[1] E. Hanke, 1 Pułk Strzelców Bytomskich - Wspomnienia i dokumenty, Katowice 1968.
[2] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku. 1 Pułk Strzelców Bytomskich. Ślązacy walczą o przyłączenie Śląska do Polski, Chorzów 1958 /Maszynopis/, Muzeum Górnośląskie, Dział Historii, sygn. 2369.
[3] W. Sikorski, Nad Wisłą i Wkrą. Studium z polsko-rosyjskiej wojny 1920 roku, Lwów 1928.
[4] S. Szeptycki, Front Litewsko - Białoruski 10 marca 1919 - 30 lipca 1920, Kraków 1925.
[5] J. Piłsudski, Rok 1920, Warszawa 1931.
[6] F. Latinik, Bój o Warszawę - Rola wojskowego gubernatora I armii w bitwie pod Warszawą w 1920 roku, Bydgoszcz 1931.
[7] L. Żeligowski, Wojna 1920 roku. Wspomnienia i rozważania, Warszawa 1930.
[8] Edgar Vincent d'Abernon, Osiemnasta decydująca bitwa w dziejach świata - Pod Warszawą 1920 r., Warszawa 1932.
[9] M. Głut, Zarys historii wojennej pułków polskich 1918 - 1920. 75 pułk piechoty, Warszawa 1929.
[10] Piętnastolecie 75 pułku piechoty 1919-1934. Jednodniówka, Królewska Huta 1934.
[11] B. Drzyzga, 75 pułk piechoty w kampanii wrześniowej 1939 roku, Chorzów 1975, sygnatura: MchH3705.
[12] A. Pytloch, Księga Pamiątkowa Koła 75 Pułku Strzelców Górnego Śląska, Chorzów 1935, MchH4871.
[13] J. Odziemkowski, Leksykon wojny polsko-rosyjskiej 1919 - 1920, Warszawa 2004.
[14] Bitwa Warszawska 13 - 28 VIII 1920. Dokumenty operacyjne, cz. I (13-16 VIII), cz. II (17-28 VIII), pod red. M. Tarczyńskiego, Warszawa 1996.
[15] L. Wyszczelski, Warszawa 1920, wyd. 3, Warszawa 2005.
[16] W. Moś, Wojsko Polskie i organizacje paramilitarne na Śląsku w latach 1922-1939, Katowice-Bytom 1997.
[17] G. Łukomski, Walka Rzeczypospolitej o kresy północno-wschodnie 1918-1920. Polityka i działania militarne, Poznań 1994,, Poznań 1994.
[18] A. Czubiński, Walka o granice wschodnie Polski w latach 1918 - 1921, Opole 1993.
[19] K. Klimaszewski, M. Pakuła, Bitwa Warszawska 1920 r. - Jabłonna - Legionowo - Nieporęt - Serock - Wieliszew, Legionowo 2016.
Wstęp
Historia 1 Pułku Strzelców Bytomskich to losy żołnierzy, którzy poświęcili niejednokrotnie swoje życie w walce o wolną Polską i polski Śląsk. Ich poświęcenie, wola walki oraz zdobyte doświadczenie na polu bitwy zostały dostrzeżone przez Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego, które nie tylko nie obawiało się skierować żołnierzy pułku na najbardziej zagrożony odcinek wojny polsko-bolszewickiej, ale przekazało im w obronę jeden z kluczowych odcinków toczonej w sierpniu 1920 bitwy warszawskiej - łączący Modlin i Zegrze z Warszawą. Odnosząc tam zwycięstwo żołnierze Pułku Bytomskiego udowodnili swoją wartość i gotowość do walki o ojczyznę. Mimo to w późniejszej historiografii ich wspaniałe czyny były zapomniane, a śląski żołnierz kojarzony był głównie z udziałem w powstaniach śląskich w latach 1919 - 1921, natomiast udział Ślązaków w wojnie polsko-bolszewickiej, która przyczyniła się do obrony uzyskanej w 1918 roku niepodległości, jest mało znany. Ta praca ma na celu zmienić ten stan i ukazać w pełni bojowe dokonania 1 Pułku Strzelców Bytomskich nie tylko w walce o polski Śląsk, ale również niepodległość Polski.
Udział w walkach na froncie północno-wschodnim i podczas bitwy o przedmoście warszawskie w 1920 roku przyczyniły się do chwały śląskiego pułku, którego zawiła historia zakończyła się w 1939 roku wraz z klęską wrześniową Wojska Polskiego. Publikacja przedstawia jedną z najważniejszych formacji bojowych na Górnym Śląsku po 1918 roku, historię 1 Pułku Strzelców Bytomskich. Jego dzieje, począwszy od ochrony pogranicza polsko-niemieckiego, poprzez udział w wojnie polsko-bolszewickiej, a następnie w III powstaniu śląskim jednoznacznie dowodzi, że nie należy wiązać śląskiego żołnierza jedynie z historią powstań śląskich. Wielu z nich miało bowiem pewność, że oddając życie walcząc na wschodzie przekonają władze w Warszawie do wspomożenia sprawy polskiej na Górnym Śląsku. "Bytomiacy" swój cel osiągnęli. W odrodzonej Rzeczpospolitej znalazła się część Górnego Śląska. Niestety nie mogli oni wkroczyć do miasta z którego pochodziła ich nazwa. Znalazło się ono w wyniku decyzji mocarstw zachodnich w granicach Niemiec. Dla wielu żołnierzy Pułku Bytomskiego i ich rodzin była to osobista tragedia. Pomimo iż Bytom pozostał w granicach Niemiec, oni nigdy nie zapomnieli o mieście, z którego wywodziła się nazwa ich pułku. Wielu z nich wstąpiło do utworzonego Koła Bytomiaków, którego celem było pielęgnowanie tradycji Pułku Bytomskiego, niesienie doraźnej pomocy członkom koła, bezrobotnym byłym żołnierzom pułku, działalność kulturalno-oświatowa, społeczna oraz opieka nad grobami poległych żołnierzy pułku.
