Farmakologia. Repetytorium - Ryszard Korbut

194.00 zł
155.20 zł (120,28 zł najniższa cena z 30 dni)

Bookmark Settings Fullscreen

II-1. LEKI WPŁYWAJĄCE NA PRZEKAŹNICTWO CHOLINERGICZNE

Nerwy cholinergiczne

Nerwami cholinergicznymi nazywamy nerwy, których zakończenia wydzielają acetylocholinę, nerwami adrenergicznymi zaś nerwy, których zakończenia wydzielają noradrenalinę.

Wszystkie przedzwojowe włókna autonomicznego układu nerwowego, a także wszystkie pozazwojowe włókna układu przywspółczulnego są nerwami cholinergicznymi.

W obrębie układu współczulnego mamy do czynienia z trzema możliwościami:

- w większości przypadków włókna pozazwojowe są adrenergiczne;

- w przypadku unerwienia gruczołów potowych włókna pozazwojowe są włóknami cholinergicznymi;

- w przypadku unerwienia rdzenia nadnerczy komórki chromochłonne (gromadzące w swych pęcherzykach aminy katecholowe) zachowują się tak, jakby były komórkami zwojowymi pozbawionymi aksonów.

W ramach układu somatycznego włókna nerwowe uwalniają na swych zakończeniach acetylocholinę, działającą na płytkę nerwowo-mięśniową (receptory cholinergiczne typu Nm).

Muskarynowe receptory cholinergiczne

Wszystkie receptory muskarynowe są receptorami metabotropowymi.

Tabela II-2. Charakterystyka muskarynowych receptorów cholinergicznych

Receptor M1

- Występuje w neuronach ośrodkowego układu nerwowego, zwojach (jelitowych, autonomicznych) oraz komórkach okładzinowych żołądka

- Transdukcja sygnału następuje przez białko Gq, a następnie wzrost trifosforanu inozytolu (IP3) i diacyloglicerolu (DAG)

- Jego selektywnym antagonistą jest PIRENZEPINA

Receptor M2

- Występuje w sercu (przedsionki, tkanka przewodząca) oraz w zakończeniach presynaptycznych neuronów

- Transdukcja sygnału następuje przez białko Gi, a następnie spadek wewnątrzkomórkowej produkcji cyklicznego adenozynomonofosforanu (cykliczny AMP, cAMP)

Receptor M3

- Występuje w gruczołach egzokrynnych, mięśniówce gładkiej oraz na śródbłonku naczyniowym

- Transdukcja sygnału następuje przez białko Gq, a następnie wzrost IP3

Leki pobudzające muskarynowy receptor cholinergiczny nazywamy lekami cholinomimetycznymi, a hamujące - lekami cholinolitycznymi.

Leki cholinomimetyczne

Leki cholinomimetyczne dzielimy na dwie grupy: agonistów muskarynowych oraz inhibitory enzymu acetylocholinoesterazy.

Agoniści muskarynowi

Działają bezpośrednio na receptory muskarynowe w błonie postsynaptycznej obwodowej synapsy parasympatycznej.

Działanie na układ sercowo-naczyniowy agonistów muskarynowych polega na zwolnieniu czynności serca oraz na zmniejszeniu objętości wyrzutowej. Następuje uogólnione rozszerzenie naczyń. Z kolei mięśnie gładkie (lecz nie naczyniowe mięśnie gładkie!) kurczą się. Perystaltyka przewodu pokarmowego nasila się, kurczą się mięśnie gładkie pęcherza i oskrzeli. Pobudzenie gruczołów egzokrynnych wywołuje pocenie się, łzawienie, ślinienie i zwiększone wydzielanie śluzu w oskrzelach. W oku skurcz mięśnia rzęskowego pociąga ciało rzęskowe, zmniejszając w ten sposób napięcie więzadła podtrzymującego soczewkę, co zwiększa grubość soczewki i zmniejsza jej ogniskową. Mięsień zwieracz źrenicy kurczy się, zwężając źrenicę. Ciśnienie cieczy wodnistej wewnątrz gałki ocznej zmniejsza się.

Wskazania do zastosowania agonistów muskarynowych: atonia przewodu pokarmowego, hipotonia pęcherza moczowego, jaskra z zamkniętym kątem przesączania, próby prowokacyjne w diagnostyce astmy oskrzelowej oraz zatrucie ATROPINĄ.

Przeciwwskazania do zastosowania agonistów muskarynowych: astma oskrzelowa, czynna choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, stany skurczowe przewodu pokarmowego, niedrożność dróg moczowych i dróg żółciowych, choroba Parkinsona, ciężkie niedociśnienie, zaburzenia przewodzenia w sercu, zawał mięśnia sercowego oraz nadczynność tarczycy.

