1Napoleon Bonaparte odstrzelił Sfinksowi nos

Szkic Sfinksa autorstwa Frederica Louisa Nordena, opublikowany w 1755 r.

Co być może obiło ci się o uszy

Podczas wizyty w Egipcie Napoleon zobaczył Sfinksa i wpadł we wściekłość, gdy zdał sobie sprawę, że twarz posągu ma afrykańskie rysy. Jako nieprzejednany rasista, cesarz nie mógł znieść myśli, że monument nie przedstawia kogoś z Europy. Rozkazał więc swoim żołnierzom odstrzelić Sfinksowi nos przy użyciu armaty. To załatwiło sprawę.

Obalenie mitu

Ta historia narodziła się zapewne jako niewinny mit, zabawna opowiastka dla turystów sięgająca co najmniej początków XX wieku. Ale obecnie jest ona udostępniana w sieci z nowego, dość nieprzyjemnego powodu: jako dowód rasizmu. Nie jestem pewna, kiedy ludzie zaczęli uważać, że Napoleon uznał, iż nos posągu wygląda zbyt afrykańsko i dlatego musi zniknąć, ale wierzy w to wielu.

W 1995 roku, w przemówieniu podczas Marszu Miliona Mężczyzn, Louis Farrakhan, przywódca Narodu Islamu, stwierdził: "Biała supremacja sprawiła, że Napoleon odstrzelił Sfinksowi nos, bo zbyt wyraźnie przypominał mu o dostojeństwie czarnego mężczyzny". Mit jest więc wykorzystywany do oskarżenia o rasizm, co oczywiście zamieniło niegdysiejszą niewinną historyjkę w coś znacznie bardziej szkodliwego. Jak na ironię, Naród Islamu i Farrakhan są oskarżani o szerzenie uprzedzeń wobec Żydów, osób LGBTQ+ i białych, oraz są znani z dziwacznych teorii spiskowych. I choć nie odpowiadają za to fałszywe twierdzenie, mocno się przyczynili do jego niesłabnącej popularności.

Na szczęście całkiem łatwo można dowieść, że ten mit jest bzdurą, więc zapamiętaj, co następuje, na wypadek spotkania z kimś, kto w niego wierzy. O ile osoba ta nie uważa, że wszystko na świecie jest jednym wielkim spiskiem, powinieneś dać radę przekonać ją dzięki jednemu prostemu faktowi: Napoleon nie miał dostępu do wehikułu czasu. Cesarz Francuzów urodził się bowiem w 1769, a do Egiptu wyprawił się w 1798 roku. Wiemy jednak, że ludzie pisali o uszkodzonej twarzy Sfinksa, a nawet ją rysowali, KIEDY NAPOLEONA NIE BYŁO JESZCZE NA ŚWIECIE. To powinno przekonać każdą rozsądną osobę. Byłoby również bardzo dziwne, gdyby Napoleon dopuścił się tego aktu wandalizmu, ponieważ był wyraźnie bardzo zainteresowany historią Egiptu i to dzięki niemu przeprowadzono pierwsze europejskie badania naukowe nad tamtejszymi starożytnościami.

Przyjrzyjmy się niektórym dowodom.

W roku 1737 (przed narodzinami Napoleona...) duński kapitan marynarki Frederic Louis Norden przybył do Egiptu i wykonał niezwykle szczegółowe szkice Sfinksa, które opublikowano kilka lat później. Posąg na tych rysunkach wyraźnie nie posiada już nosa. Łatwo znajdziesz je w sieci.

W roku 1759 (przed narodzinami Napoleona...) Holendrzy Johannes Aegidius van Egmond van der Nyenburg oraz Johannes Heyman wydali książkę o chwytliwym tytule Travels through part of Europe, Asia Minor, the islands of the archipelago, Syria, Palestine, Egypt, Mount Sinai, &c. Containing a particular Account of the most remarkable Places, Structures, Ruins, Inscriptions &c. in these Countries. Together with the Customs, Manners, Religion, Trade, Commerce, Tempers and manner of living of the Inhabitants (Podróże przez część Europy, Azję Mniejszą, wyspy archipelagu, Syrię, Palestynę, Egipt etc. Zawierające szczegółowe opisanie najbardziej niezwykłych miejsc, budowli, ruin, inskrypcji etc. w owych krainach. Wraz z obyczajami, manierami, religią, handlem, usposobieniem i sposobem życia ich mieszkańców). Jest to wspaniała książka - można ją znaleźć w internecie (patrz źródła na końcu tej książki) - i, na szczęście dla nas, owi poszukiwacze przygód pojechali zobaczyć Sfinksa, opisując jego nos jako "nieco uszkodzony".

W roku 1760 (przed narodzinami Napoleona...) dr Siegmund Jakob Baumgarten wydał Supplement to the English Universal History, lately published in London (Suplement do angielskiej historii powszechnej, wydanej niedawno w Londynie). W książce tej opisuje posąg Sfinksa jako "nie bardzo zniszczony, z wyjątkiem nosa, który został okaleczony, prawdopodobnie przez mahometan z powodu ich niechęci do wizerunków".

To tylko kilka przykładów, a jest ich więcej. Rzecz jednak w tym, że mamy relacje naocznych świadków oraz rysunki mówiące nam, że Sfinks był uszkodzony, zanim rodzice Napoleona mieli go w ogóle w planach. Tak więc każdy, kto odmawia przyjęcia tych dowodów, najwyraźniej po prostu woli mit. Ale skoro nie był to Napoleon, to kto?