Dzieje 1 Pułku Strzelców Bytomskich to wspaniała karta w historii Górnego Śląska i Bytomia. Ta publikacja ma przybliżyć czytelnikowi nie tylko jego losy, ale ukazać śląskiego żołnierza walczącego zarówno o zachodnie, jak i wschodnie granice odradzającej się po 123 latach niewoli Polski. Impulsem do napisania tej książki była skromna publikacja Edwarda Hankego, żołnierza a zarazem lekarza 1 Pułku Strzelców Bytomskich, która ukazała się w 1968 roku[1]. W niej autor zawarł najważniejsze informacje dotyczące dziejów bytomskiego pułku, jednak ze względu na panujący wówczas ustrój komunistyczny w Polsce o wielu faktach, zwłaszcza z okresu udziału żołnierzy 1 Pułku Strzelców Bytomskich w wojnie polsko-bolszewickiej, nie mógł napisać. Cała książka poświęcona historii pułku była gotowa do druku już w 1939 roku, jednak ze względu na wybuch II wojny światowej, nie udało się jej autorowi wydać. Edward Hanke po wojnie, w 1958 roku odtworzył oryginał swojej książki z 1939 roku w postaci maszynopisu. Udało mi się dotrzeć do niego, bowiem znajduje się on między innymi w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu[2]. To dzięki niemu mogłem szerzej zapoznać się z dziejami 1 Pułku Strzelców Bytomskich, a także odtworzyć wiele wydarzeń z historii bytomskiego pułku, których nie udało mi się znaleźć w dostępnych publikacjach i materiałach. Wgłębiając się w historię pułku zacząłem również odnajdywać kolejne publikacje, które zawierały w sobie fakty mające istotny wpływ na wydarzenia na froncie wschodnim, gdzie żołnierze Pułku Bytomskiego przelewali krew za wolną Polskę. Wśród nich znajdują się publikacje pisane przez uczestników wydarzeń w 1920 roku, a należą do nich wspomnienia Władysława Sikorskiego[3], Stanisława Szeptyckiego[4], Józefa Piłsudskiego[5], Franciszka Latinika[6],, Lucjana Żeligowskiego[7] oraz Edgara Vincenta d'Abernona[8]. Cennymi źródłami, które wykorzystane zostały szerzej w pracy są relacje i wspomnienia byłych żołnierzy Pułku Bytomskiego, w tym między innymi: Mariana Głuta[9], Zbigniewa Obrzuda i Jarosława Głowackiego[10], Bernarda Drzyzgi[11] oraz Augustyna Pytlocha[12]. Zawarty w tych publikacjach materiał odnosi się nie tylko do wydarzeń z wojny polsko-bolszewickiej, ale także uzupełnia wiele informacji z okresu międzywojennego oraz 1939 roku, a więc końcowej daty istnienia pułku, który został po klęsce wrześniowej rozwiązany.
Warto również dodać, że wiele cennych informacji dotyczących losów 1 Pułku Strzelców Bytomskich uzyskałem dzięki pracom współczesnych historyków i pisarzy zajmującym się tematyką wojskowo-militarną. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują publikacje: Janusza Odziemkowskiego[13], Marka Tarczyńskiego[14], Lecha Wyszczelskiego[15], Wojciecha Mosia[16], Grzegorza Łukomskiego[17], Antoniego Czubińskiego[18] oraz Krzysztofa Klimaszewskiego i Mirosława Pakuły[19].
W książce wykorzystane zostały także artykuły pochodzące ze zwartych opracowań, jak również czasopism naukowych i popularnonaukowych oraz wycinki prasowe, w których pojawiały się informacje dotyczące Pułku Bytomskiego. Na dokładne odtworzenie losów pułku, znaczący wpływ miało również porównanie dwóch kluczowych źródeł - "Historii Bytomskiego Pułku" Edwarda Hankego oraz "Zarysu historii wojennej pułków polskich 1918 - 1920. 75 pułk piechoty" Mariana Głuta. Autorzy tych prac byli oficerami 1 Pułku Strzelców Bytomskich. Podporucznik Edward Hanke pełnił funkcję lekarza pułkowego do czerwca 1920 roku, a później brał udział w przygotowaniach do plebiscytu na Górnym Śląsku, zaś w czasie III powstania śląskiego pełnił funkcję adiutanta szefa sanitarnego na terenie Gliwic i Sośnicy. Z kolei Marian Głut przydzielony najpierw jako podporucznik w czasie bitwy warszawskiej, w trakcie pełnienia służby w Pułku Bytomskim został awansowany do stopnia kapitana. Podczas służby w 75 pułku piechoty napisał w 1929 roku swoje wspomnienia z pobytu w nim, poszerzając je o historię pułku od momentu jego powstania.
Na co warto zwrócić uwagę, to fakt, że oba przytoczone źródła zawierają jednak spore rozbieżności. Dotyczą one przede wszystkim stanu liczebnego i bojowego 167 pułku piechoty, który porównywany jest w niniejszej publikacji. Odnosząc się do tych rozbieżności należy podkreślić, że Edward Hanke został oddelegowany z frontu wschodniego 20 czerwca 1920 roku, zaś kapitan Marian Głut przydzielony do 167 pp, jako adiutant podpułkownika Władysława Langnera przed rozpoczęciem bitwy warszawskiej w sierpniu 1920 roku. Różnice w stanach liczebnych i bojowych 167 pp wynikają więc przede wszystkim z faktu, że obydwaj oficerowie posługiwali się różnymi danymi opisując dzieje Pułku Bytomskiego. Marian Głut swoją książkę pisał w 1929 roku, zaś Edward Hanke w 1939 roku i odtworzył w 1958 roku, prawdopodobnie nie konfrontując swoich danych z materiałem, jaki posiadał Marian Głut, gdyż Hanke w swojej pracy nie powołuje się na dane zawarte w publikacji Mariana Głuta z 1929 roku. Ponadto różnice zawarte w obydwu książkach mogły wynikać również z powodu utraty w czasie walk nad Autą i Filipowem kancelarii IV batalionu i listy szeregowych 16 kompanii 167 pułku piechoty.
Warto również podkreślić fakt dotyczący okresu, w którym powstały publikacje Mariana Głuta i Edwarda Hankego. Publikacja Głuta została wydana w 1929 roku, a więc w okresie istnienia II Rzeczypospolitej, zaś praca Edwarda Hankego mimo że została ukończona w 1958 roku, ze względu na panujący w Polsce ustrój komunistyczny została wydana w okrojonej formie dopiero w 1968 roku. Praca Hankego nie zawierała, w przeciwieństwie do książki Mariana Głuta, niewygodnych dla władzy komunistycznej faktów dotyczących wolny polsko - bolszewickiej w 1920 roku. Dlatego też porównanie publikacji Mariana Głuta i Edwarda Hankego i wskazanie istniejących w nich rozbieżności było konieczne, aby czytelnik mógł w pełni poznać dzieje 1 Pułku Strzelców Bytomskich.
