Wykaz najważniejszych skrótów
ACC (American College of Cardiology)
- Amerykańskie Kolegium Kardiologii
AF (atrial fibrillation)
- migotanie przedsionków
AHA (American Heart Association)
- Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne
AR (aortic regurgitation)
- niedomykalność aortalna
ARDS (acute respiratory distress syndrome)
- zespół ostrej niewydolności oddechowej
ARVC (arrhythmogenic right ventricular cardiomyopathy)
- arytmogenna kardiomiopatia prawej komory/prawokomorowa
AS (aortic stenosis)
- zwężenie zastawki aortalnej
ASD (atrial septal defect)
- ubytek przegrody międzyprzedsionkowej
ASE (American Society of Echocardiography)
- Amerykańskie Towarzystwo Echokardiograficzne
ATTR (transthyretin amyloidosis)
- amyloidoza transtyretynowa
ATTRwt (wild-type transthyretin amyloidosis)
- nabyta/starcza amyloidoza transtyretynowa; dziki typ amyloidozy transtyretynowej
AVR (aortic valve replacement)
- wszczepienie sztucznej zastawki w ujście aortalne
AVSD (atrioventricular septal defect)
- wspólny kanał przedsionkowo-komorowy
BNP (brain natriuretic peptide)
- mózgowy peptyd natriuretyczny
BSA (body surface area)
- powierzchnia ciała
BSE (British Society of Echocardiography)
- Brytyjskie Towarzystwo Echokardiograficzne
CABG (coronary artery bypass graft)
- pomostowanie aortalno-wieńcowe
CM (cardiomyopathy)
- kardiomiopatia
CMR (cardiovascular magnetic resonance)
- rezonans magnetyczny serca
CSA (cross-sectional area)
- pole przekroju poprzecznego przez drogę odpływu z lewej komory
CW (continuous wave)
- fala ciągła
DCM (dilated cardiomyopathy)
- kardiomiopatia rozstrzeniowa
dP/dt (rate of developing pressure)
- tempo zmiany (wzrostu/spadku) ciśnienia
DVI (Doppler velocity index)
- dopplerowski spoczynkowy wskaźnik bezwymiarowy; stosunek całki prędkości w czasie w drodze odpływu lewej komory do całki prędkości w czasie wyrzutu przez zastawkę aortalną
EACVI (European Association of Cardiovascular Imaging)
- Europejskie Towarzystwo Obrazowania Układu Krążenia
ECMO (extracorporeal membranous oxygenation)
- pozaustrojowe natlenianie błonowe
EF (ejection fraction)
- frakcja wyrzutowa
EKG
- elektrokardiogram/elektrokardiografia
ELI (energy loss index)
- wskaźnik utraty energii
EOA (effective orifice area)
- efektywne pole/efektywna powierzchnia zastawki
EROA (effective regurgitant orifice area)
- efektywne pole ujścia fali zwrotnej
ESC (European Society of Cardiology)
- Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne
GLS (global longitudinal strain)
- globalne odkształcenie podłużne
HCM (hypertrophic cardiomyopathy)
- kardiomiopatia przerostowa
HF (heart failure)
- niewydolność serca
HFpEF (diastolic heart failure with preserved ejection fraction)
- niewydolność serca z zachowaną frakcją wyrzutową
IABP (intra-aortic balloon pump)
- kontrapulsacja wewnątrzaortalna; pompa balonowa wewnątrzaortalna
INR (international normalized ratio)
- międzynarodowy współczynnik znormalizowany
IVC (inferior vena cava)
- żyła główna dolna
IVS (interventricular septum)
- wymiar przegrody międzykomorowej
IZW
- infekcyjne zapalenie wsierdzia
LA (left atrium/left atrial)
- lewy przedsionek/lewoprzedsionkowy
LAA (left atrial appendage)
- uszko lewego przedsionka
LBBB (left bundle branch block)
- blok lewej odnogi pęczka Hisa
LGE (late gadolinium enhancement)
- późne wzmocnienie gadolinowe w CMR
LV (left ventricle/left ventricular)
- lewa komora/lewokomorowy
LVEDD (LV end-diastolic diameter)
- wymiar końcoworozkurczowy lewej komory
LVEDP (LV end-diastolic pressure)
- ciśnienie końcoworozkurczowe w lewej komorze
LVEDV (LV end-diastolic volume)
- objętość końcoworozkurczowa lewej komory
LVEDVi (LV end-diastolic volume indexed to BSA)
- wskaźnik objętości końcoworozkurczowej lewej komory indeksowany względem BSA
LVEF (left ventricle ejection fraction)
- frakcja wyrzutowa lewej komory
LVESD (LV end-systolic diameter)
- wymiar końcowoskurczowy lewej komory
LVH (left ventricular hypertrophy)
- hipertrofia/przerost lewej komory
LVOT (LV outflow tract)
- droga odpływu lewej komory
LVOTO (left ventricular outflow tract obstruction)
- zawężanie drogi odpływu lewej komory
MR (mitral regurgitation)
- niedomykalność mitralna
MS (mitral stenosis)
- zwężenie zastawki mitralnej
MV (mitral valve)
- zastawka mitralna
MVA (mitral valve area)
- powierzchnia ujścia mitralnego
MVR (mitral valve replacement)
- wszczepienie sztucznej zastawki w ujście mitralne
NDLVC (non-dilated left ventricular cardiomyopathy)
- niedylatacyjna kardiomiopatia lewej komory
NOAC (non-vitamin K antagonist oral anticoagulants)
- doustne leki przeciwzakrzepowe niebędące antagonistami witaminy K
NT-proBNP (N-terminal pro-B-type natriuretic peptide)
- N-końcowy fragment propeptydu natriuretycznego typu B
PA (pulmonary artery)
- tętnica płucna
