Fizjologia układu wewnątrzwydzielniczego
Copyright ? Agnieszka Michalska & Leszek Zakrzewski
JLDA Sp. z o.o. ? 2021
Warszawa - Biała Podlaska
Projekt okładki - autorzy
All right reserved including the rights of reproduction whole or in part in any form.
Wszelkie prawa zastrzeżone.
Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody właścicieli praw autorskich zabronione.
Publikacja ta jest dziełem twórców.
Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują.
Nie publikuj jej w Internecie bez zgody autorów.
Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.
Szanujmy cudzą własność i prawo.
Układ wewnątrzwydzielniczy (hormonalny)
Układ wewnątrzwydzielniczy zwany również hormonalnym kontroluje funkcje fizjologiczne organizmu. Jego działanie można porównać do radia - sygnały w postaci substancji chemicznych rozchodzą się po całym ustroju, ale reagują na nie tylko komórki posiadające odpowiednie odbiorniki.
Rycina 1. Układ wewnątrzwydzielniczy - narządy
Układ hormonalny w organizmach żywych pełni rolę regulacyjną w zapewnieniu homeostazy. Wraz z układem nerwowym i regulacją na poziomie tkankowym, układ hormonalny stanowi niezbędny mechanizm przystosowawczy do zmieniających się warunków środowiska zewnętrznego i wewnętrznego.
Wydzielanie hormonów podlega zarówno kontroli na drodze sprzężeń zwrotnych jak i regulacji ze strony układu nerwowego.
Gruczoły wewnętrznego wydzielania (gruczoły dokrewne)
Gruczoły wydzielania wewnętrznego (dokrewne) pozbawione są przewodów wyprowadzających, a substancje przez nie wytwarzane wydzielane są bezpośrednio do krwi - stąd nazwa układ wewnątrzwydzielniczy lub dokrewny (endokrynny).
Substancje przez nie wytwarzane to hormony, które regulują procesy metaboliczne w komórkach. Zależy od nich równowaga środowiska wewnętrznego (homeostaza), a to jest warunkiem prawidłowego funkcjonowania wszystkich narządów i układów fizjologicznych.
Gruczoły dokrewne w organizmie człowieka to:
- przysadka
- szyszynka
- tarczyca
- przytarczyce
- grasica
- nadnercza
- trzustka
- gruczoły płciowe
Rycina 2. Gruczoły wydzielania wewnętrznego1. przysadka 2. szyszynka 3. gruczoł tarczowy4. grasica 5. nadnercze 6. trzustka 7. nerka 8. jajnik 9. jądroHormony - klasyfikacja, funkcje
Słowo hormon pochodzi od greckiego słowa hormeo, co w wolnym tłumaczeniu, znaczy poruszać, pobudzać. Pierwszym odkrytym hormonem była adrenalina, wyizolowana pod koniec XIX w. przez polskiego fizjologa o nazwisku Cybulski. Samo wytwarzanie hormonów zachodzi w gruczołach dokrewnych, skąd następnie wydzielane są do krwioobiegu. Tam oddziałują na konkretny receptor. Ich potężna aktywacja potrafi wywołać w organizmie lawinę reakcji, tym bardziej ich niedobór.
Rycina 3. Funkcje hormonów
Klasyfikacja hormonów
Hormony dzielimy na:
- hormony właściwe
- hormony tkankowe
- miejscowe (autokoidy)
Hormony właściwe - wytwarzane są przez gruczoły dokrewne, działają za pośrednictwem układu krążenia. Należą do nich hormony przysadki mózgowej (przedniego i tylnego płata), h. szyszynki, h. tarczycy, h. przytarczyc, h. nadnerczy (rdzenia i kory), h. jajników, h. jąder, h. łożyska i h. wysp trzustki.
Hormony tkankowe - wytwarzane przez zespoły komórek skupione w różnych narządach, które oddziałują na inne narządy w miejscu uwolnienia (działanie parakrynne) albo za pośrednictwem krwi (działanie dokrewne, hemokrynne). Do hormonów tkankowych zaliczane są hormony przewodu pokarmowego, np. gastryna, cholecystokinina, sekretyna, erytropoetyna.
Hormony miejscowe (autokoidy) - wytwarzane przez komórki i działające na te same komórki. Należą do nich np. serotonina, histamina, prostaglandyny, leukotrieny i inne.
Ze względu na budowę hormony można podzielić na:
- steroidowe - kortyzol, aldosteron, estrogeny, progesteron, testosteron;
- polipeptydowe i glikoproteiny - ACTH (adrenokortykotropina), TSH (tyreotropina), GH (somatotropina - hormon wzrostu);
- pochodne i analogi aminokwasów - aminy katecholowe (adrenalina, noradrenalina, T4 - tyroksyna, T3 - trójjodotyronina), melatonina, serotonina, histamina;
- analogi kwasów tłuszczowych - prostaglandyny, leukotrieny.