Tworząc niniejszą książkę starałem się dotrzeć do wszystkich możliwych źródeł, publikacji książkowych oraz innych materiałów związanych z historią Pułku Bytomskiego. Dołączona na końcu książki bibliografia pozwoli również Państwu na szersze zapoznanie się z ogólnymi wydarzeniami, w których brał udział 1 Pułk Strzelców Bytomskich.
Jestem pewien, że trafiająca do Państwa rąk publikacja, przyczyni się nie tylko do poznania dziejów 1 Pułku Strzelców Bytomskich, a zwłaszcza jego heroicznych dokonań na froncie wojny polsko-bolszewickiej, ale również będzie cennym źródłem informacji o historii Bytomia i wywodzących się stąd żołnierzach, którzy przelewali krew walcząc zarówno o zachodnie, jak i wschodnie granice odradzającej się Rzeczpospolitej.
W tym miejscu pragnę podziękować dyrekcji i pracownikom Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu i Muzeum w Chorzowie za udostępnienie archiwalnych publikacji książkowych oraz zdjęć związanych z 1 Pułkiem Strzelców Bytomskich. Dzięki tym publikacjom było możliwe odtworzenie ważnych wydarzeń z dziejów pułku, a zwłaszcza tych dotyczących udziału "Bytomiaków" w wojnie polsko - bolszewickiej w 1920 roku. Z kolei zdjęcia umieszczone w niniejszej publikacji są żywą historią Pułku Bytomskiego, który w okresie międzywojennym był nie tylko chlubą śląskiej ziemi, ale kontynuował tradycje żołnierzy, którzy poświęcili życie w walce o wolną Polskę i polski Śląsk.
Szczególnie chciałbym jednak podziękować mojej żonie Dorocie za wsparcie, jakie okazała mi podczas pisania książki, a szczególnie przy korekcie tekstu publikacji, którą oddaje w Państwa ręce.
Tomasz Sanecki
Bytom, 1 grudnia 2017 roku
[1] T. Sanecki, Pułk Strzelców Bytomskich w wojnie 1920 roku, [w:] Miesięcznik Społeczno - Kulturalny "Śląsk", Nr 8 /142/, Rok XIII, Sierpień 2007, s. 49.
[2] J. Wyględa, Plebiscyt i powstania śląskie, Opole 1966, s. 46.
[3] E. Hanke, Trudy i oczekiwania. Wspomnienia lekarza, Warszawa 1965, s. 93-94.
[4] Jedną z pierwszym siedzib 1. Pułku Strzelców Bytomskich były koszary "Zawady" w Częstochowie - obecnie siedziba Politechniki Częstochowskiej.
[5] L. Wyszczelski, Geneza 75 pułku piechoty i udział Górnoślązaków w walkach o granice odrodzonej Polski 1918 - 1920, Zeszyty Chorzowie, pod red. Zbigniewa Kapały, t. 10, Chorzów 2009, s. 99.
[6] M. Głut, op. cit., s. 6-7.
[7] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 13.
[8] E. Hanke, 1 Pułk Strzelców Bytomskich..., s. 36.
[9] Z. Obrzud, Zarys historyczny dziejów 75 pułku piechoty, [w:] Piętnastolecie 75 pułku piechoty 1919-1934. Jednodniówka, pod red. Z. Obrzuda, Królewska Huta 1934, s. 12.
[10] A. Pytloch, op. cit., s. 88.
[11] Wg Augustyna Pytlocha.
[12] A. Pytloch, op. cit, s. 88.
[13] M. Głut, op. cit., s. 7.
[14] E. Hanke, Trudy i oczekiwania..., s. 94.
[15] B. Polak, W sprawie roli poznańskiego ośrodka decyzyjnego w tworzeniu śląskich formacji niejawnych i regularnych oraz udziału kadry dowódczej z Wielkopolski w powstaniach śląskich, [w:] Powstania śląskie i plebiscyt w procesie zrastania się Górnego Śląska z macierzą, pod red. A. Brożka, Bytom 1993, s. 261.
[16] J. Grzegorzek, Pierwsze powstanie śląskie 1919 roku w zarysie, Katowice 1935, s. 28.
[17] J. Książek, Wkład mieszkańców ziemi wieluńskiej w powstanie i rozwój 27 Pułku Piechoty w Częstochowie, [w:] Rocznik Wieluński 8, Wieluń 2008, s. 92-94.
[18] M. Głut, op. cit., s. 8-9.
[19] M. Waliński, Pierwszy pułk strzelców bytomskich a powstania śląskie, "Gwarek", nr 36, 1969, s. 2.
[20] E. Długajczyk, Wywiad polski na Górnym Śląsku 1919-1922, Katowice 2001, s. 166-167.
[21] W. Moś, op. cit.., s. 35.
[22] P. Marchewa, Edward Hanke - lekarz medycyny, powstaniec śląski i wielkopolski, Ziemia Śląska, pod red. L. Szarańca, Katowice 2005, s. 269.
[23] Wojsko wielkopolskie 1919 roku, cz. 1, Rozwój organizacyjny i zjednoczenia z Wojskiem Polskim /marzec-listopad 1919 roku/, Wybór dokumentów wojskowych, oprac. B. Polak, Koszalin 1985, s. 32.
[24] M. Głut, op. cit., s. 9-10.
[25] L. Wyszczelski, Geneza 75 pułku piechoty i udział Górnoślązaków w walkach o granice odrodzonej Polski 1918 - 1920 [w:] Zeszyty Chorzowskie, tom X, pod red. Z. Kapały, Chorzów 2009, s. 105.
[26] Major Roman Witorzeniec został przeniesiony 12 marca 1920 roku.
[27] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 87-88.
[28] L. Wyszczelski, Kijów 1920, Warszawa 1999, s. 107.
[29] S. Sierpowski, Między wojnami 1919-1939, cz.1 (1919-1929), Poznań 1998, s. 130.