PCI (percutaneous coronary intervention)
- przezskórna interwencja wieńcowa
PDA (persistent ductus arteriosus)
- przetrwały przewód tętniczy
PET (positron emission tomography)
- pozytonowa tomografia emisyjna
PFO (patent fossa ovalis)
- przetrwały otwór owalny
PH (pulmonary hypertension)
- nadciśnienie płucne
PHT (pressure half-time)
- czas połowicznego spadku gradientu ciśnień
PISA (proximal isovelocity surface area)
- pole strefy konwergencji przepływu
PLAX (parasternal long axis)
- projekcja przymostkowa w osi długiej
PR (pulmonary regurgitation)
- niedomykalność zastawki płucnej
PS (pulmonary stenosis)
- zwężenie zastawki płucnej
PSAX (parasternal short axis view)
- projekcja przymostkowa w osi krótkiej
PVR (pulmonary vascular resistance)
- opór naczyniowy płuc
PW (pulsed wave)
- Doppler pulsacyjny
RA (right atrium/right atrial)
- prawy przedsionek/prawoprzedsionkowy
RF (regurgitant fraction)
- frakcja niedomykalności
RV (right ventricle/right ventricular)
- prawa komora/prawokomorowy
RVEDV (RV end-diastolic volume)
- objętość końcoworozkurczowa prawej komory
RVESV (RV end-systolic volume)
- objętość końcowoskurczowa prawej komory
RV-FAC (right ventricular fractional area change)
- zmiana pola powierzchni prawej komory
RVOT (right ventricular outflow tract)
- droga odpływu prawej komory
RWT (relative wall thickness)
- względna grubość ściany lewej komory
SAM (systolic anterior motion)
- skurczowy ruch zastawki mitralnej w kierunku przegrody międzykomorowej
SCD (sudden cardiac death)
- nagły zgon sercowy
SLE (systemic lupus erythematosus)
- toczeń rumieniowaty układowy
STJ (sinotubular junction)
- połączenie zatokowo-aortalne/zatokowo-cewkowe
SV (stroke volume)
- objętość wyrzutowa
SVC (superior vena cava)
- żyła główna górna
SVi (stroke volume index)
- wskaźnik wyrzutowy
TAPSE (tricuspid annulus peak systolic excursion)
- wychylenie płaszczyzny pierścienia zastawki trójdzielnej w skurczu
TAVI (transcatheter aortic valve implantation)
- przezcewnikowe wszczepienie zastawki aortalnej
TDI (tissue Doppler imaging)
- tkankowa echokardiografia dopplerowska/Doppler tkankowy
TEE (transoesophageal echocardiogram/echocardiography)
- echokardiografia przezprzełykowa
TEER (transcatheter edge-to-edge repair)
- przezskórna naprawa (operacja naprawcza) niedomykalności zastawki metodą brzeg do brzegu
TIA (transient ischemic attack)
- przemijający atak niedokrwienny
TK
- tomografia komputerowa
TR (tricuspid regurgitation)
- niedomykalność zastawki trójdzielnej
TS (tricuspid stenosis)
- zwężenie zastawki trójdzielnej
TTE (transthoracic echocardiogram/echocardiography)
- echokardiografia przezklatkowa (klasyczna)
Vmax (maximal/peak velocity)
- prędkość maksymalna
VSD (ventricular septal defect)
- ubytek przegrody międzykomorowej
VTI (velocity time integral)
- całka prędkości przepływu w czasie (VTIaortic - mierzona Dopplerem fali ciągłej przez zastawkę aorty, VTImitral - mierzona Dopplerem fali ciągłej przez zastawkę dwudzielną, VTIsubaortic - mierzona Dopplerem fali pulsacyjnej w drodze odpływu lewej komory)
WU (Wood units)
- jednostki Wooda
1Definicja badania
Wybór zakresu badania echokardiograficznego
? Zakres wykonywanego badania echokardiograficznego serca zależy od:
? Miejsca wykonywania badania (pracownie echokardiografii, oddziały kardiologiczne i internistyczne; przychodnie i gabinety lekarzy rodzinnych; ambulatoria, sale operacyjne i oddziały intensywnej terapii; oddziały ratunkowe; miejsca nietypowe, np. przy drodze lub na polu walki, gdy pacjenci wymagają nagłej pomocy medycznej).
? Zastosowania (kardiologia, w tym kardiologia interwencyjna i śródzabiegowa; oddziały intensywnej terapii; stany ostre i nagłe; konieczność wykluczenia istotnych chorób strukturalnych w przychodniach lub ośrodkach zdrowia).
? Sprzętu (proste urządzenia przenośne; średniej klasy sprzęt przenośny; wysokospecjalistyczne i zaawansowane technologicznie systemy).
? Stopnia wyszkolenia (resuscytacja jest wykonywana przez ratowników medycznych; badanie podstawowe jest wykonywane przez akredytowanego lekarza lub przez akredytowanych i doświadczonych echokardiografistów; badanie profilowane, np. w ramach lokalnych programów profilaktycznych, jest często wykonywane przez pielęgniarki; standardowe badanie echokardiograficzne jest wykonywane przez akredytowanych echokardiografistów; kompleksowe badanie jest wykonywane przez akredytowanych i doświadczonych echokardiografistów).
? USG serca (np. wg protokołu FATE lub FEEL), zazwyczaj składające się z obrazowania klatki piersiowej i jamy brzusznej, nie jest tożsame z echokardiografią, lecz stanowi część postępowania w sytuacjach nagłych.
? Wyróżnia się cztery typy echokardiografii przezklatkowej (TTE), w zależności od celu i zakresu badania (tabela 1.1).