Dr Baumgarten dał nam już wskazówkę, wspominając o "mahometanach", co jest nieakceptowanym przez wyznawców islamu określeniem muzułmanów. W XV wieku historyk Al-Makrizi twierdził, że to Muhammad Sajim al-Dahr zniszczył nos w 1384 roku, ponieważ nie mógł znieść tego, że miejscowi składali Sfinksowi ofiary. Być może do tej właśnie opowieści odnosił się doktor Baumgarten. Była to jednak historia spisana jakiś czas po tym, jak się wydarzyła, a to tylko jedno świadectwo, co nie wystarczy, by przyjąć je jako rozwiązanie naszej zagadki kryminalnej. Aby było jeszcze ciekawiej, kilkadziesiąt lat temu archeolog Mark Lehner zbadał uszkodzenia Sfinksa i doszedł do wniosku, że stało się to między III a X wiekiem naszej ery, a zatem sprawcą nie mógł być al-Dahr ani Napoleon.

Wiele posągów w starożytnym Egipcie zostało uszkodzonych i straciło nosy, a sprawcami byli często sami Egipcjanie, którzy wierzyli, że dusza zmarłego człowieka bądź bóstwa mogła zamieszkiwać wizerunek, i zniszczenie takiego dzieła sztuki oznaczało jej uwolnienie.

Poza tym nosy również wystają i są łatwiejsze do uszkodzenia niż inne części monumentów. Wiele starych posągów straciło nosy lub inne odstające części ciała, takie jak ręce lub inne członki, o których nie ośmielamy się wspominać. To bardzo częste. Greckie i rzymskie rzeźby też padały ofiarą tego rodzaju uszkodzeń.

Krótko mówiąc, nie ma absolutnie żadnych dowodów, że motyw tego sfinksowego wandalizmu był związany z rasizmem. I chociaż istnieje kilku podejrzanych, prawda jest taka, że nikt nie wie na pewno, kto uszkodził Sfinksa. Możemy jednak stwierdzić bez cienia wątpliwości, że nie był to Napoleon ani jego wojska. Fakt, że coś wydarzyło się przed twoim narodzeniem, to dość solidne alibi.

2Hugo Boss zaprojektował hitlerowskie mundury

Co być może obiło ci się o uszy

Mów, co chcesz o nazistach, ale na pewno wyglądali szykownie. Spójrz tylko na te mundury! Jak dobrze skrojone, jak dobrze na nich leżały. W czasie wojny wyglądali lepiej niż cała reszta. Ale to nie takie zaskakujące, skoro wiesz, że wszystkie ich mundury zaprojektował Hugo Boss. Tak, ten Hugo Boss! Dziwne, że jeszcze tej marki nie zbojkotowano, prawda?

Obalenie mitu

To, że Hugo Boss zaprojektował hitlerowskie mundury, jest wiedzą niemal powszechną; wierzy w to tak wielu ludzi, że za każdym razem, kiedy ta firma pojawia się w wiadomościach, w mediach społecznościowych mnożą się wpisy przypominające o tej "zabawnej ciekawostce". Kiedy kierowca Formuły 1 Lewis Hamilton wypowiada się na temat rasizmu czy polityki, często nazywa się go hipokrytą, ponieważ Boss jest jego sponsorem. Rzecz jednak w tym, że Boss nie zaprojektował żadnych hitlerowskich mundurów. Zgadza się - nie można mu przypisać żadnego z tych eleganckich strojów.

Hugo Ferdinand Boss założył firmę produkującą ubrania w 1924 roku. Miał małą fabrykę zatrudniającą niewielką liczbę pracowników i specjalizującą się głównie w szyciu koszul, kurtek i odzieży roboczej. Jednym z jego pierwszych zleceń było uszycie brązowych koszul dla hurtownika w Monachium. Boss prawdopodobnie nie wiedział wtedy, że sprzedawano je nazistom, choć wykorzystał później ten fakt do promowania swojej firmy, mówiąc ludziom, że zaopatruje partię od 1924 roku.

Kiedy w 1931 roku Boss wstąpił do NSDAP i udało mu się zdobyć kontrakt na dostarczanie nazistom mundurów, był wciąż stosunkowo małym, nieznanym producentem i tylko jednym z kilku dostawców zaopatrujących hitlerowców w odzież. Koneksje partyjne uratowały firmę przed bankructwem, ale w tamtym czasie nie miał on wielkiego ani sławnego nazwiska. Co jednak ważniejsze, Boss nie był projektantem, lecz producentem. Otrzymywał zamówienia, a jego pracownicy je wykonywali. Nie wiązała się z tym żadna kreatywność ani talent projektancki: krój mundurów powstał jeszcze zanim zamówienia dotarły do firmy. Wiele innych firm w Niemczech i krajach okupowanych też szyło mundury. Hugo Boss był tylko drobnym graczem.

Dlaczego, u licha, partia nazistowska miałaby prosić o zaprojektowanie swoich mundurów tak małego producenta odzieży, który nie ma w tej materii talentu ani doświadczenia? Nie ma absolutnie żadnych dowodów na to, że Hugo Bossowi kiedykolwiek zlecono stworzenie kroju jakichś hitlerowskich mundurów; Boss nie dostał też pozwolenia na poprawki, zmiany czy modyfikacje projektów w swoich zamówieniach. I poważnie, dlaczego ludzie myślą, że producenci mogliby modyfikować mundury, które szyli? Przecież już samo słowo "uniform" sugeruje strój cechujący się tym, że wszystkie sztuki są dokładnie takie same.

"Hans, dlaczego twoja kurtka od munduru jest różowa z żółtą falbanką?"

"Ach wiesz, Günther, uszył ją pewien mały zakład krawiecki, a Hitler uznał, że mogą zrobić z projektem, co tylko im się podoba".

Gdyby producenci mogli wyczyniać, co im się żywnie podoba, połowa Wehrmachtu paradowałaby jak kapitan Klenzendorf w filmie Jojo Rabbit z 2019 roku.

