciebie31. To znaczy, że codziennie po przebudzeniu zadaję sobie pytanie: Co jest dziś ważne dla Geri? Jak mogę być dziś dla niej obecny w sposób, który będzie odzwierciedlać miłość Jezusa?

W toku realizowania zadań związanych ze służbą, którą kocham - bycie pastorem w New Life, nauczanie na temat duchowości zdrowej emocjonalnie czy pisanie książek - zwykle bywam pochłonięty sobą i łatwo się rozpraszam. Ponieważ moją główną ambicją jest małżeństwo, stawiam sobie za cel priorytetyzowanie czynności, które w innym wypadku odkładałbym na później lub umniejszał, jak pójście z Geri na spacer w deszczowy dzień, wspólne ugotowanie zdrowego posiłku lub pomaganie w okołodomowych zadaniach. Wszystkie te zajęcia ostro kontrastują z tym, co obserwowałem zarówno w moim domu rodzinnym, jak i w modelach przywództwa z początków mojej służby. Nie przychodzą mi one ani łatwo, ani naturalnie. W rzeczywistości zmiany konieczne, aby prawdziwie oprzeć swoje przywództwo na małżeństwie, większości z nas nie przychodzą naturalnie. Tak wyglądała na przykład sytuacja mojego znajomego, który zakładał Kościół w pobliskim mieście.

Philip ciężko pracował i w ciągu pięciu lat założona przez niego wspólnota rozrosła się z dwudziestu pięciu do ponad trzystu członków. Problem polegał na tym, że Philip pracował po osiemdziesiąt, dziewięćdziesiąt godzin tygodniowo i było to już normą.

- Zaczynałem dzień około piątej rano - opowiadał mi pewnego popołudnia. - W niektóre noce spałem po trzy, cztery godziny. Nie było mnie w domu wieczorem co najmniej cztery, pięć razy w tygodniu. Zdarzały się tygodnie, kiedy byłem poza domem w każdy wieczór. Brałem urlop trzy razy w roku, ale tylko na tydzień, a w zasadzie od poniedziałku do piątku. - Philip głęboko westchnął. - Ponieważ byłem jedynym pastorem, musiałem wracać na niedziele, żeby stanąć za kazalnicą. Więc tak naprawdę nie były to żadne wakacje, bo i tak musiałem przygotowywać się do kazania. Zacząłem przybierać na wadze i kiepsko spałem. Moja żona była przekonana, że jej obowiązkiem jest współpracować z tym, co robi Bóg, więc nigdy na nic się nie skarżyła. Po położeniu dzieci spać większość wieczorów spędzała samotnie przed telewizorem.

Pewnego wieczoru w niedzielę, po wyjątkowo wyczerpującym weekendzie, Philip był wykończony i zrozpaczony. Przemawiał na weekendowych rekolekcjach, wygłosił kazania na dwóch nabożeństwach, zaprosił do domu na obiad nowych członków Kościoła i prowadził przeciągające się do późnych godzin wieczornych spotkanie z małżeństwem w kryzysie. Miał w głowie tylko jedną myśl: Chcę umrzeć. Nie chcę już dłużej żyć. Bóg w końcu zwrócił na siebie jego uwagę. W kolejnych dniach Philip po konsultacji z radą Kościoła zdecydował się na dwumiesięczny urlop. Tak rozpoczęła się jego podróż przez to, co nazywamy "duchowością zdrową emocjonalnie". Trzy lata później Philip tak mówi o swojej ­służbie i małżeństwie:

Jestem teraz w zdrowym miejscu, a wiem to między innymi dlatego, że kocham być mężem i ojcem bardziej niż być pastorem. Małżeństwo jest teraz dla mnie najistotniejszą służbą, zupełnie wbrew temu, co wpoiła mi moja koreańska kultura. Musiałem z tego powodu zwolnić tempo życia. Często odmawiam udziału w pozakościelnych konferencjach czy rekolekcjach. Nie ma mnie w domu wieczorem nie częściej niż raz, dwa razy w tygodniu. Susan i ja kładziemy dzieci spać przed dwudziestą pierwszą i mamy wieczór dla siebie. Z początku nie było łatwo - przez te wszystkie lata Susan odwykła od tego, że jestem w domu. Więc chociaż byłem na miejscu, nie wiedzieliśmy, co razem robić. Z czasem się tego nauczyliśmy.

Pojawił się jednak pewien opór ze strony Kościoła. Nie dalej jak w zeszłym tygodniu jedna z naszych liderek powiedziała: "Nigdy cię nie ma". Kiedy to usłyszałem, w pierwszym odruchu zacząłem się zastanawiać, czy aby nie powinienem więcej pracować. Potem przypomniałem sobie, że nadal pracuję ciężko, ale w porównaniu z tym, ile czasu spędzałem w Kościele wcześniej, można by to istotnie uznać za "nigdy". Myślę, że zaczynam rozumieć, co to znaczy opierać przywództwo na małżeństwie.

Jak wyznał Philip, najbardziej obawiał się, że wskutek zmiany Kościół się skurczy. Zdarzyło się coś zupełnie odwrotnego. Kościół dalej się rozrasta w stabilnym tempie. Różnica polega na tym, że teraz Philip z radością i satysfakcją pełni rolę pastora i lidera.

Małżeństwo to twoja największa pasja

Jak podaje "Oxford English Dictionary" pasja to "silna, w dużej mierze niekontrolowana emocja". Gdybyśmy to nie przywództwu, a małżeństwu oddawali się z największą pasją, wówczas małżeństwa chrześcijańskich liderów byłyby najbardziej zakochanymi parami w Kościele. Nasza pasja powinna więc koncentrować się nie na realizacji celów i osiągnięć związanych z przywództwem, a na naszym współmałżonku.

Myśląc o miłości małżeńskiej, zwykle podkreślamy takie jej atrybuty jak poświęcenie i lojalność. W rezultacie chrześcijańskie pary może i chodzą razem do Kościoła i wspólnie służą, ale nader często brakuje im podstawowego poczucia wzajemnego oddania i bliskości. To bardzo dalekie od upragnionej Bożej wizji małżeńskiego przymierza.

Bóg kocha nas wierną i wytrwałą miłością agape. Jednak przymierze miłości, jakie z nami zawarł, określa się często również greckim słowem eros, oznaczającym miłość, która znajduje wyraz w namiętności seksualnej. To znaczy, że Boża miłość do nas potrafi być ognista i pełna rozkoszy. Wszechmocny szaleje na naszym punkcie! Spójrz na poniższe przykłady wersetów, które opisują ten aspekt Bożej miłości względem nas:

Pan (...) uniesie się weselem nad tobą, odnowi [cię] swoją miłością, wzniesie okrzyk radości - So 3,17.

(...) Wybiegł naprzeciw niego, rzucił mu się na szyję i ucałował go [w gr. całował go wielokrotnie, przyp. aut.) - Łk 15,20.

Jakże cię mogę porzucić (...). Moje serce na to się wzdryga i rozpalają się moje wnętrzności - Oz 11,8.

(...) Jak Ty, Ojcze, we Mnie, a Ja w Tobie, aby i oni stanowili w Nas jedno - J 17,21.

Czy widzisz, z jaką pasją Bóg nas kocha?

To samo gorące zaangażowanie powinno być widoczne w każdym chrześcijańskim małżeństwie, szczególnie w małżeństwach liderów. Mamy kochać współmałżonków tak, jak kocha nas Bóg - z oddaniem i namiętnie. W ten sposób dajemy naszym zespołom oraz odbiorcom służby modelowy przykład miłości Jezusa.