? Wybór stopnia obrazowania wymaga współpracy między lekarzem klinicystą a echokardiografistą (rycina 1.1) i uwzględnienia:
? Systemu triage, pozwalającego stwierdzić, które przypadki nie wymagają wykonania badania echokardiograficznego (np. osoby bez objawów klinicznych).
? Wyników dyskusji na temat indywidualnych przypadków (np. w specjalistycznych klinikach wad serca).
? Decyzja dotycząca wyboru typu badania echokardiograficznego będzie opierała się na:
? Ocenie prawdopodobieństwa wystąpienia choroby. Wykonanie podstawowego badania TTE wystarczy, aby potwierdzić podejrzewany przez lekarza brak odchyleń od normy w przypadku patologii związanych z niskim ryzykiem, takich jak szmery serca lub kołatania serca u młodych osób1, 2. Dla porównania: wykonanie kompleksowego badania jest bardziej wskazane u pacjenta z kardiomiopatią w wywiadzie rodzinnym.
? Wynikach poprzednich badań. Potwierdzenie stabilności wcześniej stwierdzonej nieprawidłowości zwykle nie wiąże się z koniecznością wykonania kompleksowego TTE.
? Odpowiedzi na pytania kliniczne. Badanie może mieć na celu zarówno wykrycie objawów łagodnej choroby (co wymaga wykonania kompleksowego badania), jak i sprawdzenie, czy frakcja wyrzutowa LV uległa zmianie (co wymaga wykonania ukierunkowanego/profilowanego badania).
? Grupowej decyzji o przedłużeniu diagnostyki w przypadku niespodziewanego wykrycia jakiejś patologii.
Tabela 1.1. Cele czterech typów badania echokardiograficznego (TTE) (rycina 1.1)
Badanie podstawowe - może być wykonane przy użyciu urządzenia przenośnego przez akredytowanego* lub doświadczonego echokardiografistę**:
? W celu wykrycia patologii wymagającej natychmiastowej interwencji w sytuacjach nagłych (często wykonywane przez lekarza prowadzącego danego pacjenta)
? W celu ustalenia dalszej strategii diagnostycznej
? W celu wykluczenia potrzeby wykonania podstawowego standardowego badania u pacjentów obciążonych niskim ryzykiem wystąpienia choroby
Badanie ukierunkowane/profilowane - wykonywane najczęściej przy użyciu urządzeń średniej klasy przez akredytowanego echokardiografistę* lub technika wyszkolonego w obsłudze urządzenia w celu wykonania badań przesiewowych przeprowadzanych w publicznych ośrodkach zdrowia:
? W celu zidentyfikowania konkretnych nieprawidłowości w badaniach przesiewowych, np. dysfunkcji skurczowej i rozkurczowej LV, wad zastawkowych serca3, 4
? W celu wykrycia zmiany, np. nowego płynu w worku osierdziowym po interwencji kardiologicznej u pacjenta przebywającego na oddziale intensywnej terapii, oraz w celu wykazania poprawy funkcji LV po leczeniu niewydolności serca lub poprawy funkcji LV w serii skanów kardioonkologicznych
? W celu wykrycia zmian wymagających przeprowadzenia kompleksowych badań u pacjentów, np. z wadą zastawkową o umiarkowanym nasileniu, u których już wcześniej wykonano podstawowe badania w minimalnym zakresie w specjalistycznej klinice wad zastawkowych
Podstawowe standardowe badanie - wykonywane za pomocą urządzeń co najmniej średniej klasy przez akredytowanego echokardiografistę*, w razie potrzeby pod nadzorem
? Jest to zestaw projekcji i pomiarów (tabele 1.2 i 1.3) niezbędnych do przeprowadzenia badania, którego wynik będzie podstawą do wykluczenia istotnych patologii
Badanie kompleksowe - wykonywane za pomocą urządzeń wysokiej klasy przez akredytowanego* i mającego bogate doświadczenie echokardiografistę**
? Jest to podstawowe standardowe badanie uzupełnione o dodatkowe pomiary w zależności od rodzaju choroby (tabela 1.4)
* Akredytowany przez branżową organizację krajową, np. British Society of Echocardiography, European Association of Cardiovascular Imaging, American Society of Echocardiography, Australian BSc itd.
** Echokardiografiści mający bogate doświadczenie szybciej zauważą niewielkie nieprawidłowości wymagające szerszej diagnostyki, które mogliby pominąć echokardiografiści początkujący.
Rycina 1.1. Wybór typu badania echokardiograficznego.
Podstawowe badanie echokardiograficzne
? Jest ono rozszerzeniem badania klinicznego i pozwala na4-6:
? Ocenę stanu serca przy użyciu projekcji podstawowych: (1) projekcji przymostkowych w osi długiej i (2) krótkiej (na poziomach od mięśni brodawkowatych do aorty); (3) projekcji koniuszkowej 4-jamowej, a następnie po odchyleniu głowicy 5-jamowej; (4) projekcji podmostkowej (rycina 1.2).
? Szczegółową ocenę kluczowych struktur serca: (1) rozmiaru i funkcji LV; (2) rozmiaru i funkcji RV i IVC; (3) stanu zastawki, a także (4) ocenę obecności płynu osierdziowego.
? Obrazowanie serca przy użyciu kolorowego Dopplera w celu wykrycia istotnego problemu zastawkowego.
? Klasyfikacja wyniku:
? Wynik prawidłowy.
? Poważna nieprawidłowość, wymagająca natychmiastowego działania. Może to być np. tamponada serca lub powiększenie prawej komory (uznawane za odpowiednik rozległej zatorowości płucnej)7.