Oczywiście nie oznacza to, że Boss jest czysty jak łza i był tylko niewinnym właścicielem firmy. Jako aktywny zwolennik Hitlera już w kwietniu 1940 roku otrzymał i przyjął propozycję wykorzystania robotników przymusowych. Chociaż Boss, jak się zdaje, traktował tych ludzi stosunkowo dobrze w porównaniu z wieloma innymi firmami, nadal mówimy tu o pracownikach przymusowych, których ludzie Bossa czasem maltretowali i grozili im odesłaniem do obozów koncentracyjnych. Wygląda też na to, że Boss nic nie zrobił, by to powstrzymać.

Po wojnie Hugo Boss został ukarany wysoką grzywną za to, że bardzo wcześnie wstąpił w szeregi NSDAP i przyjaźnił się z wysoko postawionymi nazistami, z czego czerpał korzyści finansowe. Firma dalej szyła mundury, tyle że dla Francuzów i Czerwonego Krzyża.

Różnica między projektowaniem a produkcją może wydawać się tylko kwestią semantyki, ale chodzi tu o coś więcej. Mit przypisuje Bossowi talent - w końcu wiele osób uważa, że nazistowskie mundury wyglądały imponująco i dochodzi do wniosku, że ten człowiek wiedział, jak zaprojektować dobrze wyglądające uniformy. Prawda go tego pozbawia. Pozostaje tylko kolejnym entuzjastycznym nazistą, który również czerpał zyski z wojny i pracy przymusowej.

Jeśli już, fakty malują go w gorszym świetle.

3 Maria Antonina powiedziała: "Niech jedzą ciastka"

Co być może obiło ci się o uszy

Ilekroć ktoś bogaty lub potężny, jakaś polityczka czy miliarder powie coś głupiego lub absurdalnego, zwykle ktoś inny zaraz przypomni, co się stało z Marią Antoniną.

Francuski lud głodował, a jednak ona, królowa, była tak oderwana od rzeczywistości, że nie rozumiała, iż nie stać go na jedzenie. Kiedy powiedziano jej, że biedota nie może kupić chleba, odpowiedziała: "Niech jedzą ciastka!". To oczywiście rozwścieczyło lud, który wtedy rozpoczął tę całą rewolucję francuską, zaprowadził rodzinę królewską na gilotynę i skrócił Marię Antoninę o głowę.

Obalenie mitu

Nie ma żadnych, ale to żadnych dowodów na to, że kiedykolwiek to powiedziała - nawet żartem, nawet kiedy wokół niej leżało mnóstwo ciastek. Nikt tak nie twierdził aż do jej śmierci. Jest za to wiele dowodów na to, że tak naprawdę słowa te wypowiedziała inna księżniczka, gdy Maria Antonia była jeszcze małą dziewczynką mieszkającą w Austrii.

To prawda, że Maria Antonina jest jedyną ówczesną francuską arystokratką, o której słyszała większość z nas, i to prawda, że była i wciąż jest symbolem obrzydliwej dekadencji i bogactwa, ale to nie ona wypowiedziała to zdanie. W rzeczywistości zdawała się bardzo przejmować losem ubogich, a nawet pisała o swoich obawach związanych z nędzą i głodem, których była świadkiem. W liście do Marii Teresy, swojej matki i cesarzowej Austrii, wysłanym 22 czerwca 1775 roku napisała:

Wprawdzie pieniądze, które wydawała na jedną ze swoich sukien, wyżywiłyby głodującą rodzinę przez wiele tygodni, jednak w pewnym sensie ona też była zaledwie więźniem świata, w którym się urodziła. Maria Antonina przez całe życie mieszkała w pałacach otoczona służącymi i guwernantkami, które szykowały ją do przyszłej roli, osłaniając księżniczkę przed realiami prawdziwego życia. Potem, w wieku zaledwie czternastu lat, wydano ją za króla Francji, jednego z najpotężniejszych i najbogatszych ludzi na świecie. Gdyby to stało się dzisiaj, byłoby nam jej żal i może jakieś nastolatki na TikToku zwróciłyby nam uwagę, że ona też jest ofiarą i powinniśmy zostawić ją w spokoju.

A więc skoro to nie była Maria Antonina, jakie jest źródło tej historii?

Zdanie pochodzi z historii opisanej przez Jeana-Jacquesa Rousseau w Księdze VI jego Wyznań, w której twierdzi, że "pewna księżniczka", słysząc, iż chłopi nie mają chleba, odpowiedziała: "Czemuż nie jedzą brioszek?" (nawiasem mówiąc, brioszka nie jest tak naprawdę ciastkiem, ale raczej bardzo pożywnym pieczywem drożdżowym upieczonym z ciasta z dużą ilością masła i jajek). Owa księżniczka pozostaje bez­imienna i mogła nawet zostać wymyślona; książka zdaje się sugerować, że była to jakaś legenda czy anegdota, którą Rousseau gdzieś usłyszał. Tekst powstał w latach 1766-1767, a opublikowano go w 1782 roku. Maria Antonina urodziła się w 1755 roku, co oznacza, że gdy wspomniana "pewna księżniczka" miała poczynić uwagę o brioszce (zakładając, że Rousseau nie przytoczył znacznie starszej historyjki), miała ona około jedenastu lat i wciąż mieszkała w Austrii. Wyraźnie nie mogła być tą księżniczką, o której pisał Rousseau. A nawet gdyby chodziło o nią, to czyż nie moglibyśmy wybaczyć taką reakcję dziecku?