Dla wielu par okresem największej namiętności jest narzeczeństwo. Nie możemy przestać o sobie myśleć. Dniem i nocą zastanawiamy się, jak będziemy dawać siebie drugiej osobie. Pociąga nas ona seksualnie. Wychodzimy z egoizmu, żeby skupić się właśnie na niej. Ten rodzaj pasji nie musi wcale mijać z biegiem lat; przeciwnie - Bóg pragnie, żeby się pogłębiała i dojrzewała. Można ją w zasadzie uznać za centralny punkt naszego powołania do małżeństwa. Ma ona wskazywać na coś poza nami, dawać ludziom wyobrażenie o tej samej namiętnej miłości, jaką Bóg ukochał świat.

Niestety u większości par pasja namiętności po ślubie zamiera, zwłaszcza jeśli jedno z małżonków jest pochłonięte zadaniami wynikającymi z roli lidera. Niewielu z nas nauczono, jak wieść namiętne, kwitnące życie małżeńskie. Oczekujemy, że wydarzy się to naturalnie. Ale tak się nie dzieje. Ta sfera wymaga pielęgnowania32. Pozostaje więc pytanie, jak to robić? Jak pielęgnować pełne pasji małżeństwo, zwłaszcza w kontekście przywództwa?

Mogę wskazać trzy rzeczy, które pozwoliły mnie i Geri uczynić małżeństwo, a nie służbę, naszą największą pasją. Są to: modlitwa o namiętność, pielęgnowanie namiętności jako element intencjonalnej praktyki duchowej oraz afirmowanie się nawzajem.

Modlimy się o więcej pasji i namiętności. Geri i ja regularnie się modlimy, razem i oddzielnie, o więcej pasji i namiętności. Początkowo próbowałem utrzymywać namiętność na wysokim poziomie o własnych siłach, ale okazało się to niemożliwe. Modlitwa uwolniła w naszym małżeństwie moc Ducha Świętego, a to wiele zmieniło. Aby oprzeć się pokusie apatii w tej kwestii, potrzebujemy mocy spoza nas samych. Prosimy Boga o łaskę życia w miłości33 na co dzień i dążymy do tego, żeby być dla siebie obecnymi, tak jak Pan jest obecny dla nas. Modlitwa zmieniła tutaj wszystko.

Poprzez nią Duch Święty sprawia, że przez cały dzień myślimy o sobie nawzajem. Modlitwa utrzymuje również nasze skupienie na Bożym sercu i Jego miłości dla świata. Modlimy się, aby inni, dostrzegając naszą gorącą miłość, doznawali olśnienia i mówili: "Wow, to właśnie tak Jezus mnie kocha!".

Pielęgnowanie namiętności jest elementem naszej intencjonalnej praktyki duchowej. Dbamy o to, aby nagość oraz fizyczne zjednoczenie były naszą praktyką duchową oraz wyrażały to, że małżeństwo jest naszym pierwszym i najważniejszym powołaniem. Staramy się codziennie przeznaczyć dwadzieścia minut, żeby przytulać się nago i nie czuć przed sobą wstydu (Rdz 2,25). Celem nie jest stosunek seksualny. Chcemy po prostu być ze sobą namiętnie połączeni - na płaszczyźnie fizycznej, duchowej, emocjonalnej i intelektualnej.

Ta dwudziestominutowa praktyka duchowa przyczynia się również do podtrzymywania pociągu seksualnego między nami. Małżeństwo różni się od każdej innej relacji. Jesteśmy kimś więcej niż przyjaciółmi podzielającymi podobne wartości. Jesteśmy kimś więcej niż współpracownikami w Chrystusie. Tym, co nadaje swoisty charakter naszemu małżeństwu, jest relacja seksualna. Intencjonalnie "kochamy się" poza sypialnią (czuły dotyk, przemyślane gesty, podarunki bez okazji, atrakcyjny ubiór), jak i w niej. Ta praktyka przytulania się skóra do skóry przelewa się na całe nasze życie, przenikając każdy nasz dzień i wszystkie aktywności.

Czy zawsze wszystko udaje nam się w stu procentach? Nie. Nasze rytmy bywają zakłócane na przykład przez rodzinne wyjazdy, wakacje, choroby czy głoszenie na wyjazdowych konferencjach. Mimo to mając małżeństwo (nie służbę) postawione jasno na pierwszym miejscu jako główną pasję i namiętność, to o nim w naturalny sposób ciągle myślimy i mamy je w sercu.

Rozmawiamy o namiętności, planujemy namiętność i modlimy się o namiętność. A do wszystkich naszych myśli na ten temat oraz regularnej dwudziestominutowej dyscypliny nagości dodajemy ostatnią ważną praktykę - afirmację.

Intencjonalnie afirmujemy się nawzajem. Podczas naszej duchowej praktyki regularnej nagości intencjonalnie się afirmujemy. Ponoć dostajesz to, czego się spodziewasz - jeśli spodziewasz się błędów, znajdziesz błędy; jeśli spodziewasz się piękna, znajdziesz piękno. Regularna, szczera afirmacja to jeden z najcenniejszych darów, jakim jeden małżonek może obdarzyć drugiego. Kiedy dostrzegamy w drugiej osobie dobro i piękno oraz wypowiadamy nad nią płynące z serca słowa życia, stajemy się dla niej jak Bóg w ludzkiej skórze. Afirmacja goi rany, zakrywa wstyd i komunikuje to, jak patrzy na nas Pan - jak na kogoś nieskończenie cennego i godnego miłości. Z drugiej strony nieprzerwany strumień krytyki wysysa życie z nas i naszej relacji. To jeden z największych zabójców pasji i namiętności.

Kiedy intencjonalnie mówię Geri, co widzę w niej atrakcyjnego - pod kątem fizycznym, emocjonalnym, duchowym i relacyjnym - to nie tylko ja sam postrzegam ją inaczej, ale i ona czuje, że jest bliżej mnie i może czuć się bezpieczna. Kiedy Geri kieruje do mnie słowa afirmacji, staję niekiedy przed wielkim wyzwaniem, ponieważ w moim domu rodzinnym zdarzało się to nad wyraz rzadko. Bóg jednak wykorzystuje jej słowa, żeby przypomnieć mi treść Ewangelii i wskazać, jak On sam na mnie patrzy. Intencjonalna afirmacja współmałżonka - na przekór temu, że lepiej niż ktokolwiek inny znamy wszystkie jego wady - to jeden z najcenniejszych darów, jaki możesz mu podarować. Co więcej, nadzwyczajnie przyczynia się ona do budowania jeszcze większej namiętności między wami.

Bóg wie, że najlepiej funkcjonujemy w sprzyjającej atmosferze wzajemnej pasji. Jesteśmy wówczas bardziej hojni, bardziej cierpliwi i bardziej wybaczający. Nie możemy się sobą nacieszyć, a świat widzimy w pełnym spektrum jego barw, nie tylko w czerni i bieli.

Małżeństwo to twoje najgłośniejsze ewangeliczne przesłanie

Większość chrześcijańskich liderów sądzi, że najgłośniejsze przesłanie, jakie głosimy światu, wychodzi z naszych ust lub też wynika z naszej służby dla ludzi w imieniu Jezusa. We wczesnych latach służby byłem przekonany, że moim najgłośniejszym ewangelicznym przesłaniem jest zakładanie Kościołów i głoszenie kazań.

Kiedy mówię, że to małżeństwo jest najgłośniejszym ewangelicznym przesłaniem, mam na myśli to, iż chrześcijańskie małżeństwo wskazuje na coś poza nim samym i znacznie ważniejszego niż ono - na Chrystusa. W takim ujęciu małżeństwo jest znakiem i cudem. Przemianę wody w wino uznaje się za pierwszy nadprzyrodzony znak wykonany przez Jezusa. Cud ten daje nam do zrozumienia, że Jezus­-Mesjasz jest najlepszym winem zachowanym aż do wypełnienia się czasów. W Kanie wydarzyło się znacznie więcej niż tylko przemienienie wody w wino. Cud miał wskazać, że Jezus jest tym szczególnym winem, które nigdy się nie kończy, które zawsze gasi pragnienie i które teraz przeobficie przelewa się ponad krawędzią kielicha.