Rycina 1.2. Projekcje stosowane w podstawowym badaniu echokardiograficznym.
? Istotna nieprawidłowość, wymagająca wykonania badania TTE wyższego stopnia (można je przeprowadzić natychmiast, jeśli jest dostępny odpowiedni sprzęt, a operator znajduje się na miejscu). Wykonanie badania TTE wyższego stopnia jest również konieczne u pacjenta z klinicznymi objawami choroby, u którego wyniki podstawowego badania obrazowego są/wydają się prawidłowe.
? Funkcję aide-memoire może pełnić rycina 1.2, ale należy pamiętać, że poszczególne laboratoria często stosują dodatkowe projekcje lub pomiary, np. projekcję koniuszkową 2-jamową lub pomiar grubości przegrody LV bądź prędkości maksymalnej niedomykalności zastawki trójdzielnej, jeśli została stwierdzona niedomykalność trójdzielna, albo pomiar wielkości LA, np. na wniosek lekarza elektrofizjologa.
Ukierunkowane/profilowane badanie echokardiograficzne
? Badanie zawsze rozpoczynamy od przeprowadzenia podstawowego badania echokardiograficznego, które uzupełniamy dodatkowymi pomiarami w zależności od protokołu klinicznego lub protokołu badania bądź zgodnie ze wskazaniami lekarza kierującego na badanie8.
? Przykładowe dodatkowe pomiary:
? Prędkość maksymalna niedomykalności zastawki trójdzielnej, jeśli zaobserwowano większą niż łagodna niedomykalność trójdzielną9.
? Doppler tkankowy spektralny RV, TAPSE i prędkość maksymalna niedomykalności zastawki trójdzielnej u pacjentów z niedokrwistością sierpowatokrwinkową, SLE lub zatorowością płucną przed trombolizą i po trombolizie.
? Wymiary aorty i niedomykalność aortalna u pacjentów z aortopatią.
? Pomiary LV w celu określenia masy LV u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym10.
? Funkcja skurczowa LV9 i zmienność oddechowa żyły głównej dolnej11 w trakcie leczenia i monitorowania pacjentów z niewydolnością serca.
Podstawowe standardowe badanie echokardiograficzne
? Podstawowy zbiór projekcji i pomiarów jest niezbędny w celu:
? Potwierdzenia prawidłowej struktury i funkcji serca (tabele 1.2 i 1.3).
? Ograniczenia ryzyka pominięcia znaczących nieprawidłowości.
? Zmniejszenia zmienności wyników między badaniami i umożliwienia dokładnego porównania wyników kolejnych badań TTE.
? Dostarczenia danych dla wydziałowego audytu jakości.
? Klinicznie istotne pomiary powinny zostać zawarte w treści raportu.
? Ograniczenie wszystkich pomiarów do komputerowo wygenerowanych sekcji przyczynia się do ich powtarzania. Klinicznie istotne pomiary mogą pozostać niezauważone, zwłaszcza jeśli osoba kierująca na badanie nie jest echokardiografistą.
? Każdy oddział powinien samodzielnie decydować, ile pomiarów wykonać i które z nich powinny zostać wymienione w opisie.
? Niektóre protokoły podstawowych standardowych badań sugerowane przez środowiska profesjonalne uwzględniają pomiary, które należałoby sklasyfikować jako kompleksowe.
? Na każdym oddziale należy przedyskutować sposób traktowania pomiarów u chorych z migotaniem przedsionków.
? Większość z nich ma na celu uzyskanie pomiarów w cyklach z chwilową częstością rytmu serca na poziomie 60-70 uderzeń na minutę.
? Po wykluczeniu ciężkiej choroby za pomocą podstawowego badania TTE i po kontroli częstości akcji serca może być wskazane ponowne wykonanie u pacjenta podstawowego standardowego badania TTE.
Tabela 1.2. Protokół podstawowego standardowego przezklatkowego badania dorosłych (TTE)12-15
Projekcja
Podstawowe techniki obrazowania**
Przymostkowa w osi długiej
2D, Doppler kolorowy
Przymostkowa w osi długiej, zmodyfikowana na drogę napływu RV
2D, Doppler kolorowy
Doppler ciągły zastawki trójdzielnej w przypadku stwierdzenia jej niedomykalności
Przymostkowa w osi długiej, zmodyfikowana na drogę odpływu RV
2D, Doppler kolorowy
Przymostkowa w osi krótkiej na poziomie zastawki aortalnej
2D, zoom, Doppler kolorowy
Doppler pulsacyjny w drodze odpływu RV
Doppler ciągły zastawki pnia płucnego i pnia płucnego
Doppler ciągły niedomykalności zastawki pnia płucnego
Doppler ciągły zastawki trójdzielnej w przypadku stwierdzenia jej niedomykalności
Przymostkowa w osi krótkiej na poziomie zastawki mitralnej
2D, Doppler kolorowy*
Przymostkowa w osi krótkiej na poziomie mięśni brodawkowatych
2D, Doppler kolorowy*
Przymostkowa w osi krótkiej na poziomie koniuszka
2D, Doppler kolorowy*
Koniuszkowa 4-jamowa
2D, Doppler kolorowy
Doppler pulsacyjny zastawki mitralnej
Doppler ciągły zastawki trójdzielnej w przypadku stwierdzenia jej niedomykalności
Doppler tkankowy zastawki mitralnej i zastawki trójdzielnej
Koniuszkowa 4-jamowa zmodyfikowana na RV/RA
2D, Doppler kolorowy zastawki trójdzielnej
M-Mode TAPSE ? Doppler tkankowy
Doppler ciągły zastawki trójdzielnej w przypadku stwierdzenia jej niedomykalności
Koniuszkowa 5-jamowa
2D, Doppler kolorowy
Doppler pulsacyjny LVOT
Doppler ciągły zastawki aortalnej
Koniuszkowa 2-jamowa
2D, Doppler kolorowy
Koniuszkowa 3-jamowa
2D, Doppler kolorowy
Podmostkowa w osi długiej
2D, zoom na żyłę główną dolną i przegrodę przedsionkową, Doppler kolorowy (przegroda przedsionkowa, żyła wątrobowa)
Zmienność oddechowa żyły głównej dolnej, ocena "na oko"
Podmostkowa w osi krótkiej
2D, Doppler kolorowy
Podmostkowa aorty brzusznej
2D, Doppler kolorowy
Nadmostkowa - łuk aorty
2D, Doppler kolorowy
* W celu wykluczenia VSD.
