Wprowadzenie

Otwar­cie go­spo­da­rek i po­wią­za­na z tym li­be­ra­li­za­cja prze­pły­wów czyn­ni­ków pro­duk­cji zmie­nia wa­run­ki ich opo­dat­ko­wa­nia. Po­wsta­je za­tem py­ta­nie o wła­ści­wy spo­sób opo­dat­ko­wa­nia trans­ak­cji za­gra­nicz­nych. Pro­wa­dzi to przede wszyst­kim do sfor­mu­ło­wa­nia opty­mal­nych za­sad opo­dat­ko­wa­nia, to jest ta­kich, któ­re nie po­wo­du­ją znie­kształ­ceń w mię­dzy­na­ro­do­wej alo­ka­cji czyn­ni­ków pro­duk­cji lub, w in­nym wa­rian­cie, mak­sy­ma­li­zu­ją do­bro­byt da­ne­go kra­ju mie­rzo­ny uży­tecz­no­ścią jego miesz­kań­ców lub do­cho­da­mi uzy­ski­wa­ny­mi przez re­zy­den­tów i pań­stwo. Tra­dy­cyj­nie za­sa­dy opty­mal­ne­go opo­dat­ko­wa­nia są wy­pro­wa­dzo­ne przy za­ło­że­niu bra­ku asy­me­trii in­for­ma­cji mię­dzy ad­mi­ni­stra­cją po­dat­ko­wą a po­dat­ni­ka­mi. W prak­ty­ce jed­nak, wła­śnie z uwa­gi na asy­me­trię in­for­ma­cji, opty­mal­ne za­sa­dy opo­dat­ko­wa­nia nie są w prak­ty­ce sto­so­wa­ne. W efek­cie ro­dzi to dwa inne pro­ble­my: na po­zio­mie mi­kro­eko­no­micz­nym - po­dwój­ne opo­dat­ko­wa­nia tych sa­mych pod­staw opo­dat­ko­wa­nia, wy­ma­ga­ją­ce za­sto­so­wa­nia me­tod uni­ka­nia po­dwój­ne­go opo­dat­ko­wa­nia, zaś na po­zio­mie ma­kro­eko­no­micz­nym - po­ja­wie­nie się kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej o mo­bil­ne czyn­ni­ki pro­duk­cji.

Za­ry­so­wa­ne za­gad­nie­nia po­wo­du­ją, że eko­no­mia opo­dat­ko­wa­nia mię­dzy­na­ro­do­we­go dzie­li się na czte­ry pod­sta­wo­we ob­sza­ry te­ma­tycz­ne, to jest:

teo­rię mię­dzy­na­ro­do­we­go opty­mal­ne­go opo­dat­ko­wa­nia, kon­cen­tru­ją­cą się na okre­śle­niu wpły­wu po­dat­ków na prze­pły­wy środ­ków pro­duk­cji mię­dzy kra­ja­mi1, za­pew­nia­ją­ce pra­wi­dło­wą alo­ka­cję czyn­ni­ków pro­duk­cji (z punk­tu wi­dze­nia z góry okre­ślo­ne­go kry­te­rium); teo­rię uni­ka­nia po­dwój­ne­go opo­dat­ko­wa­nia ka­pi­ta­łu, któ­rej ce­lem jest usta­le­nie re­guł ła­go­dze­nia zbie­gu obo­wiąz­ków po­dat­ko­wych lub za­pew­nie­nia przy­najm­niej mi­ni­mal­ne­go po­zio­mu wy­mia­ny in­for­ma­cji o za­gra­nicz­nych zo­bo­wią­za­niach po­dat­ko­wych; teo­rię mię­dzy­na­ro­do­wej kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej, obej­mu­ją­cą ana­li­zę dy­na­micz­nych re­la­cji, ja­kie wy­wie­ra­ją na sie­bie sys­te­my po­dat­ko­we w wy­ni­ku opo­dat­ko­wa­nia tych sa­mych czyn­ni­ków pro­duk­cji oraz mię­dzy­na­ro­do­we uni­ka­nie opo­dat­ko­wa­nia, zwią­za­ne z le­gal­ny­mi spo­so­ba­mi zmniej­sze­nia ob­cią­że­nia po­dat­ko­we­go, któ­re jed­nak po­strze­ga­ne są jako nie­ko­rzyst­ne dla bu­dże­tów po­szcze­gól­nych państw.

Pierw­sza gru­pa za­gad­nień opi­su­je stan sta­tycz­ny i roz­wa­ża, jak dany typ po­dat­ku od­dzia­łu­je na go­spo­dar­kę da­ne­go kra­ju, nie­za­leż­nie od sys­te­mów po­dat­ko­wych wy­stę­pu­ją­cych za gra­ni­cą lub przy za­ło­że­niu ich nie­zmien­no­ści. Cha­rak­te­ry­stycz­ne ce­chy tej gru­py teo­rii eko­no­micz­nych to: brak efek­tów ze­wnętrz­nych (po­za­ce­no­wych efek­tów wy­ni­ka­ją­cych z asy­me­trii in­for­ma­cji), nor­ma­tyw­ny cel ana­li­zy - okre­śle­nie, jak po­win­no wy­glą­dać naj­lep­sze opo­dat­ko­wa­nie z punk­tu wi­dze­nia ja­kie­goś kry­te­rium, po­mi­nię­cie kwe­stii do­star­cza­nia dóbr pu­blicz­nych oraz po­mi­nię­cie dy­na­micz­nych (stra­te­gicz­nych) re­la­cji mię­dzy róż­ny­mi ju­rys­dyk­cja­mi, któ­re po­le­ga­ją na zmia­nach opo­dat­ko­wa­nia w re­ak­cji na za­cho­wa­nia in­nych kra­jów.

Z róż­nych moż­li­wych pod­staw opo­dat­ko­wa­nia naj­le­piej opra­co­wa­na w li­te­ra­tu­rze eko­no­micz­nej jest teo­ria mię­dzy­na­ro­do­we­go opo­dat­ko­wa­nia ka­pi­ta­łu2. Teo­ria ta jest re­la­tyw­nie pro­sta, bo­wiem nie wy­ma­ga mo­de­lo­wa­nia skom­pli­ko­wa­nych re­la­cji po­py­tu i po­da­ży, tak jak na przy­kład teo­rie do­ty­czą­ce opty­mal­ne­go opo­dat­ko­wa­nia kon­sump­cji czy pra­cy. Nie­ste­ty roz­wią­za­nia sto­so­wa­ne w prak­ty­ce czę­sto nie po­kry­wa­ją się z po­stu­la­ta­mi sfor­mu­ło­wa­ny­mi na grun­cie tej teo­rii. Po­wo­du­je to zna­czą­ce za­in­te­re­so­wa­nie wy­ja­śnie­niem przy­czyn wy­stę­po­wa­nia ta­kich róż­nic. Wy­da­je się, że ich znacz­ną część moż­na przy­pi­sać zbyt re­stryk­cyj­nym za­ło­że­niom przyj­mo­wa­nym w tra­dy­cyj­nej teo­rii opo­dat­ko­wa­nia mię­dzy­na­ro­do­we­go, zwłasz­cza do­ty­czą­cym po­sia­da­nia przez ad­mi­ni­stra­cję po­dat­ko­wą wie­dzy o do­cho­dach re­ali­zo­wa­nych przez kra­jo­wych po­dat­ni­ków za gra­ni­cą.

Uwzględ­nie­nie dy­na­micz­nych re­la­cji mię­dzy kra­jem i za­gra­ni­cą obej­mu­je teo­ria uni­ka­nia po­dwój­ne­go opo­dat­ko­wa­nia. Sta­no­wi ona roz­wi­nię­cie teo­rii mię­dzy­na­ro­do­we­go opty­mal­ne­go opo­dat­ko­wa­nia o in­te­rak­cje za­cho­dzą­ce mię­dzy róż­ny­mi sys­te­ma­mi po­dat­ko­wy­mi. Po­dob­nie jak po­przed­nio, nie bie­rze się w niej pod uwa­gę ist­nie­nia efek­tów ze­wnętrz­nych, co od­róż­nia tę gru­pę mo­de­li od teo­rii kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej. Czę­ścio­wo na­cisk po­ło­żo­ny jest w niej na okre­śle­nie naj­lep­szych w da­nych wa­run­kach me­tod uni­ka­nia po­dwój­ne­go opo­dat­ko­wa­nia, na­wet za cenę od­stęp­stwa od opty­mal­nej alo­ka­cji czyn­ni­ków pro­duk­cji. Ten ostat­ni wnio­sek ilu­stru­ją wa­run­ki opty­mal­ne­go opo­dat­ko­wa­nia, bę­dą­ce kon­se­kwen­cją za­sto­so­wa­nia pod­sta­wo­wych me­tod uni­ka­nia po­dwój­ne­go opo­dat­ko­wa­nia sto­so­wa­nych w umo­wach mię­dzy­na­ro­do­wych. Wspo­mnia­ne wa­run­ki pro­wa­dzą do wnio­sku, że opty­mal­ne opo­dat­ko­wa­nie ka­pi­ta­łu dla kra­ju ma­łe­go, sto­su­ją­ce­go kre­dyt po­dat­ko­wy lub wy­łą­cze­nie z opo­dat­ko­wa­nia, czy­li dwie naj­bar­dziej po­pu­lar­ne me­to­dy uni­ka­nia po­dwój­ne­go opo­dat­ko­wa­nia, po­win­no być ze­ro­we. Ozna­cza to, że za­sto­so­wa­nie me­tod uni­ka­nia opo­dat­ko­wa­nia przy utrzy­ma­niu po­zy­tyw­ne­go opo­dat­ko­wa­nia za­wsze po­wo­du­je znie­kształ­ce­nia alo­ka­cyj­ne, a za­tem nie­efek­tyw­ność pro­duk­cji3.

Kon­ku­ren­cja po­dat­ko­wa obej­mu­je wpływ ob­cych sys­te­mów po­dat­ko­wych na go­spo­dar­kę i sys­tem po­dat­ko­wy da­ne­go kra­ju, przy za­ło­że­niu wy­stę­po­wa­nia efek­tów ze­wnętrz­nych, za­zwy­czaj ne­ga­tyw­nych4 (ta­kich, jak uciecz­ka mo­bil­nych czyn­ni­ków pro­duk­cji za gra­ni­cę), choć cza­sem rów­nież po­zy­tyw­nych (w po­sta­ci wzro­stu pro­duk­tyw­no­ści, wy­ni­ka­ją­ce­go z kon­cen­tra­cji czyn­ni­ków pro­duk­cji w pew­nych lo­ka­li­za­cjach). Ce­lem ana­li­zy mię­dzy­na­ro­do­wej kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej jest: po pierw­sze usta­le­nie kie­run­ku zmian po­dat­ko­wych w wy­ni­ku od­dzia­ły­wa­nia kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej (tzw. ana­li­za po­zy­tyw­na pro­wa­dzą­ca do usta­le­nia, czy sto­py opo­dat­ko­wa­nia spa­da­ją, czy wzra­sta­ją w wy­ni­ku kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej), a po dru­gie sfor­mu­ło­wa­nie za­le­ceń ma­ją­cych na celu prze­zwy­cię­że­nie skut­ków kon­ku­ren­cji, np. przez ja­kąś for­mę mię­dzy­na­ro­do­wej ko­or­dy­na­cji po­dat­ko­wej (w wer­sji eks­tre­mal­nej pro­wa­dzą­cej do har­mo­ni­za­cji5, to zna­czy ujed­no­li­ce­nia sys­te­mów po­dat­ko­wych). Klu­czo­wym pro­ble­mem, któ­ry pró­bu­je się roz­wią­zać, jest za­pew­nie­nie pra­wi­dło­wej wy­so­ko­ści do­star­cza­nych przez pań­stwo dóbr pu­blicz­nych. Ce­chą cha­rak­te­ry­stycz­ną tego po­dej­ścia od stro­ny me­to­do­lo­gicz­nej jest wy­stę­po­wa­nie stra­te­gicz­nych re­ak­cji kra­jów na roz­wią­za­nia po­dat­ko­we sto­so­wa­ne u kon­ku­ren­tów, ty­po­wych dla teo­rii gier.