Apostoł Paweł dokonuje podobnego spostrzeżenia, wygłaszając swoje być może najważniejsze oświadczenie na temat małżeństwa:

Dlatego opuści człowiek ojca i matkę, a połączy się z żoną swoją, i będą dwoje jednym ciałem. Tajemnica to wielka, a ja mówię: w odniesieniu do Chrystusa i do Kościoła

(List do Efezjan 5,31-32).

W rozumieniu Pawła ziemskie małżeństwo to coś więcej niż tylko związek umożliwiający dwojgu ludziom posiadanie dzieci i czerpanie radości z życia. To również coś więcej niż fundament naszej służby. Apostoł widzi w małżeństwie rodzaj znaku i cudu - w dwóch różnych wymiarach. Jak wspomniałem wcześniej, miłość małżeńska uwidocznia to, jak Bóg ukochał świat - bezgranicznie, wiernie, w wolności i owocnie. Ziemskie małżeństwo wskazuje na nasz cel w wieczności, kiedy to w doskonały sposób zjednoczymy się w Jego miłości i znajdziemy w niej ostateczne spełnienie. Apostoł Paweł postrzega ziemskie małżeństwo jako proroczy znak uczty weselnej Baranka (Ap 19-22). To dlatego Jezus powiedział, że w niebie nie będzie małżeństw. Kiedy już tam trafimy, nie będziemy potrzebowali znaku (Mt 22,30) - wypełnimy nasze przeznaczenie, małżeństwo z Chrystusem, i będziemy przez całą wieczność ucztować na weselu Baranka.

Co to zatem oznacza w praktyce? Jak chrześcijański przywódca ma uczynić małżeństwo swoim najgłośniejszym ewangelicznym przesłaniem?

Kiedy przestałem myśleć, że jestem liderem, który jest przy okazji również mężem, a zacząłem patrzeć na przywództwo jako rolę wyrastającą z mojego powołania do małżeństwa, zmieniło się kilka rzeczy. Zacząłem postrzegać siebie nie jako pastora Pete'a, ale przede wszystkim jako męża Geri. Przyjąłem Boże wezwanie, aby być dla Geri "Bogiem w ludzkiej skórze", co oznacza, że jestem dla niej obecny i odpowiadam na jej potrzeby tak jak na potrzeby własnego ciała. Zmieniła się moja definicja przywództwa: nie chodzi już tylko o rozwijanie Kościoła, ale o pielęgnowanie pełnego pasji małżeństwa, które swoim błogosławieństwem rozlewa się na cały świat. Teraz, kiedy mocniej doświadczam głębokiej miłości Geri do mnie i jej radości ze mnie, zanikła we mnie potrzeba udowadniania poprzez osiągnięcia w służbie, że jestem godzien miłości. Jednym z nieśmiałych pierwszych kroków tej nowej podróży było przebudowanie priorytetów. Teraz na szczycie mojej listy plasują się następujące zajęcia:

spędzanie czasu sam na sam z Bogiem (zapisuję, kiedy i co z duchowych praktyk będę w danym tygodniu robić); inwestowanie czasu w moje małżeństwo z Geri (zapisuję, kiedy i co konkretnie będę w danym tygodniu robić); wszystkie inne zadania związane z Kościołem New Life (przygotowywanie kazań, spotkania z pracownikami, przygotowanie do spotkań z radą itp.).

To, że małżeństwo stało się naszym najgłośniejszym ewangelicznym przesłaniem, nie oznacza, że Geri i ja nagle zaczęliśmy wszystko robić razem. Nigdy tak nie było i nadal nie jest. Ale z chwilą gdy postanowiłem w sercu, że to, co ważne dla Geri, będzie też ważne dla mnie, wiele się zmieniło. Największą chyba zmianą we mnie samym było to, że zacząłem być bardziej świadom Geri i bardziej dla niej obecny, zwłaszcza na nabożeństwach New Life. W przeszłości, kiedy przychodziliśmy na niedzielne nabożeństwo, niewiele myślałem o Geri i nie dotykałem jej, jeśli znalazła się w pobliżu. Bardziej liczyli się dla mnie ludzie, którym przyszedłem służyć. Początkowo musiałem podejmować świadomy wysiłek, żeby przejść na drugą stronę sali i otoczyć Geri ramieniem, złapać ją za rękę w środku uwielbienia albo przytulić ją w korytarzu po nabożeństwie. Dziś szukanie Geri w tłumie jest dla mnie czymś naturalnym, przedłużeniem naszej jedności i miłości. Ona to uwielbia, a ku mojemu zaskoczeniu zauważają to też inni. Z radością dostrzegam, że poprzez nasze małżeństwo publicznie ogłaszamy ludziom miłość Chrystusa, nawet jeśli ani przez chwilę nie stoję za kazalnicą.

Nie będzie przesadą stwierdzenie, że były to drastyczne zmiany, które zmusiły mnie do ukierunkowania najlepszej porcji mojej przywódczej energii nie na bycie pastorem, ale na nasze małżeństwo. Inwestowanie w małżeństwo stało się sednem mojego przywództwa w Kościele New Life, a nie jedynie do niego dodatkiem. Pomogło mi to również lepiej zrozumieć, co to znaczy być liderem, którego przywództwo wypływa z życia w pojedynkę.

Przywództwo wypływające z życia w pojedynkę

Jeśli Kościół ma dojrzeć do wszystkiego, co zamierzył dla niego Bóg, nie mniej niż ugruntowanej duchowości związanej z powołaniem do małżeństwa potrzeba nam bogatej duchowości związanej z powołaniem do życia w pojedynkę. Zanim jednak odkryjemy, co to znaczy być liderem bazującym na życiu w pojedynkę, muszę wspomnieć o pewnych ograniczeniach, jakie na mnie ciążą w związku z tym zagadnieniem.

Przede wszystkim nie jestem singlem. Chociaż w wieku od dziewiętnastu do dwudziestu ośmiu lat zachowywałem celibat, jestem pastorem, który już od trzydziestu jeden lat ma żonę. Nigdy nie doświadczyłem trudów i zawiłości charakteryzujących wieloletnią służbę osób żyjących w pojedynkę. Nie wiem, jak to jest, kiedy ludzie są wobec ciebie podejrzliwi lub traktują cię jak obywatela drugiej kategorii, bo jesteś singlem. Wywodzę się też z protestanckiej tradycji, która w przeważającej części nie wykształciła biblijnej teologii życia w pojedynkę, nie mówiąc już o jej praktycznym zastosowaniu w Kościele. I choć przez wiele lat badałem temat chrześcijańskiego życia w pojedynkę oraz rozmawiałem z wieloma singlami o ich doświadczeniach, mam pełną świadomość, że wielu rzeczy jeszcze nie wiem.

Pomimo tych ograniczeń piszę o singlach, żeby podjąć istotną i niezwykle potrzebną dyskusję na ten temat w obrębie Kościoła. Mam szczerą nadzieję, że liderzy żyjący w pojedynkę otrzymają zielone światło i zajmą należne im miejsce w strukturach przywódczych Kościoła, zaś liderzy żyjący w małżeństwie zaczną okazywać znacznie większe wyczucie co do problemów i zmartwień, z jakimi mierzą się single, tak abyśmy razem, ręka w rękę, mogli działać na rzecz Chrystusa w świecie.

Powiedziawszy o swoich ograniczeniach, mogę teraz bez wahania stwierdzić, że jeśli pragniesz być liderem mającym silne oparcie w życiu w pojedynkę, musisz zrobić trzy rzeczy. Powinieneś świadomie określić, do jakiego rodzaju bezżeństwa powołał cię Bóg, uczynić ze zdrowego życia w pojedynkę (nie służby) swoją główną ambicję oraz sprawić, że życie w pojedynkę stanie się twoim najgłośniejszym ewangelicznym przesłaniem.