** Niektóre wytyczne zalecają wykonanie dodatkowych projekcji i pomiarów12-15, takich jak Doppler ciągły zastawek, nawet jeśli obrazowanie i Doppler kolorowy nie wykazują nieprawidłowości, oraz pomiar odkształcenia LV.
Tabela 1.3. Podstawowe pomiary w protokole standardowego badania TTE dorosłych
Lewa komora
Wymiary 2D: wymiar rozkurczowy lewej komory (LVEDD), wymiar skurczowy lewej komory (LVESD), wymiar przegrody międzykomorowej (IVS; pomiar w rozkurczu), wymiar tylnej ściany lewej komory (PW; pomiar w rozkurczu)
Objętość w prezentacji 2D lub 3D (jeśli dostępne) - indeksowana względem BSA*: wskaźnik objętości końcoworozkurczowej lewej komory (LVEDVi) i wskaźnik objętości końcowoskurczowej lewej komory (LVESVi)
Frakcja wyrzutowa (określona przy użyciu objętości zeskanowanej w prezentacji 2D lub 3D); całka prędkości przepływu podaortalnego w czasie
Fala E/A napływu mitralnego i współczynnik E/E'; E' mierzony na poziomie przegrody ? ściany bocznej ? uśredniony w zależności od lokalnych protokołów
Lewy przedsionek
Objętość w prezentacji 2D (metoda dwupłaszczyznowa) lub 3D - indeksowana względem BSA
Prawa komora
Podstawowe wymiary RV; TAPSE i/lub S' określone przy użyciu Dopplera tkankowego
Niedomykalność trójdzielna Vmax; czas akceleracji PW w drodze odpływu RV
Żyła główna dolna (zmiana na wdechu): ocena ciśnienia w prawym przedsionku
Prawy przedsionek
Powierzchnia w prezentacji 2D lub 3D (jeśli dostępne) - indeksowana względem BSA
Aorta
Wymiary w prezentacji 2D na poziomie zatok wieńcowych, połączenia zatokowo-cewkowego i aorty wstępującej indeksowane względem wzrostu w przypadku jego skrajnych wartości
Zastawka aortalna
CW Vmax
* Jeśli wartość BMI przekracza 30 kg/m2, nie stosuje się indeksowania względem BSA z powodu ryzyka niedoszacowania stopnia remodelingu serca.
Kompleksowe badanie echokardiograficzne
? Jest to podstawowe standardowe badanie uzupełnione o dodatkowe projekcje i pomiary, zależnie od sformułowanego pytania klinicznego lub stwierdzonej patologii (tabela 1.4).
Tabela 1.4. Projekcje i pomiary lub opisy dodane do podstawowych standardowych badań zgodnie ze wskazaniami do wykonania badania
Wskazanie
Projekcje
Pomiary/
obserwacja
Możliwa dysfunkcja LV (wskazująca na niewydolność serca lub kardiomiopatię)
? Zoom LVOT i zastawki mitralnej w przypadku występowania kardiomiopatii przerostowej
? Zoom koniuszka LV ? kolorowy Doppler w przypadku występowania kardiomiopatii lub zawału serca
? Zmodyfikowane projekcje LV w przypadku podejrzenia przecieku międzykomorowego po zawale
? Badanie kontrastowe w celu uwidocznienia granicy wsierdzia/skrzepliny
? RWT i masa LV indeksowane względem BSA (g/m2)
? Parametry dyssynchronii 2D/3D
? Objętość 3D i frakcja wyrzutowa
? Globalne odkształcenie podłużne
? Zwężenie LVOT w spoczynku/próba Valsalvy w przypadku występowania kardiomiopatii przerostowej
Możliwa dysfunkcja RV
? Projekcje typowe dla RV (patrz strona 49)
? Zoom koniuszka RV
? M-mode na poziomie pierścienia w projekcji zoom 4-jamowej
? Wymiary RV w projekcji przymostkowej 2D w osi długiej/krótkiej
? Wskaźnik zmiany pola prawej komory (FAC)
? Frakcja wyrzutowa RV w 3D
Zwężenie zastawki aortalnej
? Zoom LVOT
? Doppler ciągły na poziomie koniuszka i prawej drugiej przestrzeni międzyżebrowej
? Średnica LVOT
? Vmax, średni gradient, EOA
? Doppler ciągły w celu wykluczenia koarktacji aorty
? Czas połowicznego spadku gradientu ciśnień (PHT)
Niedomykalność aortalna
? Zoom opuszki aorty i aorty wstępującej
? Doppler ciągły AR
? M-mode kolorowy nadmostkowy
? Szerokość strumienia niedomykalności zobrazowanego Dopplerem kolorowym
? Czas połowicznego spadku gradientu ciśnień
? Przepływ wsteczny poniżej łuku aorty (Doppler pulsacyjny i kolorowy)
Niedomykalność mitralna
? Zoom zastawki mitralnej we wszystkich projekcjach
? Doppler pulsacyjny żyły płucnej
? Dokładna ocena morfologii zastawki i mechanizmu niedomykalności mitralnej
? Rozmiar pierścienia zastawki mitralnej
? Wysokość/obszar namiotowania
? PISA/vena contracta
? Czas połowicznego spadku gradientu ciśnień (PHT)
Zwężenie zastawki mitralnej
? Zoom zastawki mitralnej we wszystkich projekcjach
? Planimetryczny pomiar pola zastawki
? Vmax, czas półtrwania gradientu ciśnień (i szacowana powierzchnia), średni gradient
? Czas połowicznego spadku gradientu ciśnień (PHT)
Zaciskające zapalenie osierdzia
? Doppler pulsacyjny zastawki mitralnej (mała prędkość przemiatania)
? Doppler pulsacyjny żył wątrobowych
? Doppler tkankowy pierścienia zastawki mitralnej
? Należy sprawdzić, czy występuje septal bounce
? Zmienność oddechowa napływu mitralnego w Dopplerze pulsacyjnym
? Doppler tkankowy E' bocznej i przegrodowej części pierścienia mitralnego
Struktura opisu
Podstawowy standardowy opis16 powinien zawierać następujące elementy:
? Podstawowe dane:
? Nazwisko i imię pacjenta, datę urodzenia i nazwę szpitala.