Mo­de­lo­wa­nie kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej jest dużo trud­niej­sze niż okre­śle­nie za­sad opty­mal­ne­go opo­dat­ko­wa­nia, z uwa­gi na współ­za­leż­ność róż­nych po­dat­ków, od­mien­ne cele po­szcze­gól­nych kra­jów, czy moż­li­wość sto­so­wa­nia re­tor­sji6. Na płasz­czyź­nie teo­re­tycz­nej nie ma zgo­dy, czy kon­ku­ren­cja po­dat­ko­wa jest zja­wi­skiem ko­rzyst­nym, czy też sta­no­wi szko­dli­wy ar­te­fakt, wy­ni­ka­ją­cy z ne­ga­tyw­nych efek­tów ze­wnętrz­nych opo­dat­ko­wa­nia. Do­strze­ga­ją­cy głów­nie ne­ga­tyw­ne aspek­ty kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej uza­sad­nia­ją po­li­tycz­ne ten­den­cje do ujed­no­li­ca­nia po­dat­ków (har­mo­ni­za­cji) na po­zio­mie po­nadna­ro­do­wym, na przy­kład ogól­no­eu­ro­pej­skim, pod­czas gdy ich ad­wer­sa­rze bro­nią au­to­no­mii ju­rys­dyk­cji kra­jo­wych. Spór ten na­da­je do­dat­ko­wy - po­li­tycz­ny wy­miar - pro­wa­dzo­nej de­ba­cie po­dat­ko­wej. Po­li­tycz­ny aspekt po­ja­wia się też w ana­li­zie uni­ka­nia opo­dat­ko­wa­nia, gdyż rzą­dy sta­ra­ją się pro­ce­der ten ogra­ni­czyć, chro­niąc się przed ero­zją po­sia­da­nych pod­staw opo­dat­ko­wa­nia.

Uzu­peł­nie­niem teo­rii do­ty­czą­cych ka­pi­ta­łu jest za­in­te­re­so­wa­nie mię­dzy­na­ro­do­wym opty­mal­nym opo­dat­ko­wa­niem oraz kon­ku­ren­cją o inne czyn­ni­ki pro­duk­cji, ta­kie jak tzw. pra­ca mo­bil­na lub trans­gra­nicz­na sprze­daż to­wa­rów (dóbr7). Pierw­sza gru­pa za­gad­nień sta­no­wi je­den z naj­młod­szych kie­run­ków ba­daw­czych w eko­no­mii opo­dat­ko­wa­nia mię­dzy­na­ro­do­we­go, któ­re­go zna­cze­nie wzro­sło do­pie­ro w wy­ni­ku po­głę­bie­nia się in­te­gra­cji go­spo­dar­czej na świe­cie i po­pra­wy mo­bil­no­ści siły ro­bo­czej. Dru­ga gru­pa, czy­li teo­ria mię­dzy­na­ro­do­we­go opo­dat­ko­wa­nia dóbr kon­sump­cyj­nych (to­wa­rów), jest z ko­lei bar­dziej zróż­ni­co­wa­na teo­re­tycz­nie, co po czę­ści wy­ni­ka z dłuż­szej hi­sto­rii ba­dań w tym za­kre­sie (część tej teo­rii, zwią­za­na z opty­mal­nym opo­dat­ko­wa­niem, jest dużo star­sza i wy­wo­dzi się bez­po­śred­nio z teo­rii opty­mal­ne­go opo­dat­ko­wa­nia dóbr we­wnątrz jed­ne­go kra­ju), pod­czas gdy od­po­wied­nia część do­ty­czą­ca kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej jest roz­wi­nię­ta re­la­tyw­nie sła­bo. Za­sad­ni­cze kwe­stie, ja­kie są roz­wa­ża­ne w tej ostat­niej, to wy­bór spo­so­bu opo­dat­ko­wa­nia (we­dług kra­ju po­cho­dze­nia lub kra­ju prze­zna­cze­nia) oraz ana­li­za spo­so­bów i kon­se­kwen­cji har­mo­ni­za­cji opo­dat­ko­wa­nia po­śred­nie­go.

Róż­ne re­gu­ły opo­dat­ko­wa­nia w po­szcze­gól­nych kra­jach i sto­so­wa­ne me­to­dy uni­ka­nia po­dwój­ne­go opo­dat­ko­wa­nia skła­nia­ją pod­mio­ty pry­wat­ne do zmniej­sze­nia swych ob­cią­żeń po­dat­ko­wych przez wy­ko­rzy­sta­nie ta­kich roz­wią­zań, jak: umo­wy o uni­ka­niu po­dwój­ne­go opo­dat­ko­wa­nia, raje po­dat­ko­we, prze­rzu­ca­nie do­cho­dów za po­mo­cą cen trans­fe­ro­wych czy zmia­ny re­zy­den­cji po­dat­ko­wej. W ten spo­sób po­ja­wia się po­trze­ba opi­sa­nia, wy­tłu­ma­cze­nia, a nie­kie­dy też prze­ciw­dzia­ła­nia ta­kim zja­wi­skom, jak uni­ka­nie i uchy­la­nie się od opo­dat­ko­wa­nia, przez za­sto­so­wa­nie pod­mio­tów i re­gu­la­cji za­gra­nicz­nych. Na­le­ży pod­kre­ślić, że ta ostat­nia gru­pa za­gad­nień zo­rien­to­wa­na jest ści­śle na ana­li­zę mi­kro­eko­no­micz­ną, opi­su­jąc za­cho­wa­nia po­dat­ni­ków, a w nie­wiel­kim za­kre­sie na mo­de­ru­ją­ce je re­gu­la­cje i po­li­ty­ki. Z me­to­do­lo­gicz­ne­go punk­tu wi­dze­nia wpro­wa­dza to do ana­liz stra­te­gicz­ne za­cho­wa­nia po­dat­ni­ków, któ­rzy ak­tyw­nie re­agu­ją na przy­ję­te za­sa­dy opo­dat­ko­wa­nia. Na­le­ży do­dać, że spo­so­by uni­ka­nia opo­dat­ko­wa­nia mo­dy­fi­ku­ją za­rów­no opty­mal­ne za­sa­dy opo­dat­ko­wa­nia, jak też sam prze­bieg kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej, bar­dzo kom­pli­ku­jąc roz­wa­ża­nia teo­re­tycz­ne i eli­mi­nu­jąc nie­któ­re z pro­stych roz­wią­zań po­dat­ko­wych su­ge­ro­wa­nych przez przed­sta­wio­ne wcze­śniej teo­rie eko­no­micz­ne. Pod­sta­wo­we za­gad­nie­nia z tej gru­py do­ty­czą: wy­ko­rzy­sta­nia ra­jów po­dat­ko­wych, na­by­wa­nia umow­nych ko­rzy­ści, sto­so­wa­nia cen trans­fe­ro­wych oraz nad­mier­ne­go za­dłu­że­nia w celu ogra­ni­cze­nia cię­ża­ru po­dat­ko­we­go. Naj­waż­niej­szym pod­mio­tem roz­wa­żań jest tu­taj przed­się­bior­stwo mię­dzy­na­ro­do­we z fi­lia­mi8 za­gra­nicz­ny­mi.

Kil­ka słów na­le­ży po­świę­cić na wska­za­nie te­ma­tów, któ­re ni­niej­sza pra­ca świa­do­mie po­mi­ja lub tyl­ko je sy­gna­li­zu­je. W szcze­gól­no­ści nie jest tu­taj roz­wa­ża­na teo­ria ceł, ani opo­dat­ko­wa­nie han­dlu mię­dzy­na­ro­do­we­go, któ­re sta­no­wią część teo­rii wy­mia­ny mię­dzy­na­ro­do­wej lub in­a­czej teo­rii han­dlu za­gra­nicz­ne­go. Mimo to na­le­ży pod­kre­ślić wy­so­ką zbież­ność wnio­sków uzy­ska­nych w tej teo­rii, do otrzy­my­wa­nych przez eko­no­mię opo­dat­ko­wa­nia. Po­mi­nię­te są też kwe­stie nie­podat­ko­wych de­ter­mi­nan­tów bez­po­śred­nich in­we­sty­cji za­gra­nicz­nych, po­nie­waż ana­li­za w tym za­kre­sie kon­cen­tru­je się wy­łącz­nie na wpły­wie opo­dat­ko­wa­nia mię­dzy­na­ro­do­we­go na struk­tu­rę, lo­ka­li­za­cję i wiel­kość in­we­sty­cji9. Nie jest też przed­mio­tem ni­niej­szej pra­cy teo­ria in­te­gra­cji go­spo­dar­czej, ani kon­ku­ren­cja po­dat­ko­wa w pań­stwach fe­de­ral­nych, mię­dzy róż­ny­mi ośrod­ka­mi wła­dzy czy szcze­bla­mi ad­mi­ni­stra­cji te­ry­to­rial­nej, mimo że wnio­ski z niej mogą być w pew­nym stop­niu wy­ko­rzy­sta­ne tak­że w aspek­cie mię­dzy­na­ro­do­wym10. Je­dy­nie mar­gi­nal­nie po­trak­to­wa­no kon­ku­ren­cję w za­kre­sie re­dy­stry­bu­cyj­nej roli opo­dat­ko­wa­nia, zwłasz­cza w zbie­gu z wy­bo­rem po­li­tycz­nym, gdyż do­ty­czy ona w głów­nej mie­rze wy­dat­ków, a nie po­dat­ków. Po­dob­nie zre­zy­gno­wa­no ze szcze­gó­ło­we­go pre­zen­to­wa­nia teo­rii opo­dat­ko­wa­nia wy­pro­wa­dzo­nych dla go­spo­dar­ki za­mknię­tej, któ­re mogą za­wie­rać ele­ment mię­dzy­na­ro­do­wy, je­że­li nie zmie­nia to istot­nie wnio­sków uzy­ska­nych dla go­spo­dar­ki za­mknię­tej. Do­ty­czy to na przy­kład, teo­rii opty­mal­ne­go opo­dat­ko­wa­nia dóbr, mimo że sta­no­wi ona pod­sta­wę roz­wa­żań o opty­mal­nym opo­dat­ko­wa­niu mię­dzy­na­ro­do­wym, teo­rii opty­mal­ne­go opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów, czy wpły­wu po­dat­ków mię­dzy­na­ro­do­wych na struk­tu­rę we­wnętrz­ne­go fi­nan­so­wa­nia przed­się­biorstw (np. po­twier­dze­nia hi­po­te­zy Mo­di­glia­nie­go-Mil­le­ra o opty­mal­nej struk­tu­rze fi­nan­so­wa­nia przed­się­biorstw przy wy­stę­po­wa­niu opo­dat­ko­wa­nia mię­dzy­na­ro­do­we­go, za­miast opo­dat­ko­wa­nia kra­jo­we­go)11. Ana­li­za po­mi­ja też pro­blem opo­dat­ko­wa­nia mię­dzy­na­ro­do­we­go w kra­jach roz­wi­ja­ją­cych się, w któ­rych li­be­ra­li­za­cja han­dlu pro­wa­dzi do spad­ku do­cho­dów z ceł, a wpro­wa­dze­nie w za­mian po­dat­ku od war­to­ści do­da­nej może spo­wo­do­wać eks­pan­sję go­spo­dar­ki nie­le­gal­nej [Keen, 2008; Bo­adway, Sato, 2009]. Do­ty­czy to też uży­cia po­dat­ków do po­kry­cia kosz­tów wy­kształ­ce­nia emi­gran­tów przez kraj ich po­cho­dze­nia.

Pod­sta­wo­wym ce­lem ni­niej­szej pra­cy jest syn­te­za ist­nie­ją­cych ba­dań mię­dzy­na­ro­do­wych w za­kre­sie ob­ję­tych wy­mie­nio­ny­mi za­gad­nie­nia­mi tak, aby moż­na było usta­lić naj­bar­dziej per­spek­ty­wicz­ne kon­cep­cje, po­moc­ne przy: usta­le­niu opty­mal­ne­go opo­dat­ko­wa­nia mię­dzy­na­ro­do­we­go oraz zni­we­lo­wa­niu ne­ga­tyw­nych kon­se­kwen­cji kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej i uni­ka­nia opo­dat­ko­wa­nia. Głów­ny na­cisk po­ło­żo­ny zo­stał na opo­dat­ko­wa­nie ka­pi­ta­łu, któ­re­go eko­no­micz­na teo­ria jest naj­le­piej roz­wi­nię­ta, z wy­ko­rzy­sta­niem po­bocz­nych roz­wa­żań zwią­za­nych z opo­dat­ko­wa­niem pra­cy i kon­sump­cji. Osią­gnię­te wnio­ski po­zwa­la­ją na we­ry­fi­ka­cję kil­ku hi­po­tez, przed­sta­wio­nych po­ni­żej, ma­ją­cych istot­ne zna­cze­nie dla mo­de­lo­wa­nia za­gad­nie­nia opo­dat­ko­wa­nia mię­dzy­na­ro­do­we­go.

Po pierw­sze, ani teo­ria opty­mal­ne­go opo­dat­ko­wa­nia, ani teo­ria kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej nie mogą pra­wi­dło­wo od­zwier­cie­dlać rze­czy­wi­sto­ści, je­śli nie uwzględ­ni się w nich wy­stę­po­wa­nia zja­wi­ska uni­ka­nia opo­dat­ko­wa­nia.

Po dru­gie, mo­de­le obej­mu­ją­ce tyl­ko po­je­dyn­cze po­dat­ki nie opi­su­ją rze­czy­wi­stej kon­ku­ren­cji mię­dzy kra­ja­mi i nie mogą jed­no­znacz­nie po­twier­dzić lub za­prze­czyć ist­nie­niu ta­kich zja­wisk, jak nie­do­sta­tecz­na lub nad­mier­na po­daż dóbr pu­blicz­nych z po­wo­du sto­so­wa­nia zbyt ni­skie­go opo­dat­ko­wa­nia. Z tego po­wo­du naj­le­piej, aby mo­de­le obej­mo­wa­ły przy­najm­niej trzy pod­sta­wo­we ro­dza­je po­dat­ków (od ka­pi­ta­łu, pra­cy i kon­sump­cji), a tak­że, o ile to moż­li­we, uwzględ­ni­ły spo­sób fi­nan­so­wa­nia za­dłu­że­nia.