Historia ta może mieć jednak jeszcze starsze korzenie. Być może jest to jedna z anegdot, które od wieków powtarza się o bogatych i potężnych. Nie jestem w stanie tego udowodnić, ale znalazłam podejrzanie podobny przykład pochodzący z VII wieku naszej ery. W jednej z kronik z czasów dynastii Jin można przeczytać, że kiedy cesarzowi Hui powiedziano, iż jego lud głoduje z powodu braku ryżu, odpowiedział: "Dlaczego nie jedzą owsianki z mięsem?".

Ta bardzo podobna historia była więc w obiegu niemal 1500 lat przed urodzeniem Marii Antoniny. Niczego to oczywiście nie dowodzi, ale jest to interesujący fakt i może pewnego dnia, kiedy ktoś znajdzie czas, by poszukać podobnych twierdzeń na kartach historii, okaże się, że faktycznie jest to stara jak świat plotka.

Wracając do królowej Francji, ten cytat został jej przypisany po raz pierwszy kilkadziesiąt lat po tym, jak została stracona pod gilotyną. Kiedy zasiadała na tronie, była atakowana przy użyciu zmasowanej propagandy i jawnych kłamstw: twierdzono, że niegrzecznie bawiła się w sypialni z kobietami i WIELOMA mężczyznami, że otruła własne dzieci, a nawet że planowała zabić wszystkich Francuzów... ale nikt nie twierdził, że wypowiedziała zdanie o ciastkach. A więc z tego, co gadała ulica, była perwersyjną, cudzoziemską morderczą maniaczką wykorzystującą dzieci, ale spoko, Maryśka po prostu pewnie tak już ma. Ale kiedy palnęła jakąś głupotkę o chlebie - to miałoby zapoczątkować rewolucję?

Nie ma mowy.

Warto zauważyć, że ta anegdota stała się bardzo popularna w epoce wiktoriańskiej i, jak się przekonasz, nie będzie to jedyny raz, kiedy to właśnie ludzi żyjących w tamtych czasach możemy winić za to, że zmącili nasz obraz przeszłości.

4 Ta sławna osoba powiedziała tę mądrą rzecz

Co być może obiło ci się o uszy

Znacie tę prawdziwą sławę, uosobienie mądrości? Właśnie, więc ona wygłosiła taką naprawdę słynną mądrość, i teraz zamierzam ją cytować, bo dzięki temu w mediach społecznościowych będę sprawiał wrażenie mądrego, a wy też może pomyślicie, że jestem mądry i uwierzycie w to, co powiem później.

Obalenie mitu

Dobra, wiem, że zabrzmiało to trochę głupawo, ale tak to właśnie wygląda. Niektórzy ludzie wykorzystują cytat z jakiejś sławnej, najlepiej bardzo mądrej lub dowcipnej osoby, po to, by sami wydać się mądrzejsi i aby to, co mają powiedzieć później, robiło większe wrażenie. Na przykład gdy w czasie pandemii COVID-19 ogłaszano kolejny lockdown, cytat z Einsteina: "Szaleństwem jest robić wciąż to samo i oczekiwać innych rezultatów" zdobył ogromną popularność wśród ludzi chcących zwrócić uwagę, że rząd trzyma się planu, który ich zdaniem nie działa. Ale to nie jest cytat z Einsteina.

Kiedy ktoś chce wskazać, że politycy lub media kłamią, często wracają słowa Marka Twaina: "Łatwiej jest oszukać ludzi, niż przekonać ich, że zostali oszukani". Co zakrawa na ironię, bo... to nie są słowa Marka Twaina.

No i oczywiście Maria Antonina i ciastka.

Ci, którzy udostępniają te cytaty, sugerują, że znają historię i są bardzo oczytani. Jeśli jesteś użytkownikiem X-a, możesz nawet płacić za usługę, która codziennie lub co tydzień będzie publikować cytaty w twoim imieniu. Często są one nawet opatrzone ładną ilustracją - portretem osoby, która, jak mogłoby się wydawać, jest cytowana, lub jakimś niewyraźnym pejzażem, na którego tle pojawia się cytat, aby nadać mu jeszcze więcej wiarygodności. Czasem u dołu widzimy odnośnik do jednej z wielu stron ze złotymi myślami, na której znajdują się całe setki błyskotliwych, zabawnych i ciekawych sentencji, które ktoś kiedyś powiedział. Serwisy te wyglądają tak efektownie i sugestywnie, że mnóstwo ludzi zakłada, iż nie publikowałyby bzdur. Obawiam się jednak, że to robią.

Mam całą listę błędnie przypisanych cytatów, które niemal codziennie wyszukuję na X-ie, ale musiałam przestać poprawiać wszystkich udostępniających, bo było ich po prostu zbyt wielu. Dosłownie setki, jeśli nie tysiące ludzi nieustannie wrzucają je do internetu. Choć szukałam tylko kilku konkretnych, związanych z historią, to i tak znalazłam ich więcej, niż byłam w stanie ogarnąć.

Kiedy więc cytat to naprawdę czyjeś słowa?

Ogólnie rzecz biorąc, przypisujemy danej osobie autorstwo cytatu, jeśli to ona jest jego twórcą: jeśli jako pierwsza to powiedziała albo napisała, i możemy to udowodnić. Kiedy ktoś coś mówi, ale tylko powtarza to, co gdzieś przeczytał, albo cytuje kogoś innego, możemy uznać, że to powiedział, ale nie, że jest autorem cytatu.

Jeśli lubisz takie rzeczy i chcesz dowiedzieć się więcej o wyszukiwaniu informacji, a nawet pracy detektywistycznej, jaką trzeba włożyć w śledzenie źródeł cytatów, zerknij do materiałów źródłowych tego rozdziału. Mogę szczególnie polecić autora o pseudonimie Quote Investigator, który nie tylko ma świetny profil na X-ie i wspaniałą stronę internetową, ale też napisał książkę na ten temat.