? Dane echokardiografisty (inicjały/nazwisko).
? Informacje na temat sprzętu echokardiograficznego, rodzaj nośnika obrazu i lokalizacji w celu ułatwienia oceny.
? Minimalny zakres danych dotyczących pacjenta:
? Wiek i płeć, a także wymiary ciała (wzrost, masa ciała, BSA).
? Dobrej jakości zapis badania EKG, pozwalający na ocenę tętna i rytmu serca.
? Wskazania. Echokardiografia przezklatkowa z reguły nie powinna być wykonywana bez wcześniejszego pisemnego skierowania (z wyjątkiem sytuacji nagłych, zagrażających życiu pacjenta). Skierowanie powinno zawierać:
? Wskazania (najlepiej wraz z historią choroby).
? Pytanie kliniczne wymagające odpowiedzi.
? Dane osoby kierującej na badanie (nazwisko, tytuł, adres, e-mail).
? Podstawowe pomiary (patrz tabela 1.3). W tekście raportu muszą pojawić się istotne klinicznie pomiary. Niewystarczające jest podanie jedynie wygenerowanych maszynowo danych liczbowych.
? Cechy tekstu głównego:
? Musi zawierać opis jakości obrazu (niska, wystarczająca, dobra).
? Musi zawierać opis cech morfologicznych i funkcjonalnych wszystkich części serca i dużych naczyń.
? Jeśli zobrazowanie jakiegoś regionu nie było możliwe, należy to w nim zaznaczyć.
? Można w nim podać wstępną interpretację, np. "zmiany reumatyczne zastawki mitralnej", jeśli będzie ona pomocna w zrozumieniu opisu. Można również podać stopień zwężenia lub niedomykalności, jeśli przeprowadzono odpowiednie pomiary.
? Nie ma jednoznacznych standardów dotyczących opisywania mniejszych nieprawidłowości (np. małych zwapnień w pierścieniu mitralnym), wariantów normy (np. sieć Chiariego) czy prawidłowych zjawisk (np. fizjologiczna niedomykalność mitralna). Sugerujemy, aby opisywać je w tekście, ale pomijać we wnioskach.
? Podsumowanie opisu:
? Musi odpowiadać na pytanie kliniczne postawione przez lekarza kierującego na badanie.
? Muszą być w nim wymienione nieprawidłowości stwierdzone w zapisie echokardiograficznym w kolejności od najbardziej do najmniej znaczącego klinicznie.
? Powinno identyfikować nieprawidłowość (np. niedomykalność mitralna), jej przyczynę (np. wypadanie płatka zastawki mitralnej) oraz wszystkie następstwa (np. poszerzenie i hiperkineza LV).
? Powinno zawierać porównanie obecnych wyników z poprzednimi, jeśli są one dostępne.
? Nie powinno zawierać skrótów i powinno być napisane w sposób, który umożliwi jego zrozumienie przez osobę niewykonującą zawodu medycznego.
? Zazwyczaj nie zawiera wskazań klinicznych. Wymaga to bowiem odczytania wyników badania echokardiograficznego w szerszym kontekście postępowania klinicznego, które na ogół nie jest dostępne dla echokardiografisty. Niemniej rozsądnym rozwiązaniem może być umieszczanie w raporcie dyskretnych wskazówek dotyczących postępowania, np.: (1) "Zastawka kwalifikująca się do walwulotomii balonowej na podstawie oceny echokardiograficznej"; (2) "Zastawka kwalifikująca się do naprawy na podstawie oceny echokardiograficznej"; (3) "Ciężka niedomykalność mitralna z powiększeniem LV do wymiarów będących wskazaniem do operacji chirurgicznej".
Wyniki krytyczne wymagające pilnej porady medycznej
? Każda pracownia powinna posiadać system identyfikowania wyników krytycznych (tabela 1.5) i komunikowania ich lekarzowi kierującemu na badanie lub kardiologowi.
? Dokumentacja dotycząca zakomunikowania wyników krytycznych musi znaleźć się w opisie i/lub w dokumentacji medycznej pacjenta.
