Wstęp
Namysł nad własną śmiertelnością jest formą najgłębszej refleksji, a jednocześnie stwarza jedną z największych sprzeczności, w jaką człowiek może być uwikłany. Nie pozostaje bowiem jedynie rozważaniem teoretycznym - wpływa również na sposób, w jaki człowiek odnosi się do własnego życia i działania. Wewnętrznym problemem śmiertelności, czymś, co zawiera się w jej najgłębszej warstwie, staje się dobrowolna śmierć, która występując przeciw biegowi życia, jest tym, co jednak istnieje, i mimo że temu fenomenowi mogą towarzyszyć potępienie, odraza, odrzucenie lub nienawiść, nie można zaprzeczyć, że stanowi taką samą część ludzkiego życia jak inne, w społecznym oglądzie mniej stabuizowane jego sfery.
Kluczowym problemem pozostaje pytanie o możliwość dotarcia do istoty decyzji o własnej śmierci oraz o to, czy można ją racjonalnie wyjaśnić w odniesieniu do konkretnego indywiduum. Z pewnością namysł taki nie był i nie jest obcy specjalistom różnych dziedzin, którzy tworzą rozmaite typologie osobowości, charakteryzują przyczyny społeczne i wokół nich budują swoje argumentacje. Na potrzeby tej książki zawęziłam mój namysł do dwóch filozoficznych przykładów, co pozwala na utrzymanie dyscypliny wywodu. Wybrałam postaci, które reprezentują inne czasy w dziejach, ale których filozofia, rozwijana przez całe życie, była głęboko związana z kwestią śmierci i dokonanym w związku z nią wyborem. Pomimo osadzenia tych myślicieli w pewnych wybranych kontekstach uznaję, że dobrze byłoby nie ograniczać ich myśli do historycznych i społecznych uwarunkowań. Kontekst pozostaje oczywiście istotny i dlatego w ogóle zostaje tu przywołany. Pozwala on dopełnić sensy, nakreślić kontury i wypełniać je kolorytem. Powinien jednak stanowić jedynie zasłonę, za którą skrywa się niepowtarzalność decyzji o pozostaniu lub odebraniu sobie życia.
W filozoficznej argumentacji dobrowolność jest noszeniem w sobie śmierci, ale nie jako jakiegoś elementu demonicznego, ale jako świadome zmierzanie ku "Małej Siostrze". Odbywa się bez nacisku i pośpiechu. Śmierć mogłaby przyjść wcześniej - u Lucjusza Anneusza Seneki (zwanego Młodszym) w młodości, u Jeana Améry'ego w obozie koncentracyjnym - ale nie przychodzi, bo nie trafia jeszcze we właściwy moment. Czas podążania ku niej Améry nazywa czasem przeżywanym albo wewnętrznym - tym, co Alfred Alvarez nazwał "zamkniętym światem samobójstwa"[1]. Z uwagi jednak na to, że termin "samobójstwo" jeszcze nie funkcjonował w czasach Seneki, z kolei Améry w tytule swej książki nie użył pojęcia der Selbstmord, ale der Freitod, w pracy tej będę raczej używać określenia "śmierć dobrowolna". Samobójstwo narzuca bowiem myślenie o śmierci z własnej ręki jako o dokonaniu zabójstwa, czegoś brutalnego i raczej niezanurzonego w refleksji. Ja natomiast, podążając za drugim z filozofów i jego der Freitod - czy też w zapożyczonym przezeń języku: la mort volontaire - widzę dominację voluntas (woli). Podobnie wyraża to tłumacz i autor przedmowy do dzieła Améry'ego, określając der Freitod jako pojęcie, które "ma w sobie egzystencjalną wolność"[2]. Chęć do nie-życia. Nie zawiera się w tym sprzeczność, wręcz przeciwnie - skonceptualizowana, zwarta myśl zgodna z filozofią każdego ze wspomnianych myślicieli, choć dotykająca ich w różny sposób.
W niniejszych rozważaniach chciałabym pogłębić refleksję nad dobrowolną śmiercią oraz - poprzez spotkanie dwóch filozofii leżących na przeciwległych biegunach czasowych - sprawdzić, jakie czynniki kształtują myśl i prowadzą od wysokiego poziomu konceptualizacji do jednostkowego, niepowtarzalnego czynu. Zestawienie to pozwala nakreślić obraz dwóch sposobów myślenia rozpiętych pomiędzy I i XX wiekiem. Takie zestawienie nie jest przypadkowe, ma uzasadnienie zarówno w życiorysach obu myślicieli, jak i w dokonanych przez nich aktach zakończenia życia, które z rozważań spekulatywnych przeniosły się w sferę praktyczną.
Interesuje mnie to, czy filozofowie prowadzący w swoich dziełach monologi - pozwalające czytelnikowi śledzić ich relację ze światem - mogą nawiązać dialog poprzez podjętą tu refleksję.
Chciałabym dotknąć także tego, co w dobrowolnej śmierci (zwłaszcza w takiej sytuacji, jak u obu myślicieli, którzy nie poprzestali tylko na stworzeniu pewnego jej modelu) jest indywidualnego, nieredukowalnego do kontekstu historycznego czy konkretnych wydarzeń tworzących życie. Chodzi o odkrycie być może tego jednego najistotniejszego zdania albo przeciwnie - tego, co nie jest wyrażone explicite, ale stanowi klucz do zrozumienia albo raczej zbliżenia się, do współuczestniczenia w drodze tej myśli, która prowadzi do dobrowolnej rezygnacji z życia. Czy owa niemożność podtrzymywania relacji ze światem jest w ogóle do uchwycenia z pozycji zdystansowanej, badającej myśl?