Po trze­cie, kry­zys fi­nan­so­wy w Unii Eu­ro­pej­skiej osła­bia od­dzia­ły­wa­nie tra­dy­cyj­nej kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej i to po­mi­mo od­pły­wu ka­pi­ta­łu z kra­jów o ni­skim opo­dat­ko­wa­niu do kra­jów o opo­dat­ko­wa­niu wy­so­kim (umow­nie z pe­ry­fe­rii do cen­trum). Dla­te­go ob­ser­wo­wa­ne zmia­ny po­win­ny być w więk­szym stop­niu zgod­ne z prze­wi­dy­wa­nia­mi kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej opi­sa­nej przez nową geo­gra­fię eko­no­micz­ną.

Roz­wa­ża­nia pre­zen­to­wa­ne w roz­dzia­le 1 roz­po­czy­na opis teo­rii opty­mal­ne­go opo­dat­ko­wa­nia mię­dzy­na­ro­do­wych do­cho­dów ka­pi­ta­ło­wych. Naj­pierw oma­wia­na jest sy­tu­acja kra­ju ma­łe­go, a na­stęp­nie du­że­go, to zna­czy ta­kie­go, któ­ry ma wpływ na świa­to­wą sto­pę zwro­tu z ka­pi­ta­łu. W dal­szej ko­lej­no­ści za­pre­zen­to­wa­ne zo­sta­ły roz­sze­rze­nia tra­dy­cyj­nej teo­rii oraz prze­gląd ba­dań em­pi­rycz­nych do­ty­czą­cych wpły­wu po­dat­ków na wiel­kość bez­po­śred­nich in­we­sty­cji za­gra­nicz­nych. Prze­glą­dy ba­dań em­pi­rycz­nych, tak w tym roz­dzia­le, jak i w po­zo­sta­łych, ce­lo­wo po­mi­ja­ją więk­szość wy­ni­ków obej­mu­ją­cych lata 80. oraz od­wo­łu­ją się, je­śli tyl­ko jest to moż­li­we, do ba­dań obej­mu­ją­cych kra­je eu­ro­pej­skie lub człon­ków OECD.

W roz­dzia­le 2 opi­sa­no teo­rię uni­ka­nia po­dwój­ne­go opo­dat­ko­wa­nia, ze szcze­gól­nym uwzględ­nie­niem ta­kich me­tod, jak: uży­cie kre­dy­tu po­dat­ko­we­go, wy­łą­cze­nie z opo­dat­ko­wa­nia oraz opo­dat­ko­wa­nie czy­ste­go do­cho­du12. Znacz­na część tego roz­dzia­łu po­świę­co­na jest wy­bo­ro­wi naj­lep­szej me­to­dy uni­ka­nia opo­dat­ko­wa­nia ze wzglę­du na róż­ne kry­te­ria eko­no­micz­ne. Po­dob­nie jak w po­przed­nim roz­dzia­le do­ko­na­no też krót­kie­go prze­glą­du ba­dań em­pi­rycz­nych, do­ty­czą­cych wpły­wu sto­so­wa­nych me­tod uni­ka­nia po­dwój­ne­go opo­dat­ko­wa­nia na opo­dat­ko­wa­nie mię­dzy­na­ro­do­we.

Roz­dział 3 obej­mu­je ana­li­zę kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej o ka­pi­tał. W pierw­szej ko­lej­no­ści za­pre­zen­to­wa­ne zo­sta­ły tra­dy­cyj­ne teo­rie kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej, w tym sy­me­trycz­na i asy­me­trycz­na kon­ku­ren­cja po­dat­ko­wa. Nie­co miej­sca zaj­mu­ją rów­nież teo­rie po­wsta­łe w nur­cie no­wo­cze­snej eko­no­mii po­li­tycz­nej. Omó­wio­no tak­że sy­tu­acje, w któ­rych kon­ku­ren­cja po­dat­ko­wa może pro­wa­dzić do wzro­stu stóp opo­dat­ko­wa­nia. Na­stęp­nie za­pre­zen­to­wa­no roz­sze­rze­nia teo­rii za­pro­po­no­wa­ne przez przed­sta­wi­cie­li no­wej geo­gra­fii eko­no­micz­nej. Na za­koń­cze­nie za­war­to prze­gląd ba­dań em­pi­rycz­nych od­no­szą­cych się do za­pre­zen­to­wa­nych teo­rii, we­ry­fi­ku­ją­cych ist­nie­nie i kie­ru­nek od­dzia­ły­wa­nia kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej.

W roz­dzia­le 4 opi­sa­no opty­mal­ne mię­dzy­na­ro­do­we opo­dat­ko­wa­nie pra­cy i kon­sump­cji oraz ist­nie­ją­cą w tym za­kre­sie teo­rię kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej. W szcze­gól­no­ści pre­zen­to­wa­ne roz­wa­ża­nia obej­mu­ją wpływ opo­dat­ko­wa­nia mię­dzy­na­ro­do­we­go na mi­gra­cje oraz opo­dat­ko­wa­nie to­wa­rów. Na­le­ży za­strzec, że część teo­rii obej­mu­ją­ca opo­dat­ko­wa­nie pra­cy nie­mo­bil­nej, jest przed­sta­wia­na przy oka­zji oma­wia­nia teo­rii do­ty­czą­cych opo­dat­ko­wa­nia ka­pi­ta­łu w in­nych roz­dzia­łach. Do­ty­czy to opty­mal­ne­go opo­dat­ko­wa­nia mię­dzy­na­ro­do­we­go, gdy wy­ko­rzy­sty­wa­ne są dwa in­stru­men­ty po­dat­ko­we (po­dat­ki ob­cią­ża­ją­ce pra­cę i ka­pi­tał), ale ry­nek pra­cy jest nie­do­sko­na­ły oraz teo­rii kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej, w któ­rej wy­stę­pu­je jed­no­cze­śnie pra­ca i ka­pi­tał. Z tych wzglę­dów, w oma­wia­nym roz­dzia­le skon­cen­tro­wa­no się wy­łącz­nie na tych przy­pad­kach, w któ­rych pra­ca jest mo­bil­na, a więc wte­dy, gdy wy­stę­pu­ją mi­gra­cje mię­dzy­na­ro­do­we. W dal­szej czę­ści wska­za­no na opo­dat­ko­wa­nie kon­sump­cji (to­wa­rów), przy wy­stę­po­wa­nia za­ku­pów trans­gra­nicz­nych. Ta gru­pa za­gad­nień obej­mu­je, po­dob­nie jak w przy­pad­ku ka­pi­ta­łu, opty­mal­ne opo­dat­ko­wa­nie dóbr oraz to­wa­ro­wą kon­ku­ren­cję po­dat­ko­wą z ele­men­ta­mi uni­ka­nia opo­dat­ko­wa­nia, ta­ki­mi jak na przy­kład bez­po­śred­ni za­kup wcze­śniej wy­eks­por­to­wa­nych to­wa­rów w celu za­pła­ce­nia niż­sze­go po­dat­ku od to­wa­rów i usług za gra­ni­cą. Obec­ny po­ziom roz­wo­ju tej teo­rii jest dużo słab­szy niż od­po­wied­niej teo­rii opo­dat­ko­wa­nia ka­pi­ta­łu, z uwa­gi na za­sad­ni­cze trud­no­ści me­to­do­lo­gicz­ne, w tym wy­ma­ga­nie mo­de­lo­wa­nia uży­tecz­no­ści i za­cho­wań kon­su­men­tów z róż­nych kra­jów. Trze­cim ele­men­tem opo­dat­ko­wa­nia dóbr jest kwe­stia har­mo­ni­za­cji opo­dat­ko­wa­nia kon­sump­cji, w tym zwłasz­cza sen­sow­ność przej­ścia z za­sa­dy opo­dat­ko­wa­nia we­dług za­sa­dy kra­ju prze­zna­cze­nia na opo­dat­ko­wa­nie we­dług za­sa­dy kra­ju po­cho­dze­nia to­wa­rów.

Ko­lej­ny roz­dział sta­no­wi opis mię­dzy­na­ro­do­we­go uni­ka­nia opo­dat­ko­wa­nia i sto­so­wa­nych w tym za­kre­sie me­tod, a tak­że spo­so­bów prze­ciw­dzia­ła­nia temu zja­wi­sku. W szcze­gól­no­ści opi­sa­no: me­to­dy wy­ko­rzy­stu­ją­ce umo­wy o uni­ka­niu po­dwój­ne­go opo­dat­ko­wa­nia, tzw. tre­aty shop­ping, wy­ko­rzy­sta­nie ra­jów po­dat­ko­wych, nad­mier­ne fi­nan­so­wa­nie dłu­giem (cien­ką ka­pi­ta­li­za­cję) i ceny trans­fe­ro­we. Przed­sta­wio­no też obec­ny stan ba­dań em­pi­rycz­nych zmie­rza­ją­cych do okre­śle­nia wy­stę­po­wa­nia okre­ślo­nych form uni­ka­nia opo­dat­ko­wa­nia, oraz w mniej­szym stop­niu oce­ny ska­li tych zja­wisk. Roz­dział ten koń­czy krót­ki prze­gląd po­ten­cjal­nych spo­so­bów ogra­ni­cza­nia mię­dzy­na­ro­do­we­go uni­ka­nia opo­dat­ko­wa­nia, tak w po­sta­ci re­gu­la­cyj­nej, jak i eko­no­micz­nej.

Ostat­nia część książ­ki, to ba­da­nia wła­sne za­pro­po­no­wa­ne w celu we­ry­fi­ka­cji oma­wia­nych za­gad­nień. Zba­da­no w nich struk­tu­rę i po­ziom opo­dat­ko­wa­nia po­dat­ka­mi od ka­pi­ta­łu, pra­cy i kon­sump­cji we­wnątrz państw bę­dą­cych człon­ka­mi Unii Eu­ro­pej­skiej w związ­ku z kry­zy­sem fi­nan­so­wym w la­tach 2007-2010. Wy­da­je się to dość waż­nym te­stem dla za­pre­zen­to­wa­nych teo­rii kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej, któ­rych po­praw­ność w okre­sie do­brej ko­niunk­tu­ry może być w du­żym stop­niu roz­my­ta przez moż­li­wość nie­ogra­ni­czo­ne­go fi­nan­so­wa­nia dłuż­ne­go z ryn­ku ka­pi­ta­ło­we­go. W kry­zy­sie wie­le państw do­zna­ło zna­czą­ce­go ogra­ni­cze­nia do­stęp­no­ści fi­nan­so­wa­nia swo­je­go za­dłu­że­nia oraz mu­sia­ło po­pra­wić swo­ją wia­ry­god­ność, po­dej­mu­jąc dzia­ła­nia zwięk­sza­ją­ce wy­so­kość wpły­wów po­dat­ko­wych. Taka pre­sja po­zwa­la wie­rzyć, że klu­czo­we ogra­ni­cza­nia prze­wi­dzia­ne przez teo­rię sta­ły się na­gle wią­żą­ce, wy­mu­sza­jąc do­sto­so­wa­nia zgod­nie z prze­wi­dy­wa­nia­mi wy­ni­ka­ją­cy­mi z kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej. W pierw­szej ko­lej­no­ści sta­ra­no się okre­ślić za po­mo­cą mo­de­lu sta­tycz­ne­go, czy przed­sta­wio­ne we wcze­śniej­szych roz­dzia­łach teo­rie znaj­du­ją po­twier­dze­nie w za­cho­wa­niu no­mi­nal­nych, im­pli­ko­wa­nych i efek­tyw­nych stóp opo­dat­ko­wa­nia ka­pi­ta­łu. W dru­giej ko­lej­no­ści zna­jąc skut­ki, ja­kie może po­wo­do­wać kry­zys, uży­to mo­de­li dy­na­micz­nych (na róż­ni­cach zmien­nych), dla tego sa­me­go ro­dza­ju zmien­nych ob­ja­śnia­nych, w celu osza­co­wa­nia czy zmia­ny za­cho­dzą­ce w okre­sie kry­zy­su mają kie­ru­nek zgod­ny z wy­tłu­ma­cze­niem ofe­ro­wa­nym przez po­szcze­gól­ne teo­rie kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej. Po­dob­ne ba­da­nia, acz­kol­wiek w nie­co uprosz­czo­nym za­kre­sie, prze­pro­wa­dzo­no dla opo­dat­ko­wa­nia pra­cy i kon­sump­cji w Unii Eu­ro­pej­skiej. Ob­ję­ły one im­pli­ko­wa­ne sto­py opo­dat­ko­wa­nia oraz udział wpły­wów po­dat­ko­wych w pro­duk­cie kra­jo­wym brut­to i nie­co węż­szy ze­staw zmien­nych ob­ja­śnia­ją­cych.