Tabela 1.5. Przykłady wyników krytycznych wymagających pilnej porady medycznej
Pacjent w stanie krytycznym, bez względu na wynik badania echokardiograficznego
Płyn w worku osierdziowym
Rozwarstwienie aorty lub tętniak aorty wstępującej, lub ropień
Wcześniej niezdiagnozowane duże upośledzenie funkcji skurczowej LV
Poważne powikłania ostrego zespołu wieńcowego:
? Pęknięcie przegrody międzykomorowej
? Pęknięcie mięśnia brodawkowatego
? Tętniak rzekomy
Poszerzenie RV lub hipokineza u pacjentów z podejrzeniem zatorowości płucnej
Nowa ciężka wada zastawkowa
Nowa struktura lub masa, np. skrzeplina w obrębie danej jamy serca
Interpretacja opisu przez osoby niebędące echokardiografistami
1. Zazwyczaj nie mają znaczenia klinicznego następujące nieprawidłowości:
? Mała niedomykalność trójdzielna i mała niedomykalność pnia płucnego (stanowią cechę fizjologiczną). W normie mieści się również izolowana umiarkowana niedomykalność trójdzielna, jeśli brak poszerzenia RV, a lewe serce jest prawidłowe.
? Mała niedomykalność zastawki mitralnej, jeśli wygląd zastawki oraz funkcja i rozmiar LV są prawidłowe.
? Zwiększenie kąta między aortą wstępującą a drogą odpływu lewej komory z towarzyszącym ogniskowym przerostem części podstawnej przegrody międzykomorowej (sigmoid septum lub septal bulge). Anomalia ta występuje powszechnie u osób w podeszłym wieku i może przyczyniać się do powstawania szmerów.
? Śladowa ilość płynu w worku osierdziowym zlokalizowana wokół prawego przedsionka (bez bólu w klatce piersiowej, który mógłby świadczyć o zapaleniu osierdzia).
? Przetrwały otwór owalny w przypadku braku istotnego wywiadu klinicznego (TIA lub udar, zator obwodowy, nurkowanie).
2. Co oznaczają klasy 1, 2 i 3 dysfunkcji rozkurczowej?
? Echokardiografiści są obecnie zachęcani do opisywania profilu napływu mitralnego przy użyciu systemu klasyfikacji dysfunkcji rozkurczowej. "Upośledzona relaksacja", która występuje powszechnie i jest prawidłowa u pacjentów w podeszłym wieku, została określona jako "klasa 1 dysfunkcji rozkurczowej".
? Klasy 2 i 3 dysfunkcji wskazują na wysokie ciśnienie napełniania LV. Te klasy mogą być jednak łatwo pomylone z niewydolnością serca z zachowaną frakcją wyrzutową, której rozpoznanie kliniczne nie może się opierać wyłącznie na przezklatkowym badaniu echokardiograficznym.
? Jeśli pacjent jest w dobrym stanie, dysfunkcja rozkurczowa LV stanowi najpewniej przypadkowe znalezisko bez znaczenia klinicznego.
3. W jaki sposób określić prawdopodobieństwo występowania nadciśnienia płucnego?
? Jeśli w skierowaniu na badanie zaznaczono wykrycie nadciśnienia płucnego (np. w kontekście SLE), zaleca się określenie, czy prawdopodobieństwo występowania nadciśnienia płucnego jest niskie, średnie czy wysokie (patrz rozdział 5). Nie ma możliwości wystarczająco dokładnego oszacowania ciśnienia w PA za pomocą przezklatkowego badania echokardiograficznego, tak aby móc postawić diagnozę nadciśnienia płucnego. Konieczne jest przeprowadzenie dalszych badań, w tym wymaganego dla potwierdzenia rozpoznania prawostronnego serca.
? Jeśli u pacjenta stwierdzono wady zastawki:
? W przypadku zwężenia zastawki mitralnej ciśnienie skurczowe w PA > 50 mmHg w spoczynku jest wskazaniem do walwuloplastyki balonowej, nawet u pacjenta bez objawów klinicznych.
? W przypadku ciężkiego zwężenia zastawki aortalnej (AS) ciśnienie skurczowe w PA > 60 mmHg wskazuje na wysokie ryzyko zgonu, jeśli pacjent nie zostanie poddany operacji lub TAVI.
? Wzrost TR Vmax jest wtórnym objawem pogorszenia stanu pacjenta z każdym rodzajem wady zastawkowej.
? Jeśli skierowanie było wystawione z innego powodu, a nie znaleziono żadnych nieprawidłowości kardiologicznych, wskazana jest konsultacja z lekarzem kardiologiem.
4. W przypadku pewnych chorób wyniki badania echokardiograficznego mogą wpłynąć na zmianę postępowania (tabela 1.6).
Tabela 1.6. Alerty w opisie badania echokardiograficznego dotyczące różnych patologii
Bezobjawowa ciężka wada zastawkowa. Należy sprawdzić, czy rozmiar i funkcja LV są prawidłowe
W przypadku ciężkiej niedomykalności zastawki mitralnej operacja może być wskazana, jeśli LVESD > 40 mm lub frakcja wyrzutowa LV (LVEF) < 60% (patrz rozdział 9)
W przypadku ciężkiej niedomykalności aortalnej operacja może być wskazana, jeśli LVESD > 50 mm, LVEDD > 65 mm lub LVEF < 50% (patrz rozdział 8)
Umiarkowana wada może okazać się znacząca, jeśli rozmiar LV i funkcja są nieprawidłowe
W przypadku podejrzenia niewydolności serca:
HFpEF nie można zdiagnozować za pomocą samego badania echokardiograficznego, jeśli u pacjenta nie występują objawy kliniczne i podwyższone stężenie peptydów natriuretycznych, np. BNP. Dysfunkcja rozkurczowa LV nie musi oznaczać obecności HFpEF
Częstość pracy i rytm serca mogą utrudniać ocenę funkcji skurczowej i rozkurczowej komór
Frakcja wyrzutowa LV zależy od obciążenia wstępnego i następczego, które mogą ulec szybkiej zmianie w zależności od stanu klinicznego pacjenta
Pomiary frakcji wyrzutowej LV są wysoce zależne od operatora sprzętu diagnostycznego, dlatego nie należy nadinterpretowywać małych zmian w wartościach
Ograniczenia badania echokardiograficznego podczas kwalifikacji do operacji:
Przezklatkowe badanie echokardiograficzne pozwala na ocenę tylko niektórych cech układu sercowo-naczyniowego. Nie wykrywa niedokrwienia mięśnia sercowego
Zator pochodzenia sercowego?
