? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026
Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.
Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.
Recenzent: prof. dr hab. n. med. Anna Kostera-Pruszczyk
Wydawca: Joanna Szejba
Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska
Redaktor: Anna Kołodziejska
Producent: Monika Dąbrowska
Projekt okładki i stron tytułowych: Grzegorz Lipka
Ryciny, o ile nie oznaczono inaczej, pochodzą ze zbiorów autorów.
Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek
eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)
Warszawa 2026
PZWL Wydawnictwo Lekarskie
ISBN: 978-83-01-24985-4
DOI: https://doi.org/10.53271/2026.015
Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
ul. G. Daimlera 2, 02-460 Warszawa
tel. 22 695 43 21
www.pwn.pl
Księgarnia wysyłkowa:
tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88
e-mail: [email protected]
Informacje w sprawie współpracy reklamowej: [email protected]
Autorzy
Prof. dr hab. n. med. Ewa Pilarska
Klinika Neurologii Rozwojowej
Gdański Uniwersytet Medyczny
Dr hab. n. med. Eliza Wasilewska
Klinika Alergologii
Gdański Uniwersytet Medyczny
* * *
Dr n. społ. Paulina Anikiej-Wiczenbach
Interdyscyplinarna Pracownia Genomiki i Fenomiki Psychospołecznej
Instytut Psychologii
Wydział Nauk Społecznych
Uniwersytet Gdański
Dr n. med. Joanna Bautembach
Klinika Pediatrii, Diabetologii i Endokrynologii Dziecięcej
Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego (UCK)
Gdański Uniwersytet Medyczny
Lek. Magdalena Bazgier
Klinika Kardiologii Dziecięcej i Wad Wrodzonych Serca
Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego (UCK)
Gdański Uniwersytet Medyczny
Dr n. med. Joanna Jabłońska-Brudło
Klinika Rehabilitacji
Gdański Uniwersytet Medyczny
Prof. dr hab. n. med. Joanna Kwiatkowska
Klinika Kardiologii Dziecięcej i Wad Wrodzonych Serca
Gdański Uniwersytet Medyczny
Prof. dr hab. n. med. Sylwia Małgorzewicz
Katedra Żywienia Klinicznego
Gdański Uniwersytet Medyczny
Dr n. społ. Arkadiusz Mański, prof. UG
Instytut Psychologii
Uniwersytet Gdański
Dr n. med. Jarosław Meyer-Szary
Klinika Kardiologii Dziecięcej i Wad Wrodzonych Serca
Gdański Uniwersytet Medyczny
Dr n. med. Agnieszka Sobierajska-Rek
Klinika Rehabilitacji
Gdański Uniwersytet Medyczny
Dr n. med. Karolina Śledzińska
Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii
Wydział Lekarski
Gdański Uniwersytet Medyczny
Dr n. o zdr. Edyta Wernio
Zakład Żywienia Klinicznego i Dietetyki
Wydział Nauk o Zdrowiu z Instytutem Medycyny Morskiej i Tropikalnej
Gdański Uniwersytet Medyczny
Prof. dr hab. n. med. Jolanta Wierzba
Klinika Pediatrii, Hematologii, Onkologii i Poradni Genetycznej
Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego (UCK)
Gdański Uniwersytet Medyczny
Wykaz wybranych skrótów
AAV - Adeno-Associated Virus
ACEI - (angiotensin-converting-enzyme inhibitor), inhibitory konwertazy angiotensyny
ACMG - American College of Medical Genetics
AIMS - (Alberta Infant Motor Scale), skala Alberta
BB - beta-blokery
BIA - (bioelectrical impedance analysis), bioimpedancja elektryczna
BMD - (bone mineral density), gęstość mineralna kości
BMI - (body mass index), wskaźnik masy ciała
BSID - (Bayley Scales of Infant Development), skala Bayley
cMRI - rezonans magnetyczny serca
DAPC - dystrophin-associated protein complex
DMD - (Duchenne Muscular Dystrophy), choroba Duchenne'a
DXA - (dual-energy X-ray absorptiometry), densytometria
ECV - (extracellular volume fraction), frakcja objętości pozakomórkowej
