Historyczne ukształtowanie kontroli administracji po roku 1946 - Marcin Bill

Po zakończeniu drugiej wojny światowej następowała na terenie Polski intensyfikacja działań pod wpływem radzieckim, czego efektem była intensyfikacja recepcji instytucji z tego kraju. Charakterystyczne dla tego okresu było tworzenie całego aparatu administracyjnego, którego celem były różne formy kontroli i nadzoru, w szczególności w kontekście poprawności politycznej. W miejsce istniejącego w okresie przedwojennym systemu administracji samorządowej wprowadzono system rad narodowych[1], zgodnie z którym każda rada narodowa niższego stopnia podlegała bezpośredniemu nadzorowi rady wyższego stopnia. Prezydium rady wyższego stopnia miało między innymi prawo do wstrzymania w ciągu 14 dni każdego uchwały, którą uznało za niecelową, lub niezgodną z zasadniczą linią działalności politycznej.[2] Z kolei dyscyplinarna władza nad organami wykonawczymi "samorządu" była realizowana przez komisję, wybieraną przez wojewódzkie rady narodowe.[3] Organy gminne były podporządkowane nie tylko hierarchicznie, ale również podlegały kontroli ze strony organów administracji rządowej. Ostateczne zmiany nastąpiły w okresie lat 1949-1950, kiedy to dokonano pełnej recepcji typowych rozwiązań charakterystycznych dla systemu radzieckiego, likwidując samorząd, oraz organy terenowe administracji rządowej i kumulując kompetencje nadzorcze i kontrole w rękach rad narodowych.[4]

Ustawa regulująca powstanie rad narodowych określiła również, iż do momentu dokonania ponownej organizacji Najwyższej Izby Kontroli, kompetencje w tym zakresie[5] mają być realizowane przez Biuro Kontroli, stanowiące element Prezydium KRN. Kontrola ta była sprawowana w zakresie rządu, ministrów, całego aparatu urzędniczego, włącznie z kontrola urzędników sądów oraz prokuratorów, zatem mimo zasady rozdzielności władzy, zasada ta nie była tutaj poszanowana. Biuro Kontroli powoływały komisje, które łączyły uczestnictwo przedstawicieli rad i inspektorów. Oczywistym było, iż do podstawowych kryteriów należało w tym wypadku wykonywanie linii politycznej. Jednak formalnie kryteria kontroli obejmowały legalność, gospodarność, jak również celowość wydatkowanych środków. Przełomowym momentem było uchwalenie Małej Konstytucji, zgodnie z której treścią określono zasady funkcjonowania NIK. Organ ten został upoważniony do kontrolowania finansowej i gospodarczej działalności władz, instytucji państwa, również na zlecenie Rady Państwa.[6] Organ ten został uprawniony do wykonywania zwierzchniego nadzoru nad terenowymi radami narodowymi, jak również do zatwierdzania dekretów z mocą ustawy udzielonych rządowi przez sejm, jak również inne.[7] Reaktywacja NIK stworzyła organ niezależny od rządu, który został de facto w sposób bezpośredni podporządkowany instytucji Rady Państwa, kontrolując władze i urzędy administracji publicznej oraz tzw. gospodarki narodowej, jak również działania organów terenowych. Kontrola ta była wykonywana w zakresie kryteriów legalności, rzetelności, gospodarności oraz celowości w zakresie działań o charakterze finansowym, gospodarczym, administracyjno-organizacyjnym, jak również w zakresie zgodności z wytycznymi polityki państwa i planami gospodarczymi.[8]

[1] Ura E., Ura E., Prawo administracyjne, LexisNexis, Warszawa 2009 r., s. 38-39.

[2] Ura E., Ura E., Prawo administracyjne, op. cit., s. 260.

[3] Ibidem, s. 261.

[4] Ochendowski E., Prawo administracyjne. Część ogólna, Dom Organizatora, Toruń 2004 r., s. 409-410.

[5] Ochendowski E., Prawo..., op. cit., s. 411.

[6] Jagielski J., Kontrola administracji publicznej, LexisNexis, Warszawa 2006 r., s. 89-91.

[7] Jagielski J., Kontrola administracji..., op. cit., s. 98 - 102.

[8] Ibidem, s. 116-120.

[9] Ibidem, s. 128-137.

[10] Ochendowski E., Prawo..., op. cit., s. 434.

[11] Ibidem, s. 435-436.