Działania niepożądane agonistów muskarynowych: nudności, wymioty, biegunka, zwężenie źrenic, łzawienie, zaburzenia widzenia, ślinotok, pocenie się oraz bradykardia.

ACETYLOCHOLINA (Ach): jest syntetyzowana z choliny i acetylokoenzymu A, a rozkładana przez enzym acetylocholinoesterazę. Ach może być niekiedy stosowana jako środek pomocniczy przy zabiegach okulistycznych.

KARBACHOL: działa dłużej niż Ach, gdyż bardzo wolno podlega hydrolizie przez acetylocholinoesterazę. Jest stosowany w leczeniu pooperacyjnej atonii jelit i pęcherza moczowego, a także miejscowo do oka w celu obniżenia ciśnienia śródocznego.

BETANECHOL: może być podawany w pooperacyjnej hipotonii pęcherza moczowego lub przewodu pokarmowego.

METACHOLINA: jest stosowana w diagnostyce astmy.

PILOKARPINA: jest stosowana w jaskrze z zamkniętym kątem przesączania, w przypadku zatruć atropiną, aby pobudzić czynność gruczołów ślinowych po radioterapii, w zespole Sjögrena oraz w tzw. próbie potowej w diagnostyce mukowiscydozy.

Inhibitory enzymu acetylocholinoesterazy

Działają w sposób pośredni, czyli za pośrednictwem endogennej acetylocholiny, której rozkład zostaje zahamowany. Inhibitory acetylocholinoesterazy hamują enzymatyczny rozkład acetylocholiny i powodują gromadzenie się tego przekaźnika w synapsach cholinergicznych.

Do tej grupy zaliczamy również trucizny, stosowane jako środki owadobójcze w rolnictwie (pestycydy) oraz gazy bojowe. Różnica między lekami a truciznami polega na tym, że trucizny łączą się w sposób nieodwracalny z cząsteczką enzymu acetylocholinoesterazy.

Wskazania do zastosowania inhibitorów enzymu acetylocholinoesterazy: jaskra z zamkniętym kątem przesączania, diagnostyka i leczenie miastenii, zatrucie lekami cholinolitycznymi, odwrócenie bloku nerwowo-mięśniowego oraz choroba Alzheimera.

Przeciwwskazania do stosowania oraz działania niepożądane - jak w przypadku agonistów muskarynowych.

EDROFONIUM: ma bardzo krótki czas działania, dlatego używany jest tylko w diagnostyce miastenii.

FIZOSTYGMINA: dobrze przenika do ośrodkowego układu nerwowego. Jest stosowana w leczeniu ciężkich zatruć parasympatykolitykami.

NEOSTYGMINA: nie przenika do mózgu. Jest stosowana w leczeniu miastenii, w pooperacyjnej atonii jelit i pęcherza moczowego, jako antidotum w przypadku zatruć ATROPINĄ oraz do odwrócenia bloku nerwowo-mięśniowego w zatruciu niedepolaryzującymi lekami zwiotczającymi.

PIRYDOSTYGMINA: wchłania się lepiej i działa dłużej niż neostygmina. Jest stosowana w leczeniu miastenii.

EKOTIOPAT: ma długi czas działania i jest stosowany w leczeniu jaskry z zamkniętym kątem przesączania.

DYFLOS: jak wyżej.

DONEPEZYL: przenika do OUN, dlatego jest zalecany w leczeniu objawowym demencji towarzyszącej chorobie Alzheimera.

GALANTAMINA: jak wyżej.

RYWASTYGMINA: jak wyżej.

Zatrucie inhibitorami acetylocholinoesterazy

Tabela II-3. Objawy zatrucia inhibitorami acetylocholinoesterazy

Objawy muskarynowe

- Obfite pocenie się, ślinienie, łzawienie, nudności i wymioty, biegunka, zwężenie źrenic, bradykardia

Objawy nikotynowe

- Drżenie mięśni

Objawy ze strony OUN

- Wzmożenie pobudliwości, lęk, zaburzenia świadomości

Podstawowym lekiem stosowanym w zatruciu inhibitorami acetylocholinoesterazy jest ATROPINA, która znosi objawy muskarynowe zatrucia. Podaje się także "reaktywatory acetylocholinoesterazy" - PRALIDOKSYM lub OBIDOKSYM, które mają zdolność reaktywacji zablokowanego enzymu.

