Małgorzata Choma-Jusińska, Wydawnictwa emigracyjne w Wielkiej Brytanii w latach 1945-1970. Wybrane zagadnienia
1 Spośród bogatej literatury dotyczącej wydawnictw emigracyjnych w Wielkiej Brytanii i ich dorobku warto wymienić m.in.: J. Zabielska, Instytucje i firmy wydawnicze - oficyny drukarskie [w:] Literatura polska na obczyźnie 1940-1960, t. 2, red. T. Terlecki, Londyn 1965; I. Janas, Polskie firmy wydawnicze w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej (1945-1985), "Rocznik Biblioteki Narodowej" 1990, t. 21-22; R. Habielski, Druga Wielka Emigracja, t. 3: Życie społeczne i kulturalne emigracji, Warszawa 1999; J. Kulczycki, Atakować książką, wstęp A. Paluchowski, oprac. M. Choma-Jusińska, P. Ziętara, Warszawa 2016.
Wiele szczegółów dotyczących wydawnictw dostarczają artykuły i źródła publikowane w czasopiśmie "Archiwum Emigracji. Studia - szkice - dokumenty", a także korespondencja pisarzy emigracyjnych, m.in. tomy listów Józefa Mackiewicza i Barbary Toporskiej, opublikowane przez wydawnictwo Kontra: J. Mackiewicz, B. Toporska, Listy do redaktorów "Wiadomości", Londyn 2010; J. Mackiewicz, B. Toporska, J. Sakowski, Listy, Londyn 2019.
2 O.S. Czarnik, Polish books production in exile in the years 1939-1950. Statistical and geographical perspectives, "Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi" 2019, t. 13, s. 274-276, 285.
3 Ibidem, s. 286-287. Wyliczenia autora na podstawie: Polonica zagraniczne. Bibliografia za okres od 1.09.1939 do 1955 roku, red. J. Wilgat (t. 1), D. Bilikiewicz-Blank (t. 2-5), Warszawa 1975 (1), 1987 (2), 1991 (3), 2003 (4-5).
4 Analiza na podstawie WorldCat, z uwzględnieniem broszur powyżej 40 stron.
5 W.J. Podgórski, Zapomniana drukarnia polska w Szkocji [w:] Ludzie i książki. Studia i szkice bibliologiczno-biograficzne. Księga pamiątkowa dedykowana Profesor Hannie Tadeusiewicz, red. E. Andrysiak, Łódź 2011, s. 163.
6 Od 1972 r., po zakupieniu księgarni przez Jerzego Kulczyckiego, zmiana nazwy na: Orbis Books (London) Ltd.
7 Broszura Program ruchu demokratycznego opracowany przez demokratów Rosji, Ukrainy i krajów bałtyckich, oprac. N. Karsov, W. Moszczyński, S. Szechter, Londyn 1970 (nakładem wydawnictwa Kontra).
8 Archiwum Emigracji Biblioteki Uniwersyteckiej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu [dalej: AE], Książnica Polska w Glasgow, Pismo Jadwigi Harasowskiej do Interim Treasury Committee for Polish Affairs, Financial Branch, 17 XI 1945 r.
9 Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego [dalej: IPMS], A.XIa.30/9, Raport z zakończenia spraw Komisji Likwidacyjnej Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu, b.d., b.p., [s. 6, 8].
10 M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze emigracyjnej, Wrocław 1992, s. 26.
11 Szerzej zob. M. Choma-Jusińska, Żołnierze i biznesmeni. Działalność Gryf Publications w latach 1946-1964 jako przyczynek do historii polskich wydawnictw emigracyjnych po wojnie w Wielkiej Brytanii, "Dzieje Najnowsze" 2022, nr 3, s. 133-134.
12 K. Tarka, Jest tylko jedna Polska. Bolesław Świderski - emigrant w służbie Polski Ludowej, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2007, nr 1 (11), s. 274.
13 Polskie siły zbrojne w ciągu wieków. Tysiąc lat oręża polskiego (Polish armed forces through the ages. Thousand years of the Polish arms), przedmowa M. Kukiel, oprac. historyczne W. Dziewanowski, A. Minkiewicz, London 1944 (nakładem Orbis Polish Travel Office Ltd., Wydział Wydawniczy, przy poparciu Ministerstwa Obrony Narodowej).
14 Biblioteka Polska. Polski Ośrodek Społeczno-Kulturalny [dalej: BP POSK], 1376, rkps 3, Meeting of the board of directors of Orbis Polish Travel Office Ltd. held on 26 X 1945 r.; BP POSK, 1376, rkps 3, Notatka dla A. Barkera w sprawie podziału udziałów w firmie (Re: Transfer of shares).
15 AE, AE/AW/CCCLXXXII/4, List Tomasza Rybotyckiego do redakcji "Wiadomości", 19 VI 1954 r.
16 Zob. A.A. Reisch, Nieznany front zimnej wojny. Tajny program dystrybucji książek za żelazną kurtyną, tłum. P. Poniatowska, red. M. Choma-Jusińska, Warszawa 2015; P. Sowiński, Tajna dyplomacja. Książki emigracyjne w drodze do kraju 1945-1989, Warszawa 2016.
17 Archiwum Uniwersyteckie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II [dalej: AU KUL], Biblioteka Uniwersytecka [dalej: BU], Sekcja Wymiany Zagranicznej, Pismo dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej KUL do Veritas Foundation Publication Centre, 2 III 1955 r.
18 AU KUL, BU, Sekcja Wymiany Zagranicznej, Pismo Orbis (London) Ltd., luty 1957 r.
19 AU KUL, BU, Sekcja Wymiany Zagranicznej, Pismo Orbis (London) Ltd. do BU KUL, 13 IV 1957 r.
20 P. Sowinski [Sowiński], Promoting diversity. The Polonia Book Fund, Ltd. Transnational Network, 1958-1963 (DOI: 10.31124/advance.9917090.v1), https://advance.sagepub.com/doi/full/10.31124/advance.9917090.v1, dostęp 20 I 2024 r.
21 Ibidem.
22 Vera and Donald Blinken Open Society Archives and Central European University, Budapest, Hungary [dalej: HU OSA], A.A. Reisch Collection, 312-0-4, Box 12, [Przegląd działalności PDC] (oryginał: Hoover Institution Archives, Samuel S. Walker Papers, box 9). Polskie tłumaczenie książki Neither War nor Peace. The Struggle for Power in the Post-War World Hugh Seton-Watsona ukazało się nakładem Księgarni Polskiej Orbis Polonia: Między wojną a pokojem. Walka o władzę w powojennym świecie, tłum. B. Czaykowski, Londyn 1963.
23 P. Billotte, Zagadnienie stosunków polsko-niemieckich w opinii francuskiej (1961).
24 R. Stobiecki, "Polemiki" - zapomniane pismo polskiej emigracji [w:] Polska publicystyka emigracyjna po 1945 roku. Kultura, myśl i ludzie, red. I. Hofman, J. Maguś, Lublin 2023, s. 61-89.
25 J. Kulczycki, Atakować książką..., s. 146 i n.
26 Polonica na Wyspach Brytyjskich - in the British Isles, red. A. Ciechanowiecki, B.O. Jeżewski, przedmowa E. Raczyński, wprowadzenie T. Cox, tłum. M. Słomczanka, London 1966.