Oto kilka z najczęściej spotykanych cytatów, które regularnie zauważam na X-ie. Jestem pewna, że przynajmniej jeden czy dwa cię zaskoczą:

Winston Churchill był prawdziwym mężem stanu i z pewnością znał się na polityce, więc korci, żeby przywołać jego słowa w politycznym kontekście, jednak poniższe cytaty NIE są jego autorstwa:

Oscar Wilde był wprawdzie królem inteligentnego dowcipu i przytaczanie jego słów zawsze dobrze sprawdza się w sieci, ale nie można mu przypisać żadnego z poniższych cytatów:

Einstein był geniuszem, więc udostępnianie jego złotych myśli może sprawić, że ty też wyjdziesz na mądralę, ale to nie są jego cytaty:

Niewielu ludzi naprawdę wie, kim był Wolter, ale bez wątpienia facet napisał kilka inteligentnie brzmiących rzeczy, więc jest całkiem popularny w internecie. Nie powiedział jednak:

Nawiasem mówiąc, to ostatnie zdanie w rzeczywistości napisał amerykański neonazista, którego aresztowano za posiadanie pornografii dziecięcej. Możesz sobie wyobrazić, jakie to bolesne dla niektórych, gdy zdadzą sobie sprawę, kto jest prawdziwym autorem cytatu, który udostępniają.

Poniższa złota myśl jest szczególnie popularna wśród zainteresowanych motywacją w biznesie, ale też wśród polityków, ludzi posiadających tysiące, a nawet miliony zwolenników, których próbują zainspirować. To dobry cytat do tego celu, ale...

... to nie są słowa Johna Quincy'ego Adamsa, szóstego prezydenta Stanów Zjednoczonych, ale piosenkarki i autorki tekstów Dolly Parton! Co oczywiście nie sprawia, że cytat jest mniej wartościowy, ale z pewnością zabawnie jest powiedzieć to facetom w eleganckich garniturach, z przesadnie białymi zębami, którzy myśleli, że cytują męża stanu.

5 Pierwszy międzyrasowy pocałunek pokazano w telewizji w 1968 roku w Star Treku

Co być może obiło ci się o uszy

Każdy wie, że pierwszy, historyczny pocałunek między osobami różnych ras został wyemitowany w 1968 roku, kiedy to kapitan James Tiberius Kirk (William Shatner) pocałował tłumaczkę i oficerkę łączności Nyotę Uhurę (Nichelle Nichols) w odcinku Star Treka zatytułowanym Pasierbowie Platona (Plato's Stepchildren). Jest to wiedza powszechna, więc ilekroć ktoś narzeka, jak to Star Trek ostatnio zrobił się woke, ludzie spieszą z przypomnieniem, że ten serial zawsze taki był, a tamten pocałunek dowodzi, jak bardzo wyprzedzał swoją epokę.

Obalenie mitu

Na początek ustalmy jedną rzecz: pierwszy międzyrasowy pocałunek pokazany w telewizji NIE miał miejsca w Star Treku. Sorry, fani, sorry, Williamie Shatnerze. Pewnie nie chcesz tego słuchać, skoro zablokowałeś mnie na X-ie, ale taka jest prawda.

W każdym razie, kiedy mamy to już za sobą, przeanalizujmy technicznie kilka scen pocałunków ze starych filmów i seriali, żeby dowiedzieć się, kto dzierży palmę pierwszeństwa za przełamanie tej bariery. Żeby stwierdzić, który pocałunek był pierwszy, będziemy musieli zdefiniować terminy "międzyrasowy" i "pocałunek". Czy cmoknięcie w policzek się liczy? A może musi to być namiętny pocałunek w usta? Z językiem czy bez? Powinien wzbudzać w tobie poczucie ciepła w środku, czy sprawiać, że czujesz się naprawdę niezręcznie, oglądając go razem z rodzicami? Musi być romantyczny i intencjonalny? Czy może to być pocałunek żartobliwy albo, jak w przypadku Star Treka, wymuszony, wbrew woli jednego lub obojga uczestników?

Jak śpiewał Sam w Casablance: "a kiss is just a kiss" - pocałunek to tylko pocałunek, ale pocałunek to też wciąż pocałunek.

Ale tak serio, jak precyzyjna ma być nasza definicja? Jeśli platoniczne, niewinne cmoknięcie w policzek się liczy, to w samym Star Treku już wcześniej pokazano międzyrasowy pocałunek, gdy Uhura pocałowała siostrę Chapel w odcinku pod tytułem Niezłomne kobiety (What Are Little Girls Made Of?). Przy okazji, po kilkukrotnym obejrzeniu tej sceny, wydało mi się, że Uhura jest pod dużym wrażeniem tego pocałunku, więc może działo się tam coś więcej... przepraszam, rozproszyłam się. (Mimo wszystko, jeśli kiedyś obejrzysz ten odcinek, nie uda ci się już odwidzieć tego, co chyba widziałam).

Aby ułatwić sprawę, uznajmy, że istnieją dwa rodzaje pocałunków: platoniczne i romantyczne. (Oczywiście istnieje o wiele więcej rodzajów i mam nadzieję, że doświadczycie w życiu wszystkich najlepszych, ale na razie nie komplikujmy). Pocałunek platoniczny to po prostu buziak w policzek. Nie ma wielkiego znaczenia i może nawet być częściowo żartem. Romantyczny pocałunek to coś więcej. W grę wchodzi namiętność i, przy odrobinie szczęścia, miłość. Mamy tu do czynienia z pewnego rodzaju przyciąganiem, bliską relacją, może nawet odrobiną flirtu. Będę oceniać pocałunki, które odkryjemy w trakcie naszego śledztwa, według tych kryteriów, i przyjrzymy się obu ich rodzajom, choć oczywiście ten miłosny jest znacznie ważniejszy.