[30] J. Kirszak, Generał Kazimierz Sosnkowski 1885 - 1969, Warszawa 2012, s. 21.
[31] G. Łukomski, B. Polak, W obronie Wilna, Grodna i Mińska 1918-1920, Koszalin-Warszawa 1994, s. 208.
[32] J. Kirszak, op. cit., s. 21.
[33] L. Wyszczelski, Generał Kazimierz Sosnkowski, Warszawa 2010, s. 70-71.
[34] L. Wyszczelski, Generał Kazimierz Sosnkowski..., s. 70.
[35] M. Głut, op. cit., s. 10.
[1] Z. Obrzud, op. cit., s. 12.
[2] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 92.
[3] M. Głut, op. cit., s. 10.
[4] G. Łukomski, op. cit., s. 100.
[5] L. Wyszczelski, Kijów 1920..., s. 181.
[6] J. Kirszak, Armia Rezerwowa Gen, Kazimierza Sosnkowskiego w roku 1920, Warszawa 2013, s. 61.
[7] J. Odziemkowski, Leksykon wojny polsko-bolszewickiej 1919-1920..., s. 17.
[8] M. Głut, op. cit., s. 12.
[9] L. Wyszczelski, Wojna o Kresy Wschodzie 1918 - 1921, Warszawa 2011, s. 203.
[10] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 98.
[11] M. Głut, op. cit., s. 12-13.
[12] T. Sanecki, Dzieje I Pułku Strzelców Bytomskich ze szczególnym uwzględnieniem jego udziału w wojnie polsko - bolszewickiej w 1920 roku, Katowice 2007, s. 16.
[13] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 97-98.
[14] J. Odziemkowski, Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919-1920, Warszawa 2010, s. 574.
[15] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 98.
[16] M. Głut, op. cit., s. 13.
[17] Z. Obrzud, op. cit., s. 14.
[18] J. Kirszak, Armia Rezerwowa..., s. 95.
[19] Ibidem, s. 95.
[20] J. Odziemkowski, Leksykon wojny polsko-bolszewickiej..., s. 362.
[21] M. Głut, op. cit., s. 13-14.
[22] L. Wyszczelski, Generał Kazimierz Sosnkowski..., s. 73.
[23] J. Kirszak, Armia Rezerwowa..., s. 96.
[24] W. Jędrzejewicz, Rok 1920 [w:] Kazimierz Sosnkowski, Myśl - Praca - Walka, oprac. S. Babiński, Londyn 1988, s. 168.
[25] J. Odziemkowski, Leksykon wojny polsko-bolszewickiej..., s. 331.
[26] J, Kirszak, Armia Rezerwowa..., s. 115.
[27] M. Głut, op. cit., s. 14.
[28] "Górnoślązak", nr 134, 1920, s. 1.
[29] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 121.
[30] M. Tuchaczewski, Pochód za Wisłę. Wykłady wygłoszone na kursie uzupełniającym Akademii Wojskowej R.K.K.A. w Moskwie 7-10 lutego 1923 roku, przełożył A. Bogusławski, Łódź 1989, s. 166.
[31] L. Wyszczelski, Warszawa 1920..., s. 17.
[32] Dzieje I Pułku Strzelców Bytomskich. W czternastą rocznicę bitwy pod Rybczanami [w:] Siedem groszy, Rok III., Nr 149, Katowice, 2 czerwca 1934 rok, s. 1.
[33] M. Głut, op. cit., s. 15.
[34] J. Piłsudski, op. cit., s. 34.
[35] B. Skaradziński, Polskie lata 1919-1920, t. 2, Warszawa 1993, s. 121.
[36] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 122.
[37] T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, Generałowie Polski niepodległej, wyd. 2, Warszawa 1991, s. 46.
[38] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 124.
[39] B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg. Poznań 2014, s. 728.
[40] J. Odziemkowski, Leksykon wojny polsko-bolszewickiej..., s. 21.
[41] R. Umiastowski, Geografia wojenna Rzeczypospolitej Polskiej i ziem ościennych, Warszawa 1924, s. 114.
[42] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 124.
[43] E. Hanke, Trudy i Oczekiwania..., s. 107.
[44] J. Kirszak, Armia Rezerwowa..., s. 192.
[45] Z. Obrzud, op. cit., s. 31.
[46] A. Wojtaszek, Generał broni Stanisław Szeptycki (1867-1950), Szczecin 2000, s. 118.
[47] W. Jędrzejewicz, op. cit., s. 169.
[48] K. Sosnkowski, Myśl - Praca - Walka, oprac. Stanisław Babiński, Londyn 1988, s. 50.
[49] M. Pestkowska, Kazimierz Sosnkowski, Wrocław-Warszawa-Kraków 1995, s. 48.
[50] K. Sosnkowski, op. cit., s. 53.
[51] R. Kupiecki, K. Szczepanik, Polityka zagraniczna Polski 1918-1994, Warszawa 1995, s. 22-23.
[52] L. Wyszczelski, Warszawa 1920..., s. 20-22.
[53] Z. G. Kowalski, Granica ryska, [w:] Traktat ryski 1921 roku po 75 latach, pod red. Mieczysława Wojciechowskiego, Toruń 1998, s. 133.
[54] J. Kirszak, Armia Rezerwowa..., s,. 237.
[55] G. Łukomski, B. Polak, W obronie Wilna, Grodna i Mińska 1918-1920..., s. 214.
[56] M. Głut, op. cit., s. 16.
[57] Z. Obrzud, op. cit., s. 15.
[58] M. Głut, op. cit., s. 16-17.
[59] P. Marchewa, op. cit., s. 274.
[60] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 148.
[61] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 127.
[62] E. Hanke, 1 Pułk Strzelców Bytomskich ..., s. 36-37.
[63] Śląski słownik biograficzny, pod red. J. Kantyki, W. Zielińskiego, t. 3, Katowice1981, s. 20-21.
[64] K. Szczygieł, Bunt III Batalionu, "Życie Bytomskie", nr 7, 1959, s. 2.
[65] Porucznik Augustyn Bańczyk został w lipcu 1920 roku odesłany na Górny Śląsk do akcji plebiscytowej.
[66] K. Szczygieł, Bunt III Batalionu, "Życie Bytomskie", nr 8, 1959, s. 2-3.