27 BP POSK, Kartoteka/Archiwum Bohdana Olgierda Jeżewskiego, A. Adler, Drugi wyłom, "Tydzień Polski" 1960, nr 36; J. Kowalik, Śp. Bohdan Olgierd Jeżewski, "Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie" 1980-1981, t. 24.
28 Kulisy twórczości. Listy 14 pisarzy emigracyjnych do Juliusza Sakowskiego 1945-1977, przedmowa L. Kielanowski, Paryż 1979.
29 J. Chwastyk-Kowalczyk "Oficyna Poetów" - niszowy kwartalnik literacko-artystyczny (1966-1980), "Rocznik Historii Prasy Polskiej" 2013, z. 2 (32), s. 119-132.
30 J. Wysocka, Londyńska Oficyna Poetów i Malarzy (1949-2011), "Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów UJ. Nauki Humanistyczne" 2015, nr 2, s. 64.
31 J. Mackiewicz, B. Toporska, J. Sakowski, Listy..., s. 78, 85.
32 J. Garliński, Świat mojej pamięci. Wspomnień tom drugi, Warszawa 1998, s. 146, 194-195.
33 W Krakowie i w Glasgow, "Środka Literacka". Dodatek do "Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza", 5 IV 1968; A. Supruniuk, Harasowska Jadwiga [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii, t. 2, red. K. Dopierała, Toruń 2003, s. 192-193.
34 A. Michalewska, Działalność wydawnicza Tomasza Rybotyckiego, "Roczniki Biblioteczne" 1994, z. 1-2, s. 195-203.
35 J. Kulczycki, Atakować książką..., s. 67-69.
36 Dealers of Polish and Russian books active abroad 1918 to present. A contribution to the history of book trade, red. A.W. Zalewski, Warsaw-Stanford 1990, s. 71.
37 IPMS, A.XX.33/16, Alma Book Company, b.d., b.p.
38 M. Choma-Jusińska, Żołnierze i biznesmeni..., s. 136, 138-140.
39 Z.E. Wałaszewski, Działalność Katolickiego Ośrodka Wydawniczego "Veritas" w Londynie, "Studia Polonijne" 1986, t. 10, s. 45-48.
40 Archiwum Akt Nowych w Warszawie [dalej: AAN], Spuścizna Stanisława Grocholskiego, 942, Pismo Stanisława Grocholskiego do J.A. Zająca, 27 IX 1968 r.
41 W pierwszej serii (1963 r.) PFK wydała: I. Bączkowska, Wróble noce; A. Bogusławski, Tu i tam; F. Czarnyszewicz, Chłopcy z Nowoszyszek; M. Hemar, Im dalej w las; R. Kiersnowski, Młodość sercem pisana.
42 J. Mackiewicz, B. Toporska, J. Sakowski, Listy..., s. 65, 73.
43 Ibidem, s. 95, 106-107.
44 Cyt. za: M. Grydzewski, K. i H. Wierzyńscy, Listy, t. 4: 1958-1969, oprac. B. Dorosz, współpr. P. Kądziela, Warszawa 2022, s. 20.
45 Ibidem, s. 120.
46 BP POSK, rkps 1283/8, Umowa, 7 II 1961 r.
47 IPMS, kol. 429/14, Pismo Zarządu Głównego Federacji Światowej SPK do Gryf Printers, 20 II 1962 r.
48 AAN, Spuścizna Stanisława Grocholskiego, 942, Pismo Hugona Martona (Aiuto alla Chiesa Perseguitata) do Stanisława Grocholskiego, 5 VII 1968 r.
49 AAN, Spuścizna Stanisława Grocholskiego, 942, Pismo Stanisława Grocholskiego do ks. dr. Jana Chróściechowskiego, przełożonego wiceprowincji Zgromadzenia Księży Marianów pw. NMP Matki Miłosierdzia w Wielkiej Brytanii, 6 XI 1969 r.
50 AAN, Spuścizna Stanisława Grocholskiego, 942, List Stanisława Grocholskiego do Tomasza Korytki, 7 VII 1970 r.
51 M. Grydzewski, K. i H. Wierzyńscy, Listy..., s. 61, 71, 97, 141.
52 IPMS, kol. 476/68, Korespondencja Anieli Mieczysławskiej z Julianem Godlewskim.
53 AAN, Spuścizna Stanisława Grocholskiego, 942, List Stanisława Grocholskiego do ks. dr. Jana Jaworskiego, duszpasterza Polaków w RPA, 4 I 1970 r.
54 AE, AE/AW/CCCLXXIII/3, List Antoniego Zygmunta Herbicha do Mieczysława Grydzewskiego, 5 II 1963 r.
55 Big Ben [S. Kossowska], W Londynie. Książka emigracyjna, "Wiadomości" 1957, nr 49, s. 4.
Małgorzata Choma-Jusińska
Orcid: 0000-0002-6841-7676
Instytut Nauk o Komunikacji Społecznej i Mediach UMCS
Instytut Pamięci Narodowej
Wydawnictwa emigracyjne w Wielkiej Brytanii w latach 1945-1970. Wybrane zagadnienia
Działalność wydawnicza należała do najważniejszych obszarów aktywności polskiej emigracji powojennej. W ten sposób bowiem realizowane były kulturalne, naukowe i polityczne cele uchodźstwa1. Specyficzne okoliczności istnienia w warunkach emigracyjnych, w świecie podzielonym żelazną kurtyną, miały odzwierciedlenie w różnych elementach funkcjonowania wydawnictw - determinowały ich powstanie, wpływały na programy wydawnicze, finansową stronę działalności oraz strategie rozpowszechniania książek. Artykuł jest próbą zarysowania wybranych zagadnień składających się na obraz funkcjonowania polskich wydawnictw emigracyjnych w Wielkiej Brytanii w latach 1945-1970. Obraz ten z konieczności będzie zawierał luki, wynikające z rozproszenia i niekompletności bazy źródłowej.
Pierwsza data - rok 1945 - związana jest z cofnięciem uznania rządowi polskiemu na uchodźstwie, co miało istotny wpływ na sytuację polskich instytucji emigracyjnych. Rok 1970 jest dla polskiej emigracji symboliczny ze względu na śmierć gen. Władysława Andersa. W przypadku wydawnictw ta cezura jest umowna, ale jej przyjęcie uzasadniają zmiany pokoleniowe i personalne, które zaszły w działalności wydawniczej na przełomie tamtych dekad. Pod koniec lat sześćdziesiątych XX w. odeszło kilka osób, które odegrały ogromną rolę w historii wydawnictw emigracyjnych w czasie wojny i po jej zakończeniu: Mieczysław Grydzewski, twórca i redaktor "Wiadomości", oraz wydawcy i księgarze: Aleksander Mazzucato, Józef Olechnowicz i Bolesław Świderski. W 1970 r. powstało wydawnictwo Kontra, założone z kolei przez nowe pokolenie emigrantów: Ninę Karsov i Szymona Szechtera - jedno z ostatnich działających do dzisiaj.
Próby liczbowego ujęcia dorobku wydawniczego powojennej emigracji polskiej pokazują, jak imponująca była ta działalność, jeśli weźmiemy pod uwagę okoliczności. Profesor Oskar Stanisław Czarnik obliczył, że od 1939 do 1950 r. polskie i obce instytucje wydały niemal 10 tys. tytułów książek i broszur adresowanych do Polaków przebywających poza granicami kraju. Najwięcej ukazało się w latach 1945 i 1946 - po przeszło półtora tysiąca. Potem nastąpił wyraźny kryzys (w 1949 r. wydano tylko 264 tytuły)2. W następnych dwóch dekadach liczba tytułów opublikowanych w ciągu roku była różna, ale w niektórych latach nie sięgała stu. W ujęciu geograficznym dominowała Wielka Brytanii (od końca lat czterdziestych XX w. - Londyn), gdzie ukazało się niemal 40 proc. tytułów wydanych w latach 1939-1950. Kolejne pozycje na liście ośrodków wydawniczych (USA, Niemcy, Włochy, Francja, Palestyna itd.) odzwierciedlały ruch ludności cywilnej i wojska w okresie wojny i po jej zakończeniu3.