Przezklatkowe badanie echokardiograficzne jest techniką z wyboru w celu wykazania obecności mas i skrzeplin z sercu, jeśli jakość obrazu jest zadowalająca
Przezklatkowe badanie echokardiograficzne nie obrazuje dokładnie uszka lewego przedsionka. Może być niezbędne wykonanie badania przezprzełykowego, jeśli mogłoby ono wpłynąć na zmianę postępowania klinicznego
W przypadku konieczności wykluczenia przetrwałego otworu owalnego jako źródła udaru kryptogennego u pacjentów w młodym wieku rekomenduje się przeprowadzenie echokardiografii przezprzełykowej z podaniem kontrastu (patrz strony 76 i 77)
W przypadku podejrzenia zapalenia osierdzia lub płynu w worku osierdziowym:
Niepowikłane zapalenie osierdzia nie daje objawów patognomonicznych w przezklatkowym badaniu echokardiograficznym
Przezklatkowe badanie echokardiograficzne pozwala na wykrycie powikłań zapalenia osierdzia, takich jak obecność płynu w worku osierdziowym
Tamponada stanowi rozpoznanie kliniczne, jednak przezklatkowe badanie echokardiograficzne może pozwolić na ocenę zmian hemodynamicznych
Piśmiennictwo
1. Draper J, Subbiah S, Bailey R, Chambers J. The murmur clinic: validation of a new model for detecting heart valve disease. Heart. 2019; 105(1): 56-59.
2. Smith J, Subbiah S, Hayes A i wsp. Feasibility of an outpatient point-of-care echocardiography service. J Am Soc Echocardiogr. 2019; 32(7): 909-910.
3. Ploutz M, Ju JC, Scheel J i wsp. Handheld echocardiographic screening for rheumatic heart disease by non-experts. Heart. 2016; 102(1): 35-39.
4. Hammadah M, Ponce C, Sorajja P i wsp. Point-of-care ultrasound: closing guideline gaps in screening for valvular heart disease. Clin Cardiol. 2020; 43(12): 1368-1375.
5. Spencer KT, Kimura BJ, Korcarz CE i wsp. Focused cardiac ultrasound: recommendations from the American Society of Echocardiography. J Am Soc Echocardiogr. 2013; 26(6): 567-581.
6. Cardim N, Dalen H, Voigt JU i wsp. The use of handheld devices: a position statement of the European Association of Cardiovascular Imaging (2018 update). Eur Heart J. 2019; 20(3): 245-252.
7. Hall DP, Jordan H, Alam S, Gillies MA. The impact of focused echocardiography using the focused intensive care echo protocol on the management of critically ill patients, and comparison with full echocardiographic studies by BSE-accredited sonographers. J Intensive Care Soc. 2017; 18(3): 206-211.
8. Rice JA, Brewer J, Speaks T i wsp. The POCUS consult: how point of care ultrasound helps guide medical decision making. Int J Gen Med. 2021; 14: 9789-9806.
9. Dowling K, Colling A, Walters H i wsp. Piloting structural focused TTE in outpatients during the COVID-19 pandemic: old habits die hard. Br J Cardiol. 2021; 28(4): 148-152.
10. Senior R, Galasko G, Hickman M i wsp. Community screening for left ventricular hypertrophy in patients with hypertension using hand-held echocardiography. J Am Soc Echocardiogr. 2004; 17(1): 56-61.
11. Gundersen GH, Norekval TM, Haug HH i wsp. Adding point of care ultrasound to assess volume status in heart failure patients in a nurse-led outpatient clinic. A randomised study. Heart. 2016; 102(1): 29-34.
12. Harkness A, Ring L, Augustine D i wsp. Normal reference intervals for cardiac dimensions and function for use in echocardiographic practice: a guideline from the British Society of Echocardiography. Echo Res Pract. 2020; 7(1): G1-G18.
13. Robinson S, Bushra R, Oxborough D i wsp. A practical guideline for performing a comprehensive transthoracic echocardiogram in adults: the British Society of Echocardiography minimum dataset. Echo Res Pract. 2020; 7(4): G59-G93.
14. Lang RM, Badano LP, Mor-Avi V i wsp. Recommendations for cardiac chamber quantification by echocardiography in adults: an update from the American Society of Echocardiography and the European Association of Cardiovascular Imaging. Eur Heart J Cardiovasc Imaging. 2015; 16(3): 233-270.
15. Mitchell C, Rahko PS, Blauwet LA i wsp. Guidelines for performing a comprehensive transthoracic echocardiographic examination in adults. Recommendations from the American Society of Echocardiography. J Am Soc Echocardiogr. 2019; 32(1): P1-P764.
16. Galderisi M, Cosyns B, Edvardsen T i wsp. Standardization of adult transthoracic echocardiography reporting in agreement with recent chamber quantification, diastolic function, and heart valve disease recommendations: an expert consensus document of the European Association of Cardiovascular Imaging. Eur Heart J Cardiovasc Imaging. 2017; 18(12): 1301-1310.