In­te­gra­cja róż­nych nur­tów i za­gad­nień mię­dzy­na­ro­do­wej eko­no­mii opo­dat­ko­wa­nia nie jest za­da­niem pro­stym, tak pod wzglę­dem po­ję­cio­wym jak i me­ry­to­rycz­nym. Dla­te­go szcze­gól­ne sło­wa po­dzię­ko­wa­nia na­le­żą się re­cen­zen­tom: pro­rek­to­ro­wi Uni­wer­sy­te­tu Tech­no­lo­gicz­no-Hu­ma­ni­stycz­ne­go w Ra­do­miu prof. dr hab. Sła­wo­mi­ro­wi Bu­kow­skie­mu oraz dr Kon­ra­do­wi Wal­czy­ko­wi ze Szko­ły Głów­nej Han­dlo­wej, któ­rych cen­ne uwa­gi przy­czy­ni­ły się w znacz­nym stop­niu do me­ry­to­rycz­ne­go i tech­nicz­ne­go udo­sko­na­le­nia ni­niej­szej książ­ki.

Rozdział 1Opodatkowanie a przepływy kapitału między państwami

1.1. Opty­mal­ne opo­dat­ko­wa­nie ka­pi­ta­łu w kra­ju ma­łym

Teo­ria opo­dat­ko­wa­nia mię­dzy­na­ro­do­wych do­cho­dów ka­pi­ta­ło­wych za­po­cząt­ko­wa­na zo­sta­ła na po­cząt­ku lat 60. XX wie­ku [Rich­man, 1963]. Pod­sta­wo­wym pro­ble­mem roz­strzy­ga­nym przez tę teo­rię jest okre­śle­nie, w jaki spo­sób na­le­ży opo­dat­ko­wać ka­pi­tał, aby jego alo­ka­cja była taka sama, jak przy bra­ku opo­dat­ko­wa­nia mię­dzy­na­ro­do­we­go, czy­li obej­mu­ją­ce­go do­cho­dy za­gra­nicz­ne lub wy­pra­co­wa­ne przez nie­re­zy­den­tów w kra­ju. In­a­czej mó­wiąc, w rze­czy­wi­sto­ści po­szu­ku­je się ta­kie­go spo­so­bu opo­dat­ko­wa­nia (z za­ło­że­nia mo­bil­ne­go13) ka­pi­ta­łu, któ­ry wy­eli­mi­no­wał­by lub zna­czą­co ogra­ni­czył znie­kształ­ce­nia ge­ne­ro­wa­ne przez po­dat­ki na­kła­da­ne na do­cho­dy mię­dzy­na­ro­do­we. Za­zwy­czaj znie­kształ­ce­nia te po­le­ga­ją na zmia­nie struk­tu­ry zu­ży­wa­nych czyn­ni­ków pro­duk­cji, choć ana­li­za może też obej­mo­wać zmia­ny w do­bro­by­cie ro­zu­mia­nym jako suma uży­tecz­no­ści spo­łe­czeń­stwa. Do­cho­dy mię­dzy­na­ro­do­we obej­mu­ją do­cho­dy z eks­por­tu ka­pi­ta­łu przez re­zy­den­tów i im­por­tu ka­pi­ta­łu przez nie­re­zy­den­tów.

Tra­dy­cyj­nie ana­li­zę pro­wa­dzi się naj­pierw dla go­spo­dar­ki za­mknię­tej, to zna­czy ta­kiej, w któ­rej ka­pi­tał nie może prze­miesz­czać się za gra­ni­cę, a na­stęp­nie bada się zmia­ny w do­bro­by­cie i opo­dat­ko­wa­niu po­wo­do­wa­ne przez otwar­cie go­spo­dar­ki, po­le­ga­ją­ce na umoż­li­wie­niu swo­bo­dy prze­pły­wów ka­pi­ta­ło­wych. W przy­pad­ku go­spo­dar­ki za­mknię­tej opty­mal­nym spo­so­bem opo­dat­ko­wa­nia jest ob­cią­że­nie wy­łącz­nie do­cho­dów z ka­pi­ta­łu, gdyż jego po­daż jest sta­ła, a brak moż­li­wo­ści prze­miesz­cza­nia za gra­ni­cę czy­ni go nie­wraż­li­wym na opo­dat­ko­wa­nie. W ten spo­sób mi­ni­ma­li­zo­wa­ne są znie­kształ­ce­nia, ja­kie w go­spo­dar­ce po­wo­du­ją po­dat­ki, co pro­wa­dzi jed­no­cze­śnie do zmak­sy­ma­li­zo­wa­nia po­zio­mu do­bro­by­tu w da­nym kra­ju14. W od­róż­nie­niu od tego opo­dat­ko­wa­nie pra­cy po­wo­du­je nie­ko­rzyst­ny efekt w po­sta­ci zmniej­sze­nia jej po­da­ży, co ozna­cza po­ja­wie­nie się nie­efek­tyw­no­ści. Wła­ści­wy sys­tem po­dat­ko­wy po­wi­nien za­tem w ta­kim przy­pad­ku po­le­gać na opo­dat­ko­wa­niu tyl­ko do­cho­dów z ka­pi­ta­łu na tym sa­mym po­zio­mie nie­za­leż­nie od jego alo­ka­cji mię­dzy kraj i za­gra­ni­cę, bez opo­dat­ko­wa­nia in­nych czyn­ni­ków pro­duk­cji [Slem­rod, 1988, s. 124]. Oczy­wi­ście mil­czą­co przyj­mo­wa­ny­mi za­ło­że­nia­mi są ze­ro­wa ela­stycz­ność po­da­ży ka­pi­ta­łu i roz­wa­ża­nie je­dy­nie sta­nu sta­tycz­ne­go, a więc bez uwzględ­nia­nia zmian aku­mu­la­cji ka­pi­ta­łu. Mimo że za­le­ce­nie to wy­da­je się pro­ste, to jed­nak na­le­ży za­uwa­żyć, że rów­ne opo­dat­ko­wa­nie ka­pi­ta­łu po­wo­du­je znie­kształ­ce­nia w wy­ko­rzy­sta­niu róż­nych czyn­ni­ków pro­duk­cji we­wnątrz da­ne­go kra­ju. Zmia­ny wy­ko­rzy­sta­nia ka­pi­ta­łu do pro­duk­cji za­le­żą bo­wiem od ta­kich czyn­ni­ków, jak: in­ten­syw­ność wy­ko­rzy­sta­nia ka­pi­ta­łu, ela­stycz­ność sub­sty­tu­cji czyn­ni­ków pro­duk­cji, a tak­że ela­stycz­ność po­py­tu na do­bra fi­nal­ne.

Ana­li­za opo­dat­ko­wa­nia w go­spo­dar­ce otwar­tej obej­mu­je przede wszyst­kim małą go­spo­dar­kę otwar­tą, w któ­rej ka­pi­tał może się swo­bod­nie prze­miesz­czać przez gra­ni­cę, pod­czas gdy inne czyn­ni­ki pro­duk­cji po­zo­sta­ją nie­mo­bil­ne. Okre­śle­nie mała go­spo­dar­ka ozna­cza, że de­cy­zje po­dat­ko­we w da­nym kra­ju nie mają wpły­wu na cenę ka­pi­ta­łu na świe­cie (świa­to­wą sto­pę pro­cen­to­wą), czy­li in­a­czej mó­wiąc, kraj jest ce­no­bior­cą. W pod­sta­wo­wym mo­de­lu za­kła­da się po­nad­to: brak kosz­tów trans­ak­cyj­nych i ist­nie­nie jed­ne­go ho­mo­ge­nicz­ne­go ro­dza­ju ka­pi­ta­łu. Jed­no­cze­śnie zwięk­sze­nie ilo­ści ka­pi­ta­łu w da­nym kra­ju po­wo­du­je spa­dek jego krań­co­wej pro­duk­tyw­no­ści. Dla uprosz­cze­nia przyj­mu­je się też, że tech­no­lo­gię pro­duk­cji w go­spo­dar­ce ce­chu­ją sta­łe efek­ty ska­li, a pod­mio­ty go­spo­dar­cze dzia­ła­ją w wa­run­kach kon­ku­ren­cji do­sko­na­łej. Ten ostat­ni po­stu­lat ozna­cza brak moż­li­wo­ści opo­dat­ko­wa­nia zy­sku, któ­re­go w dłu­gim okre­sie po pro­stu nie ma. Opo­dat­ko­wa­nie ka­pi­ta­łu w tym uję­ciu za­stę­pu­je za­tem opo­dat­ko­wa­nie do­cho­du, gdyż to ostat­nie może się po­ja­wić tyl­ko w przy­pad­ku wy­stę­po­wa­nia nie­do­sko­na­łej kon­ku­ren­cji na ryn­ku15. Je­śli kon­ku­ren­cja jest nie­do­sko­na­ła, to przyj­mu­je się mil­czą­ce za­ło­że­nie, że czy­sty zysk jest opo­dat­ko­wa­ny w 100% (w peł­ni prze­ję­ty przez pań­stwo), a za­tem mo­że­my trak­to­wać tę sy­tu­ację tak, jak­by wy­stę­po­wa­ła kon­ku­ren­cja do­sko­na­ła z ze­ro­wym zy­skiem eko­no­micz­nym.

W pod­sta­wo­wym mo­de­lu czyn­ni­ki pro­duk­cji (ka­pi­tał i pra­ca) wy­na­gra­dza­ne są na po­zio­mie ich krań­co­wej pro­duk­tyw­no­ści, któ­ra w rów­no­wa­dze jest rów­na świa­to­wej sto­pie pro­cen­to­wej. Uza­sad­nie­nie tego wnio­sku jest na­stę­pu­ją­ce, gdy­by ka­pi­tał był wy­na­gra­dza­ny we­dług in­nej sto­py pro­cen­to­wej, to opła­ca­ło­by się go albo eks­por­to­wać (gdy­by sto­pa w kra­ju była re­la­tyw­nie za ni­ska), albo im­por­to­wać (gdy­by sto­pa w kra­ju była względ­nie za wy­so­ka). Pro­wa­dzi­ło­by to do zmian pro­duk­tyw­no­ści ka­pi­ta­łu w kra­ju, do mo­men­tu w któ­rym na­stą­pi­ło­by wy­rów­na­nie krań­co­wej pro­duk­tyw­no­ści ka­pi­ta­łu we wszyst­kich za­sto­so­wa­niach, tak kra­jo­wych, jak i za­gra­nicz­nych. Oczy­wi­ście kraj może być im­por­te­rem ka­pi­ta­łu, je­śli kra­jo­we in­we­sty­cje prze­kra­cza­ją kra­jo­we oszczęd­no­ści lub eks­por­te­rem w prze­ciw­nym przy­pad­ku, ale po­ziom eks­por­tu lub im­por­tu w punk­cie rów­no­wa­gi jest ści­śle okre­ślo­ny. W rów­no­wa­dze krań­co­we pro­duk­tyw­no­ści pra­cy i ka­pi­ta­łu są so­bie rów­ne, za­pew­nia­jąc okre­ślo­ną re­la­cję wy­ko­rzy­sty­wa­nych czyn­ni­ków pro­duk­cji. Tym sa­mym nie ma mo­ty­wa­cji do zmia­ny pra­co­chłon­no­ści lub ka­pi­ta­ło­chłon­no­ści pro­duk­cji.

Za­kła­da się, że ce­lem rzą­du jest mak­sy­ma­li­za­cja pro­duk­tu kra­jo­we­go brut­to, któ­ry za­le­ży od cał­ko­wi­te­go po­zio­mu ka­pi­ta­łu w go­spo­dar­ce. Rząd może sto­so­wać do­wol­ne kon­struk­cje po­dat­ko­we, aby wy­żej okre­ślo­ny cel osią­gnąć. Po­dział do­cho­du mię­dzy pod­mio­ty pry­wat­ne i rząd jest za­zwy­czaj po­mi­ja­ny, przyj­mu­je się je­dy­nie, że rząd jest w sta­nie sfi­nan­so­wać wy­ma­ga­ny po­ziom wy­dat­ków bu­dże­to­wych. Tym sa­mym w roz­wa­ża­niach nie jest po­dej­mo­wa­ne za­gad­nie­nie, czy opty­mal­ne usta­le­nie struk­tu­ry opo­dat­ko­wa­nia za­pew­ni po­kry­cie po­trzeb bu­dże­to­wych. Zgod­nie z po­wyż­szym po­dat­ki ob­cią­ża­ją­ce ka­pi­tał mają na celu wy­łącz­nie za­pew­nie­nie opty­mal­nej alo­ka­cji ka­pi­ta­łu, któ­ra mak­sy­ma­li­zu­je do­chód kra­jo­wy brut­to.