Ale musimy również zdefiniować słowo "międzyrasowy", a to jest nieco bardziej skomplikowane. Zacznijmy od tego, że cała idea ras jest przestarzała i nie ma większego sensu. Jest to konstrukt społeczny i nie dość, że nasze wyobrażenia o jego znaczeniu ulegały radykalnym zmianom, to różne kultury mają różne zdania na temat tego, co jest czym. Nie mówiąc już o tym, że w pewnych krajach cały ten temat jest znacznie bardziej drażliwy i obciążony bolesną historią niż w innych. Już przy pierwszym kandydacie zobaczymy, że to oczywiste.

W roku 1951 Lucille Ball (aktorka pochodzenia europejskiego) i Desi Arnaz (Amerykanin kubańskiego pochodzenia) pocałowali się na ekranie w serialu Kocham Lucy. Niektórzy twierdzą, że nie był to pocałunek międzyrasowy, bo Kubańczycy i Europejczycy nie dość się różnią, albo kolor ich skóry był zbyt zbliżony i tak dalej. Ale mówimy tu o Stanach Zjednoczonych w latach pięćdziesiątych XX wieku; kanał CBS stanowczo sprzeciwiał się małżeństwu Lucy z Kubańczykiem, szczególnie mówiącym z tak silnym akcentem - uznali, że jest zbyt "etniczny". Przedstawiciele Philipa Morrisa, producenta papierosów, sponsora serialu, stwierdzili, że amerykańska publiczność nie zaakceptuje Desiego jako męża białej Amerykanki.

W latach trzydziestych w niektórych oficjalnych dokumentach rasa Desiego była opisana jako "kubańska", w innych jednak uznawano go za białego, więc, jak się zdaje, nawet rząd Stanów Zjednoczonych nie był pewien, jak go zaklasyfikować. Rzecz jasna oboje aktorzy (którzy, co warto podkreślić, byli wówczas małżeństwem) mieli jasną skórę, co sprawiło, że pocałunek był mniej kontrowersyjny, ale w tamtych czasach pocałunek białej kobiety i Latynosa wciąż stanowił drażliwy temat, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. I nie zetknęli się ustami się tylko raz ani nie były to niewinne cmoknięcia - Lucille i Desi całowali się jak należy. Nie jest więc jasne, czy możemy go nazwać międzyrasowym, jednak był to pocałunek absolutnie kontrowersyjny i zdecydowanie romantyczny, więc należy przynajmniej o nim wspomnieć w tym kontekście.

Co ciekawe, w kolejnej pretendującej scenie wystąpił... William Shatner! I nie mówimy tu o kapitanie Kirku całującym połowę kosmitek w galaktyce. 16 listopada 1958 roku obsada sztuki teatralnej Świat Suzie Wong odegrała jedną ze scen w programie The Ed Sullivan Show. Scena kończyła się namiętnym pocałunkiem Williama Shatnera i France Nuyen, który, co ciekawe, nie pojawia się w autobiografii Shatnera, podczas gdy historii ze Star Treka poświęca się dużo uwagi. Shatner jest biały, a ojciec Nuyen pochodził z Azji, co zgodnie z pewnymi dziwacznymi zasadami sprawia, że był to pocałunek międzyrasowy. I to prawdziwy: w usta, długi i romantyczny. Tak więc, jeśli postanowimy odrzucić scenę z Kocham Lucy, to właśnie on był pierwszym międzyrasowym pocałunkiem kiedykolwiek pokazanym w telewizji.

W 2015 roku powstało pewne poruszenie, kiedy Brytyjski Instytut Filmowy odkrył nagrania z filmowej adaptacji sztuki zatytułowanej You in Your Small Corner (Ty w twoim małym kącie), którą wyemitowano 5 czerwca 1962 roku w telewizji ITV. Znalazł się w niej pocałunek czarnego mężczyzny z białą kobietą, a to odkrycie obiegło media na całym świecie. Wspomniało o tym nawet CNN, ponieważ, rzecz jasna, o kilka lat poprzedza on scenę ze Star Treka. W odróżnieniu od tego ostatniego, tu pocałunek nie był wymuszony i, niech mnie kule biją, co za namiętność! Co za zbliżenie kamery! Jest to dobry i właściwy pocałunek - znacznie lepszy od tamtego na obcej planecie.

Ale był też wcześniejszy, również w brytyjskiej telewizji. 1 lutego 1959 roku ITV wyemitowała sztukę Teda Willisa Hot Summer Night (Gorąca letnia noc), w której pokazano bardzo namiętny i romantyczny pocałunek między jamajskim aktorem Lloydem Reckordem a białą mieszkanką Liverpoolu Andrée Melly. Czy to znaczy, że Wielka Brytania może się poszczycić historycznie pierwszym pokazanym w telewizji międzyrasowym pocałunkiem pomiędzy osobą czarnoskórą a białą?

Przykro mi, ale to my Holendrzy rościmy sobie prawo do tego zaszczytu!

5 stycznia 1959 roku, około godziny 20.30 (w paśmie największej oglądalności), w odcinku Beeldromance holenderskiego serialu Pension Hommeles, jednego z najpopularniejszych programów telewizyjnych w historii mojego kraju, pokazano pocałunek między Donaldem Jonesem, czarnoskórym aktorem urodzonym w Stanach Zjednoczonych, a białą aktorką Roekie Aronds. W tamtym czasie w całej Holandii było zaledwie 100 tysięcy odbiorników telewizyjnych. A jednak jakimś cudem wszyscy to widzieli; ludzie przychodzili wówczas do sąsiadów ze swojej ulicy, którzy posiadali odbiornik, i oglądali telewizję razem.