[67] R. Leszczyński, Do Bytomskich Strzelców, "Goniec Górnośląski", nr 8, 1969, s. 3.
[68] B. Skaradziński, op. cit., s. 134.
[69] A. Wojtaszek, op. cit., s. 122.
[70] M. Głut, op. cit., s. 18.
[71] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 160-161.
[72] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 161.
[73] M. Gędek, Wojny polsko-rosyjskie od XVIII do XX wieku. Historia, mapy, fakty i tajemnice, Warszawa 2016, s. 169.
[74] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 161.
[75] T. Sanecki, Dzieje I Pułku Strzelców Bytomskich ze szczególnym uwzględnieniem jego udziału w wojnie polsko - bolszewickiej w 1920 roku..., s. 51.
[76] R. Kupiecki, K. Szczepanik, op. cit., s. 22-23.
[77] B. Skaradziński, Sąd Boży, Warszawa 2001, s. 141.
[1] L. Wyszczelski, Bitwa na przedpolach Warszawy, Warszawa 2000, s. 43.
[2] H. Dominiczak, Granica wschodnia Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919 - 1939, Warszawa 1992, s. 53-54.
[3] L. Wyszczelski, Warszawa 1920..., s. 21.
[4] M. Tuchaczewski, op. cit., s. 168.
[5] L. Wyszczelski, Wojsko polskie w latach 1918 - 1921, Warszawa 2006, s. 362.
[6] J. Odziemkowski, Bitwa nad Autą 4 - 6 lipca 1920 roku, [w:] Przegląd Historyczno - Wojskowy 14 (65) z 2013 roku, s. 61.
[7] L. Wyszczelski, Warszawa 1920..., s. 23.
[8] G. Łukomski, Walka Rzeczypospolitej o kresy północno-wschodnie 1918-1920..., s. 101.
[9] L. Żeligowski, op. cit., s. 25.
[10] M. Gędek, op. cit., s. 168.
[11] S. Szeptycki, op. cit., s. 54-55.
[12] J. Odziemkowski, Leksykon wojny polsko-bolszewickiej..., s. 123.
[13] M. Głut, op. cit., s. 19.
[14] J. Odziemkowski, Bitwa nad Autą 4 - 6 lipca 1920 roku..., s. 69.
[15] M. Głut, op. cit., s. 19.
[16] Z. Obrzud, op. cit., s. 17.
[17] Za bohaterską postawę na polu walki podchorąży Obidowicz po powrocie z niewoli sowieckiej w 1921 roku otrzymał w dowód uznania krzyż Virtuti Militari V Klasy.
[18] M. Głut, op. cit., s. 19-20.
[19] J. Odziemkowski, Leksykon bitew polskich 1914 - 1921, Pruszków 1998, s. 51.
[20] Z. Obrzud, op. cit., s. 17-18.
[21] L. Żeligowski, op. cit., s. 31.
[22] B. Skaradziński, op. cit., s. 120.
[23] A. Czubiński, Walka Józefa Piłsudskiego o nowy kształt polityczny Europy Środkowo-Wschodniej w latach 1918-1921, Toruń 2002, s. 240.
[24] J. Odziemkowski, Leksykon bitew polskich 1914 - 1921..., s. 52.
[25] A. Wojtaszek, op. cit., s. 129.
[26] Lech Wyszczelski, Bitwa na przedpolach Warszawy..., op. cit, s. 44.
[27] P. Łossowski, Wydarzenia militarne i polityczne wojny 1920 roku na ziemiach północno-wschodnich, [w:] Wojna polsko-sowiecka 1920 roku. Przebieg walk i tło międzynarodowe. Materiały Sesji Naukowej w Instytucie Historii PAN 1-2 październik 1990, pod red. A. Koryna, Warszawa 1991, s. 45.
[28] M. Głut, op. cit., s. 20.
[29] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 175.
[30] M. Głut, op. cit., s. 20.
[31] J. Odziemkowski, Leksykon wojny polsko-bolszewickiej..., s. 435-436.
[32] M. Gędek, op. cit., s. 169.
[33] L. Wyszczelski, Warszawa 1920..., s. 28.
[34] S. Szeptycki, op. cit., s. 55-56.
[35] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 161.
[36] M. Głut, op. cit., s. 20.
[37] J. Odziemkowski, Leksykon wojny polsko-bolszewickiej..., s. 435-436.
[38] M. Gędek, op. cit., s. 184.
[39] J. Piłsudski, Rok 1920..., s. 60.
[40] J. Dąbrowski, Bój Odwrotowy nad Niemnem i Rosią I Dywizji Litewsko-Białoruskiej (21-25 VII 1920 roku), Warszawa 1933, s. 173-174.
[41] M. Głut, op. cit., s. 21.
[1] P. Łossowski, op. cit., s. 46-47.
[2] L. Wyszczelski, Warszawa 1920..., s. 104.
[3] M. Gędek, op. cit., s. 190-191.
[4] F. Latinik, op. cit., s. 33.
[5] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 195.
[6] L. Wyszczelski, Wojna polsko - rosyjska 1919 - 1920, tom 2, Warszawa 2010, s. 74.
[7] M. Głut, op. cit., s. 21-22.
[8] J. Odziemkowski, Bitwa warszawska 1920 roku, Warszawa 1920, s. 30.
[9] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 200-201.
[10] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 201.
[11] M. Głut, op. cit., s. 22.
[12] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 201.
[13] L. Wyszczelski, Warszawa 1920..., s. 110.
[14] W. Sikorski, op. cit., s. 41-42.
[15] A. Borkiewicz, Zarys planu manewru frontu środkowego w operacji warszawskiej, Warszawa 1935, s. 1-2.
[16] L. Wyszczelski, Warszawa 1920..., s. 111.
[17] W. Sikorski, op. cit., s. 51.
[18] Wojna polsko-sowiecka 1920 roku. Przebieg walk i tło międzynarodowe. Materiały Sesji Naukowej w Instytucie Historii PAN 1-2 październik 1990, pod red. A. Koryna, Warszawa 1991, s. 201.
[19] Zwycięstwo 1920. Warszawa wobec agresji bolszewickiej, pod red. Mariana Marka Drozdowskiego, Paryż 1990, s. 329.
[20] W. Sikorski, op. cit., s. 51.
[21] L. Wyszczelski, Operacja warszawska - sierpień 1920, Warszawa 2005, s. 264.