W tak opi­sa­nej sy­tu­acji moż­na wy­ka­zać [Feld­ste­in i Hart­man, 1979; Gor­don, 1986; Ra­zin, Sad­ka, 1991a], że opty­mal­ne jest opo­dat­ko­wa­nie zgod­ne z za­sa­dą re­zy­den­cji (re­si­den­ce prin­ci­ple), któ­ra gło­si, że do­chód z wy­eks­por­to­wa­ne­go ka­pi­ta­łu po­wi­nien być opo­dat­ko­wa­ny w da­nym kra­ju na po­zio­mie opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go, a do­cho­dy z im­por­tu ka­pi­ta­łu nie po­win­ny być opo­dat­ko­wa­ne w ogó­le. Po­dat­nik po­wi­nien więc pła­cić taką samą sto­pę od wszyst­kich swo­ich do­cho­dów z ka­pi­ta­łu, jaka obo­wią­zu­je w kra­ju, w któ­rym ma re­zy­den­cję (sie­dzi­bę lub miej­sce za­miesz­ka­nia). Jest to zgod­ne z po­stu­la­tem, aby sto­py do­cho­dów przed opo­dat­ko­wa­niem ze wszel­kich ro­dza­jów i lo­ka­li­za­cji dzia­łal­no­ści były so­bie rów­ne, a za­tem rów­no­znacz­ne ze speł­nie­niem po­stu­la­tu efek­tyw­no­ści pro­duk­cji, po­le­ga­ją­cym na za­pew­nie­niu bra­ku wpły­wu po­dat­ków na roz­miesz­cze­nie ka­pi­ta­łu [Dia­mond, Mir­r­le­es, 1971; Knoll, 2009, s. 30]. Speł­nie­nie tego po­stu­la­tu ozna­cza jed­no­cze­śnie uzy­ska­nie mak­sy­mal­ne­go po­zio­mu do­cho­du kra­jo­we­go przy in­nych czyn­ni­kach nie­zmie­nio­nych.

Je­śli sys­tem po­dat­ko­wy nie po­zwa­la na wy­rów­na­nie stóp zwro­tu przed opo­dat­ko­wa­niem, to ilość ka­pi­ta­łu za­in­we­sto­wa­na za gra­ni­cą lub w kra­ju bę­dzie zbyt mała lub zbyt duża w sto­sun­ku do sta­nu bez opo­dat­ko­wa­nia, a cał­ko­wi­te do­cho­dy da­ne­go kra­ju będą niż­sze od opty­mal­nych. Na przy­kład, je­śli dany kraj im­por­tu­je ka­pi­tał, to po­wi­nien to ro­bić do­tąd, aż krań­co­wa pro­duk­tyw­ność ka­pi­ta­łu w kra­ju zrów­na się z po­zio­mem świa­to­wym i znik­ną bodź­ce do dal­sze­go im­por­tu ka­pi­ta­łu. Wpro­wa­dze­nie w ta­kiej sy­tu­acji opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z im­por­tu ka­pi­ta­łu po­wo­du­je, że na­pły­wa mniej ka­pi­ta­łu, bo­wiem wcze­śniej uzy­sku­je się stan zrów­na­nia sto­py zwro­tu z ka­pi­ta­łu im­por­to­wa­ne­go po opo­dat­ko­wa­niu i sto­py zwro­tu z ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go. Niż­szy po­ziom ka­pi­ta­łu ozna­cza spa­dek wy­na­gro­dze­nia in­nych czyn­ni­ków pro­duk­cji, ta­kich jak pra­ca (czy­li tzw. in­cy­den­cję po­dat­ko­wą, po­le­ga­ją­cą na prze­rzu­ce­niu cię­ża­ru opo­dat­ko­wa­nia na inne nie­mo­bil­ne czyn­ni­ki pro­duk­cji). W efek­cie łącz­ny po­ziom do­cho­du kra­jo­we­go jest niż­szy niż mak­sy­mal­ny moż­li­wy do uzy­ska­nia przy za­cho­wa­niu za­sa­dy wy­rów­na­nia stóp zwro­tu ze wszyst­kich ro­dza­jów in­we­sty­cji, po­nie­waż w kra­ju jest za­in­we­sto­wa­ne mniej ka­pi­ta­łu, niż po­win­no. Ozna­cza to, że opo­dat­ko­wa­nie do­cho­dów z im­por­tu ka­pi­ta­łu jest nie­ko­rzyst­ne dla wiel­ko­ści pro­duk­cji wy­two­rzo­nej w da­nym kra­ju i dla­te­go po­win­no być usta­lo­ne na po­zio­mie ze­ro­wym.

Z ko­lei w kra­ju eks­por­tu­ją­cym ka­pi­tał, na de­cy­zję eks­por­te­rów o wiel­ko­ści eks­por­tu ka­pi­ta­łu wpły­wa­ją sto­py zwro­tu po opo­dat­ko­wa­niu w kra­ju i za gra­ni­cą. Je­śli za­cho­wu­ją one te same re­la­cje, jak w przy­pad­ku bra­ku opo­dat­ko­wa­nia (czy­li po­zo­sta­ją na ta­kim sa­mym po­zio­mie przed i po opo­dat­ko­wa­niu), to nie za­kłó­ca to de­cy­zji o in­we­sto­wa­niu za gra­ni­cą i po­zwa­la na zrów­na­nie uzy­ski­wa­nych stóp zwro­tu, tak przed (w wy­ni­ku de­cy­zji in­we­sty­cyj­nych), jak i po opo­dat­ko­wa­niu (w wy­ni­ku sto­so­wa­nia tej sa­mej sto­py opo­dat­ko­wa­nia dla in­we­sty­cji kra­jo­wych i za­gra­nicz­nych).

Sy­tu­ację tę dla kra­ju bę­dą­ce­go eks­por­te­rem ka­pi­ta­łu moż­na przed­sta­wić na ry­sun­ku (sche­mat 1), ozna­cza­jąc jako: KK - po­pyt na ka­pi­tał w wa­run­kach bra­ku opo­dat­ko­wa­nia, wy­zna­czo­ny przez krań­co­wą pro­duk­tyw­ność ka­pi­ta­łu, K1K1 - krań­co­wą pro­duk­tyw­ność ka­pi­ta­łu dla wła­ści­cie­la z za­gra­ni­cy, któ­ry za­in­we­sto­wał w da­nym kra­ju oraz dla kra­jo­we­go wła­ści­cie­la ka­pi­ta­łu, któ­ry zde­cy­do­wał­by się za­in­we­sto­wać za gra­ni­cą po opo­dat­ko­wa­niu, WW - po­ziom bo­gac­twa w kra­ju, mie­rzo­ny za­ku­mu­lo­wa­nym za­so­bem ka­pi­ta­łu (przy in­nych wa­run­kach nie­zmie­nio­nych na­le­ży ocze­ki­wać, że im po­ziom ten jest wyż­szy, tym niż­szy jest zwrot z ka­pi­ta­łu w go­spo­dar­ce za­mknię­tej r0), rf - zwrot z ka­pi­ta­łu za gra­ni­cą (w ogól­no­ści rów­ny świa­to­wej sto­pie pro­cen­to­wej).

Po­ziom rów­no­wa­gi w go­spo­dar­ce za­mknię­tej wy­zna­cza prze­cię­cie krzy­wej po­zio­mu bo­gac­twa WW i po­py­tu na ka­pi­tał KK na po­zio­mie kra­jo­wej sto­py zwro­tu z ka­pi­ta­łu. Po otwar­ciu go­spo­dar­ki i przy bra­ku opo­dat­ko­wa­nia rów­no­wa­ga usta­la się na prze­cię­ciu za­gra­nicz­nej sto­py zwro­tu rf i krzy­wej po­py­tu na ka­pi­tał KK, okre­śla­jąc po­ziom ka­pi­ta­łu utrzy­my­wa­ny w da­nej go­spo­dar­ce K'. Wpro­wa­dze­nie opo­dat­ko­wa­nia we­dług za­sa­dy re­zy­den­cji nie zmie­nia de­cy­zji in­we­sto­rów kra­jo­wych, co do wy­bo­ru miej­sca za­in­we­sto­wa­nia ka­pi­ta­łu, dla­te­go że sto­py zwro­tu ka­pi­ta­łu wy­eks­por­to­wa­ne­go i za­in­we­sto­wa­ne­go w kra­ju, są iden­tycz­ne (choć nie są ta­kie same przed, jak i po opo­dat­ko­wa­niu), przez co wiel­kość za­so­bów ka­pi­ta­łu w go­spo­dar­ce po­zo­sta­je taka sama, jak w przy­pad­ku go­spo­dar­ki otwar­tej przy bra­ku opo­dat­ko­wa­nia. Od­ci­nek K'W okre­śla spa­dek wiel­ko­ści ka­pi­ta­łu spo­wo­do­wa­ny jego eks­por­tem. Kra­jo­wi wła­ści­cie­le ka­pi­ta­łu otrzy­mu­ją w tym przy­pad­ku mniej­szy zwrot z ka­pi­ta­łu rf(1 - tx), niż wy­zna­czo­ny przez świa­to­wą sto­pę pro­cen­to­wą rf, do­kład­nie o wy­so­kość po­dat­ku z ty­tu­łu eks­por­tu ka­pi­ta­łu tx.

Sche­mat 1. Rów­no­wa­ga ryn­ku ka­pi­ta­ło­we­go w ma­łej go­spo­dar­ce otwar­tej, gdy sto­so­wa­na jest za­sa­da re­zy­den­cji, a kraj jest eks­por­te­rem ka­pi­ta­łu

Źró­dło: [Slem­rod, 1988, s. 122].

Na­le­ży przy tym do­dać, że przez sto­pę zwro­tu z ka­pi­ta­łu za­in­we­sto­wa­ne­go za gra­ni­cą rf ro­zu­mieć na­le­ży sto­pę po za­pła­ce­niu po­dat­ków za­gra­nicz­nych, gdyż po­dat­ki te nie są do­cho­dem kra­jo­wym, a więc nie wcho­dzą do za­pre­zen­to­wa­nej kal­ku­la­cji ko­rzy­ści. Tym sa­mym, w prak­ty­ce wy­rów­na­nie rze­czy­wi­ste­go po­zio­mu stóp zwro­tu z ka­pi­ta­łu nie musi mieć miej­sca (sze­rzej teo­ria do­ty­czą­ca zbie­gu obo­wiąz­ków po­dat­ko­wych zo­sta­ła opi­sa­na w roz­dzia­le 2). In­nym pro­ble­mem jest za­ło­żo­ny brak ren­ty eko­no­micz­nej dla eks­por­te­rów ka­pi­ta­łu, któ­rzy w rów­no­wa­dze otrzy­mu­ją do­kład­nie taką samą sto­pę zwro­tu, jak wszę­dzie na świe­cie. Brak ren­ty jest z ko­lei kon­se­kwen­cją za­ło­że­nia o do­sko­na­łej kon­ku­ren­cji, ale może być też osią­gnię­ty, je­śli wy­stę­pu­ją­ca w prak­ty­ce ren­ta (z uwa­gi na fakt, że ryn­ki nie są do­sko­na­le kon­ku­ren­cyj­ne) jest w peł­ni przej­mo­wa­na przez pań­stwo, na przy­kład dzię­ki za­sto­so­wa­niu do­dat­ko­wo po­dat­ku do­cho­do­we­go16.

W przy­pad­ku, gdy kraj jest im­por­te­rem ka­pi­ta­łu, sche­mat wy­glą­da po­dob­nie, z tym, że te­raz sto­pa zwro­tu z ka­pi­ta­łu w go­spo­dar­ce za­mknię­tej jest wyż­sza niż po otwar­ciu go­spo­dar­ki, a za­so­by ka­pi­ta­łu ule­ga­ją zwięk­sze­niu wsku­tek na­pły­wu in­we­sty­cji z za­gra­ni­cy. Na­le­ży zwró­cić uwa­gę, że po­dat­ki nie wpły­wa­ją na prze­su­nię­cie krzy­wej po­py­tu (por. sche­mat 2).

Sche­mat 2. Rów­no­wa­ga ryn­ku ka­pi­ta­ło­we­go w ma­łej go­spo­dar­ce otwar­tej, gdy sto­so­wa­na jest za­sa­da re­zy­den­cji, a kraj jest im­por­te­rem ka­pi­ta­łu

Źró­dło: Opra­co­wa­nie wła­sne.