Świadomie określ, do jakiego rodzaju bezżeństwa powołał cię Bóg

Coraz więcej liderów ciała Chrystusa jest dziś singlami. Do niedawna terminem "singiel" określało się niemal wyłącznie młodych dorosłych, którzy jeszcze nie zawarli związku małżeńskiego. Dzisiaj równie dobrze można nazwać singlem czterdziestoletniego ojca po rozwodzie, sześćdziesięciopięcioletnią wdowę i trzydziestolatka, który decyduje się złożyć śluby celibatu. To oznacza, że istnieje coraz większa grupa chrześcijańskich liderów, którzy muszą świadomie określić, czy ich powołaniem jest ślubować celibat, czy zachowywać go tylko czasowo34.

Śluby celibatu

Dziś większość osób, które ślubowały celibat, służy w zakonach i parafiach Kościoła katolickiego i prawosławnego. Smuci mnie, że tak niewiele mówi się o ślubach celibatu w Kościołach protestanckich i tak rzadko uznaje się celibat za pełnowartościowe powołanie35. Powoli się to jednak zmienia. Przez ostatnich dwieście lat daje się zaobserwować swoiste odrodzenie biblijnego nauczania o ślubach celibatu i powrót do tej praktyki w Kościołach protestanckich na całym świecie36.

Pierwszy wspomniał o tego rodzaju zobowiązaniu sam Jezus, i to w czasach i kulturze, które miały prawo uznać to za szokujące. W historii i kulturze Żydów, a nawet w ówczesnym starotestamentowym nauczaniu, nie było w zasadzie miejsca dla osób, które celowo decydowałyby się na życie w pojedynkę37. Małżeństwo było do tego stopnia wpisane w życie każdego żydowskiego mężczyzny, że język hebrajski nie znał słowa "kawaler". Część rabinów nauczała, że jeśli ktoś w wieku dwudziestu lat nadal nie ma żony, grzeszy. Przedłużanie linii genealogicznej przez najstarszego syna było kwestią życia i śmieci. Żydowskiej rodziny nie mogło spotkać nic gorszego niż wygaśnięcie rodowej linii38. Presja na małżeństwo, wywierana przez rodzinę, synagogę i kulturę, była niewyobrażalna. Pamiętajmy o tym, czytając następujące słowa Jezusa:

On zaś im odpowiedział: Nie wszyscy to pojmują, lecz tylko ci, którym to jest dane. Bo są niezdatni do małżeństwa, którzy z łona matki takimi się urodzili; i są niezdatni do małżeństwa, których ludzie takimi uczynili; a są także bezżenni, którzy ze względu na królestwo niebieskie sami zostali bezżenni. Kto może pojąć, niech pojmuje!

(Ewangelia św. Mateusza 19,11-12; wyróżnienie autora)

Jezus im odpowiedział: Jesteście w błędzie, bo nie znacie Pism ani mocy Bożej. Przy zmartwychwstaniu bowiem nie będą się ani żenić, ani za mąż wychodzić, lecz będą jak aniołowie Boży w niebie.

(Ewangelia św. Mateusza 22,29-30; wyróżnienie autora)

Ludzie z różnych powodów "niezdatni do małżeństwa" czy też, w innym tłumaczeniu, eunuchowie (Mt 19,12), to nie tylko mężczyźni poddani kastracji, ale każda osoba, która postanawia nie wchodzić z nikim w relacje seksualne. Jezus najpierw uwzględnia, że istnieje celibat ze względu na niepełnosprawność fizyczną lub kastrację, a potem wyodrębnia zupełnie nową kategorię osób - tych, które wyrzekły się małżeństwa "ze względu na królestwo niebieskie". Oto prawdziwa definicja ślubów celibatu.

Osoby ślubujące celibat otrzymują charyzmat, nadprzyrodzone Boże uzdolnienie udzielone określonym mężczyznom i kobietom, którzy dzięki temu mogą podarować światu ten szczególny rodzaj służby39. Z wolnej woli postanawiają oni oddać samych siebie jako wyłączny i dożywotni dar dla Chrystusa. W ten sposób pomijają tymczasowy znak ziemskiego małżeństwa, aby móc już teraz pełniej uczestniczyć w niebiańskiej rzeczywistości, na jaką małżeństwo wskazuje - w wiecznych zaślubinach z Chrystusem.

W Ewangelii św. Mateusza Jezus jasno stwierdza, że jedynie niewielu otrzymało takie powołanie: "Nie wszyscy to pojmują, lecz tylko ci, którym to jest dane" (Mt 19,11). Chociaż więc nie ma ich wielu, znajdziemy takich liderów w naszych Kościołach i służbach. Być może i ty należysz do tego wąskiego grona. Jeśli rozważasz życie w celibacie, zachęcam cię, udaj się z wizytą do wspólnoty zakonnej niedaleko twojego miejsca zamieszkania i spotkaj się z mężczyznami i kobietami, którzy podjęli decyzję o złożeniu ślubów celibatu. Wysłuchaj ich historii i dowiedz się, jak rozpoznali to powołanie. Na ogół, przynajmniej w tych najlepiej mi znanych wspólnotach zakonnych, proces rozpoznawania powołania trwa od pięciu do siedmiu lat i dopiero po tym okresie ślubuje się dożywotni celibat. Jedna z naszych byłych liderek w New Life jest właśnie w trakcie takiego procesu w jednej ze wspólnot zakonnych.

Jeśli jesteś singlem, ale nie czujesz powołania do dożywotniego celibatu, masz jeszcze jedną możliwość: celibat deklarowany, będący powołaniem większości żyjących w pojedynkę protestanckich liderów dzisiejszych czasów.

Deklaracja celibatu

Osoby deklarujące celibat decydują się zachowywać celibat przez cały okres bezżeństwa jako element swojego poświęcenia dla Chrystusa. Ja sam postanowiłem żyć w celibacie przez okres dziewięciu lat, od dziewiętnastego do dwudziestego ósmego roku życia. Pragnąłem być w pełni oddany Chrystusowi i nie chciałem, aby rozpraszała mnie jakakolwiek relacja. Chciałem duchowo wzrastać i służyć Chrystusowi. Pragnienie małżeństwa zauważyłem u siebie w wieku dwudziestu siedmiu lat. Zadałem sobie wówczas pytanie: "Która ze znanych mi kobiet jest najbardziej Boża? Która poszłaby za Jezusem, nawet gdybym ja przestał za Nim iść?". Odpowiedź była prosta: Geri, moja dobra przyjaciółka i długoletnia współpracowniczka w InterVarsity. Spotykaliśmy się przez cały następny rok, a resztę tej historii już znasz.

Geri, podobnie jak ja, po dwudziestce zdecydowała się na celibat, który trwał ostatecznie osiem lat. Tuż przed nawróceniem się zaręczyła. Z chęci oddania swojego życia Jezusowi przeszła przez bolesny proces zakończenia tamtego związku (dzięki Bogu!). Żyła całym sercem dla Jezusa, od czasu do czasu umawiała się na randki, służyła w Kościele i pracowała w szkole jako nauczycielka. W wieku dwudziestu sześciu lat rozpoczęła przygotowania do dwuletniego wyjazdu misyjnego do Tajlandii, ale ja poprosiłem, żeby się nad tym zastanowiła - gdyby została w Stanach Zjednoczonych, moglibyśmy rozeznać, co Bóg sądzi o naszej relacji. Geri odpowiadało wprawdzie życie singielki, ale była również otwarta na Boże plany dla swojego przyszłego życia.

Obojgu nam dobrze się żyło jako singlom, którzy idą za Jezusem i są liderami służby. Gdybyśmy zdecydowali się na dalsze życie w pojedynkę, niewątpliwie w kolejnych dekadach życia czekałyby nas nowe wyzwania. Znamy jednak wielu singli, którzy z powodzeniem przeszli przez różnego rodzaju życiowe zakręty i którym zawdzięczamy szersze spojrzenie na deklarowany celibat. Jedną z takich osób jest Sue.