EMA - (European Medicines Agency), Europejska Agencja Leków
FVC - (forced vital capacity), natężona pojemność życiowa płuc
GLS - (global longitudinal strain), globalne odkształcenie podłużne
HDACI - (histone deacetylase inhibitor), inhibitor deacetylazy histonowej
ICD - wszczepialny kardiowerter-defibrylator
ICFDH - (International Classification of Functioning, Disability and Health), Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia ICF
IPET - Indywidualny Program Edukacyjno-Terapeutyczny
ISDD - International Society for Clinical Densitometry, Międzynarodowe Towarzystwo Densytometrii Klinicznej
LGMD - (limb-girdle muscular dystrophy), dystrofia obręczowo-kończynowa
LVEF - ocena frakcji wyrzutowej lewej komory
MIP - (maximal inspiratory pressure), maksymalne ciśnienie wdechowe
MLPA - (Multiplex Ligation-dependent Probe Amplification), badanie MLPA
MRA - leki z grupy antagonistów aldosteronu
MSC - (mesenchymal stem cells), komórki macierzyste
NGS - (next generation sequencing), metoda sekwencjonowania nowej generacji
NIV - (non-invasive ventilation), wentylacja nieinwazyjna
NSAA - (North Star Ambulatory Assessment), skala funkcjonalna NSAA
OBS - obturacyjny bezdech senny
OPEP - (oscillatory positive expiratory pressure), oscylacyjne dodatnie ciśnienie wydechowe
P(Bme) - Perspektywa Biomedyczna
P(Fe) - Perspektywa Fenomenologiczna
P(Os) - Perspektywa Osobista
P(Ps) - Perspektywa Psychologiczna
PaCO2 - (partial pressure of carbon dioxide), ciśnienie parcjalne dwutlenku węgla we krwi tętniczej
PEP - (positive expiratory pressure), dodatnie ciśnienie wydechowe
PetCO2 - (end-tidal carbon dioxide), ciśnienie parcjalne dwutlenku węgla w końcowej fazie wydechu
PNRS - Pediatric Nutritional Risc Score
PNST - Pediatric Nutrition Screening Tool
PPMD - Parent Project Muscular Dystrophy
PSG - (polysomnography), polisomnografia
PSQ-SRBD - Pediatric Sleep Questionnaire - Sleep-Related Breathing Disorder Scale
PtcCO2 - (transcutaneous carbon dioxide), przezskórny pomiar ciśnienia parcjalnego dwutlenku węgla
PYMS - Pediatric Yorkhills Malnutrition Score
REM - (rapid eye movement), faza snu z szybkimi ruchami gałek ocznych
SGNA - Subjective Global Nutritional Assesment
SNIP - (sniff nasal inspiratory pressure), ciśnienie wdechowe mierzone testem "sniff" z cewnikiem donosowym
SpO2 - (oxygen saturation), saturacja krwi tlenem mierzona pulsoksymetrem
STRONG kids - Screening Tool Risk on Nutritional Status Growth
TTR - (Time To Rise from the floor), test funkcjonalny TTR
TTE - echokardiografia przezklatkowa
TDI - (Tissue Doppler Imaging), Doppler tkankowy
VUS - (variant of unknown significance), wariant genetyczny o nieznanym znaczeniu klinicznym
WDO - World Duchenne Organization
WES - (Whole Exome Sequencing), sekwencjonowanie panelu genów powiązanych z innymi typami dystrofii/miopatii lub całego egzomu
1Wstęp
Jolanta Wierzba
Zwykle rozpoczyna się podobnie: pięciolatek zaczyna potykać się na schodach. Albo wyższe stężenie aminotransferaz zmusza do dalszych badań, nawet u młodszych dzieci. Diagnoza stawia ogromne wyzwanie przed całą rodziną pacjenta. Choroba jest uwarunkowana genetycznie, dziedziczy się w sposób recesywny sprzężony z płcią, zatem poza nielicznymi wyjątkami dotyczy chłopców. Gen dystrofiny, którego uszkodzenie prowadzi do rozwoju choroby, jest jednym z największych u człowieka. Częstość występowania schorzenia ocenia się na 1:4000 u nowo narodzonych chłopców. Postulowane jest wdrożenie badań przesiewowych u noworodków w celu wczesnego wykrycia choroby.