Przy­ję­cie za­sa­dy re­zy­den­cji umoż­li­wia sto­so­wa­nie róż­nych stóp opo­dat­ko­wa­nia w po­szcze­gól­nych kra­jach, nie na­ru­sza­jąc mię­dzy­na­ro­do­wej efek­tyw­no­ści alo­ka­cji. Cho­ciaż zmia­ny po­dat­ków za gra­ni­cą mogą wpły­wać na han­del mię­dzy­na­ro­do­wy lub w prze­pły­wy ka­pi­ta­ło­we, to nie zmie­nia­ją za­cho­wa­nia in­we­sto­rów ani wpły­wów bu­dże­to­wych. W pew­nym sen­sie moż­na po­wie­dzieć, że każ­da z go­spo­da­rek jest w ta­kiej sy­tu­acji nie­za­leż­na po­dat­ko­wo od in­nych17. Zgod­nie z pre­zen­to­wa­ną teo­rią, po­wszech­ne sto­so­wa­nie za­sa­dy re­zy­den­cji li­kwi­du­je po­trze­bę har­mo­ni­za­cji po­dat­ko­wej (ujed­no­li­ce­nia sta­wek i za­sad opo­dat­ko­wa­nia) mię­dzy kra­ja­mi [Ra­zin, Sad­ka, 1991a], przy­czy­nia­jąc się tym sa­mym do mak­sy­ma­li­za­cji do­bro­by­tu w ska­li świa­to­wej. Jest to kon­se­kwen­cją sa­mej kon­struk­cji tej za­sa­dy, któ­ra od­po­wia­da jed­na­ko­we­mu opo­dat­ko­wa­niu oszczęd­no­ści za­miast jed­na­ko­we­go opo­dat­ko­wa­nia in­we­sty­cji. W go­spo­dar­ce za­mknię­tej opo­dat­ko­wa­nie oszczęd­no­ści moż­na ła­two za­stą­pić opo­dat­ko­wa­niem in­we­sty­cji, al­bo­wiem za­gre­go­wa­ne oszczęd­no­ści są rów­ne za­gre­go­wa­nym in­we­sty­cjom18. W go­spo­dar­ce otwar­tej za­sa­da ta nie dzia­ła, al­bo­wiem kra­jo­we oszczęd­no­ści mogą być lo­ko­wa­ne w kra­ju lub za gra­ni­cą, zaś in­we­sty­cje w kra­ju po­cho­dzą czę­ścio­wo z oszczęd­no­ści za­gra­nicz­nych. Je­śli więc opo­dat­ko­wa­nie in­we­sty­cji mia­ło­by być ta­kie samo, to do każ­dej in­we­sty­cji po­win­na być sto­so­wa­na taka sama sto­pa po­dat­ko­wa we wszyst­kich kra­jach świa­ta (i te same po­zo­sta­łe za­sa­dy opo­dat­ko­wa­nia, ta­kie jak np. spo­sób usta­la­nia do­cho­du)19. Ozna­cza to wpro­wa­dze­nie tzw. za­sa­dy opo­dat­ko­wa­nia u źró­dła (so­ur­ce prin­ci­ple) z ujed­no­li­co­ny­mi sto­pa­mi po­dat­ko­wy­mi. Na­to­miast dla za­pew­nie­nia jed­na­ko­we­go opo­dat­ko­wa­nia oszczęd­no­ści wy­star­czy za­sto­so­wa­nie za­sa­dy re­zy­den­cji bez ko­niecz­no­ści har­mo­ni­za­cji opo­dat­ko­wa­nia na po­zio­mie mię­dzy­na­ro­do­wym. Oczy­wi­ście, gdy­by ce­lem rzą­dów było za­pew­nie­nie jed­no­cze­śnie efek­tyw­no­ści alo­ka­cji oszczęd­no­ści i in­we­sty­cji w ska­li świa­to­wej, to ko­niecz­ne by­ło­by usta­le­nie jed­nej wspól­nej sto­py opo­dat­ko­wa­nia ka­pi­ta­łu, nie­za­leż­nie od wy­bo­ru jed­nej z dwóch wy­mie­nio­nych za­sad opo­dat­ko­wa­nia.

Za­sa­da re­zy­den­cji eli­mi­nu­je pro­blem trans­fe­ru do­cho­dów do tzw. oaz po­dat­ko­wych, czy­li kra­jów o bar­dzo ni­skim opo­dat­ko­wa­niu nie­chęt­nie udzie­la­ją­cych in­for­ma­cji o za­in­we­sto­wa­nych tam ka­pi­ta­le. Po­dat­nik pła­ci bo­wiem po­da­tek za­wsze zgod­nie ze swo­ją re­zy­den­cją, a nie na pod­sta­wie miej­sca uzy­ski­wa­nia do­cho­dów. Zmniej­sze­nie zo­bo­wią­zań po­dat­ko­wych wy­ma­ga za­tem zmia­ny re­zy­den­cji, co jest bar­dziej kło­po­tli­we dla po­dat­ni­ka niż prze­rzu­ce­nie do­cho­du i ła­twiej­sze do wy­kry­cia przez or­gan po­dat­ko­wy.

Je­śli inne kra­je sto­su­ją od­mien­ne za­sa­dy opo­dat­ko­wa­nia, np. za­sa­dę opo­dat­ko­wa­nia u źró­dła, czy­li pła­ce­nie po­dat­ku w miej­scu, w któ­rym po­wstał do­chód, to kraj sto­su­ją­cy za­sa­dę re­zy­den­cji może być po­strze­ga­ny jak raj po­dat­ko­wy. Ma to istot­ne im­pli­ka­cje na­tu­ry po­li­tycz­nej. Nie­re­zy­den­ci mogą bo­wiem, in­we­stu­jąc w kra­ju sto­su­ją­cym za­sa­dę re­zy­den­cji, uzy­ski­wać do­cho­dy, któ­re nie będą jed­no­cze­śnie opo­dat­ko­wa­ne w kra­ju po­cho­dze­nia do­cho­dów, a zgod­nie z za­sa­dą opo­dat­ko­wa­nia u źró­dła nie pod­le­ga­ją też opo­dat­ko­wa­niu w kra­ju re­zy­den­cji. Z dru­giej stro­ny zbieg dwóch za­sad może też po­wo­do­wać po­wsta­nie po­dwój­ne­go opo­dat­ko­wa­nia w przy­pad­ku, gdy kraj eks­por­tu­ją­cy ka­pi­tał sto­su­je za­sa­dę re­zy­den­cji, a kraj im­por­tu­ją­cy - za­sa­dę opo­dat­ko­wa­nia u źró­dła (por. roz­dział 2). In­nym pro­ble­mem, któ­ry może pod­wa­żyć sen­so­wość sto­so­wa­nia za­sa­dy re­zy­den­cji może być trud­ność w wy­kry­ciu praw­dzi­wych po­sia­da­czy ka­pi­ta­łu. Na przy­kład, je­śli re­zy­den­ci two­rzą pod­mio­ty za­leż­ne za gra­ni­cą, do­ko­nu­ją­ce na­stęp­nie in­we­sty­cji w kra­ju, to po­da­tek pła­co­ny we­dług za­sa­dy re­zy­den­cji może być w ca­ło­ści unik­nię­ty. Wy­star­czy, że rząd kra­jo­wy nie bę­dzie w sta­nie od­róż­nić praw­dzi­wych nie­re­zy­den­tów i pod­mio­tów za­gra­nicz­nych stwo­rzo­nych przez re­zy­den­tów [Gor­don, 1992]. Praw­do­po­dob­nie moż­li­wość uni­ka­nia opo­dat­ko­wa­nia w wa­run­kach sła­bej kon­tro­li do­cho­dów po­cho­dzą­cych z za­gra­ni­cy jest pod­sta­wo­wą przy­czy­ną, z po­wo­du któ­rej za­sa­da re­zy­den­cji nie jest sto­so­wa­na po­wszech­nie, mimo teo­re­tycz­nej prze­wa­gi w pro­mo­wa­niu efek­tyw­nej alo­ka­cji ka­pi­ta­łu. Nie­mniej jed­nak dość czę­sto wy­ko­rzy­sty­wa­na jest ona w mię­dzy­na­ro­do­wym opo­dat­ko­wa­niu osób fi­zycz­nych.

Za­sa­da re­zy­den­cji nie jest tak­że do­brym roz­wią­za­niem, je­śli uchy­li­my za­ło­że­nie o nie­istot­no­ści po­dzia­łu do­cho­du mię­dzy rząd i pod­mio­ty pry­wat­ne. Je­śli dla rzą­du waż­ne jest uzy­ska­nie wpły­wów bu­dże­to­wych na­wet kosz­tem uzy­ska­nia niż­sze­go po­zio­mu do­cho­du na­ro­do­we­go przez go­spo­dar­kę, to opła­cal­ne może być opo­dat­ko­wa­nie rów­nież im­por­tu ka­pi­ta­łu. Dla­te­go czę­sto roz­wa­ża się inną sy­tu­ację, a mia­no­wi­cie wy­stę­po­wa­nie ogra­ni­czeń w moż­li­wo­ści swo­bod­ne­go kształ­to­wa­nia po­dat­ków przez rzą­dy po­szcze­gól­nych kra­jów. Ta­kie ogra­ni­cze­nie spro­wa­dzać się może na przy­kład do ko­niecz­no­ści sto­so­wa­nia opo­dat­ko­wa­nia bądź to do­cho­dów z im­por­tu, bądź eks­por­tu ka­pi­ta­łu na pew­nym po­zio­mie róż­nym od zera. W od­róż­nie­niu od przed­sta­wio­nej za­sa­dy re­zy­den­cji moż­li­wość wy­stę­po­wa­nia opo­dat­ko­wa­nia im­por­tu ka­pi­ta­łu trak­tu­je się w tym przy­pad­ku jako roz­wią­za­nie sub­op­ty­mal­ne (se­cond best) z efek­tyw­no­ścio­we­go punk­tu wi­dze­nia, sto­so­wa­ne tyl­ko w sy­tu­acji, w któ­rej nie jest moż­li­we za­sto­so­wa­nie za­sa­dy re­zy­den­cji.

W prak­ty­ce pań­stwa nie są wy­łącz­nie eks­por­te­ra­mi lub im­por­te­ra­mi ka­pi­ta­łu, stąd moż­li­we jest od­ręb­ne usta­le­nie stóp opo­dat­ko­wa­nia ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go, eks­por­tu oraz im­por­tu ka­pi­ta­łu. Je­że­li opo­dat­ko­wa­nie we­dług za­sa­dy re­zy­den­cji nie jest moż­li­we, to opty­mal­ny spo­sób opo­dat­ko­wa­nia ka­pi­ta­łu uni­fi­ku­je tzw. za­sa­da huś­taw­ki (se­esaw prin­ci­ple), [Slem­rod, Han­sen i Proc­ter, 1997], sta­no­wią­ca że suma stóp opo­dat­ko­wa­nia im­por­tu i eks­por­tu ka­pi­ta­łu po­win­na być rów­na sto­pie opo­dat­ko­wa­nia ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go. Przy­czy­na­mi za­sto­so­wa­nia za­sa­dy huś­taw­ki w czy­stej po­sta­ci mogą być na przy­kład: brak moż­li­wo­ści unik­nię­cia opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z im­por­tu ka­pi­ta­łu, nie­moż­ność zrów­na­nia stóp opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go i za­in­we­sto­wa­ne­go za gra­ni­cą lub za­sto­so­wa­nie tzw. kre­dy­tu po­dat­ko­we­go w po­sta­ci od­li­cze­nia w kra­ju in­we­sty­cji, po­dat­ku za­pła­co­ne­go w kra­ju eks­por­te­ra ka­pi­ta­łu (por. szcze­gó­ły w roz­dzia­le 2).

Usta­le­nie jed­nej z trzech stóp opo­dat­ko­wa­nia (sto­py opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go td, do­cho­dów z ka­pi­ta­łu za­im­por­to­wa­ne­go tm lub do­cho­dów z ka­pi­ta­łu za­in­we­sto­wa­ne­go za gra­ni­cą tx) na sta­łym po­zio­mie spra­wia, że klu­czo­wym za­gad­nie­niem sta­je się usta­le­nie po­zo­sta­łych dwóch stóp po­dat­ko­wych20. W mo­de­lu po­stu­lu­ją­cym sto­so­wa­nie za­sa­dy huś­taw­ki [Slem­rod, Han­sen i Proc­ter, 1997] za­kła­da się, że kraj jest jed­no­cze­śnie eks­por­te­rem i im­por­te­rem ka­pi­ta­łu, przy czym eks­port ka­pi­ta­łu po­cią­ga za sobą okre­ślo­ne kosz­ty (trans­ak­cyj­ne, port­fe­lo­we czy zwią­za­ne z wy­stę­po­wa­niem asy­me­trycz­nej in­for­ma­cji), któ­re ro­sną wraz z wiel­ko­ścią wy­eks­por­to­wa­ne­go ka­pi­ta­łu. Jed­no­cze­śnie przyj­mu­je się, że opo­dat­ko­wa­nie prze­pły­wów ka­pi­ta­ło­wych za gra­ni­cę jest mniej­sze niż opo­dat­ko­wa­nie prze­pły­wów we­wnątrz kra­ju. Za­ło­że­nia te słu­żą temu, aby moż­li­we było jed­no­cze­sne wy­stę­po­wa­nie im­por­tu i eks­por­tu ka­pi­ta­łu w przy­pad­ku tego sa­me­go kra­ju, co jest wy­klu­czo­ne przy za­ło­że­niu jed­no­rod­no­ści ka­pi­ta­łu w kra­ju i na świe­cie, sto­ją­cym u pod­staw teo­rii uza­sad­nia­ją­cej nad­rzęd­ność za­sa­dy re­zy­den­cji. In­we­sto­rzy, tak jak po­przed­nio, dążą do zrów­na­nia stóp zwro­tu po opo­dat­ko­wa­niu z róż­nych ty­pów in­we­sty­cji (kra­jo­wych i za­gra­nicz­nych), a po­ziom ry­zy­ka in­we­sty­cyj­ne­go jest w obu kra­jach iden­tycz­ny.