Sue to utalentowana liderka i nauczycielka w New Life. Nauczała na rekolekcjach, otaczała pasterską opieką osoby w trudnej sytuacji życiowej, była mentorką dla zespołów i niezliczoną ilość razy udzielała naszej społeczności mądrych, adekwatnych do sytuacji porad. Tak mówi o swojej podróży życia:

Kiedy w wieku siedemnastu lat zostałam chrześcijanką, wyszłam z założenia, że kiedyś wyjdę za mąż. Jednocześnie wiedziałam, że moim pierwszym życiowym powołaniem jest kochać Boga i ludzi - miałam być kobietą kochającą. Kiedy więc skończyłam osiemnaście lat, kupiłam sobie pierścionek i wygrawerowałam na nim werset z Pieśni nad Pieśniami: "Jam miłego mego, a mój miły jest mój" (6,3). Miało mi to przypominać, że przede wszystkim należę do Chrystusa.

Nie czułam się powołana do dożywotniego celibatu. Miałam nadzieję, że w końcu spotkam kogoś, z kim spędzę resztę życia. Byłam kiedyś w poważnym związku, ale on czuł powołanie do służby w Afryce (ja nie), więc nasze drogi się rozeszły. I chociaż początkowo nie miałam w planie celibatu, zdecydowałam się na niego.

Teraz mam sześćdziesiąt cztery lata i bardzo spełnione życie. W mojej pracy terapeutki pomagałam zarówno małżeństwom, jak i singlom. Czuję też, że mam wiele dzieci - nie biologicznych, ale ludzi, w których przez te lata tchnęłam moje życie. Daje mi to wielką radość i satysfakcję.

Nie czuję, żeby cokolwiek mnie ominęło. W zasadzie czuję się ogromnie błogosławiona. Ponieważ jestem singielką, miałam możliwość zaangażować się w wiele spraw, które w innym wypadku musiałabym odpuścić. Nie mam również złudzeń co do tego, że małżeństwo może być lekiem na samotność. Samotność jest wpisana w człowieczeństwo. To zaproszenie do głębszego otwarcia serca na Boga. Nie oznacza to jednak, że mamy wieść życie pustelnicze.

Nawet w okresie, kiedy przez dziesięć lat mieszkałam sama, stawiałam sobie za cel często zapraszać do siebie ludzi (singli, małżonków i całe rodziny). A przez ostatnie trzydzieści cztery lata dzielę życie z Bonnie, moją przyjaciółką i współlokatorką. Społeczność jest bardzo istotną częścią życia mojego i naszego wspólnego. Wierzę, że Kościół jest społecznością. Jesteśmy Bożą rodziną. Nie ma powodu, żeby ktokolwiek z nas był samotny. Bonnie i ja mamy swoje odrębne życia, ale też życie wspólne.

Moje przesłanie do singli brzmi: Nie żyj tak, jakbyś na coś czekał. Prowadź najbardziej spełnione i radosne życie, jakie możesz.

W historii Sue podoba mi się bardzo wiele rzeczy - jej zrozumienie samotności jako elementu kondycji człowieka, jej gościnność, bliskie przyjaźnie, a zwłaszcza jej gotowość do zaakceptowania celibatu, którego początkowo nie miała w planie. Osoby, które znają Sue, wiedzą też, że jedną z jej najpiękniejszych cech jest intencjonalność i radość jako liderki będącej jednocześnie singlem. Rozlewa się to na wszystkich w jej otoczeniu i prawdziwie odzwierciedla miłość Jezusa.

Dla większości singli podjęcie decyzji o życiu w pojedynkę w celibacie nie jest jednak łatwą decyzją. Emily, luźno związana z Kościołem misjonarka, przez ostatnie trzydzieści lat pracuje ze studentami i trenuje pracowników. Kiedy poprosiłem, żeby opowiedziała mi o swojej świadomej decyzji prowadzenia życia w pojedynkę, otrzymałem taką odpowiedź:

Świadoma decyzja? Trudno tak to nazwać. Nie chciałam być singielką. Po prostu tak ułożyło mi się życie. Moje pytanie brzmiało: Co mam z tym zrobić? Nie chciałam siedzieć i czekać z założonymi rękami. Chciałam po prostu żyć.

Najtrudniej było po trzydziestce, bo byłam ciągle zapraszana na wesela i zastanawiałam się, co jest ze mną nie tak, że wciąż nie wyszłam za mąż. Ale kiedy skończyłam czterdzieści lat, to się zmieniło. W dniu urodzin napisałam w dzienniku: "Jakie są plusy tej sytuacji?". I wynotowałam osoby, w które mogłam zainwestować, ponieważ byłam singielką i miałam czas. Wypisałam trzysta osób! Po czterdziestce nastał dla mnie naprawdę wspaniały czas. Zmieniłam życie wielu osób na lepsze. To pozwoliło mi przetrwać okresowe trudności.

Kiedy skończyłam pięćdziesiąt dwa lata, nadal pragnęłam mieć partnera, towarzysza na dojrzałe lata życia, kogoś, kto po prostu przy mnie będzie. Próbowałam podchodzić do tego obojętnie - jak pisał św. Ignacy, trzymać moje pragnienie małżeństwa na otwartej dłoni, a nie w zaciśniętej pięści. W końcu powiedziałam: "Boże, nie będę się już o to więcej modlić. Ty wiesz, co mam w sercu. Mam już dosyć modlenia się o to. Od tej pory przyjmuję jako dar wszystko, co postanowisz mi dać: życie w pojedynkę lub małżeństwo". Potem się rozpłakałam, a były to łzy prawdziwego zadowolenia i rezygnacji.

Wtedy zdałam sobie w głębi serca sprawę, że moje pragnienie małżeństwa było zewnętrznym wyrazem wewnętrznego pragnienia Pana. Był to dla mnie kluczowy moment. Bóg doprowadził mnie do miejsca całkowitego zobojętnienia. Naprawdę zaczęło mi być obojętne, czy wyjdę za mąż, czy nie.

Historia Emily rzuca światło na trzy prawdy o intencjonalności w kwestii deklarowanego celibatu. Po pierwsze, Emily miała z Jezusem więź miłości bez względu na okoliczności. (Powiemy o tym więcej w następnym rozdziale). Po drugie, jej dochodzenie do świadomej decyzji było pewnym procesem. Poddanie się Bożej miłości i woli to nie wydarzenie jednorazowe. Emily odsłoniła przed nami bardzo ludzki proces, którego wszyscy doświadczamy, ilekroć nasza wola rozmija się z wolą Chrystusa. I w końcu powołanie do celibatu, tak jak każde inne, niesie ze sobą własny rodzaj cierpienia, którym w przypadku Emily Bóg się posłużył, aby jeszcze bardziej ukształtować w niej Jezusa.

Jeśli jesteś liderem­-singlem, mogłeś na własnej skórze doświadczyć tych prawd, chociaż przypuszczam, że nigdy nie nazwałeś tego powołaniem, bo nie dysponowałeś odpowiednimi ramami odniesienia. A może, tak jak w przypadku Sue i Emily, trudno było ci podjąć decyzję o celibacie? Na jakimkolwiek etapie teraz jesteś, świadomie decydując o swoim powołaniu i pozwalając Bogu to wykorzystać, zrobisz ważny krok w swojej podróży ku emocjonalnie zdrowemu przywództwu.

Zdrowe życie w pojedynkę to twoja główna ambicja

Jak pisałem we fragmencie dotyczącym małżeństwa, ambicja to "silne pragnienie osiągnięcia czegoś". Główną ambicją chrześcijańskich liderów żyjących w pojedynkę musi się stać inwestowanie w zdrowe życie singla, a nie prowadzenie Kościoła, organizacji czy zespołu. Podobnie jak liderzy w związku małżeńskim, single są powołani do przywództwa wypływającego z przeobfitej miłości - w tym przypadku miłości pochodzącej z ich relacji z Jezusem oraz z dawania i otrzymywania miłości w relacjach z bliskimi.