Firmy, programy wydawnicze
W największej bazie danych bibliograficznych WorldCat figuruje ponad dwustu polskich emigracyjnych wydawców z Wielkiej Brytanii, którzy opublikowali książki i broszury w latach 1945-19704. Zdecydowana większość to instytucje, organizacje, środowiska polityczne, dla których działalność wydawnicza była dodatkową formą aktywności, pomocniczą w stosunku do głównych zadań. W roli wydawców występowały też instytucje kościele oraz - zdecydowanie rzadziej niż w poprzednim okresie - agendy rządowe. Powoływane były także okazjonalne komitety wydawnicze, które przygotowywały i firmowały publikacje okolicznościowe. Jako wydawcy figurują zatem m.in. Związek Harcerstwa Polskiego poza Granicami Kraju, Zrzeszenie Studentów i Absolwentów Polskich na Uchodźstwie, Towarzystwo im. Romana Dmowskiego, Społeczność Akademicka Uniwersytetu Stefana Batorego, koła skupiające żołnierzy oddziałów Polskich Sił Zbrojnych, Komitet Uczczenia Setnej Rocznicy Urodzin Józefa Piłsudskiego, Wydawnictwo Polskiej Akcji Katolickiej na terenie Wielkiej Brytanii itd. Kilkadziesiąt tytułów w tym okresie zostało wydrukowanych nakładem autorów w polskich lub angielskich drukarniach. Książki wydawały polskie drukarnie, m.in.: Montgomeryshire Printing Co. (Newtown), Drukarnia Polska M. Caplin & Co. Ltd. (Londyn), Caldra House Ltd. (Hove). W roli wydawców występowały także czasopisma: "Wiadomości", "Orzeł Biały", "Jutro Polski". Do tej listy można jeszcze dodać wydawnictwa podręcznikowe, które działały w pierwszych latach powojennych, wydając po kilka tytułów: Piotr Wodziański (1945-1946) czy Willow Press/Alina Wierzbiańska (1945-1946) oraz firmy, które wykonywały różne usługi poligraficzne, druki ulotne, okolicznościowe, ale miały na swoim koncie także wydanie książek: F.P. Agency (1943-1947), White Eagle Press Ltd., Tomar Publishers z Edynburga oraz Matwin Printer & Lithographer w Tayport i Dundee5. Wśród organizacji i stowarzyszeń były też takie, których dorobek wydawniczy był ważną bądź główną formą działalności w warunkach emigracyjnych, np. Stowarzyszenie Polskich Kombatantów (SPK) czy Stowarzyszenie Pisarzy Polskich (SPP).
Wyszczególnienie różnych kategorii wydawców nie jest łatwe ze względu na charakter działalności, jaką prowadziły instytucje i organizacje w specyficznych warunkach emigracyjnych. Mimo to można przyjąć, że firmy powołane do działalności wydawniczej i wydawniczo-księgarskiej stanowiły poniżej 10 proc. podmiotów figurujących jako wydawcy polskich książek w Wielkiej Brytanii. Lista obejmuje następujące firmy: Książnica Polska/ The Polish Library. Publishers of Polish Literature (1941-1948), Składnica Księgarska/Polish Book Depot ([1943]-1946), Orbis (London) Ltd. Publishers & Booksellers (1944-20116), Alma Book Company (1946-1991), Gryf Publications (1947-1991), Katolicki Ośrodek Wydawniczy "Veritas" (od 1946 r.), Oficyna Poetów i Malarzy (1947-2011), Oficyna Stanisława Gliwy (1953-1980), B. Świderski Polish Book House (1955-1969), Taurus Publishers & Distributions Ltd. (1955-1972), Wydawnictwo Polskie Tern (Rybitwa) Book Co., Polonia Book Fund (1959-1990), Odnowa (1964-1990), Polska Fundacja Kulturalna - PFK (od 1963 r.). W 1970 r. działalność zainaugurowało wydawnictwo Kontra7, ale szerzej zaistniało na rynku dopiero w następnych latach.
Te nieliczne firmy wydawnicze i wydawniczo-księgarskie opublikowały większość książek wydanych w Wielkiej Brytanii w całym okresie powojennym. W tym czasie jedne, jak Odnowa czy Polonia, zdążyły wydać tylko pojedyncze egzemplarze i rozwinęły działalność dopiero w następnych latach. Inne, jak Gryf czy Orbis, do końca lat sześćdziesiątych XX w. opublikowały po kilkadziesiąt tytułów, a Veritas - aż około pięciuset.
W okresie wojny rząd polski w Londynie i jego agendy były głównym zleceniodawcą i sponsorem wydawnictw uchodźstwa polskiego. Cofnięcie uznania dla rządu przez państwa zachodnie zachwiało sytuacją finansową instytucji wydawniczych. Kilka firm korzystało jeszcze z pożyczek i subwencji udzielonych w latach 1944-1945. Do kwietnia 1947 r. realizowane były, choć w znacznie okrojonej wersji, wcześniejsze plany wydawnicze. Finansową stroną zajmował się Interim Treasury Committee for Polish Affairs (Tymczasowy Komitet Skarbu dla Spraw Polskich), powołany przez Brytyjczyków do wygaszenia działalności polskich instytucji.
Konsekwencje tej sytuacji ilustruje historia Książnicy Polskiej, jednego z najbardziej zasłużonych polskich wydawnictw czasu wojny i kilku lat powojennych. W 1940 r. Jadwiga Harasowska rozpoczęła działalność edytorską od wydawania na powielaczu codziennych gazet - "Kuryera Glasgowskiego", przemianowanego na "Wiadomości Polskie" - przeznaczonych dla polskich żołnierzy przebywających w szpitalach w Szkocji. W następnym roku zaczęła wydawać książki. Dobrze prosperująca w czasie wojny, w dużym stopniu była jednak uzależniona od zamówień i dotacji otrzymanych od polskich instytucji, ministerstw rządu na uchodźstwie (głównie za pośrednictwem Funduszu Kultury Narodowej - FKN) oraz agend PSZ. Ich zredukowanie od połowy 1945 r. spowodowało ograniczenie działalności firmy i wymusiło zmniejszenie personelu8.
Na firmach wydawniczych ciążyły niespłacone długi, zwłaszcza w drukarniach, związane z rosnącymi cenami usług, ale także zaległymi płatnościami. Wydawcy uskarżali się na niedotrzymanie zobowiązań przez zleceniodawców wydania książek (ministerstwa polskiego rządu, potem ITC), nieterminowe wypłacanie subwencji lub ich wysokość nieadekwatną do poniesionych kosztów9. Brakowało stabilnych dochodów także z powodu słabej sprzedaży książek. Spadły możliwości nabywcze polskiej społeczności, zmieniły się potrzeby czytelników.