Je­śli punk­tem wyj­ścia jest opo­dat­ko­wa­nie we­dług za­sa­dy re­zy­den­cji, czy­li: td = tx (po­da­tek od ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go td jest rów­ny po­dat­ko­wi od eks­por­tu ka­pi­ta­łu tx), a tm = 0 (po­da­tek od im­por­tu ka­pi­ta­łu tm nie wy­stę­pu­je) i zo­sta­nie wpro­wa­dzo­ne opo­dat­ko­wa­nie do­cho­dów z im­por­tu ka­pi­ta­łu, to spo­wo­du­je to spa­dek im­por­tu ka­pi­ta­łu i wzrost jego pro­duk­tyw­no­ści w kra­ju. W wy­ni­ku tego sto­pa zwro­tu przed opo­dat­ko­wa­niem wzro­śnie tak, aby sto­pa zwro­tu z ka­pi­ta­łu po opo­dat­ko­wa­niu dla in­we­sto­rów za­gra­nicz­nych po­zo­sta­ła nie­zmie­nio­na. Jed­no­cze­śnie sto­py zwro­tu z in­we­sty­cji kra­jo­wych wzro­sną, co za­chę­ci kra­jo­wych in­we­sto­rów do zmniej­sze­nia eks­por­tu ka­pi­ta­łu. Zmniej­sze­nie eks­por­tu ka­pi­ta­łu, spo­wo­du­je spa­dek jego kosz­tów (co wy­ni­ka ze wspo­mnia­ne­go wcze­śniej za­ło­że­nia, że kosz­ty eks­por­tu ka­pi­ta­łu są ro­sną­ce wraz z jego wo­lu­me­nem) oraz przy­czy­ni się rów­nież do wzro­stu ren­tow­no­ści ka­pi­ta­łu w kra­ju. Osta­tecz­nie nowa rów­no­wa­ga bę­dzie cha­rak­te­ry­zo­wać się niż­szy­mi in­we­sty­cja­mi kra­jo­wy­mi oraz ogra­ni­cze­niem prze­pły­wów ka­pi­ta­ło­wych do i z kra­ju. Przed­sta­wio­ne za­leż­no­ści ozna­cza­ją, że zmia­na sto­py opo­dat­ko­wa­nia im­por­tu bez­po­śred­nio i ne­ga­tyw­nie od­dzia­łu­je na im­port ka­pi­ta­łu, a jed­no­cze­śnie po­śred­nio (przez sto­pę zwro­tu z in­we­sty­cji ka­pi­ta­ło­wych) na zmniej­sze­nie eks­por­tu ka­pi­ta­łu oraz jego za­an­ga­żo­wa­nie w kra­ju. W od­róż­nie­niu od tego zmia­na sto­py opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z eks­por­tu ka­pi­ta­łu od­dzia­łu­je bez­po­śred­nio na eks­port ka­pi­ta­łu, a po­śred­nio na im­port ka­pi­ta­łu, ale nie po­wo­du­je istot­nych zmian w za­so­bach ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go, gdyż im­port ka­pi­ta­łu kom­pen­su­je spa­dek eks­por­tu ka­pi­ta­łu, nie zmie­nia­jąc ren­tow­no­ści ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go.

Zgod­nie z przed­sta­wio­ną sy­tu­acją opty­mal­ne jest ta­kie usta­le­nie po­dat­ków, któ­re prze­ciw­dzia­ła zbyt du­że­mu eks­por­to­wi ka­pi­ta­łu (gdyż ge­ne­ru­je to spa­dek pro­duk­tyw­no­ści in­nych czyn­ni­ków pro­duk­cji), a jed­no­cze­śnie ogra­ni­cza kosz­ty zbyt ni­skie­go im­por­tu ka­pi­ta­łu. Ta­kie po­sta­wie­nie spra­wy ozna­cza, że ist­nie­je wy­mia­na (tra­de­off) mię­dzy opo­dat­ko­wa­niem do­cho­dów z eks­por­tu i im­por­tu ka­pi­ta­łu - a za­tem, gdy jed­na z tych stóp jest ni­ska, to dru­ga po­win­na być wy­so­ka. W ogól­no­ści po­win­no być speł­nio­ne, aby tx = td - tm lub in­a­czej td = tx + tm, czy­li sto­pa opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z eks­por­tu ka­pi­ta­łu i sto­pa opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z im­por­tu ka­pi­ta­łu nie po­win­ny w su­mie być wyż­sze od sto­py opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z ka­pi­ta­łu ulo­ko­wa­ne­go w kra­ju. Przed­sta­wio­na za­leż­ność zna­na jest wła­śnie pod na­zwą za­sa­dy huś­taw­ki (se­esaw prin­ci­ple) z uwa­gi na wy­mien­ność po­zio­mu opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z ka­pi­ta­łu eks­por­to­wa­ne­go i im­por­to­wa­ne­go.

Bez udo­wad­nia­nia opty­mal­no­ści za­sa­dy huś­taw­ki dla przy­pad­ków, gdy któ­raś ze stóp po­dat­ko­wych w kra­ju jest sta­ła, moż­na po­ka­zać, że ten spo­sób opo­dat­ko­wa­nia daje się wy­pro­wa­dzić rów­nież z wa­run­ków brze­go­wych na­rzu­co­nych na kształ­to­wa­nie się stóp po­dat­ko­wych [Slem­rod, 1988]. Kon­kret­nie rów­no­wa­ga w wy­mia­nie ka­pi­ta­ło­wej wy­ma­ga, aby speł­nio­ne były trzy rów­na­nia. Po pierw­sze, in­we­sto­ro­wi kra­jo­we­mu musi być wszyst­ko jed­no, czy in­we­stu­je w kra­ju, czy za gra­ni­cą, a za­tem musi być speł­nio­ny wa­ru­nek:

rd(Kd)(1 - td) = rf(1 - tx), [1]

gdzie: rd(Kd) to zwrot z ka­pi­ta­łu od­po­wia­da­ją­cy krań­co­wej pro­duk­tyw­no­ści ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go, za­leż­ny od ilo­ści ka­pi­ta­łu za­in­we­sto­wa­ne­go w kra­ju Kd, td to sto­pa opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z ka­pi­ta­łu za­in­we­sto­wa­ne­go w kra­ju, rf to sto­pa zwro­tu z ka­pi­ta­łu za­gra­nicz­ne­go rów­na krań­co­wej pro­duk­tyw­no­ści ka­pi­ta­łu za­gra­nicz­ne­go (trak­to­wa­na jako nie­za­leż­na od wiel­ko­ści ka­pi­ta­łu za gra­ni­cą z uwa­gi na za­ło­że­nie, że za­gra­nicz­ny za­sób ka­pi­ta­łu jest dużo więk­szy od za­so­bu ka­pi­ta­łu w kra­ju), a tx to sto­pa opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z ka­pi­ta­łu za­in­we­sto­wa­nych za gra­ni­cą.

Po dru­gie, dla in­we­sto­ra za­gra­nicz­ne­go musi być obo­jęt­ne, czy in­we­stu­je on w kra­ju, czy za gra­ni­cą (u sie­bie), co wy­ma­ga, aby:

rd(Kd)(1 - tm) = rf. [2]

Po trze­cie, suma ka­pi­ta­łu i suma bo­gac­twa mu­szą się so­bie rów­nać:

Kd + Kf = Wd + Wf, [3]

gdzie Kf to ka­pi­tał za gra­ni­cą, Wd to wła­sność pod­mio­tów kra­jo­wych i Wf to wła­sność pod­mio­tów za­gra­nicz­nych.

Dzie­ląc pierw­sze rów­na­nie przez dru­gie stro­na­mi, otrzy­mu­je­my:

(1 - td)/(1 - tm) = (1 - tx)

lub in­a­czej

td = tm + tx - tmtx. [4]

Je­śli sto­py po­dat­ko­we nie są zbyt wy­so­kie, to w przy­bli­że­niu po­praw­ny jest wy­nik opi­su­ją­cy za­sa­dę huś­taw­ki: td = tm + tx

Jak moż­na za­uwa­żyć, przy sto­so­wa­niu za­sa­dy huś­taw­ki wpro­wa­dze­nie opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z im­por­tu ka­pi­ta­łu wy­ma­ga pod­nie­sie­nia opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go, aby prze­ciw­dzia­łać wzro­sto­wi atrak­cyj­no­ści in­we­sty­cji kra­jo­wych i prze­rwać wcze­śniej opi­sa­ny łań­cuch do­sto­so­wań. Al­ter­na­tyw­nie moż­na też ob­ni­żyć opo­dat­ko­wa­nie do­cho­dów z eks­por­tu ka­pi­ta­łu, aby zwięk­szyć eks­port ka­pi­ta­łu i ob­ni­żyć sto­pę zwro­tu, jaką uzy­sku­ją eks­por­te­rzy. Wów­czas więk­szy eks­port ka­pi­ta­łu utrzy­ma na nie­zmie­nio­nym po­zio­mie in­we­sty­cje w ka­pi­tał kra­jo­wy. Pod­su­mo­wu­jąc, za­cho­wa­nie rów­no­wa­gi wy­ma­ga, aby je­śli eks­port ka­pi­ta­łu jest nad­mier­ny, pod­nieść opo­dat­ko­wa­nie do­cho­dów z eks­por­tu lub zmniej­szyć po­da­tek od do­cho­dów z im­por­tu ka­pi­ta­łu, względ­nie zmniej­szyć opo­dat­ko­wa­nie do­cho­dów z ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go. Gdy nad­mier­ny jest im­port, na­le­ży zro­bić od­wrot­nie. Nie­ste­ty zmia­na opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z im­por­tu ka­pi­ta­łu wpły­wa na sto­pę zwro­tu z ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go, ge­ne­ru­jąc znie­kształ­ce­nia w aku­mu­la­cji ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go, dla­te­go w ogól­no­ści za­sa­da huś­taw­ki jest nie­opty­mal­na i po­win­na być sto­so­wa­na, tyl­ko je­śli nie jest moż­li­we za­sto­so­wa­nie za­sa­dy re­zy­den­cji.

Za­sa­da huś­taw­ki jako for­ma opty­mal­ne­go opo­dat­ko­wa­nia

Pod­sta­wą wy­pro­wa­dze­nia za­sa­dy huś­taw­ki jest mak­sy­ma­li­za­cja do­cho­du na­ro­do­we­go przez mały kraj eks­por­tu­ją­cy i nie­za­leż­nie, mały kraj im­por­tu­ją­cy ka­pi­tał [Slem­rod, Han­sen, Proc­ter, 1997]. Do­chód na­ro­do­wy jest sumą do­cho­dów z: ka­pi­ta­łu za­in­we­sto­wa­ne­go w kra­ju, do­cho­dów po­cho­dzą­cych z za­gra­ni­cy i wpły­wów po­dat­ko­wych od do­cho­dów z za­im­por­to­wa­ne­go ka­pi­ta­łu:

Y = gd(Kd) + (1 - t*m)(rf - c(Wdf)/Wdf)Wdf - (1 - tm)(Kd + Wdf - Wd)g'd(Kd), [5]

gdzie Kd to ka­pi­tał kra­jo­wy, gd(Kd) to do­chód uzy­ska­ny z ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go, t*m to za­gra­nicz­ny po­da­tek po­bie­ra­ny od do­cho­dów z ty­tu­łu im­por­tu ka­pi­ta­łu do kra­ju ob­ce­go. W kra­ju ro­dzi­mym do­cho­dy te zwią­za­ne są z eks­por­tem ka­pi­ta­łu za gra­ni­cę. (Ozna­cze­nia z gwiazd­ką do­ty­czą za­wsze po­dat­ków na­ło­żo­nych przez kraj obcy - resz­tę świa­ta). Wdf to wła­sność za­gra­nicz­na na­le­żą­ca do pod­mio­tów kra­jo­wych, c(Wdf)/Wdf to śred­ni koszt do­ko­na­nia in­we­sty­cji za gra­ni­cą przez pod­mio­ty kra­jo­we, Wd to wła­sność pod­mio­tów kra­jo­wych ogó­łem, Kd + Wdf - Wd to wła­sność kra­jo­wa na­le­żą­ca do za­gra­ni­cy, rf to świa­to­wa sto­pa zwro­tu, na­to­miast g'd(Kd) to krań­co­wa pro­duk­tyw­ność ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go.