Kiedy czyta się holenderskie gazety z tamtego okresu, wygląda na to, że pocałunek ten nie wzbudził kontrowersji ani gwałtownych reakcji - wręcz przeciwnie, recenzje były przychylne. A chociaż daleko mu do namiętności niektórych innych pretendentów, to wyraźnie był romantyczny i zarazem czymś więcej niż niewinnym cmoknięciem. W amerykańskiej telewizji w tamtym czasie stanowiłoby to problem.

Tak więc to, którą z tych scen możemy uznać za pierwszy międzyrasowy pocałunek w historii telewizji, zależy od tego, jak osobiście lub kulturowo definiujemy międzyrasowość i czy uważamy, że niektóre z tych całusów się liczą, czy nie. Głównymi kandydatami są obecnie:

1951: Kocham Lucy, Lucille Ball i Desi Arnaz;

1958: The Ed Sullivan Show, William Shatner i France Nuyen;

1959: Pension Hommeles, Donald Jones i Roekie Aronds;

1959: Hot Summer Night z serii Armchair Theatre, Lloyd Reckord i Andrée Melly.

Chociaż nie da się wprost porównać stosunków rasowych w Ameryce lat sześćdziesiątych czy w Wielkiej Brytanii i Holandii lat pięćdziesiątych, wszystkie te pocałunki były w taki czy inny sposób przełomowe.

Co ciekawe, Hollywood zrobiło ten krok na długo przed telewizją. Do najstarszego międzyrasowego pocałunku na srebrnym ekranie, jaki udało mi się znaleźć, doszło już w 1903 roku, gdy biały mężczyzna, grany przez Gilberta M. Andersona, pocałował czarnoskórą kobietę, prawdopodobnie wspaniałą Berthę Regustus, w krótkometrażowym filmie What Happened in the Tunnel. Było to zaledwie cmoknięcie, ale jednak, a film ten powstał wcześniej niż inne pretendujące do pierwszeństwa, takie jak A Florida Enchantment (1914) (w którym występują również kobiety w męskich przebraniach i "blackface"), The Greatest Thing in Life (1918) (z międzyrasowym pocałunkiem osób tej samej płci) czy Pinky (1949) (w którym biały mężczyzna namiętnie całuje czarnoskórą kobietę).

Czym są historyczne fejki i co w nich złego?

Historyczne fejki są trochę jak fake newsy, tyle że dotyczą raczej wiadomości już historycznych.

W tej książce jest mnóstwo przykładów, z których wiele wyda ci się zabawnych lub nieszkodliwych (choć historyków i pasjonatów historii, rzecz jasna, potwornie irytuje, że ludzie wciąż wierzą w pewne dawno obalone błędne przekonania!), ale inne mogą się okazać szkodliwe i groźne. Weźmy na przykład mity, błędnie przypisane cytaty i fałszywie opisane zdjęcia, które krążyły po sieci w czasie pandemii COVID-19. Ludzie wykorzystywali historie o czarnej śmierci i grypie hiszpance oraz przejmujące i ważne słowa rzekomo wypowiedziane przez genialne umysły z przeszłości albo po to, by zachęcać ludzi do noszenia masek, przestrzegania zasad kwarantanny i poważnego traktowania pandemii COVID-19, albo po to, by przekonywać ich do zupełnie odwrotnego zachowania. Historia jest też bezczelnie nadużywana przez osoby starające się przedstawiać całe cywilizacje jako lepsze lub gorsze, twierdząc na przykład, że Afrykanie nie znali koła przed przybyciem europejskich kolonizatorów, albo że Europejczycy nie wiedzieli, czym jest kąpiel i mydło, dopóki nie podbili ich Maurowie.

Ludzie bardzo lubią wykorzystywać przeszłość, by poprawić swój wizerunek albo zszargać cudzy. A jeśli znajdziesz stare zdjęcie lub przekonujących "ekspertów" popierających to, w co chcesz wierzyć, może to podsycać nienawiść i resentyment, które jeszcze bardziej nas podzielą. Myślę jednak, że im głębiej studiujemy i rozumiemy historię, prawdziwą historię, tym bardziej zbliża nas ona do siebie. Nasi przodkowie byli do nas bardziej podobni, niż niektórzy z nas chcieliby wierzyć.

Historyczne fejki nie są oczywiście plagą, która dotyka wyłącznie internet - istnieją też mity przekazywane z pokolenia na pokolenie bez próby ich kwestionowania. Nawet informacje, które otrzymujemy w muzeach, nie zawsze są prawdziwe. Większość z nas pamięta, jak przewodnicy oprowadzający po muzeach czy zamkach opowiadali naprawdę dziwne i bardzo naciągane historie, które okazywały się później kompletnie nieprawdziwe.

Są też tacy, którzy rozpowszechniają historyczne fejki z bardziej prozaicznego powodu: dla pieniędzy. Media społecznościowe mogą uczynić cię bogatym; tworzenie popularnych i szeroko udostępnianych treści to wielki biznes. Istnieją konta na X-ie, które publikują mnóstwo historycznych zdjęć i twierdzeń. Czasem kupują tysiące obserwujących, aby nie wyglądać jak nowe, nieistotne konta pojawiające się znikąd, lecz jak poważne i wiarygodne źródła informacji. Gdy ludzie zaczynają udostępniać ich posty, te liczby szybko rosną. Potem, kiedy takie konto zdobędzie wystarczająco wielu obserwujących, nagle zaczyna repostować wpisy o akrylowych tipsach, grach online, innych całkowicie niezwiązanych kontach, a ostatnio także o NFT. Oznacza to, że jego twórcy prawdopodobnie zawarli umowę z jakąś firmą marketingową i po prostu sprzedają reposty. Chociaż w teorii nie można sprzedać swojego konta na X-ie (z wyjątkiem rzadkich sytuacji), to jednak zdarza się to dość często i bardzo trudno jest to zauważyć lub udowodnić, że do czegoś takiego doszło.