Najbardziej typowa i progresywna postać nosi nazwę choroby Duchenna (DMD, Duchenne Muscular Dystrophy). W ostatnich latach nasiliła się skala badań nad patofizjologią DMD, udowadniając, że obserwowane objawy kliniczne związane są nie tylko z lokalizacją choroby w mięśniach, ale także w innych narządach, m.in. w mózgu. Poznanie patogenezy schorzenia, także na poziomie molekularnym, prowadzi do podejmowania nowych prób terapii, a tym samym wdrażania szeregu projektów klinicznych.
W 2015 r. w Gdańskim Uniwersyteckim Centrum Klinicznym powstało Centrum Chorób Rzadkich, obejmując wielodyscyplinarną opieką pacjentów z DMD. Tylko bowiem taki sposób postępowania okazał się skuteczny i jak dotąd hamuje przebieg choroby, starając się także nie dopuszczać do nasilenia objawów ubocznych prowadzonych terapii.
Ośrodek ten jako jedyny w Polsce uzyskał akredytację World Duchenne Organization (WDO) jako Akredytowane Centrum Opieki nad DMD, co podkreśla jego wysokie standardy i pełne zaangażowanie w kompleksową opiekę medyczną i społeczną dla tych pacjentów.
Każdy pacjent z DMD choruje inaczej, objawy mogą ujawniać się w różnym wieku, a choroba może postępować z różnym nasileniem. Każde z dzieci ma też inną historię rodzinną, co wiąże się także z możliwościami zapewniania pomocy rodzinie. Tego nauczyliśmy się nie tylko podczas pobytów pacjentów w warunkach szpitalnych, ale także w trakcie corocznych konferencji organizowanych przy współpracy z Fundacją Parent Project.
Książka, którą Państwu prezentujemy, jest wynikiem wieloletniej pracy z ponad 120 pacjentami, w różnym wieku, z różnym stopniem zaawansowania choroby. Dzielimy się zatem z Państwem nowoczesnymi danymi o podstawach genetycznych oraz patofizjologii choroby, jej klinicznych skutkach, także odległych. Równocześnie też przedstawiamy wspomniany wyżej system koordynowanej opieki oparty na ścisłej współpracy zespołu specjalistów, nie tylko z wielu dziedzin medycyny, ale także współpracujących z nimi fizjoterapeutów, dietetyków czy psychologów. Nauczyliśmy się, że system opieki musi obejmować współpracę z systemem edukacji oraz systemem pomocy społecznej. Apelujemy i tworzymy system pomocy psychologicznej dla rodzin.
Jesteśmy w środku drogi, cały czas mamy nadzieję na skuteczne terapie. Ta książka jest wyrazem podziękowania całego naszego zespołu DMD z Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego w Gdańsku dla Rodzin naszych pacjentów.
2Genetyczne podstawy dystrofii mięśniowej Duchenne'a/Beckera. Poradnictwo genetyczne
Karolina Śledzińska, Jolanta Wierzba
2.1. Wprowadzenie
Dystrofia mięśniowa Duchenne'a (DMD) jest najczęstszą i najcięższą postacią dystrofii mięśniowych u dzieci, dziedziczoną w sposób recesywny, sprzężony z chromosomem X. Choroba wynika z mutacji w genie DMD, prowadzących do braku lub niedoboru dystrofiny - białka stabilizującego błonę komórkową włókien mięśniowych. Skutkiem jest postępująca degeneracja mięśni szkieletowych, serca i mięśni gładkich.