Leki cholinolityczne (antagoniści muskarynowi)

Leki cholinolityczne hamują wydzielanie gruczołów, powodują suchość w jamie ustnej, tachykardię (po podaniu atropiny w dawce do 1 mg początkowo występuje bradykardia, wywołana pobudzeniem ośrodka nerwu błędnego; podanie większej dawki atropiny wywołuje już klasyczną tachykardię, spowodowaną porażeniem receptorów M2 w układzie przewodzącym serca), rozszerzenie źrenicy i porażenie akomodacji, rozkurcz mięśniówki gładkiej (jelit, oskrzeli, przewodów żółciowych, pęcherza moczowego), hamują wydzielanie soku żołądkowego oraz wpływają na funkcję ośrodkowego układu nerwowego.

Wskazania do zastosowania leków cholinolitycznych: skurcze mięśniówki gładkiej przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i moczowych, zaburzenia rytmu serca przebiegające ze zwolnieniem rytmu, wyłączenie odruchów nerwu błędnego oraz zmniejszenie wydzielania śluzu w drogach oddechowych w trakcie znieczulenia ogólnego, rozszerzenie źrenicy, astma oskrzelowa, przewlekłe obturacyjne zapalenie oskrzeli, choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, choroba lub zespół Parkinsona oraz zatrucie inhibitorami acetylocholinoesterazy.

Przeciwwskazania do zastosowania leków cholinolitycznych: jaskra, przerost gruczołu krokowego, niedrożność dróg moczowych, niedrożność przewodu pokarmowego.

Działania niepożądane leków cholinolitycznych: zatrzymanie moczu, zaparcia, niewyraźne widzenie, światłowstręt, podwyższenie ciśnienia śródgałkowego, suchość w jamie ustnej, zmniejszenie wydzielania potu.

ATROPINA: jest to nieselektywny antagonista receptorów M. Dobrze się wchłania po podaniu doustnym, pobudza ośrodkowy układ nerwowy. Jest stosowana w premedykacji anestezjologicznej, zatruciach inhibitorami cholinoesterazy, bradykardii, stanach skurczowych dróg moczowych i żółciowych oraz w przypadku wzmożonej perystaltyki jelit.

HIOSCYNA (skopolamina): ma co prawda właściwości podobne do ATROPINY, ale działa depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy. Wskazania do podawania leku są analogiczne jak w przypadku atropiny. Ponadto substancja ta jest niekiedy używana w prewencji i leczeniu choroby lokomocyjnej.

Pochodna skopolaminy - BUTYLOBROMEK HIOSCYNY (przykładowa nazwa handlowa: Buscopan) nie przechodzi przez barierę krew-mózg. Jest zatem stosowana w stanach skurczowych narządów trawiennych (kolki) oraz w przygotowaniu do badań diagnostycznych.

TROPIKAMID: jest stosowany w celu rozszerzenia źrenicy.

CYKLOPENTOLAT: charakterystyka jak wyżej; jest to lek długo działający.

IPRATROPIUM (przykładowa nazwa handlowa: Atrovent): słabo wchłania się przez błony biologiczne. Ten fakt wykorzystano w podawaniu tego związku w postaci inhalacji - jako lek rozszerzający oskrzela w przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc oraz w astmie oskrzelowej.

TIOTROPIUM: jest to pochodna ipratropium o 10-krotnie silniejszym od niej działaniu.

PIRENZEPINA: jest to selektywny antagonista receptorów M1 stosowany w leczeniu choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy.

BENZATROPINA: jest stosowana w chorobie Parkinsona i w zespołach parkinsonowskich.

Receptor nikotynowy

Wyróżnia się dwa główne typy receptora nikotynowego:

- neuronalny (Nn), znajdujący się w zwojach autonomicznych oraz w ośrodkowym układzie nerwowym;

- mięśniowy (Nm), znajdujący się w płytce nerwowo-mięśniowej.

Receptor Nn jest odpowiedzialny za przewodnictwo zwojowe, receptor Nm za przewodnictwo nerwowo-mięśniowe w mięśniach szkieletowych.

Antagoniści receptora nikotynowego typu Nn

TRIMETAFAN: silnie obniża ciśnienie tętnicze krwi, dlatego do niedawna był stosowany w stanach nagłych, takich jak przełom nadciśnieniowy czy nadciśnienie złośliwe, oraz w przypadku nagłych wzrostów ciśnienia podczas zabiegów chirurgicznych.

Tabela II-4. Narządowe efekty blokady zwojowych receptorów nikotynowych (Nn)

Narząd

Przeważający komponent autonomiczny

Efekt blokady zwojowej (receptora Nn)

Tętnice

Współczulna (adrenergiczna)

Rozszerzenie naczyń, hipotonia (szczególnie ortostatyczna)

Żyły

Współczulna (adrenergiczna)

Wazodylatacja, spadek powrotu żylnego do serca, spadek wyrzutu sercowego

Serce