To oznacza, że będąc singlem i chcąc wykonywać pracę lidera, musisz przede wszystkim podjąć jasne postanowienie o pielęgnowaniu zdrowego życia w pojedynkę. Codziennie rano po przebudzeniu zadaj sobie pytanie: Co muszę dziś zrobić, żeby moje przywództwo wypływało ze zdrowego życia w pojedynkę dla Chrystusa? Jest to szczególnie ważne, ponieważ istnieje niepisana zasada mówiąca, że liderzy­-single powinni mieć więcej wolnego czasu niż małżonkowie. W rzeczywistości jest dokładnie na odwrót.

Dobrze to ujęła Myra, liderka grupy domowej, w swoim liście do pastora, który poprosił ją i innych singli z zespołu, aby zostali do późna w Kościele i pomogli sprzątać po rekolekcjach, podczas gdy reszta zespołu miała wrócić do domu, do mężów i żon:

Proszę, abyś nie umniejszał moich potrzeb. Moja sieć bliskich przyjaciół jest dla mnie równie ważna jak dla Ciebie żona. Chciałabym, żebyś traktował moją potrzebę odpoczynku i intymnej relacji z grupą bliskich przyjaciół równie poważnie, jak traktujesz swoją chęć spędzania czasu z żoną. Moi bliscy przyjaciele to osoby, które dał mi Bóg i utrzymanie zdrowych relacji z nimi wymaga ode mnie więcej, a nie mniej wysiłku. Dlaczego? Ponieważ nie czekamy na siebie nawzajem w domu, więc przychodzi nam to mniej naturalnie.

Gdyby zdrowe życie w pojedynkę nie było główną ambicją Myry, zapewne po prostu spełniłaby prośbę przełożonego i zrzuciła to na karb ceny przypisanej do roli lidera­-sługi, mimo że czułaby się osobiście dotknięta. Jeśli jednak zdrowe życie singla jest twoją główną ambicją, być może będziesz musiał się konfrontować z podobnymi sytuacjami i małą wrażliwością na szczególne wyzwania żyjącego w pojedynkę lidera. Nikt oprócz ciebie nie upomni się o twoje potrzeby w tym zakresie; musisz uprzejmie, ale w prawdzie wzywać innych do poszanowania tego aspektu twojej służby przywódczej. Ambicję tę da się realizować na trzy praktyczne sposoby: inwestować w dbałość o siebie na najwyższym poziomie, pielęgnować społeczność oraz praktykować gościnność.

Poświęć się dbałości o siebie na najwyższym poziomie. Włącz do swojego przywództwa silne rutyny i granice związane z dbałością o siebie. Biblijna zasada mówi: "Uważaj na siebie (...); w tych [sprawach] bądź wytrwały!" (1 Tm 4,16). Ponieważ wykonujesz zadanie związane z dbaniem o ludzi, koniecznie musisz dbać również o siebie. Najlepiej ujął to autor książek i pedagog Parker Palmer:

Stała się dla mnie jasna przynajmniej jedna rzecz: dbałość o siebie nigdy nie jest aktem egoistycznym - to po prostu wyraz dobrego zarządzania jedynym darem, jaki mam, czyli darem w postaci mojej osoby istniejącej na Ziemi po to, aby służyć innym. Ilekroć wsłuchujemy się w nasze najprawdziwsze "ja" i otaczamy je troską, jakiej ono potrzebuje, czynimy tak nie tylko z uwagi na siebie, ale też przez wzgląd na wielu innych, których życia dotykamy naszą obecnością40.

Aby dobrze zarządzać ograniczonym zasobem, jakim jesteś ty sam, koniecznie musisz rozeznać, które osoby, miejsca i aktywności napawają cię radością. Regularnie zadawaj sobie pytanie: Co mnie odnawia i zaopatruje moją duszę? Co mnie uszczęśliwia? Jeden z moich przyjaciół, Hector, jest singlem, który na moich oczach w ciągu dziesięciu lat przeszedł prawdziwą transformację w tym obszarze. Oto jego historia:

Co więc sądzę o tym, że mam czterdzieści jeden lat i jestem pierworodnym synem imigrantów bez żony? Cóż, chociaż nie jest to sytuacja, której ja i moi rodzice byśmy sobie życzyli, to jednak wolę być zadowolonym owocnym singlem trzymającym się blisko Jezusa niż niezadowolonym lub, co gorsza, nieszczęśliwym małżonkiem. Żyję pełnią życia i czerpię radość z relacji z moimi przyjaciółmi. Robimy razem to, co kochamy: gramy we frisbee, jeździmy na motocyklach po całym kraju, zakładamy grupki domowe, a nawet przeprowadzamy się piętnaście tysięcy kilometrów od Nowego Jorku, żeby wesprzeć misję. Chociaż nie pogniewałbym się, gdyby dane mi było doświadczyć życia w małżeństwie, to moje relacje - z rodzeństwem, siostrzenicami, rodzicami, najlepszymi kumplami, bliskimi przyjaciółmi, rodziną kościelną i kolegami z pracy - napawają mnie wdzięcznością i napełniają mój kielich tak, że się przelewa.

Jedną z rzeczy w życiu Hectora, która od lat robi na mnie największe wrażenie, jest szeroki wachlarz hobby i drobnych przyjemności, w jakie się angażuje, będąc singlem - od sportu, przez taniec, po jazdę na motocyklu. Czerpiąc z życia dużo przyjemności, nie tylko wyłamuje się ze swojej kultury, która uznaje pracę za najważniejszą wartość w życiu, ale też działa na przekór niefortunnemu przekonaniu panującemu w pewnych kręgach chrześcijan, że przyjemność i frajda to sprawy co najmniej podejrzane, o ile nie grzeszne. Jeśli chcesz świadomie dbać o siebie na najwyższym poziomie, dążenie do radości i szczęścia powinno stać się intencjonalnym elementem twojego życia i służby lidera.

Inwestuj w społeczność, pielęgnując relację z co najmniej jednym, dwoma towarzyszami twojej podróży. Bez względu na to, czy masz, czy nie masz małżonka, przywództwo bywa samotnym doświadczeniem. Samotność ta może być tym bardziej dotkliwa dla liderów­-singli, zwłaszcza tych mieszkających w pojedynkę. Jako Syn Boży, Jezus mógł zdecydować, że poprowadzi swoją służbę sam. Postanowił jednak otoczyć się dwunastoma apostołami. Blisko zaprzyjaźnił się również z rodzeństwem Marią, Martą i Łazarzem.

Niektórym liderom inwestowanie w społeczność przychodzi niejako naturalnie. Na przykład Hector ma w swoim życiu pięć ważnych relacji z mężczyznami, o których mówi "moje pięć filarów". To przyjaciele, z którymi nawiązał bliską więź na różnych etapach swojej podróży. Modli się o nich, jest na bieżąco z ich życiem, wie, że może być przy nich absolutnie szczery i zawsze, w dowolnym momencie, liczyć na ich radę. Sue jest z kolei bardzo intencjonalna w swojej relacji ze współlokatorką, Bonnie. Obficie to zaowocowało, zarówno w życiu prywatnym, jak i służbie przywódczej. Jednak dla Marka, czterdziestopięcioletniego pastora pomocniczego, który niedawno przeprowadził się do nowego miasta, nawiązanie bliskich przyjaźni nie było łatwe. Wysłuchajmy jego historii:

Wiem, że desperacko potrzebuję społeczności, lecz wszystko komplikuje fakt, że jestem pastorem i liderem. Kiedy wchodzę do pomieszczenia, zmienia się dynamika. Ludzie traktują mnie inaczej. Przez to trudno mi nawiązać szczere relacje. Zauważyłem również, że inni pracownicy Kościoła i członkowie rady - większość w związkach małżeńskich - czasami nie "łapią", z jakimi trudnościami mierzy się lider żyjący w pojedynkę. Sądzę więc, że moja rola częściowo polega na tym, aby edukować ich, jak ważne jest dla mnie zbudowanie społeczności niezwiązanej z pracą.