Skutkiem przemieszczania ludności polskiej na Wyspach Brytyjskich była utrata znaczenia przez szkockie centra książki polskiej w czasie wojny - Glasgow i Edynburg10. Zakończyły działalność Książnica Polska w Glasgow i Składnica Księgarska w Edynburgu. W tym samym czasie, pomimo niesprzyjających okoliczności, powstały nowe wydawnictwa. Wśród nich były podmioty, które posiadały ważne w tamtym czasie zaplecze środowiskowe i finansowe: Veritas i Gryf11.
Katolicki Ośrodek Wydawniczy "Veritas" powstał jako agenda Fundacji "Veritas", której inicjatorem był ks. Stanisław Bełch, tomista, duszpasterz akademicki. Pierwszym dyrektorem KOW "Veritas" (do 1949 r.) został Bolesław Świderski12. Było to największe wydawnictwo, z ofertą najszerszą tematycznie, adresowaną do różnych grup odbiorców. Jego dominujący rys stanowił katolicki charakter, co podkreślono w nazwie i programie wydawniczym, akcentując troskę o zaspokojenie duchowych, religijnych i edukacyjnych potrzeb Polaków poza granicami kraju. Jako jedno z największych osiągnięć KOW "Veritas" wskazywał wydanie (od 1962 r.) wielotomowej Sumy teologicznej św. Tomasza z Akwinu. Ta edycja nadal jest jedyną pełną w języku polskim.
Cenione wydawnictwo Orbis (London) Ltd. powstało w kwietniu 1945 r. z inicjatywy londyńskiego biura Orbis Travel Office Ltd. Pierwsza książka przypisywana Orbisowi, czyli Polskie siły zbrojne w ciągu wieków. Tysiąc lat oręża polskiego (Polish armed forces through the ages. Thousand years of the Polish arms), została wydana w 1944 r. jeszcze nakładem Wydziału Wydawniczego Orbis Polish Travel Office Ltd.13 Za pośrednictwem Orbis Travel nowe wydawnictwo nabyło ruchomości, przydział papieru oraz zobowiązania i prawa autorskie firmy M.I. Kolin (Publishers) Ltd. będącej w stanie likwidacji. Pożyczki na zakup udzieliło Ministerstwo Skarbu. Początkowo udziały w firmie miał Orbis Travel oraz Witold Filski14. Filski od kilku lat prowadził kiosk księgarski Polish Bookstalls w hotelu Rubens przy Buckingham Palace Road, gdzie mieściło się dowództwo PSZ. Po okresie przejściowym, aż do 1969 r., dyrektorem firmy był Józef Olechnowicz (wcześniej pracownik Banku PKO - w warunkach uchodźczych: Centrali Banku z siedzibą w Londynie).
Gryf, powołany, by kontynuować działalność Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu Polskiego i budować pozycję środowiska gen. Władysława Andersa, był chyba jedynym wydawnictwem, które w dorobku nie miało tytułów użytkowych, podręczników czy słowników. Do końca lat sześćdziesiątych XX w. podstawową tematyką była polityka i historia, obecna w publikowanych analizach historycznych, wspomnieniach, powieściach. Większość książek dotyczyła losów Polaków w czasie II wojny światowej, m.in.: Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów (1948); W zawierusze dziejowej. Wspomnienia 1939-1945 Zbigniewa Stypułkowskiego (1951); Sprawa Józefa Mosta Herminii Naglerowej (1953); Inny świat. Zapiski sowieckie Gustawa Herlinga-Grudzińskiego (1953).
W 1948 r. wznowili działalność Irena i Tomasz Rybotyccy oraz Wanda Wegner, spadkobiercy poznańsko-warszawskiego Wydawnictwa Polskiego R. Wegnera. Wcześniej, od 1945 r., krótko wydawali książki w Norymberdze. Swój program wydawniczy oparli przede wszystkim na wznowieniach tytułów publikowanych przez Wegnera, m.in. krajoznawczej serii "Cuda Polski"15, ale publikowali także nowości, w 1956 r. zdążyli np. wydać pierwszą część sagi Zofii Kossak Dziedzictwo, tom Juliusz i Zofia, z ilustracjami Juliusza Kossaka, zanim autorka wróciła do Polski.
Kolejne wydawnictwa emigracyjne powstały dopiero w latach pięćdziesiątych XX w. Sprzyjała temu stabilizacja sytuacji na rynku wydawniczo-księgarskim, wynikająca m.in. z adaptacji Polaków do życia na emigracji. W drugiej połowie dekady ważnym czynnikiem były zapewne także częstsze kontakty emigracja-kraj, wyjazdy Polaków na Zachód, zainteresowanie książkami wydanymi na Zachodzie, większe możliwości dotarcia do czytelników krajowych. Poza krótkim okresem zaraz po wojnie wysyłka publikacji do kraju mogła być szerzej prowadzona dopiero od 1957 r., chociaż i wówczas cenzorzy i celnicy decydowali, który autor, jaki tytuł i na jakich warunkach mógł trafić do czytelników. Wydawnictwa (i sami autorzy) szukały możliwości dotarcia do odbiorców nieoficjalnymi kanałami lub legalnie, w przypadku książek niebudzących kontrowersji politycznych. Na szeroką skalą rozpowszechnianie książek dla Polaków wyjeżdżających na Zachód lub osób indywidualnych i instytucji w kraju było możliwe dzięki programom dystrybucji książek organizowanym przez Komitet Wolnej Europy16.
Przykładem kontaktów firm wydawniczo-księgarskich z instytucjami krajowymi jest zaopatrywanie w książki biblioteki Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Po pierwszych próbach wymiany w latach czterdziestych XX w. pojedyncze książki Veritasu dotarły na KUL prawdopodobnie na początku 1955 r. Były to: ks. Walentego Michułki Ksiądz Bronisław Markiewicz (1954) oraz Evelyna Waugha Dziennikarz z przypadku (1954)17. Regularna wysyłka książek przez księgarnie, przede wszystkim w ramach wymiany między instytucjami, prowadzona była po 1956 r. Orbis rozpoczął taką akcję w lutym 1957 r., wysyłając do bibliotek naukowych w kraju Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, opracowane przez Komisję Historyczną byłego Sztabu Głównego, wydane w latach 1950-1954 przez Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego18. Po nawiązaniu współpracy Biblioteka Uniwersytecka otrzymała jeszcze kilka paczek wydawnictw własnych Orbisu z lat 1946-1957 jako dar19. W następnych latach kontakty wymienne przebiegały z różną dynamiką, zależnie m.in. od bieżącej polityki cenzuralnej władz PRL.
Za sztandarowy przykład wydawnictwa zorientowanego na czytelników krajowych można uznać oficynę Polonia Book Fund Ltd., kierowaną przez Andrzeja Stypułkowskiego. Firma ta nie była zwyczajnym przedsięwzięciem prywatnym, jako organizacyjnie powiązana z dwoma podmiotami, formalnie prywatnymi, w rzeczywistości realizującymi politykę Komitetu Wolnej Europy i finansowanymi z budżetu USA: East Europe Institute (w 1958 r.) oraz Publication Development Corporation (od 1959 przynajmniej do 1963 r.)20. Główny cel firmy - dystrybucja książek i czasopism wydanych na Zachodzie dla czytelników w kraju - realizowany był drogą bezpośredniego rozdawnictwa dla osób wyjeżdżających za granicę oraz dzięki zorganizowaniu kanałów przesyłki i przerzutu do kraju21. Całe przedsięwzięcie w ramach PDC było szeroko zakrojone. Zakładano m.in. nawiązywanie kontaktów z Polakami i pozyskiwanie od nich informacji na temat sytuacji w kraju, przygotowywanie na tej podstawie raportów i analiz, a nawet pozyskiwanie gotowych materiałów do publikacji, których wydaniem miała zająć się Polonia. Planowano także tłumaczenie na język polski znaczących tytułów wydanych na Zachodzie, takich jak Neither War nor Peace Hugh Seton-Watsona22. Polonia rozpoczęła własną działalność wydawniczą w 1961 r. od publikacji broszur dotyczących spraw międzynarodowych23. W następnych latach wydawała przede wszystkim analizy politologiczne, książki dotyczące stosunków międzynarodowych i wspomnienia, m.in. Aleksandra Bregmana Polska i nowa Europa (1963), Piotra Wandycza i Ludwika Frendla Zjednoczona Europa. Teoria i praktyka (1965), a w latach 1963-1971 także pismo "Polemiki"24.