[22] J. Strychalski, Wojskowe gubernatorstwo Warszawy 29.7.-23.9. 1920 roku, Wojskowy Przegląd Historyczny, r. XL, nr 3-4, Warszawa 1995, s. 12.
[23] L. Wyszczelski, Warszawa 1920..., s. 134.
[24] L. Wyszczelski, Warszawa 1920..., s. 138-139.
[25] M. Gajewski, Huzarzy śmierci wojny 1920 roku, Białystok 1999, s. 17.
[26] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 207.
[27] M. Głut, op. cit., s. 22.
[28] J. Odziemkowski, 15 wiorst od Warszawy - Radzymin 1920, Warszawa 1990, s. 11.
[29] E. Vincent D'Abernon, op. cit., s. 13-14.
[30] L. Żeligowski, op. cit., s. 95.
[31] J. Odziemkowski, Leksykon wojny polsko-bolszewickiej..., s. 338-339.
[32] Ibidem, s. 425.
[33] K. Klimaszewski, M. Pakuła, op. cit., s. 338.
[34] Bitwa Warszawska 13 - 28 VIII 1920. Dokumenty operacyjne, cz. I (13-17 VIII)..., s. 357.
[35] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 221.
[36] J. Szczepański, Wojna 1920 roku na Mazowszu i Podlasiu, Warszawa-Pułtusk 1995, s. 277.
[37] Ibidem, s. 278.
[38] K. Jacynik, Wspomnienia z udziału w obronie przyczółka mostowego pod Radzyminem 11-17.08.1920 roku, Wojskowy Przegląd Historyczny, nr 3-4, Warszawa 1991, s. 129
[39] W. Sikorski, op. cit., s. 170.
[40] L. Wyszczelski, Operacja Niemeńska 1920, warszawa 2003, s. 17.
[41] M. Gajewski, op. cit., s. 30.
[42] M. Głut, op. cit., s. 25.
[43] Bitwa Warszawska 13 - 28 VIII 1920. Dokumenty operacyjne, cz. I (13-17 VIII)..., s. 434.
[44] Ibidem, s. 456.
[45] J. Szczepański, Wojna 1920 roku na Mazowszu i Podlasiu..., s. 280.
[46] J. Szczepański, Społeczeństwo polskie w walce z najazdem bolszewickim 1920 roku, Warszawa-Pułtusk 2000, s. 380.
[47] Ibidem, s. 380.
[48] M. Głut, op. cit., s. 26.
[49] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 231.
[50] A. Czubiński, Walka o granice wschodnie Polskie w latach 1918-1921..., s. 226.
[51] W. Sikorski, op. cit., s. 196-197.
[52] Ibidem, s. 199.
[53] L. Wyszczelski, op. cit., s. 255.
[54] M. Głut, op. cit., s. 27.
[55] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 179.
[56] Bitwa Warszawska 13 - 28 VIII 1920. Dokumenty operacyjne, cz. II (17-28 VIII)..., s. 654.
[57] L. Wyszczelski, op. cit., s. 286-287.
[58] M. Głut, op. cit., s. 28.
[59] Z. Obrzud, op. cit., s. 18.
[60] J. Nawrocki, Mała wielka szarża, Polska zbrojna, Nr 8 (844) Sierpień 2016, s. 97.
[61] M. Gędek, op. cit., s. 224.
[62] M. Głut, op. cit., s. 28.
[63] W. Moś, op. cit., s. 36.
[64] Bitwa Warszawska 13 - 28 VIII 1920. Dokumenty operacyjne, cz. II (17-28 VIII)..., s. 692.
[65] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 240.
[66] H. Batowski, Miedzy dwiema wojnami 1919-1939. Zarys historii dyplomatycznej, Kraków 2001, s. 57.
[67] T. Kmiecik, Traktat ryski i jego konsekwencje 1919 - 1923, Studia z dziejów wojskowości, t. III, Białystok 2014, s. 231.
[68] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 242.
[69] E. Hanke, Trudy i oczekiwania..., s. 111-112.
[1] M. Wrzosek, Powstania śląskie 1919-1921. Zarys działań bojowych, Warszawa 1971, s. 131.
[2] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 244-245.
[3] K. Miroszewski, III powstanie śląskie, [w:] Materiały z sesji naukowej w Czarnym Lesie pod Woźnikami z okazji 90 rocznicy wybuchu III powstania śląskiego, Woźniki 2011, s. 25.
[4] B. Giedrojć, Czas plebiscytu na Górnym Śląsku - obraz Polaka i Niemca w drukach propagandowych ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Opolu, materiały z konferencji "Slezsko v proměnách času - Śląsk przez wieki" w Ołumuńcu, Ołomuniec 2011, s. 6.
[5] D. Nawrot, Szli ze wsparciem dla powstańczej sprawy. Powstańcze związki śląsko - zagłębiowskie w XIX i na początku XX wieku, [w:] "Powstaniec" - 95. rocznica wybuchu III powstania śląskiego, materiały Instytutu Pamięci Narodowej, dodatek do Polski Dziennik Zachodni, 2 maja 2016 r., s. 2-3.
[6] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 248.
[7] W. Ryżewski, Trzecie powstanie śląskie, [w:] W pięćdziesiątą rocznicę powstań śląskich i plebiscytu, pod red. H. Rechowicza, Katowice 1970, s. 161-162.
[8] E. Hanke, 1 Pułk Strzelców Bytomskich... s. 29.
[9] Wg danych Edwarda Hanke.
[10] T. Sanecki, Dzieje I Pułku Strzelców Bytomskich ze szczególnym uwzględnieniem jego udziału w wojnie polsko - bolszewickiej w 1920 roku..., s. 71.
[11] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 248-249.
[1] W. Moś, op. cit., s. 37.
[2] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 251.
[3] W. Moś, op. cit., s. 52.
[4] W. Moś, 75 pułk piechoty- zarys dziejów, [w:] Jednodniówka - Gazeta Chorzowska, Chorzów, 5 września 2014, s. 2.
[5] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 267.
[6] L. Wyszczelski, Geneza 75 pułku piechoty i udział Górnoślązaków w walkach o granice odrodzonej Polski 1918 - 1920..., s. 103.
[7] Wojciech Moś, 75 pułk piechoty- zarys dziejów..., s. 2.