Powstaje też pytanie, czy owa niemożność mogła zostać przezwyciężona, czy z przyjętych wcześniej przesłanek mogły wyniknąć inne konsekwencje, czy też jest w tym jakiś rodzaj pogodnej rezygnacji, przynajmniej w przypadku Seneki. U Jeana Améry'ego, który doświadczył granicznej sytuacji Holocaustu oraz skrajnej negacji osoby ludzkiej i związanych z nią wartości, mogło nie być innej konsekwencji. Ale kiedy przyjrzymy się choćby Viktorowi Franklowi, wybitnemu psychiatrze, który podobne doświadczenie przekuł w stworzenie nowego rodzaju terapii, czy Vladimirowi Jankélévitchowi, francuskiemu filozofowi, który wygłaszał bardzo radykalne poglądy dotyczące odpowiedzialności za Holocaust, to widzimy, że mamy do czynienia z czymś, co wykraczało poza kontekst doświadczenia obozu, chociaż odcisnęło silne piętno.
Dlatego zasadne wydaje mi się nie tylko rozpoznanie sytuacji, w jakiej znajdują się obaj filozofowie, ale też tego, jaki zachowują wobec niej stosunek. Pozwoliłoby to zbadać, czy nie ma między nimi jakiegoś wspólnego doświadczenia, czegoś, co wykroczyło poza pewne granice, gdzie zwykły porządek nie jest już możliwy.
Drugim aspektem wartym obserwacji jest poruszany przez obu myślicieli dość szczegółowo temat starości. Rozumiem ją jako pewną antycypację śmierci, rodzaj specyficznego odchodzenia, swego rodzaju zawieszenia w teraźniejszości, ale bez patrzenia ku przyszłości, choć ten rodzaj namysłu dotyczący starości bliższy jest raczej Améry'emu niż Senece.
Co miałoby ich łączyć w tym spotkaniu, jaki miałby być powód, by myślicieli z tak odległych czasowo epok zestawić, nasuwa się w sposób oczywisty - śmierć dobrowolna. Ale jaka główna myśl mogłaby definiować ich obu, obejmować ich w każdej różnicy, a jednocześnie te różnice znosić?
Według mnie pomost między nimi stanowi myśl Karla Jaspersa, wyrażona następująco:
Człowiek, jedynie człowiek, może sobie odebrać życie w wyniku jasnej, czystej decyzji, nie zmąconej przez uczucia, przeciwnie - będącej następstwem jego wierności wobec samego siebie - i jest w tym coś godnego. (...) [S]amobójstwem poświadczałaby siebie wolność jednostki, wolność człowieka jako człowieka, który nie godzi się na ucisk i unicestwiające cierpienie. Gotowość do samobójstwa czyni człowieka wolnym[3].
Myśl Jaspersa może posłużyć jako teza tej pracy, zwłaszcza w kontekście wolności, godności i gotowości do śmierci. W odniesieniu do przedstawianych filozofów zostanie ona rozwinięta w trzech częściach.
Pierwsza część dotyczy ukazania obu myślicieli w kontekście historii, a ściślej tego, jak na każdego z nich okoliczności historyczne wpłynęły bezpośrednio. Nie chodzi tu o szczegółowe zestawienie wydarzeń, ale ukazanie tego, jaki wpływ miało zaangażowanie w historię. Jest to istotne zwłaszcza w przypadku Seneki, w pewnym stopniu bowiem zdecydowało też o jego śmierci. U Améry'ego przeciwnie - historia znalazła się poza jego wolą, ale doświadczenia, które stały się jego udziałem, nie pozwoliły mu na zapomnienie.
Druga część obejmuje refleksje każdego z filozofów dotyczące starości, co jest o tyle ważne, że to swoisty pomost do tematu śmierci. Najciekawszy wydaje się kontrast między negatywnym postrzeganiem starości przez Améry'ego a pogodną akceptacją Seneki. Namysł nad przemijalnością pozwala płynnie przejść do części trzeciej książki, która ukazuje ogólne refleksje o śmierci, w tym śmierci dobrowolnej i jej aspekcie filozoficznym. Następnie analizowane są myśli każdego z filozofów, ze szczególnym uwzględnieniem ich refleksji nad własną śmiercią. Celem tej części jest uchwycenie indywidualnego charakteru ich stanowisk oraz ukazanie postawy gotowości do śmierci jako konsekwencji sposobu przeżywania własnego życia. Skoro każde życie zmierza ku śmierci, niniejsza praca stawia pytanie o to, w jaki sposób Seneka i Jean Améry interpretują możliwość świadomego jej wyboru. Do ukazania tej drogi aspiruje ta książka.
1 Ten termin pojawia się kilkakrotnie w jego dziele Bóg Bestia. Studium samobójstwa. W języku polskim książka ukazała się w przekładzie Łukasza Sommera (Warszawa 1997).
2 Mowa tu o przedmowie Bogdana Barana do książki Améry'ego O starzeniu się. Bunt i rezygnacja; Podnieść na siebie rękę. Dyskurs o dobrowolnej śmierci (Warszawa 2007).
3 K. Jaspers, Wiara filozoficzna wobec objawienia, tłum. G. Sowiński, Kraków 1999, s. 609.