Działalność Polonii w pewnym stopniu przyczyniła się do powstania wydawnictwa Odnowa Ltd., założonego w 1961 r. przez aktywistów Stronnictwa Pracy (SP) Karola Popiela. Jej udziałowcami i dyrektorami byli czołowi działacze partii, urzędujący głównie w Paryżu, potem w Rzymie, m.in. Stanisław Gebhardt, Karol Popiel i Konrad Sieniewicz. Głównym organizatorem firmy zarejestrowanej w Wielkiej Brytanii był Jerzy Kulczycki i to jego przede wszystkim kojarzono z wydawnictwem. Zanim powstała Odnowa, Kulczycki, zaprzyjaźniony ze Stypułkowskim, współpracował z nim w rozdawnictwie książek organizowanym przez Polonię.
Tak jak pismo SP "Odnowa", zamknięte niedługo wcześniej, tak i książki miały być wydawane z myślą o kształtowaniu poglądów chadeckich Polaków w kraju. Oznaczało to stworzenie kanałów dystrybucji książek za żelazną kurtyną25. Do końca lat sześćdziesiątych XX w. rzeczywiście w dorobku wydawnictwa dominowały tytuły propagujące myśl chadecką, przybliżające sylwetki i poglądy polskich działaczy chrześcijańsko-demokratycznych z czasów przedwojennych i lat wojny. Odnowa opublikowała m.in. książki wspomnieniowe Karola Popiela Na mogiłach przyjaciół (1966) oraz Od Brześcia do "Polonii" (1967) i biografię De Gasperi, polityk i człowiek Marii Catti De Gasperi (1968). Jednak już pierwsza książka wydawnictwa - Jedność czy konflikty Zbigniewa Brzezińskiego (1964) - pokazała, że oficyna nie będzie zamykała się w wąskim spektrum zagadnień.
Budowanie pozycji własnego środowiska politycznego najsilniej wpisane było chyba w program wydawniczy Gryfa i Odnowy. Na tle innych wyróżniała się inicjatywa Bohdana Olgierda Jeżewskiego. Stworzył on prywatne wydawnictwo, którego dorobek służył ważnym celom publicznym. Firma Taurus Publishers & Distributors Ltd. (1947-1972) specjalizowała się w publikacji tytułów bibliograficznych, przewodników i informatorów ("Rocznik Polonii", Who's who among Poles) dla odbiorców polskich i anglojęzycznych. Jednym z ważniejszych osiągnięć tej oficyny było wydanie pracy Polonica na Wyspach Brytyjskich - in the British Isles26 pod redakcją naukową Andrzeja Ciechanowieckiego, z przedmową Edwarda Raczyńskiego. Był to katalog opisowy rejestrujący dzieła sztuki (w pierwszym wolumenie) znajdujące się w zbiorach instytucji lub w prywatnych rękach. Ostatecznie nie ukazał się drugi wolumen dokumentujący pamiątki polskiej historii i kultury oraz kolekcje archiwalne. Jeżewski doskonale rozumiał znaczenie informacji. Przed wojną był m.in. sekretarzem generalnym Stowarzyszenia Kierowników i Doradców Reklamy i Propagandy, a w latach 1942-1945 w Ministerstwie Informacji i Dokumentacji kierował zespołem zajmującym się kontrpropagandą oraz pracował nad przygotowaniem wydawnictwa encyklopedycznego. Jego zamierzeniem było dokumentowanie życia i działalności Polaków przebywających poza granicami kraju27.
W 1963 r. wydawnictwo książkowe zainicjował Juliusz Sakowski, dyrektor Polskiej Fundacji Kulturalnej. Od początku założył, że książki mają być dostępne dla szerokiego grona odbiorców. Były więc wydawane w wersji paperback i w seriach w celu obniżenia kosztów, a zatem i ceny. Oficyna ta poza seriami wydawała książki lepszej jakości edytorskiej, ale też droższe. Szybko stała się uznanym wydawcą książek, cenionym przez czytelników i autorów28.
Odmienny charakter od poprzednich miały dwa wydawnictwa założone przez artystów książki - Officina Typographica Stanisława Gliwy oraz Oficyna Poetów i Malarzy Czesława i Krystyny Bednarczyków. OPiM, po ewolucji różnych form działalności, była wydawnictwem pracującym dwutorowo. Promowała sztukę książki, stwarzała przestrzeń promowania poetów, pisarzy i plastyków. Materialną podstawą działalności, która niekiedy przybierała charakter mecenatu, była jednak usługowa działalność drukarska. Twórczość artystów popularyzowały wydawnictwa OPiM, nie tylko książki i kwartalnik "Oficyna Poetów i Malarzy" (1966-1980)29. Przez kilka lat (od 1962 r.) przyznawana była Nagroda Literacka im. Tadeusza Sułkowskiego, sfinansowana przez Bednarczyków, upamiętniająca poetę osadzonego w historii Domu Pisarza w Londynie przy Finchley Road. Rolę integrującą środowisko pisarskie związane z OPiM pełniły spotkania literackie organizowane w domu Bednarczyków30.
W działalności Stanisława Gliwy element komercyjny był mniej widoczny. Ten artysta drukarz i linorytnik wykonywał wiele okolicznościowych druków i bibliofilskich wydań książek, m.in. Rogalin i jego mieszkańcy Edwarda Raczyńskiego (1964). Współpracował także z PFK, opracowując grafikę do jej wydawnictw31.
Książki anglojęzyczne stanowiły margines dorobku polskich wydawnictw w Wielkiej Brytanii. Wynikało to z kilku przyczyn, nie tylko z nastawienia na polskich odbiorców. Czytelnicy anglojęzyczni byli klientami znacznie trudniej dostępnymi. Zaistnienie na rynku angielskim wymagało wybrania tematu potencjalnie dla nich interesującego, napisania książki po angielsku lub dokonania dobrego przekładu, oczekiwano też dobrej jakości edytorskiej, a wreszcie rozpowszechnienia wśród konkretnej grupy czytelników. Z tych przyczyn polscy autorzy, m.in. Józef Garliński, własne książki publikowali w wydawnictwach angielskich32. Polskie wydawnictwa podejmowały jednak takie inicjatywy, choć rzadko, mając m.in. na uwadze potrzebę pokazania społeczeństwom zachodnim dorobku kulturalnego polskich twórców. Przekłady polskiej poezji wydawała OPiM, m.in. Vade-mecum Cypriana Kamila Norwida (1953), a PFK - Adama Mickiewicza Pan Tadeusz, or the Last Foray in Lithuania (1964).