Ze względu na rozpuszczalność hormony dzielimy na:
- rozpuszczalne w tłuszczach,
- rozpuszczalne w wodzie.
Hormony rozpuszczalne w tłuszczach to hormony steroidowe, które nie rozpuszczają się w wodzie osocza. Są transportowane we krwi w połączeniu z białkiem. Przenikają przez błonę komórkową i wywierają efekt biologiczny po połączeniu z receptorem znajdującym się w jądrze komórkowym (receptor jądrowy) lub w cytoplazmie (receptor cytoplazmatyczny).
Hormony rozpuszczalne w wodzie to hormony polipeptydowe, które są transportowane przez krew w formie rozpuszczonej w osoczu. Nie przenikają przez błonę komórkową, ponieważ mają zbyt dużą masę. Łączą się z receptorami skupionymi w błonie komórkowej (receptor błonowy).
Rola narządów w układzie hormonalnym
Rycina 4. Mózg - budowa
Podwzgórze (łac. hypothalamus)
Podwzgórze - część podkorowa mózgowia zaliczana do międzymózgowia. Podwzgórze pełni funkcję nadrzędną nad wydzielaniem hormonów przez przedni płat przysadki mózgowej. W podwzgórzu wytwarzane są hormony pobudzające (uwalniające) tzw. liberyny i hamujące tzw. statyny.
Działanie pobudzające na hormony przedniego płata przysadki mają:
- kortykoliberyna uwalniająca ACTH (adrenokortykotropinę);
- tyreoliberyna uwalniająca TSH (tyreotropinę);
- gonadoliberyny: luliberyna uwalniająca lutropinę LH (h. luteinizujący), foliberyna uwalniająca folitropinę - FSH (h. folikulotropowy);
- somatoliberyna uwalniająca somatotropinę - GH;
- prolaktoliberyna uwalniająca prolaktynę - LTH (PRL);
- melanoliberyna uwalniająca melanotropinę - MSH.
Działanie hamujące na hormony przedniego płata przysadki mają:
- somatostatyna hamująca sekrecję somatotropiny - GH;
- melanostatyna hamująca sekrecję melanotropiny - MSH;
- prolaktostatyna hamująca sekrecję prolaktyny - PRL.
Przysadka mózgowa, przysadka (łac. hypophysis, glandula pituitaria)
Przysadka mózgowa jest położona w siodełku tureckim, w kości klinowej. Przysadka wydziela wiele hormonów.
Przedni płat przysadki mózgowej (część gruczołowa) wydziela hormony takie jak:
- somatotropina - GH (hormon wzrostu) - powoduje wzrost kości i mięśni, pobudza syntezę białka, wpływa na przemianę lipidową (nasila lipolizę) i węglowodanową.
Niedobór hormonu wzrostu (GHD - growth hormone deficiency)
Niedobór hormonu wzrostu jest rzadką przyczyną niskorosłości i występuje z częstością 1: 4 000 do 1: 10 000. Przyczyną niedoboru hormonu wzrostu są czynniki genetyczne oraz strukturalne zmiany w okolicy podwzgórza i przysadki, wrodzone lub nabyte.
- Niedobór hormonu wzrostu prowadzi do karłowatości przysadkowej, objawiającej się upośledzeniem i zahamowaniem wzrostu z jednoczesnym opóźnieniem dojrzewania płciowego.
- Niedobór wzrostu zaznacza się najczęściej po pierwszym roku życia. W okresie szkolnym niedobór wzrostu sięga 20-30 cm.
- Osoby z karłowatością przysadkową mają drobne dłonie i stopy oraz stosunkowo dużą mózgoczaszkę, a także nadmiernie rozwiniętą podskórną tkankę tłuszczową, co nadaje im lalkowaty wygląd. Zarys nosa jest krótki, podbródek cofnięty, owłosienie głowy zazwyczaj jedwabiste i miękkie.
- Sprawność fizyczna jest nieco upośledzona, natomiast rozwój umysłowy nie wykazuje istotnych odchyleń.
- U chłopców często obserwuje się niedorozwój prącia.
- U małych dzieci groźne dla życia mogą być objawy napadowej hipoglikemii.
- Następuje zwiększenie otyłości brzusznej.
- Zmniejszenie zdolności do wysiłków fizycznych i odporności psychicznej.
- Zmniejszenie grubości i wysuszenie skóry.
- Zaburzenie prawidłowego składu ciała (zwiększenie ilości tkanki tłuszczowej przy jednoczesnym obniżeniu masy tkanki beztłuszczowej i wody pozakomórkowej).
- Nasilenie obecności czynników ryzyka choroby wieńcowej (hiperlipidemia, zaburzenia fibrynolizy).
- Obniżenie gęstości mineralnej kości.
- Zaburzenia funkcji nerek.
- Zwiększenie oporności insulinowej.