Kończy się to tak, że miliony ludzi wierzą w bzdury na temat czegoś, co leży mi na sercu, a historyczne fejki potrafią być nie tylko wkurzające, ale i groźne. Jednak dla mnie, zdeklarowanej fanatyczki historii, najgorsze w tych wszystkich historycznych fejkach jest to, że mity, błędne przekonania i fałszywe tezy są często mniej ciekawe i ekscytujące niż prawda.

Historia jest ważna. To instrukcja, która pomaga nam zrozumieć przeszłość, odnaleźć się w teraźniejszości, a czasem nawet zdać sobie sprawę z tego, co nas czeka. Mam nadzieję, że opowieści zawarte w tej książce to pokazują. Nie możemy powstrzymać historyków, X-owych profili do wynajęcia i innych wpływowych ludzi przed wykorzystywaniem i nadużywaniem historii, ale możemy przynajmniej zrobić coś, by nie rozpowszechniali historycznych fejków - wszystko, czego potrzebujemy, to weryfikacja informacji i wiedza.

Wstęp

Od zawsze miałam bzika na punkcie historii.

Już jako mała dziewczynka, w czasie wakacji doprowadzałam rodziców do szału, nudząc, żeby pokazywali mi zamki i ruiny, gdy tymczasem oni próbowali się zrelaksować w słońcu na pięknej plaży. Marzyłam też, by zostać piratem, a kilka razy przyłapano mnie, jak próbowałam nakłonić ludzi ze starych obrazów w muzeach, żeby ze mną porozmawiali. Cóż, byłam dość osobliwym dzieckiem.

Kiedy dorosłam i zdałam sobie sprawę, że piractwo nie ma już nic wspólnego z trójmasztowcami, armatami i drewnianymi protezami nóg, postanowiłam zostać reporterką wojenną. Na szczęście wtedy urodziła się moja siostra Lotte i nagle zostałam Starszą Siostrą, co uzmysłowiło mi, że ten zaszczyt trudno będzie pogodzić z ryzykowaniem życia dla kolejnego newsa.

Pracowałam przez pewien czas w mniej niebezpiecznej branży, jaką jest film i telewizja, ale odkryłam, że nie mam do tego serca i postanowiłam pójść inną drogą. Jakimś cudem udało mi się spędzić kolejne dwie dekady w roli specjalistki od historii, pracując dla pisarzy, muzeów, reżyserów filmów dokumentalnych, fabularnych, telewizyjnych i tak dalej. Projektowałam ekspozycje muzealne, zbierałam informacje dla wielkich międzynarodowych produkcji, rozwiązywałam zagadki, których nie mogli rozgryźć autorzy, i zdobywałam przedmioty, które dokumentaliści uważali za niemożliwe do znalezienia. Portretowałam ludzi z dawnych czasów jako rekonstruktorka historyczna w muzeach, co wiązało się z noszeniem autentycznych strojów z epoki i życiem tak, jak niegdyś nasi przodkowie, a potem opowiadaniem o tym zwiedzającym. Lubiłam wskazywać błędy i nieścisłości scenografom i kostiumografom w sztukach i programach telewizyjnych. Historia była moim chlebem powszednim, moim narkotykiem, i wciąż jest.

Ale pewnego dnia postanowiłam uciec z miasta, przenieść się na małą farmę na odludziu i nieco zwolnić, i właśnie wtedy dokonałam wstrząsającego odkrycia, że w internecie są ludzie, którzy się mylą...

Wszystko zaczęło się, gdy ktoś udostępnił na X-ie zdjęcie z lat dwudziestych ubiegłego wieku, które moim zdaniem wcale nie pochodziło z tamtej epoki. Zbadałam to, udowodniłam, że się mylił, i zaczęłam szukać innych osób wrzucających do sieci rzeczy, które nie były całkiem prawdziwe.

Stałam się Łowczynią Historycznych Fejków.

Teraz mój typowy dzień wygląda tak, że po spacerze z psem, popracowaniu w ogrodzie i odpowiedzeniu na e-maile biorę długie zestawienie kluczowych słów, wrzucam je do wyszukiwarki X-a i sprawdzam, czy ktoś opublikował jakiś historyczny fejk. Czasem ścigam nieszkodliwe rodzaje takich fałszywek - kiedy ciocia Doreen wrzuci fałszywe zdjęcie z zabawnym, ale nieprawdziwym podpisem - ale skupiam się też na potężnych i sławnych z milionami obserwujących. Niektóre z tych osób mają ukryte motywy; udostępniają te rzeczy nie tylko dla rozrywki i zwiększenia swoich zasięgów, ale po to, by dehumanizować swoich przeciwników, namawiać zwolenników do ignorowania zaleceń medycznych, wyłudzić od innych pieniądze i nastawiać jedną grupę przeciwko drugiej lub promować jakąś ideę.

W tej książce znajdziesz niektóre z najbardziej rozpowszechnionych i fascynujących historycznych fejków, na które natrafiłam w sieci, co tłumaczy, dlaczego jej tematyka jest tak szeroka i zróżnicowana. I to właśnie dlatego niektóre rozdziały, zupełnie jak sama historia, są zabawne, podczas gdy inne opowiadają o mrocznych i trudnych sprawach. W związku z tym w książce znajduje się kilka zdjęć, które mogą być trudne do oglądania.

Czasem obalenie historycznego mitu jest łatwe, kiedy indziej wymaga żmudnych badań i pracy detektywistycznej, ale cóż - na tym właśnie polega moja praca i kocham ją. Mam nadzieję, że spodoba ci się to, co napisałam, a może nawet znajdziesz motywację, by sam zapolować na historyczne fejki.