Wierzcie lub nie, ale to mój pies umożliwił mi poznanie wielu osób i nawiązanie nowych relacji. Regularnie, o ustalonych porach chodzę z nim na spacery do parku, więc mogę się zapoznać z osobami z sąsiedztwa. Codziennie wychodzę z biura o szesnastej, po drodze zabieram z domu psa i o szesnastej trzydzieści spotykam się ze znajomymi w parku.

Dzięki psu nie czuję się również samotny, kiedy wracam do pustego mieszkania. Nie czuję potrzeby zapełniania ciszy ogłupiającymi programami w telewizji czy innymi dźwiękami; dobrze czuję się z ciszą. Bycie przy moim psie i troszczenie się o niego przypominają mi o tym, że Boże stworzenie jest dobre i że pełne miłości relacje z innymi są ważne - nawet jeśli początkowo jest to tylko pies.

Historia Marka podkreśla unikalne wyzwania dotyczące bliskich relacji, jakie mogą się pojawić w określonych kontekstach związanych ze służbą. Jednak jego kreatywność, inicjatywność i wytrwałość w nawiązywaniu relacji sąsiedzkich - oraz gotowość budowania ich od samych podstaw - są modelowym przykładem tego, jak w prosty sposób Bóg może nas prowadzić w intencjonalnym budowaniu kręgu znajomych. Głębokie i autentyczne relacje nie rodzą się z dnia na dzień, lecz można je pielęgnować, tak aby z czasem zgromadzić wokół siebie bliskich towarzyszy swojej podróży życia.

Regularnie praktykuj gościnność. Zapraszaj do siebie na obiad szerokie grono osób - mężczyzn i kobiety, w związkach małżeńskich i singli, ludzi w różnym wieku. Możecie też umówić się na kawę na mieście.

Ponieważ Mark mieszka w małym mieszkaniu w centrum dużego miasta, nawiązał relację z właścicielem pobliskiego sklepiku z czekoladą. Regularnie organizuje tam spotkania dla piętnastu, dwudziestu osób: każdy płaci po dwadzieścia dolarów i może do woli częstować się drobnymi przekąskami i czekoladą. Mark zaprasza znajomych z parku, z Kościoła i ze swojego apartamentowca. Chociaż wymaga to od niego poświęcenia czasu i energii, spotkania doskonale łączą w sobie ideę dbałości o siebie i budowania społeczności. Dodatkowym plusem jest to, że Mark może błyszczeć w swoim nowym hobby, gotowaniu dobrego jedzenia, niezwiązanym z zawodem pastora.

Praktykowanie gościnności dla każdego będzie oznaczało coś innego. Sue regularnie zaprasza do domu stałe grono przyjaciół i członków Kościoła. Emily angażuje się w szereg aktywności stanowiących filary jej życia. Raz w tygodniu prowadzi grupę dla kobiet, co pół roku uczestniczy w rekolekcjach dla żon i singielek, a w każdą sobotę rano - o ile nie jest na wyjeździe - spotyka się na kawę z dobrą przyjaciółką. Te aktywności pozwoliły jej przyjąć do swojego życia wielu "zbłąkanych wędrowców". Możemy do gościnności podchodzić kreatywnie, co pozwoli nam łatwo włączyć ją w nasze unikalne potrzeby i okoliczności.

Życie w pojedynkę to twoje najgłośniejsze ewangeliczne przesłanie

Jak pisałem we fragmencie poświęconym małżeństwu, z perspektywy większości chrześcijańskich liderów tym, co najgłośniej przemawia do świata, są nasze słowa, ewentualnie służba dla ludzi w imieniu Jezusa. Ja jednak twierdzę, że naszym najgłośniejszym ewangelicznym przesłaniem jest małżeństwo lub życie w pojedynkę dla Chrystusa. Mam tu na myśli, że nasze powołanie wskazuje na coś większego niż ono samo, coś znacznie ważniejszego - na Jezusa. W tym sensie bycie singlem jest, podobnie jak małżeństwo, ­znakiem i cudem.

Bycie singlem jest znakiem i cudem na co najmniej dwa sposoby. Po pierwsze, jako lider żyjący w pojedynkę w celibacie zaświadczasz światu o wystarczalności i zupełności osoby Jezusa. Nie dzielisz się z nikim swoim ciałem. Nie sypiasz z przypadkowymi osobami. Dlaczego? Ponieważ jesteś zaślubiony Chrystusowi. Cała twoja osoba należy do Niego. Stanowi to fundament twojego życia i służby lidera. Twoje poświęcenie świadczy o realności tego, że Jezus jest chlebem, który nasyca - nawet wobec wszystkich wyzwań związanych z byciem liderem­-singlem. Każdego dnia, kiedy decydujesz się utrzymać taki stan rzeczy, twoje życie w pojedynkę staje się kontr­kulturowym, proroczym znakiem królestwa Bożego - dla Kościoła i dla świata.

Po drugie, jeśli jesteś liderem­-singlem, nigdy nie byłeś w związku małżeńskim i nie masz dzieci, stajesz się w szczególny sposób świadkiem zmartwychwstania. W tym sensie deklarowany celibat może być mniej oczywistym, ale nie mniej istotnym sposobem zwiastowania Ewangelii. Rodney Clapp ujmuje to następująco:

Chrześcijańscy single są więc radykalnymi świadkami zmartwychwstania. Zrzekają się prawa do potomstwa - jedynego gwaranta ich przetrwania po śmierci - w nadziei, że pewnego dnia całe stworzenie zostanie odnowione. Bycie chrześcijańskim singlem nie miałoby sensu, gdyby Bóg Jezus Chrystus nie miał być żywy i prawdziwy41.

Innymi słowy, nasza wiara w zmartwychwstanie umarłych daje nam wyjątkową perspektywę na ulotność i krótkotrwałość ziemskiego życia. Policzyliśmy nasze dni w obliczu wieczności (Ps 90,12), wiedząc, że dla Boga jeden dzień jest jak tysiąc lat. Trwamy w rzeczywistości tego, że Jezus żyje i my również będziemy z Nim żyć na wieki, w pełni, jako członkowie Bożej rodziny i społeczności świętych.

Jak jednak uczynić życie w pojedynkę najgłośniejszym ewangelicznym przesłaniem? Co to oznacza w praktyce dla chrześcijańskiego lidera będącego singlem? Oznacza rozszerzenie definicji udanego przywództwa, do której musimy dodać nową kategorię: zdrowe życie w pojedynkę dla Chrystusa. Naszym celem jest doświadczać głębokiej Bożej miłości do nas i radości z nas poprzez bliskich przyjaciół, społeczność i obfite dary, jakie spotykają nas w codziennym życiu. Podobnie jak osoby w związkach małżeńskich, musimy przeorganizować nasze życie i ustalić mniej więcej taki porządek priorytetów na cotygodniowej liście zdań:

spędzanie czasu sam na sam z Bogiem (zapisuję, kiedy i co z duchowych praktyk będę w danym tygodniu robić); inwestowanie czasu w kilka najbliższych relacji i społeczność (zapisuję, kiedy i co konkretnie będę w danym tygodniu robić); praktykowanie tego, co daje mi radość (np. piesze wycieczki, bieganie, sztuka, muzyka, kluby czytelnicze, taniec); wszystkie inne zadania związane z przywództwem (przygotowywanie kazań, spotkania z pracownikami, przygotowanie do spotkań z radą itp.).

Rozumiem, że koncepcja bycia liderem bazującym na życiu w pojedynkę (w ramach ślubów celibatu lub celibatu deklarowanego) może być dla ciebie nowa. Bez względu na to, czy przyjąłeś już Bożą wolę bezżeństwa dla twojego życia, czy też jesteś dopiero w trakcie tego procesu, zachęcam cię, abyś nie ustawał w swojej podróży i przyjął zaproszenie, które kieruję zarówno do małżonków, jak i singli.