Do najczęściej opisywanych typów mutacji genu DMD należą duże rearanżacje, takie jak delecje lub duplikacje obejmujące jeden albo kilka eksonów genu DMD. W zależności od typu, lokalizacji i efektu mutacji (czy zaburza ramkę odczytu), wyróżniamy postać cięższą dystrofii - Duchenna'a, lub łagodniejszą - Beckera. Kolejną grupę stanowią mutacje punktowe oraz niewielkie insercje i delecje nukleotydów (tzw. indele). Rzadziej spotyka się zmiany w regionach regulatorowych lub głęboko w intronach, które mogą wpływać na poziom ekspresji genu albo na splicing, czyli proces dojrzewania (składania) mRNA.
Nowoczesna diagnostyka molekularna, oparta na metodach MLPA i sekwencjonowaniu (nowej generacji - NGS, Next Generation Sequencing, czy rzadziej - metodą Sangera), umożliwia identyfikację zmian w genie DMD oraz kwalifikację do terapii przyczynowych, takich jak exon skipping, terapia genowa czy leczenie typu read-through. W przypadkach o niejednoznacznym fenotypie zastosowanie ma sekwencjonowanie panelu genów powiązanych z innymi typami dystrofii/miopatii lub całego egzomu (WES, Whole Exome Sequencing).
Wynik badania genetycznego powinien być zawsze interpretowany w kontekście klinicznym. Integracja danych uzyskanych z badania przedmiotowego i podmiotowego, wyników badań laboratoryjnych, obrazowych i funkcjonalnych, oraz ostatecznie molekularnych, stanowi podstawę trafnej diagnozy, oceny rokowania i planowania leczenia celowanego.
Poradnictwo genetyczne w dystrofii mięśniowej Duchenne'a/Beckera polega na wyjaśnieniu rodzinie sposobu dziedziczenia choroby, ocenie ryzyka jej wystąpienia u kolejnych dzieci i krewnych oraz zaproponowaniu odpowiednich badań oraz możliwości planowania potomstwa.
Ważne!
Złożona struktura genu DMD i wielofunkcyjność dystrofiny tłumaczą różnorodność fenotypów w dystrofiach sprzężonych z chromosomem X. Zrozumienie budowy genu, organizacji kompleksu DAPC i ekspresji izoform stanowi podstawę nowoczesnej diagnostyki molekularnej i terapii przyczynowych w DMD.
Dystrofia mięśniowa Duchenne'a (DMD) jest ciężką, postępującą chorobą nerwowo-mięśniową dziedziczoną w sposób recesywny, sprzężony z chromosomem X. Chorują głównie chłopcy, natomiast kobiety są najczęściej bezobjawowymi nosicielkami.
Podłożem choroby są mutacje w genie DMD, prowadzące do braku lub znacznego niedoboru dystrofiny - białka niezbędnego do utrzymania stabilności błony komórkowej włókien mięśniowych. Utrata dystrofiny skutkuje niestabilnością sarkolemmy, martwicą włókien i ich stopniowym zastępowaniem przez tkankę tłuszczową i włóknistą, co objawia się postępującym osłabieniem mięśni szkieletowych i zajęciem mięśnia sercowego.
Zrozumienie genetycznego podłoża DMD ma kluczowe znaczenie dla potwierdzenia rozpoznania, określenia rokowania i doboru terapii przyczynowych, takich jak exon skipping, terapia genowa czy leczenie typu read-through. Postęp technologiczny w genetyce molekularnej umożliwia obecnie precyzyjną identyfikację mutacji w genie DMD, co pozwala na spersonalizowane podejście diagnostyczno-terapeutyczne i planowanie poradnictwa genetycznego.
Znaczenie kliniczne: zrozumienie struktury genu DMD ma kluczowe znaczenie dla diagnostyki molekularnej i terapii celowanych. Umożliwia projektowanie specyficznych interwencji (np. exon skipping czy terapia mikrodystrofiną) oraz precyzyjną interpretację wyników badań genetycznych.