Względy finansowe miały również wpływ na to, że sporadycznie wydawano przekłady książek obcojęzycznych, ale istotne było także to, iż poza Polonią i Odnową wydawnictwa skupiały się na dorobku autorów polskich (w omawianym okresie - polskich emigracyjnych). W latach 1954 i 1955 Wydawnictwo Polskie Tern (Rybitwa) Book Co. Ltd. wydało książkę angielskiego dziennikarza i korespondenta wojennego Philipa H. Gibbsa Wolność nie ma ceny, osadzoną w realiach okupowanej Polski. Do jej napisania i wydania (z myślą o dziesiątej rocznicy powstania warszawskiego) miała przyczynić się Irena Rybotycka. Książka została wydana także w wersji angielskiej (No Price for Freedom, m.in. Hutchinson, The Book Club 1955) oraz holenderskiej (Polen waar wacht ge op, Baarn 1962).
Wydawcy
Skromne możliwości finansowe sprawiały, że część wydawnictw to były paroosobowe firmy, angażujące współmałżonków właścicieli czy dyrektorów i niewielki zatrudniony personel lub doraźnych współpracowników. Duże instytucje, jak Veritas, Gryf, PFK czy Orbis, w zależności od ich formuły organizacyjnej, zatrudniały kilka bądź kilkanaście osób: redaktorów, pracowników księgarni, osoby odpowiadające za pakowanie i ekspedycję, itd. Najczęściej jednak wydawnictwa kojarzone są z osobami dyrektorów, którzy w wielu przypadkach byli także ich twórcami i organizatorami, a ich wizja programu wydawniczego i osobowość wpływały na wizerunek firmy.
W gronie twórców i dyrektorów wydawnictw dominowali ludzie, którzy w przedwojennej Rzeczypospolitej zdobyli doświadczenie zawodowe, uczestniczyli w życiu publicznym lub działali politycznie. Niektórzy mieli praktykę dziennikarską i publicystyczną. Jadwiga Harasowska (1904-1978) przed wojną pełniła funkcję sekretarki Mariana Dąbrowskiego, wydawcy i redaktora naczelnego grupy prasowej "Ilustrowanego Kuriera Codziennego" w Krakowie, sama redagowała dodatek do gazety, publikowała także teksty dotyczące zagadnień kulturalnych33. Z tego okresu pochodzi m.in. jej znajomość z Janem Hulewiczem, która na uchodźstwie zaowocowała współpracą z FKN i powołaniem Książnicy Polskiej.
W gronie emigracyjnych wydawców byli także doświadczeni ludzie książki: lwowski księgarz i wydawca Aleksander Mazzucato oraz wspomniani już Irena i Tomasz Rybotyccy, córka i zięć Rudolfa Wegnera, poznańskiego wydawcy i księgarza34. Jeszcze przed wojną w sztuce drukarskiej kształcił się i doskonalił warsztat Stanisław Gliwa.
Pod względem ideowym wydawcy byli zróżnicowaną grupą. Wojciech Dłużewski, który od 1961 aż do 1989 r. kierował KOW "Veritas", przed wojną był harcerzem, ale także działał w Obozie Narodowo-Radykalnym. Brał udział w walkach we wrześniu 1939 r., następnie przedostał się do Francji i Wielkiej Brytanii. Świderski również działał w ONR, potem w Ruchu Narodowo-Radykalnym "Falanga" i był więźniem Berezy Kartuskiej. W latach trzydziestych pełnił funkcję sekretarza redakcji "Prostu z Mostu. Tygodnika literacko-artystycznego" związanego z ruchem narodowo-radykalnym. W czasie wojny był więźniem Auschwitz i Neuengamme. Po odejściu z Veritasu w 1949 r. zajmował się sprzedażą książek, a wreszcie w 1955 r. założył własne wydawnictwo. Dokonania Świderskiego jako wydawcy pozostają w cieniu jego współpracy z instytucjami PRL.
Andrzej Stypułkowski był synem działacza narodowego Zbigniewa Stypułkowskiego. W czasie wojny związał się z Szarymi Szeregami, uczestniczył w powstaniu warszawskim. Poza działalnością wydawniczą był członkiem Polskiego Ruchu Wolnościowego "Niepodległość i Demokracja". Jerzy Kulczycki (ur. w 1931 r.), najmłodszy w tym gronie, aktywność publiczną podjął dopiero na emigracji, w Zrzeszeniu Studentów i Absolwentów Polskich na Uchodźstwie. W latach 1954-1955 był prezesem Zarządu Głównego ZSAPU, a potem związał się z SP, choć bez formalnego członkostwa35.
Biografia Juliusza Sakowskiego, gdyby powstała, byłaby interesującym spojrzeniem na życie polityczne i kulturalne polskiej emigracji, ze względu na jego jeszcze przedwojenne kontakty ze skamandrytami, funkcje, jakie pełnił w Ministerstwie Informacji i Dokumentacji rządu na uchodźstwie, oraz rolę, jaką odegrał w odniesieniu do instytucji kulturalnych, nie tylko PFK, ale także Księgarni Polskiej w Paryżu i londyńskich "Wiadomości".
Te wybrane wątki z biografii wydawców pokazują, że było to grono osób z temperamentem działaczy społecznych lub/i politycznych, rozumiejących znaczenie działalności kulturalnej w warunkach emigracji. Dla większości wydawnictwo (i księgarnia) było źródłem utrzymania. Chyba tylko Kulczycki aż do lat osiemdziesiątych pracował zawodowo, wydawnictwo zaś, a potem także sprzedaż książek były dodatkowym zajęciem, w które angażowała się także żona - Aleksandra Kulczycka.
Zaplecze
Zanim na dobre rozwinęły działalność polskie wydawnictwa, agendy rządu polskiego składały zamówienia w firmach brytyjskich. Niekiedy dało to początek kilkuletniej współpracy z wydawnictwami i drukarniami na Wyspach, np. William McLellan & Co. (Glasgow), Geo. Barber & Son Ltd. Ksiądz Bełch jeszcze w czasie wojny korzystał z usług i doradztwa wydawnictwa F. Mildner & Sons w Londynie, co kontynuował KOW "Veritas", zanim stworzył własną drukarnię.
Emigracyjni wydawcy starali się uniezależnić od angielskich drukarni. Argumentem było zmniejszenie kosztów druku, możliwość prowadzenia działalności komercyjnej, wspierającej budżet wydawcy. Własne drukarnie miały Veritas (Veritas Foundation Press), Gryf (Gryf Printers), PFK (Caldra House), niezależne zaplecze techniczne posiadały również oficyny artystyczne: OPiM i Oficyna Stanisława Gliwy. Niekiedy drukarnie figurują jako instytucja sprawcza wydawnictw. Nie wszyscy drukowali w Wielkiej Brytanii. Odnowa, dzięki kontaktom na kontynencie, szukała tańszych firm we Francji lub we Włoszech.
Poza innymi wymogami konieczne było posiadanie kapitału na rozpoczęcie działalności oraz sprawny system promocji i dystrybucji publikacji, zapewniający dochód na przyszłe tytuły. Najczęściej firmy prowadziły działalność wydawniczą i księgarską (z wyjątkiem Polonia Book Fund), a sprzedaż książek, prasy i materiałów papierniczych gwarantowała zapewne niewielki, ale bardziej stabilny dochód. Harasowska od 1941 r. prowadziła księgarnię - Polski Sklep w Glasgow. Zamknięta została dopiero w 1953 r., czyli pięć lat po Książnicy Polskiej. Podstawą działalności Anny Laskowskiej w Edynburgu także była Składnica Księgarska, funkcjonująca w latach 1942-1947. Po jej likwidacji zasób Składnicy Księgarskiej przejęła Vistula Press Aleksandra Piskora36.