Je­że­li do­cho­dy za­gra­nicz­ne są opo­dat­ko­wa­ne nie­za­leż­nie od po­dat­ku po­bra­ne­go za gra­ni­cą (zgod­nie z tzw. za­sa­dą opo­dat­ko­wa­nia czy­ste­go do­cho­du, por. roz­dział 2), to krań­co­wa pro­duk­tyw­ność ka­pi­ta­łu (z punk­tu wi­dze­nia in­we­sto­ra za­gra­nicz­ne­go) musi speł­nić wa­ru­nek:

g'd(Kd)(1 - tm)(1 - t*x) = (1- t*d)rf, [6]

gdzie t*x to za­gra­nicz­ny po­da­tek od do­cho­dów z ty­tu­łu eks­por­tu ka­pi­ta­łu z kra­ju ob­ce­go (w kra­ju ro­dzi­mym są to do­cho­dy z im­por­tu ka­pi­ta­łu), zaś t*d to za­gra­nicz­ny po­da­tek ob­cią­ża­ją­cy do­cho­dy z miej­sco­we­go ka­pi­ta­łu. Po pod­sta­wie­niu do rów­na­nia [5] otrzy­mu­je­my na­stę­pu­ją­ce wy­ra­że­nie, któ­re bę­dzie mak­sy­ma­li­zo­wa­ne po Kd i Wdf:

Y= gd(Kd) + (1 - t*m)(rf - c(Wdf)/Wdf)Wdf - (1 - t*d)rf/(1 - t*x)(Kd + Wdf - Wd). [7]

Wa­run­ki rów­no­wa­gi wy­no­szą w tym przy­pad­ku:

g'd(Kd) = (1 - t*d)rf/(1 - t*x), [8a]

(1 - t*m)[rf - c'(Wdf)] = (1 - t*d)rf/(1 - t*x). [8b]

Tym­cza­sem dla in­we­sto­ra kra­jo­we­go rów­no­wa­ga za­cho­dzi, wte­dy i tyl­ko wte­dy, gdy:

(1 - td) g'd(Kd) = (1 - t*m)(1 - tx)[rf - c'(Wdf)]. [9]

Ob­li­cza­jąc g'd(Kd) z [8a] oraz rf - c'(Wdf) i pod­sta­wia­jąc do [9], otrzy­mu­je­my:

td = tx. [10]

Z tego wzglę­du opty­mal­na re­la­cja stóp po­dat­ko­wych musi za­pew­nić, aby tm = 0, zaś td = tx, gdyż wy­ra­że­nie (1 - tm) nie wy­stę­pu­je w [8a]. Gdy­by po­mi­nąć wa­ru­nek opty­mal­nej wiel­ko­ści ka­pi­ta­łu za­in­we­sto­wa­ne­go w kra­ju (rów­na­nie [8a]), to z po­rów­na­nia wzo­rów [6], [8b] i [9] wy­ni­ka, że: (1 - td)/(1 - tm) = (1 - tx).

Ten ostat­ni wa­ru­nek do­kład­nie opi­su­je za­sa­dę huś­taw­ki i po­zo­sta­je zgod­ny, za­rów­no z za­sa­dą re­zy­den­cji, jak i z za­sa­dą opo­dat­ko­wa­nia u źró­dła. Jak moż­na za­uwa­żyć, opo­dat­ko­wa­nie do­cho­dów z eks­por­tu ka­pi­ta­łu nie za­le­ży od stóp opo­dat­ko­wa­nia sto­so­wa­nych za gra­ni­cą. Wy­so­kość tego opo­dat­ko­wa­nia po­win­na na­to­miast być ujem­na, je­śli sto­pa opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów z im­por­tu ka­pi­ta­łu prze­wyż­sza sto­pę opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów kra­jo­wych.

Jak już wspo­mnia­no, za­sa­da re­zy­den­cji sta­no­wi szcze­gól­ny przy­pa­dek za­sa­dy huś­taw­ki dla sy­tu­acji, gdy opo­dat­ko­wa­nie do­cho­dów z im­por­tu ka­pi­ta­łu wy­no­si zero. Dru­gi skraj­ny przy­pa­dek, czy­li sy­tu­acja, w któ­rej td = tm a tx = 0, od­po­wia­da wy­ko­rzy­sta­niu za­sa­dy opo­dat­ko­wa­nia u źró­dła. Zgod­nie z nią opo­dat­ko­wa­niu pod­le­ga do­chód tam, gdzie po­wsta­je, nie­za­leż­nie od toż­sa­mo­ści wła­ści­cie­la ka­pi­ta­łu. Ta­kie uję­cie od­po­wia­da opo­dat­ko­wa­niu in­we­sty­cji, a nie oszczęd­no­ści po­dat­ni­ka. W efek­cie sto­so­wa­nia wy­mie­nio­nej za­sa­dy wszy­scy po­dat­ni­cy mają ta­kie same sto­py zwro­tu po opo­dat­ko­wa­niu. Spra­wia to, że opo­dat­ko­wa­nie nie po­wo­du­je u in­we­sto­rów znie­kształ­ceń mię­dzy wy­bo­rem po­zio­mu oszczęd­no­ści i kon­sump­cji, ale znie­kształ­ce­nia w wy­bo­rze mię­dzy in­we­sty­cja­mi kra­jo­wy­mi i za­gra­nicz­ny­mi. Jed­no­cze­śnie uła­twia to uni­ka­nie opo­dat­ko­wa­nia, bo­wiem wy­star­czy, aby do­chód kra­jo­wy zo­stał prze­trans­fe­ro­wa­ny za gra­ni­cę, a na­stęp­nie spro­wa­dzo­ny do kra­ju (re­pa­trio­wa­ny), aby mógł być trak­to­wa­ny jako zwol­nio­ny z opo­dat­ko­wa­nia (je­śli or­ga­ny po­dat­ko­we nie mają moż­li­wo­ści do­kład­ne­go śle­dze­nia prze­pły­wu środ­ków za gra­ni­cą). Uży­cie za­sa­dy opo­dat­ko­wa­nia u źró­dła two­rzy rów­nież wa­run­ki do kon­ku­ren­cji po­dat­ko­wej o sto­py po­dat­ko­we, w wy­ni­ku któ­rej opo­dat­ko­wa­nie ka­pi­ta­łu może być zbyt ni­skie ze spo­łecz­ne­go punk­tu wi­dze­nia (por. roz­dział 3).

Opo­dat­ko­wa­nie we­dług za­sa­dy źró­dła po­cho­dze­nia do­cho­du (wy­łą­cze­nie z opo­dat­ko­wa­nia do­cho­du uzy­ska­ne­go za gra­ni­cą) nie jest opty­mal­ne w ogól­no­ści, ale może nim być, je­śli z in­nych przy­czyn, np. po­li­tycz­nych, nie moż­na usta­lić opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów od im­por­tu ka­pi­ta­łu na po­zio­mie in­nym niż opo­dat­ko­wa­nie do­cho­du kra­jo­we­go (np. z po­wo­du trud­no­ści w od­róż­nie­niu ka­pi­ta­łu kra­jo­we­go od za­gra­nicz­ne­go). W ta­kiej sy­tu­acji, zgod­nie z za­sa­dą huś­taw­ki, opo­dat­ko­wa­nie do­cho­dów z eks­por­tu ka­pi­ta­łu po­win­no być ze­ro­we. Za­sa­da ta jest szcze­gól­nie czę­sto wy­ko­rzy­sty­wa­na w przy­pad­ku opo­dat­ko­wa­nia osób praw­nych. Taki spo­sób opo­dat­ko­wa­nia może też być pre­fe­ro­wa­ny przez rząd, gdyż ude­rza w pod­mio­ty za­gra­nicz­ne, któ­re nie bio­rą udzia­łu w wy­bo­rach po­li­ty­ków. Nie­mniej jed­nak, je­śli rząd dys­po­nu­je in­ny­mi in­stru­men­ta­mi po­dat­ko­wy­mi, ta­ki­mi jak np. opo­dat­ko­wa­nie pra­cy, to nie po­wi­nien sto­so­wać opo­dat­ko­wa­nia im­por­tu ka­pi­ta­łu, gdyż jest to nie­efek­tyw­ne i po­wo­du­je spa­dek jego za­an­ga­żo­wa­nia w da­nym kra­ju, zmniej­sza­jąc pro­duk­tyw­ność in­nych czyn­ni­ków pro­duk­cji.

Kon­se­kwen­cje sto­so­wa­nia tej za­sa­dy moż­na rów­nież prze­śle­dzić na ry­sun­ku (sche­mat 3). Wy­stę­po­wa­nie po­dat­ku od za­im­por­to­wa­ne­go ka­pi­ta­łu tm po­wo­du­je, że za­gra­nicz­ni in­we­sto­rzy otrzy­mu­ją świa­to­wą sto­pę zwro­tu rf po opo­dat­ko­wa­niu. Wy­ma­ga to, aby sto­pa zwro­tu przed opo­dat­ko­wa­niem r była wyż­sza niż w przy­pad­ku bra­ku opo­dat­ko­wa­nia (do­kład­nie, aby r = rf/(1 - tm)). Osią­gnię­cie ta­kie­go po­zio­mu ren­tow­no­ści jest moż­li­we tyl­ko przy na­pły­wie ka­pi­ta­łu do po­zio­mu K'' (z W) za­miast do K', jak by­ło­by w przy­pad­ku bra­ku opo­dat­ko­wa­nia im­por­tu ka­pi­ta­łu. Za­cie­nio­ny ob­szar przed­sta­wia stra­tę do­bro­by­tu wy­ni­ka­ją­cą ze zbyt ni­skie­go po­zio­mu za­in­we­sto­wa­ne­go ka­pi­ta­łu, któ­ra sta­no­wi nad­wyż­kę do­cho­dów, ja­kie moż­na by uzy­skać w go­spo­dar­ce po­nad to, co jest trans­fe­ro­wa­ne do za­gra­nicz­nych wła­ści­cie­li ka­pi­ta­łu (pro­sto­kąt po­ło­żo­ny po­ni­żej za­kre­sko­wa­ne­go trój­ką­ta). Tym sa­mym otwar­cie go­spo­dar­ki przy sto­so­wa­niu za­sa­dy opo­dat­ko­wa­nia do­cho­du u źró­dła nie tyl­ko pro­wa­dzi do zmniej­sze­nia ilo­ści za­in­we­sto­wa­ne­go ka­pi­ta­łu w po­rów­na­niu ze sta­nem opty­mal­nym, ale prze­rzu­ca rów­nież kosz­ty na in­we­sto­rów za­gra­nicz­nych, co nie wy­stę­pu­je przy sto­so­wa­niu za­sa­dy re­zy­den­cji oraz w przy­pad­ku go­spo­dar­ki za­mknię­tej.

Sche­mat 3. Rów­no­wa­ga ryn­ku ka­pi­ta­ło­we­go w ma­łej go­spo­dar­ce otwar­tej, gdy sto­so­wa­na jest za­sa­da opo­dat­ko­wa­nia do­cho­dów u źró­dła a kraj jest im­por­te­rem ka­pi­ta­łu

Źró­dło: [Slem­rod, 1988, s. 120].

War­to za­uwa­żyć, że mimo iż wszyst­kie trzy za­sa­dy (tj. re­zy­den­cji, huś­taw­ki i opo­dat­ko­wa­nia źró­dła) speł­nia­ją wa­ru­nek okre­ślo­ny w rów­na­niu [4], to nie pro­wa­dzą do ta­kich sa­mych skut­ków w za­kre­sie alo­ka­cji ka­pi­ta­łu. W przy­pad­ku za­sa­dy re­zy­den­cji, pod­sta­wia­jąc uzy­ska­ny wa­ru­nek do rów­nań [1] i [2] otrzy­mu­je­my rd(Kd) = rf, na­to­miast w przy­pad­ku za­sa­dy opo­dat­ko­wa­nia do­cho­du u źró­dła: rd(Kd)(1 - td) = rd(Kd)(1 - tm) = rf, co wy­klu­cza zrów­na­nie krań­co­wych pro­duk­tyw­no­ści ka­pi­ta­łu przed opo­dat­ko­wa­niem, gdyż sto­pa pro­duk­tyw­no­ści ka­pi­ta­łu za­in­we­sto­wa­ne­go w kra­ju musi być przed opo­dat­ko­wa­niem wyż­sza niż sto­pa zwro­tu za gra­ni­cą.

W przy­pad­ku za­sto­so­wa­nia za­sa­dy opo­dat­ko­wa­nia u źró­dła w ma­łej go­spo­dar­ce otwar­tej, bę­dą­cej eks­por­te­rem ka­pi­ta­łu, rów­no­wa­ga nie ule­ga zmia­nie, bo­wiem po­da­tek ob­cią­ża je­dy­nie ka­pi­tał kra­jo­wy, a po­ten­cjal­ny wzrost ren­tow­no­ści tego ostat­nie­go zo­sta­je skom­pen­so­wa­ny przez więk­szy na­pływ ka­pi­ta­łu za­gra­nicz­ne­go, wy­na­gra­dza­ne­go we­dług świa­to­wej sto­py zwro­tu (sche­mat 4).

Sche­mat 4. Rów­no­wa­ga ryn­ku ka­pi­ta­ło­we­go w ma­łej go­spo­dar­ce otwar­tej, gdy sto­so­wa­na jest za­sa­da opo­dat­ko­wa­nia u źró­dła, a kraj jest eks­por­te­rem ka­pi­ta­łu

Źró­dło: Opra­co­wa­nie wła­sne.