Motto

1 Motto do listu otwartego Fiodora Raskolnikowa do Stalina, 17 VIII 1939; A. Gribojedow, Mądremu biada. Komedia w czterech aktach, tłum. J. Tuwim, Wrocław 1960, akt III, scena IX, s. 101-102. ?

PrzedmowaWszyscy winni?

1 G. Büchner, Śmierć Dantona. Dramat w czterech aktach, tłum. W. Horzyca, akt II [w:] idem, Utwory zebrane, Warszawa 1956, s. 89-90 (przyp. tłum.). ?

2 Ch. de Gaulle, Pamiętniki wojenne, t. 3: Ocalenie. 1944-1946, tłum. J. Nowacki, Warszawa 1968, s. 120. Notabene, w tekście Pamiętników... nie pada nazwisko Brasillacha - de Gaulle, który zwykle zmieniał karę śmierci na dożywotnie więzienie, pisze ogólnie o "jednym tylko wypadku", w którym nie czuł się "uprawniony do aktu łaski" (przyp. tłum.). ?

3 A. Puszkin, Mozart i Salieri, tłum. A. Lewandowski, "Akant" 2018, nr 7, https://akant.org/archiwum/211-archiwum-miesiecznik-literacki-akant-2018/akant-2018-nr-7/6902-aleksander-puszkin-mozart-i-salieri [dostęp: 10 X 2025] (przyp. tłum.). ?

4 Cz. Miłosz, List do Picasso, "Preuves" 1956, nr 64; polski przekład za: "Przeszłość - Przyszłości" 1981, nr 3, s. 4 (przyp. tłum.). ?

5 F. Maclean, Diplomate et franc-tireur, tłum. A. Martinerie, Paris 1952, s. 359 (przyp. tłum.). ?

6 S. Freud, Żałoba i melancholia [w:] idem, Psychologia nieświadomości, tłum. R. Reszke, Warszawa 2009, s. 147. ?

1* Stąd alternatywna, często używana nazwa: ludobójstwo kulturowe (przyp. tłum.). ?

2* Porównywalny pod względem liczby ofiar jest handel niewolnikami i niewolnictwo, ale tych zbrodni dopuszczano się w ciągu kilku stuleci, podczas gdy zbrodnie komunistyczne popełniano przez kilka dekad i trwa to zresztą dalej. ?

3* Przypisy bibliograficzne znajdują się na s. 1109-1184. ?

4* Wyrażenie przypisywane Leninowi, opisujące ludzi Zachodu, którzy swoimi działaniami przyczyniali się do szerzenia sowieckiej propagandy. ?