Alma Book Company w latach czterdziestych XX w. wydawała książki i broszury, głównie podręczniki. Mazzucato również postawił przede wszystkim na sprzedaż książek, broszur i prasy. W 1953 r. przejął zasób Polskiego Sklepu Harasowskiej. Po śmierci Mazzucata w 1968 r. udziały w firmie zakupiło SPK, Alma prowadziła odtąd działalność księgarską, oferując m.in. wysyłkę (i wymianę) książek do Polski czy innych krajów za żelazną kurtyną37.
Księgarnie (czy sklepy księgarsko-papiernicze) stanowiły ułatwienie w związku z dystrybucją własnych książek. Oferowały własne tytuły firmowe oraz książki wydawców, którzy już zakończyli działalność. W różnym okresie miały także skład główny innych wydawnictw. Veritas z Orbisem mogły rywalizować o miano największej polskiej księgarni w Europie Zachodniej.
Model samowystarczalności, zajmując się różnymi etapami procesu wydawniczego - od redakcji po dystrybucję publikacji - realizowały nie tylko duże firmy: Veritas, Gryf, Polska Fundacja Kulturalna, ale także OPiM.
Obciążeniem dla firm było wydawanie prasy. Najczęściej tytuły ukazywały się w paru tysiącach egzemplarzy, a niekiedy nie przekraczały półtora tysiąca, co wymuszało ich dofinansowanie. Deficytowe gazety zamykali nawet wydawcy, którzy zdawali się mieć stabilną sytuację finansową. Przykładem jest zakończenie wydawania "Słowa Polskiego" przez Gryf38 lub "Życia" i "Drogi" przez Veritas39.
Większość firm nie miała kapitału pozwalającego na swobodne kształtowanie planu wydawniczego. Wydanie i sprzedaż całego lub większości nakładu jednej książki pozwalały na druk kolejnej. Szczupłość grona odbiorców książek oraz rozproszenie społeczności polonijnych i emigracyjnych sprawiały, że dystrybucja wielu publikacji postępowała powoli. Wydawcy nieraz długo czekali na odzyskanie zainwestowanych pieniędzy, zwłaszcza gdy tytuły były rozprowadzane przez pośredników40.
Nawet dobrze prosperująca PFK odczuwała limity sprzedaży książek. Gwarancją poczytności (i sprzedaży) serii wydawanych przez fundację była niska cena, ale także już zdobyta renoma. Pewną rolę odgrywał walor nowości. Pierwsza seria PFK41 rozeszła się w 2500 egzemplarzy, ale trzeciej i czwartej rozprowadzono już około 1500 i w dłuższym czasie. Taka sprzedaż utrzymywała się w następnych kilku latach42.
Istotna była także tematyka książki i popularność autora. Lewa wolna Józefa Mackiewicza, której wydaniu w 1965 r. towarzyszyły żywe dyskusje polityczne, w ciągu dwóch miesięcy rozeszła się w 310 egzemplarzy, a do listopada 1966 r. - około 700. Juliusz Sakowski zapewniał autora, że jego nowa powieść mogłaby w ramach serii rozejść się w 2 tys. egzemplarzy43.
Z powyżej wskazanej przyczyny wydawcy rzadko decydowali się na wznowienia. Często natomiast w porozumieniu z autorami (lub sami autorzy) sięgali po subskrypcje. Efekt był rozmaity. Wydana przez Veritas Odyseja w przekładzie Józefa Wittlina miała ponad tysiąc subskrybentów. W ramach przedpłaty na przełomie lat 1957 i 1958 były gromadzone fundusze na wydanie Poezji zebranych Kazimierza Wierzyńskiego. Poeta nie łudził się co do spodziewanych efektów. W korespondencji z Bolesławem Świderskim, który miał przejąć skład główny i dystrybucję książki, prosił o informacje - "co zamierza Pan zrobić dla propagandy przedpłaty? [podkreślenie w oryginale] Znając rodaków w tej materii, zgodzi się Pan, że trzeba przedpłatę nieledwie wymuszać"44. Wbrew obawom szeroka akcja propagująca przedpłatę dała efekty w postaci ponad tysiąca zgłoszeń. Te z Wielkiej Brytanii stanowiły jednak tylko około 20 proc., gros pochodziło z USA45.
Rzadko zdarzali się indywidualni sponsorzy, jak w przypadku wydania Żywota człowieka rozbrojonego Sergiusza Piaseckiego. Z własnej inicjatywy do Piaseckiego zgłosił się wielbiciel jego twórczości zamieszkały w USA i pożyczył niezbędną kwotę 2 tys. dolarów wydawnictwu Świderskiego46.
Wydawnictwa szukały wsparcia - pożyczki, a nawet bezzwrotnej pomocy. Prośby kierowały do stowarzyszeń (jak SPK), fundacji, organizacji środowiskowych, które mogły być zainteresowane wydaniem konkretnej książki. Wspomniane tutaj SPK samo prowadziło działalność wydawniczą i było jednym z ważniejszych sponsorów wydawnictw47.
W przypadku Odnowy, a zwłaszcza Veritasu, adresatem wniosków o wsparcie były m.in. organizacje katolickie, przede wszystkim Pomoc Kościołowi w Potrzebie, założona przez ks. Werenfrieda van Straatena, szczególnie krajowe oddziały tej organizacji we Włoszech (Aiuto alla Chiesa Perseguitata) i w RFN (Kirche in Not), które wspierały tytuły katolickie48. Ze względu na ogromne potrzeby edukacji religijnej w kraju niektóre książki przeznaczone do rozpowszechnienia w Polsce otrzymały wsparcie od (czy za pośrednictwem) kard. Stefana Wyszyńskiego, m.in. wydanie przez KOW wielotysięcznego nakładu Katechizmu katolickiego dziecka polskiego ks. Narcyza Turulskiego49.
Duże koszty pochłaniał program Książki dla Kraju, stworzony przez Fundację "Veritas". Fundacja w latach sześćdziesiątych XX w. intensywnie szukała pomocy w instytucjach i u osób prywatnych na sfinansowanie wydania książek (czym zajmował się KOW "Veritas") oraz wysyłki do kraju. Stanisław Grocholski żartobliwie zachęcał Tomasza Korytkę do zakupienia książki poświęconej jego ciotce (Kartki z życia Heleny Korytkówny, siostry Marii Andrzei, wizytki, 1970): "Jeśli będziesz bogaty później, wielką pomocą byłoby np. kupienie egzemplarzy dla wysłania do Polski (za 100 egz. ? 90, mniej rabat - ? 81) [...] Może inne rzeczy także Ciebie zainteresują, to zamów (pod hasłem pamięci o polskiej książce!")50.
Wydawcy zabiegali również o pomoc Komitetu Wolnej Europy, który deklarował zakup części nakładów (zwykle 100-150 egz.) wybranych książek z zamiarem rozpowszechniania wśród czytelników z Polski lub wysyłki do kraju51. Przykładem niestrudzonego zabiegania o wsparcie finansowe na wydawnictwa jest korespondencja Anieli Mieczysławskiej, która dokumentuje jej zabiegi o pozyskanie funduszu dla różnych inicjatyw, m.in. na wydanie czwartego tomu Diariusza i tek Jana Szembeka (1935-1945), które to przedsięwzięcie realizował Instytut Polski i Muzeum gen. Sikorskiego wspólnie z Orbisem52.