[8] E. Hanke, Trudy i oczekiwania..., s. 148.
[9] E. Długajczyk, Podział Górnego Śląska w 1922 roku, wyd. 2, Katowice 2002, s. 14.
[10] Z. Kapała, Wkroczenie wojsk polskich do Chorzowa w 1922, [w:] Materiały z sesji naukowej zorganizowanej 22 czerwca 2002 r. w 80. rocznicę przejęcia części Górnego Śląska przez Polskę, pod red. Zbigniewa Kapały, Chorzów 2002, s. 44.
[11] W. Moś, Wojsko Polskie i organizacje paramilitarne na Śląsku w latach 1922 - 1939..., s. 37.
[12] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 260.
[13] Z. Obrzud, op. cit., s. 9.
[14] W. Moś, Wojsko Polskie i organizacje paramilitarne na Śląsku w latach 1922 - 1939..., s. 46.
[15] 75 pułk piechoty z Chorzowa, [w:] Fundacja im. Grupy Operacyjnej "Śląsk" 1939, źródło http://www.goslask.pl/75-pulk-piechoty-z-chorzowa,1,41
[16] Obszar Warowny "Śląsk" - założenie obronne, [w:] Wirtualne Muzeum Śląskiego Września, źródło: http://www.muzeum-slask1939.pl/content/5
[17] 75 pułk piechoty z Chorzowa, [w:] Fundacja im. Grupy Operacyjnej "Śląsk" 1939...
[18] B. Drzyzga, op. cit., s. 17.
[19] Ibidem, s. 17.
[20] 75 pułk piechoty z Chorzowa, [w:] Fundacja im. Grupy Operacyjnej "Śląsk" 1939...
[1] W. Moś, Wojsko Polskie i organizacje paramilitarne na Śląsku w latach 1922 - 1939..., s. 63.
[2] Stowarzyszenia kombatanckie i paramilitarne w sprawozdaniach sytuacyjnych Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego, nr 1, 569, s. 115.
[3] Ibidem, s. 120.
[4] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 265.
[5] Stowarzyszenia kombatanckie i paramilitarne..., nr 4, 569, s. 132.
[6] P. Marchewa, op. cit., s. 284.
[7] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 267.
[8] W. Moś, Wojsko Polskie i organizacje paramilitarne na Śląsku w latach 1922 - 1939..., s. 63.
[9] P. Marchewa, op. cit., s. 285.
[10] E. Hanke, 1 Pułku Strzelców Bytomskich..., s. 33.
[11] P. Marchewa, op. cit., s. 285.
[12] E. Hanke, 1 Pułku Strzelców Bytomskich..., s. 33.
[13] M. Walencik, Z dziejów Pomnika Poległych Żołnierzy 75 pułku piechoty, Chorzów, 2 czerwca 1934 - 2 czerwca 2000, Chorzów 2005, s. 10.
[14] Uchwała Rady Miejskiej w Chorzowie, Nr X/118/99 z 27 maja 1999 r.
[15] Pismo Stowarzyszenia Miłośników Chorzowa im. Juliusza Ligonia z 15 stycznia 1999 r.
[16] M. Walencik, op. cit., s. 31.
[17] A. Gil, Bytomski hejnał na ogólnopolskim przeglądzie, Redakcja InSilesia.pl, 22 sierpnia 2012 r., źródło: http://insilesia.pl/aktualnosci/artykul/14950/7/Bytomski_hejnal_na_ogolnopolskim_przegladzie
[18] G. Kuźnik, Bytomski hejnał: Odezwał się do nas syn autora słów"Do bytomskich strzelców", [w:] Dziennik Zachodni, 1.11.2014 r. za Nasze Miasto Bytom - www.bytom.naszemiasto.pl.
[19] J. Eichorn, Śpiewnik Powstańczy, Katowice 1921, s. 16-17.
[20] A. Pytloch, op. cit., s. 70.
[21] W. Moś, Symbolika 75 pułku piechoty na tle niektórych zagadnień symboliki piechoty polskiej z okresu międzywojennego, "Zeszyty Chorzowskie", pod red. Zbigniew Kapała, t. 11, rok 2010, s. 212-213.
[22] Z. Sawicki, A. Wielechowski, Odznaki Wojska Polskiego 1918 - 1945, Warszawa 2007, s. 121.
[23] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 263-264.
[24] A. Jach, Ze Starego Orzegowa przez Franielowe, Fazaniec Orzegowski do Stawów Niemieckich i Fazańca Szombierskiego, Ruda Śląska 2010, s. 9.
[25] W. Moś, 75 pułk piechoty- zarys dziejów..., s. 2.
[1] Z. Kapała, 75 pułk piechoty w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 roku, [w:] Chorzowianie w II wojnie światowej, pod red. Zbigniewa Kapały, Chorzów, 1996, s. 13.
[2] 75 pułk piechoty z Chorzowa, [w:] Fundacja im. Grupy Operacyjnej "Śląsk" 1939, źródło http://www.goslask.pl/75-pulk-piechoty-z-chorzowa,1,41
[3] Z. Kapała, 75 pułk piechoty w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 roku..., s. 19.
[4] W. Moś, 75 pułku piechoty - zarys dziejów...., s. 2.
[5] A. Zawilski, Bitwy polskiego września, t. 2, Warszawa 1972, s. 148.
[6] J. Przemsza Zieliński, Księga wrześniowej chwały pułków śląskich, tom I, Warszawa 1989, s. 207.
[7] Ibidem, 208-209.
[8] Z. Kapała, 75 pułk piechoty w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 roku..., s. 33.
[9] Cz. Grzelczak, H. Stańczyk, Kampania polska 1939 roku. Początek II wojny światowej, Warszawa 2008, s. 386.
[10] T. Sanecki, Dzieje I Pułku Strzelców Bytomskich ze szczególnym uwzględnieniem jego udziału w wojnie polsko - bolszewickiej w 1920 roku..., s. 53.
[11] B. Drzyzga, op. cit., s. 249-250.
[12] J. Przemsza Zieliński, op. cit., s. 212-215.
[1] B. Polak, W sprawie roli poznańskiego ośrodka decyzyjnego w tworzeniu śląskich formacji niejawnych i regularnych oraz udziału kadry dowódczej z Wielkopolski w powstaniach śląskich...,s. 261.