2.2. Rola genu DMD i białka dystrofiny
Budowa i organizacja genu DMD
Gen DMD zlokalizowany jest na krótkim ramieniu chromosomu X (Xp21.2) i należy do największych genów ludzkiego genomu - obejmuje 79 eksonów o łącznej długości ok. 2,4 mln par zasad. Koduje białko dystrofinę o masie 427 kDa, złożone z 3685 aminokwasów.
Charakteryzuje się złożoną strukturą: ponad 99% jego długości stanowią introny, a liczne promotory warunkują ekspresję izoform tkankowo specyficznych (mięśniowej, neuronalnej, nerkowej i innych). Transkrypcja genu trwa kilkanaście godzin, co czyni go wyjątkowo podatnym na błędy replikacji.
Złożona budowa i duży rozmiar sprawiają, że DMD jest szczególnie narażony na występowanie mutacji - zwłaszcza delecji i duplikacji obejmujących większe fragmenty genu oraz mutacji punktowych. Tzw. "hot spoty", czyli fragmenty genu, w których najczęściej raportowane są mutacje, obejmują region początkowy genu DMD (eksony 2-20) oraz środkowo-końcową część (eksony 45-55).
Dystrofina - budowa i znaczenie
Dystrofina jest kluczowym białkiem o funkcji strukturalno-sygnałowej, które stabilizuje błonę komórkową włókna mięśniowego i pośredniczy w przekazywaniu sygnałów wewnątrzkomórkowych. Łączy elementy cytoszkieletu aktynowego z kompleksem glikoproteinowym błony komórkowej, tworząc tzw. kompleks DAPC (dystrophin-associated protein complex).
Utrata dystrofiny prowadzi do rozpadu DAPC, niestabilności błony komórkowej, niekontrolowanego napływu jonów wapnia, martwicy włókien i stopniowego zastępowania ich tkanką łączną i tłuszczową. W konsekwencji dochodzi do postępującego osłabienia mięśni, typowego dla DMD.
1. Kompleks DAPC
Kompleks DAPC stanowi anatomiczny i zarazem funkcjonalny pomost pomiędzy wnętrzem komórki a macierzą pozakomórkową. Dystrofina łączy cytoszkielet aktynowy z ?-dystroglikanem błonowym oraz z elementami kompleksu zewnątrzkomórkowego, utrzymując integralność błony mięśniowej podczas skurczu.
Brak dystrofiny destabilizuje cały kompleks, co zwiększa przepuszczalność sarkolemmy, prowadząc do napływu jonów Ca2?, aktywacji kalpain, degradacji białek cytoszkieletu i mitochondriów. Powtarzające się uszkodzenia powodują martwicę włókien, włóknienie i utratę funkcji mięśni.
Znaczenie kliniczne: rozpad kompleksu DAPC po utracie dystrofiny stanowi podstawowy mechanizm patofizjologiczny DMD. Częściowe zachowanie kompleksu, jak w dystrofii Beckera, tłumaczy łagodniejszy przebieg choroby i dłuższe utrzymanie funkcji lokomocyjnych.
2. Funkcja sygnałowa - układ dystrofina-syntrofina-nNOS
Poza rolą mechaniczną dystrofina uczestniczy w regulacji przepływu krwi i metabolizmu mięśni poprzez interakcję z syntrofiną i neuronalną syntazą tlenku azotu (nNOS). Kompleks dystrofina-syntrofina-nNOS odpowiada za produkcję tlenku azotu (NO), rozszerzanie naczyń i wzrost perfuzji podczas wysiłku.
Utrata dystrofiny powoduje przemieszczenie nNOS do cytoplazmy i spadek produkcji NO, co skutkuje upośledzeniem przepływu krwi, niedotlenieniem mięśni, spadkiem wydolności i wtórnym włóknieniem.
Znaczenie kliniczne: zaburzenia osi dystrofina-nNOS-NO przyczyniają się do szybkiej męczliwości mięśni oraz rozwoju kardiomiopatii u pacjentów z DMD.