Z powodu sytuacji finansowej wydawnictwa preferowały wydawanie przede wszystkim tych książek, na które znajdowały zewnętrzne środki53. Zdarzały się jednak także odwrotne sytuacje - wydawca doceniał znaczenie książki i podejmował ryzyko finansowe, licząc na odzyskanie zainwestowanych pieniędzy ze sprzedaży. Antoni Herbich, właściciel Tomar Publishers w Edynburgu, przyznał w liście do Grydzewskiego, że wydając w 1961 r. wspomnienia gen. Stanisława Maczka Od podwody do czołga, nie kierował się "względami merkantylnymi". "Zaoferowałem Autorowi całą swoją pracę bezpłatnie i 75 proc. dochodu netto - napisał. - Dotychczas sprzedałem 1500 egz., pozostało jeszcze drugie tyle. Ale wszystkie egz. są oprawione (moc to kosztowało) i jest już około 250 funtów czystego zysku". Dalej wyjaśnił: "Bardzo lubię i cenię gen. Maczka - jako człowieka i z podziwem przyglądam się, z jaką pogodnością, humorem i godnością sprawuje obowiązki barmana w hotelu swego podoficera z dywizji"54.
Z wielu wypowiedzi czołowych pisarzy i publicystów przebijało przekonanie, że literatura, a zatem i działalność wydawnicza na emigracji, miała charakter misyjny. "Wydawanie książek to najważniejsze zadanie emigracji", "książka emigracji to deklaracja jej praw i swobód, wyznanie jej wiary i świadectwo prawdzie, to jej broń i sztandar" - pisał(a) Big Ben w "Wiadomościach" w kontekście wystawy polskich książek wydanych na emigracji zorganizowanej w listopadzie 1957 r. przez największe firmy wydawnicze i wydawniczo-księgarskie: Alma, Gryf, Orbis, Rybitwa i Veritas, pokazującej także dorobek pozostałych wydawców. Ekspozycja była prezentowana w Instytucie im. gen. Sikorskiego, "gdzie pamiątki wojenne przypominają o innej walce o te same sprawy"55.
Misyjność związana z sytuacją emigracji czy zamiłowanie do sztuki książki nie zwalniały wydawców od racjonalnego kształtowania programów wydawniczych, dbania o budowanie renomy firmy, promowania własnych tytułów, czyli troski o szerokie otoczenie wydawnictwa, na które składały się m.in. recenzje, spotkania autorskie czy obecność w gronie laureatów nagród literackich.
Różne aspekty funkcjonowania wydawnictw - programowe, organizacyjne, techniczne - wymagają dalszych badań, zwłaszcza w kontekście specyfiki funkcjonowania w warunkach emigracyjnych.
Bibliografia selektywna
Big Ben [S. Kossowska], W Londynie. Książka emigracyjna, "Wiadomości" 1957, nr 49.
Choma-Jusińska M., Żołnierze i biznesmeni. Działalność Gryf Publications w latach 1946-1964 jako przyczynek do historii polskich wydawnictw emigracyjnych po wojnie w Wielkiej Brytanii, "Dzieje Najnowsze" 2022, nr 3.
Chwastyk-Kowalczyk J., "Oficyna Poetów" - niszowy kwartalnik literacko-artystyczny (1966-1980), "Rocznik Historii Prasy Polskiej" 2013, z. 2 (32).
Czarnik O.S., Polish books production in exile in the years 1939-1950. Statistical and geographical perspectives, "Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi" 2019, t. 13.
Danilewicz-Zielińska M., Szkice o literaturze emigracyjnej, Wrocław 1992.
Dealers of Polish and Russian books active abroad 1918 to present. A contribution to the history of book trade, red. A.W. Zalewski, Warsaw-Stanford 1990.
Garliński J., Świat mojej pamięci. Wspomnień tom drugi, Warszawa 1998.
Grydzewski M., Wierzyńscy K. i H., Listy, t. 4: 1958-1969, oprac. B. Dorosz, współpr. P. Kądziela, Warszawa 2022.
Habielski R., Druga Wielka Emigracja, t. 3: Życie społeczne i kulturalne emigracji, Warszawa 1999.
Janas I., Polskie firmy wydawnicze w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej (1945-1985), "Rocznik Biblioteki Narodowej" 1990, t. 21-22.
Kowalik J., Śp. Bohdan Olgierd Jeżewski, "Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie" 1980-1981, t. 24.
Kulisy twórczości. Listy 14 pisarzy emigracyjnych do Juliusza Sakowskiego 1945-1977, przedmowa L. Kielanowski, Paryż 1979.
Kulczycki J., Atakować książką, wstęp A. Paluchowski, oprac. M. Choma-Jusińska, P. Ziętara, Warszawa 2016.
Mackiewicz J., Toporska B., Sakowski J., Listy, Londyn 2019.
Supruniuk A., Harasowska Jadwiga [w: ] Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii, t. 2, red. K. Dopierała, Toruń 2003.
Michalewska A., Działalność wydawnicza Tomasza Rybotyckiego, "Roczniki Biblioteczne" 1994, z. 1-2.
Podgórski W.J., Zapomniana drukarnia polska w Szkocji [w:] Ludzie i książki. Studia i szkice bibliologiczno-biograficzne. Księga pamiątkowa dedykowana Profesor Hannie Tadeusiewicz, red. E. Andrysiak, Łódź 2011.
Reisch A.A., Nieznany front zimnej wojny. Tajny program dystrybucji książek za żelazną kurtyną, tłum. P. Poniatowska, red. M. Choma-Jusińska, Warszawa 2015.
Sowiński P., Tajna dyplomacja. Książki emigracyjne w drodze do kraju 1945-1989, Warszawa 2016.
Sowinski [Sowiński] P., Promoting diversity. The Polonia Book Fund, Ltd. Transnational Network, 1958-1963 (DOI: 10.31124/advance.9917090.v1), https://advance.sagepub.com/doi/full/10.31124/advance.9917090.v1, dostęp 20 I 2024 r.
Stobiecki R., "Polemiki" - zapomniane pismo polskiej emigracji [w:] Polska publicystyka emigracyjna po 1945 roku. Kultura, myśl i ludzie, red. I. Hofman, J. Maguś, Lublin 2023.
Tarka K., Jest tylko jedna Polska. Bolesław Świderski - emigrant w służbie Polski Ludowej, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2007, nr 1 (11).
W Krakowie i w Glasgow, "Środka Literacka". Dodatek do "Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza", 5 IV 1968.
Wałaszewski Z.E., Działalność Katolickiego Ośrodka Wydawniczego "Veritas" w Londynie, "Studia Polonijne" 1986, t. 10.
Zabielska J., Instytucje i firmy wydawnicze - oficyny drukarskie [w:] Literatura polska na obczyźnie 1940-1960, t. 2, red. T. Terlecki, Londyn 1965.
Abstract
After the war, the Polish emigration publishing houses in Great Britain operated under specific conditions resulting from the realities of emigration. The article presents the circumstances in which the publishing houses and publishing and bookselling companies were established, their founders, profile of their achievements and it indicates the main problems connected with the financial aspects of publishing houses. Furthermore, it points to the factors that affected the functioning of publishing houses in 1945-1970.
Dalsza część w wersji pełnej