[2] Śląski słownik biograficzny, pod red. Jana Kantyki i Władysława Zielińskiego, t. 3, Katowice 1981, s. 20-21.
[3] E. Hanke, 1 Pułk Strzelców Bytomskich - Wspomnienia i dokumenty..., s. 36-37.
[4] K. Szczygieł, Bunt III Batalionu, "Życie Bytomskie", nr 7, 1959, s. 2.
[5] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 267-268.
[6] K. Szczygieł, Bunt III Batalionu, "Życie Bytomskie", nr 8, 1959, s. 2.
[7] Śląski słownik biograficzny, op. cit., s. 40-41.
[8] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 97-98.
[9] Śląski słownik biograficzny, op. cit., s. 40-41.
[10] T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, op. cit., s. 79.
[11] Śląski słownik biograficzny, op. cit., s. 42.
[12] T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, op. cit., s. 79.
[13] J. Kierat, Zasłużył się ziemi śląskiej jako lekarz i patriota, "Goniec Górnośląski", nr 41, Katowice 1976, s. 3.
[14] E. Wichura-Zajdel, Edward Hanke - lekarz i społecznik, Kwartalnik opolski, R. 10, Opole 1964, s. 75-76.
[15] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 144-145.
[16] P. Marchewa, op. cit., s. 270-274.
[17] J. Kierat, op. cit., s. 3.
[18] P. Marchewa, op. cit., s. 283-284,
[19] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 265.
[20] E. Hanke, Trudy i oczekiwania..., s. 185.
[21] K. Strzałkowska, LXX-lecie, Śląska Izba Lekarska, nr 9 (177), wrzesień 2005, s. 24.
[22] Edward Hanke, 1 Pułk Strzelców Bytomskich - Wspomnienia i dokumenty, Katowice 1968.
[23] J. Kierat, op. cit., s. 3.
[24] P. Marchewa, op. cit., s. 286-287.
[25] Chorzowskie Centrum Pediatrii i Onkologii im. dra Edwarda Hankego, źródło: www.chcpio.pl
[26] Z. Mierzwiński, Generałowie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1990, s. 159-160.
[27] T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, op. cit., s. 46.
[28] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 124.
[29] Z. Mierzwiński, op. cit., s. 159-160.
[30] M. Gędek, op. cit., s. 268.
[31] P. Stawecki, Generałowie polscy. Zarys portretu zbiorowego 1776 - 1945, Warszawa 2010, s. 115-116.
[32] T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, op. cit., s. 46.
[33] P. Stawecki, Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918-1939, Warszawa 1994, s. 192.
[34] P. Stawecki, op. cit., s. 312.
[35] A. Chwalba, Historia Polski 1795-1918, wyd. 2, s. 529.
[36] W. Suleja, Józef Piłsudski, wyd. 2, Wrocław-Warszawa-Kraków 2004, s. 97.
[37] J. Odziemkowski, Leksykon wojny polsko-bolszewickiej..., s. 390.
[38] W. Jędrzejewicz, op. cit., s. 168.
[39] M. Pestkowska, op. cit., s. 48.
[40] W. Suleja, op. cit., s. 288.
[41] P. Stawecki, op. cit., s. 313-314.
[42] J. Odziemkowski, Leksykon wojny polsko-bolszewickiej..., s. 390-391.
[43] T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, op. cit., s. 26.
[44] P. Stawecki, op. cit., s. 314.
[45] Informacja wg maszynopisu Edwarda Hanke i relacji Augustyna Pytlocha.
[46] M. Głut, op. cit., s. 13-14.
[47] J. Głowacki, Z opowiadań żołnierskich. Wspomnienia z wojny, [w:] Piętnastolecie 75 pułku piechoty 1919-1934. Jednodniówka, pod red. Z. Obrzuda, Królewska Huta 1934, s. 27-28.
[48] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 265.
[49] T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, op. cit., s. 183.
[50] E. Hanke, Historia Bytomskiego Pułku..., s. 13.
[51] J. Odziemkowski, Leksykon wojny polsko-bolszewickiej..., s. 459-460.
[52] T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, op. cit., s. 183.
[53] Ł. Komorowski, Kazimierz Zenkteller (1884 - 1955) delegat na Polski Sejm Dzielnicowy, Słownik Delegatów Polskiego Sejmu Dzielnicowego, [w:] Przegląd Wielkopolski nr 3, Rok 2013, s. 56.
[54] Pułkownik Kazimierz Zenkteler [w:] Towarzystwo Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918 - 1919 Powiatu Wolsztyńskiego - http://www.powiatwolsztyn.pl za Z. Kościański, Słownik biograficzny powstańców wielkopolskich, Poznań 2002.
[55] Pułkownik Kazimierz Zenkteler 1884 - 1955, źródło: www.powiatwolsztyn.pl
[56] M. Głut, op. cit., s. 9-10.
[57] J. Kirszak, Armia Rezerwowa... s. 61.
[58] W. Moś, Wojsko Polskie i organizacje paramilitarne na Śląsku w latach 1922 - 1939..., s. 37.
[59] M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Historia Śląska, Wrocław 2002, s. 364.
[60] Ł. Komorowski, op. cit. s. 57.
[61] Kazimierz Zenkteller. Dowódca Frontu Zachodniego, źródło: www.27grudnia.pl
[62] Ł. Komorowski, op. cit. s. 57.
[63] Kazimierz Zenkteller - patron szkoły, źródło: www.gim-buk.szkolnastrona.pl
[64] 75 pułk piechoty z Chorzowa, [w:] Fundacja im. Grupy Operacyjnej "Śląsk" 1939...
[65] Wrocławski Tygodnik Katolicki, 21 stycznia 1962 r., Nr 4 (436), wycinek prasowy.
[66] Życie Bytomskie, Nr 53- 54, 24 XII 1958 - 3 I 1959, wycinek prasowy.
[67] Jan Kiepura był żołnierzem 1. Pułku Strzelców Bytomskich w stopniu plutonowego. Wstąpił do oddziału w Sosnowcu, po czym został odkomenderowany do wsi Stary Koniecpol, koło miasta Koniecpola pod Częstochową. Tam też został mianowany plutonowym. Po przeszło miesięcznym pobycie odkomenderowano go do 11. Pułku Strzelców Armii Generała Hallera - do wsi Łosień koło Ząbkowic.