3. Domeny funkcjonalne dystrofiny
Dystrofina ma strukturę prętową i składa się z czterech głównych regionów funkcjonalnych (tab. 2.1). Każda z domen odgrywa odrębną rolę w utrzymaniu stabilności i komunikacji błony mięśniowej.
Tabela 2.1. Domeny funkcjonalne dystrofiny i ich znaczenie kliniczne. Oprac. własne autora na podstawie [2, 12, 13]
Region białka
Główna funkcja biologiczna
Znaczenie kliniczne
Domena N-końcowa (wiązanie z aktyną)
Wiąże aktynę w cytoszkielecie - łączy wnętrze komórki z błoną
Mutacje - przeważnie ciężki fenotyp DMD
Mutacje w tej części często prowadzą do ciężkiego fenotypu Duchenne'a, ponieważ zaburzają podstawowe połączenie z cytoszkieletem. Zwykle towarzyszy im brak funkcjonalnej dystrofiny
Domena centralna prętowa (rod domain)
Zapewnia elastyczność i odporność mechaniczną włókna
Skrócenie regionu - łagodniejszym fenotypem (BMD)
To region stosunkowo "tolerancyjny". Część delecji zachowujących ramkę odczytu daje łagodniejszy fenotyp Beckera, bo skrócona dystrofina może nadal częściowo spełniać funkcję mechaniczną
Domena bogata w cysteinę
Łączy dystrofinę z ?-dystroglikanem i elementami DAPC
Zaburzenia - utrata kompleksu DAPC
Mutacje w tym obszarze często skutkują cięższym przebiegiem, ponieważ zaburzają wiązanie z dystroglikanem i destabilizują cały kompleks DAPC
Domena C-końcowa
Oddziałuje z syntrofinami i dystrobrewinami - kluczowa dla zakotwiczenia nNOS
Brak - zaburzenia sygnalizacji NO i niewydolność serca
Zmiany w tej części również mogą być ciężkie, gdyż wpływają na interakcje z białkami sygnałowymi, ale opisywano także przypadki o łagodniejszym przebiegu
4. Izoformy dystrofiny i ich znaczenie
Gen DMD posiada sześć niezależnych promotorów inicjujących syntezę izoform tkankowo specyficznych (Dp427m, Dp427c, Dp427p, Dp260, Dp140, Dp71). Różnią się one długością, miejscem ekspresji i funkcją biologiczną, co tłumaczy zróżnicowanie fenotypu klinicznego obserwowanego u pacjentów.
Ważne!
Gen DMD posiada wiele promotorów inicjujących syntezę izoform tkankowo specyficznych.
Utrata różnych izoform determinuje zarówno objawy mięśniowe, jak i neurologiczne. Analiza ekspresji Dp140 i Dp71 wspiera diagnostykę molekularną i ocenę ryzyka zaburzeń poznawczych.
Tabela 2.2. Izoformy dystrofiny i ich znaczenie kliniczne. Oprac. własne autora na podstawie [6, 7, 18, 19, 21]
Izoforma
Promotor
Lokalizacja ekspresji
Główna funkcja biologiczna
Dp427m
Mięśniowy
Mięśnie szkieletowe, serce
Stabilizacja błony komórkowej miocytów
Dp427c
Neuronalny
Kora mózgowa
Udział w przewodnictwie i plastyczności synaptycznej
Dp427p
Purkinje
Móżdżek
Koordynacja ruchowa
Dp260
Siatkówkowy
Siatkówka
Stabilizacja błony fotoreceptorów, przetwarzanie bodźców wzrokowych
Dp140
OUN, nerki
Mózg, nerki
Funkcje poznawcze, rozwój mowy
Dp71
Uniwersalny
Większość tkanek
Regulacja błony komórkowej i transportu jonów
Znaczenie kliniczne: zaburzenia ekspresji poszczególnych izoform dystrofiny tłumaczą różnice w fenotypie pacjentów, np. utrata izoform Dp140 i Dp71 wiąże się z deficytami poznawczymi, opóźnieniem mowy i zaburzeniami zachowania.