Zacznij od małych kroków

Możesz być pewien jednego: Bóg chce wykorzystać twoje powołanie (do małżeństwa lub życia w pojedynkę), aby uczynić cię bardziej skutecznym liderem. Chce cię obdarzyć łaską ambicji, pasją do koncentrowania się na innych, siłą do priorytetyzowania dbałości o siebie, a także jasnością co do tego, w jaki sposób twoje życie i powołanie ma przekazywać światu przesłanie Ewangelii. Jednak decyzja o tym, aby przywództwo oprzeć na życiu w pojedynkę lub małżeństwie, jest z kategorii tych radykalnych, zarówno w ramach Kościoła, jak i poza nim. Jeśli zdecydujesz się pójść tą ścieżką i wdrożyć zmiany, niewątpliwie spotkasz się z oporem, a nawet jawnym sprzeciwem. Zachęcam cię więc, abyś zaczął od pokornego szukania Bożego prowadzenia na modlitwie. Modlitwa uwalnia moc Ducha Świętego i umożliwia rzeczy, które w innym wypadku byłyby niewykonalne. Proś Boga, aby:

dał ci wizję, jak możesz wykorzystać małżeństwo lub życie w pojedynkę, by stać się znakiem i cudem jasno wskazującym ludziom na Pana Jezusa Chrystusa; wzbudził u twojego małżonka (dla żonatych/zamężnych) lub bliskiego przyjaciela (dla singli) postawę otwartości, kiedy będziesz się z nim dzielić wizją na przywództwo bazujące na małżeństwie lub życiu w pojedynkę, oraz prosić go, aby ci w tym towarzyszył i cię wspierał; mocą Ducha Świętego pomógł ci kochać najbliższych w wolności, wiernie, owocnie i bezwarunkowo; w trakcie całego procesu zmiany udzielił ci łaski pozwalającej utrzymać głęboką więź z osobą Jezusa.

Być może zechcesz skorzystać z modlitwy, która pomoże ci zapoczątkować proces zmiany. Ja osobiście trzymam modlitwę za małżeństwa w portfelu i modlę się nią codziennie.

Modlitwa za małżeństwa

Panie, daj mi siłę, abym odpowiedział na Twoje wezwanie i był żywym znakiem Twojej miłości.

Niech moja miłość do ________ będzie taka sama jak Twoja miłość do niej/niego: żarliwa, niezmienna, intymna, bezwarunkowa i życiodajna.

Pozwól mi być obecnym dla ________, tak jak Ty jesteś obecny dla niej/niego, aby cały świat zobaczył, jak Twoja obecność przejawia się w naszej czułej miłości do siebie nawzajem.

Pomóż nam obojgu przebywać blisko Ciebie w ciele Chrystusa.

I nie przestawaj karmić naszej miłości Twoją miłością.

W imieniu Jezusa, amen42.

Modlitwa za singli

Panie, daj mi siłę, abym odpowiedział na Twoje wezwanie i był żywym znakiem Twojej miłości.

Niech moja miłość do innych odzwierciedla Twoją miłość do mnie; niech będzie lojalna, wierna, bezwarunkowa i życiodajna.

Pozwól mi być obecnym dla innych, tak jak Ty jesteś obecny dla mnie, aby cały świat zobaczył, jak Twoja obecność przejawia się w mojej czułej miłości do innych.

Pomóż mi przebywać blisko Ciebie w ciele Chrystusa.

I nie przestawaj karmić mojej miłości Twoją miłością.

W imieniu Jezusa, amen43.

Nie sposób oddzielić przywództwa opartego na małżeństwie lub życiu w pojedynkę od życia w więzi miłości z Jezusem. Nie staniemy się świadkami Chrystusa, dopóki nie przeorganizujemy naszego życia tak, aby przebywać głęboko w Nim. To oznacza, że musimy zwolnić tempo życia i ograniczyć aktywności, tak aby intencjonalnie pielęgnować nasze zjednoczenie z Jezusem. Naturalnie prowadzi nas to do tematu następnego rozdziału, jakim jest konieczność zwolnienia tempa w celu nawiązania więzi miłości.

Jak interpretować test na przywództwo wypływające z małżeństwa lub życia w pojedynkę?

Jeśli korzystałeś ze stwierdzeń ze stron 128-130 do oceny, czy twoje przywództwo wypływa z małżeństwa lub życia w pojedynkę, możesz posłużyć się poniższymi spostrzeżeniami, aby lepiej zrozumieć, w jakim miejscu się obecnie znajdujesz.

Jeśli wybierałeś głównie jedynki i dwójki, najprawdopodobniej nigdy dłużej się nie zastanawiałeś, co właściwie oznacza - w teorii i praktyce - opierać przywództwo na małżeństwie lub życiu w pojedynkę. Nie martw się. Nie jesteś sam. Jeśli ten rozdział zmusił cię do zrewidowania paradygmatów związanych z przywództwem, startujesz z doskonałego miejsca. Dowiedz się więcej o wspólnotach zakonnych, które poświęciły wiele uwagi zagadnieniom powołania do małżeństwa lub bezżeństwa. Postaraj się nie wprowadzać w swoim życiu i służbie żadnych raptownych zmian, proś natomiast Boga, aby pokazał ci najbliższy krok lub dwa.

Jeśli wybierałeś głównie dwójki i trójki, być może w pewnym stopniu opierasz swoje przywództwo na małżeństwie lub życiu w pojedynkę, ale nadal brakuje ci bogatej wizji teologicznej i praktycznego zastosowania prawd nazwanych w tym rozdziale. Być może pomogłoby ci studiowanie Biblii pod tym kątem. Porozmawiaj z członkami zgromadzeń zakonnych, którzy poświęcili wiele uwagi zagadnieniom powołania do małżeństwa lub bezżeństwa. Niech Bóg rozszerza twoje granice. Masz teraz możliwość dokonać pewnych zmian w sposobie przeżywania twojego małżeństwa lub życia w pojedynkę, kiedy jesteś jednocześnie liderem. Postaraj się unikać raptownych zmian. Poświęć czas, żeby w czasie modlitwy przemyśleć z Bogiem kolejne kroki: proś Go o jasność w dwóch, trzech obszarach, na jakich On pragnie, abyś się skupił.

Jeśli wybierałeś głównie czwórki i piątki, jesteś błogosławiony. Opierasz swoje przywództwo na życiu w pojedynkę lub małżeństwie. Mam nadzieję, że ten rozdział pogłębił i poszerzył twoją perspektywę na Bożą wizję dla ciebie jako lidera. Jakie zaproszenie Bóg dziś do ciebie kieruje? Pytaj Go, jakie kroki możesz podjąć, aby pomóc innym rozeznać powołanie i zintegrować małżeństwo lub życie w pojedynkę ze służbą przywódczą.

Informacje o książce

Tytuł oryginału: The Emotionally Healthy Leader

Autor: Peter Scazzero

Tłumaczenie: Aleksandra Adamczewska

Redakcja: Iwona Hardej

Korekta: Sara Pieszka

Projekt graficzny okładki: Sandra Holona-Biegun

Copyright ? 2015 by Peter Scazzero

Published by arrangement with HarperCollins Christian Publishing, Inc.

All rights reserved.

Copyright ? for the Polish edition by Wydawnictwo Szaron, 2025

Copyright ? for the Polish translation by Wydawnictwo Szaron, 2025

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy.

Jeśli nie zaznaczono inaczej, wszystkie cytaty biblijne pochodzą z Biblii

Tysiąclecia (Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, wyd. 5, Pallottinum, 2014).

Wydawca: Szaron

Księgarnia | Wydawnictwo | Hurtownia

ul. 3 Maja 49a, 43-450 Ustroń

tel. 503 792 766

[email protected] 

[email protected]

szaron.pl

Książkę można nabyć u wydawcy.

Wydanie I, Ustroń 2026

ISBN 9788382473056