Przemysław Dakowicz (ORCID: 0000-0002-7477-2535)

Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny

Zakład Literatury Polskiej XX i XXI wieku

90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173

RECENZENCI

Joanna Goszczyńska, Libor Martinek

REDAKTOR INICJUJĄCY

Urszula Dzieciątkowska

REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ

Dorota Stępień

KOREKTA BOHEMISTYCZNA

Libor Martinek

SKŁAD I ŁAMANIE

MUNDA - Maciej Torz

KOREKTA TECHNICZNA

Elżbieta Pich

PROJEKT GRAFICZNY

Elżbieta Kiełczykowska

Na czwartej stronie okładki wykorzystano zdjęcie autorstwa Tomáša Mazala

Ilustracje zamieszczone w publikacji pochodzą z archiwów Tomáša Mazala, Hany Hamplovéj, Krystyny Kaplan i Towarzystwa Josefa Škvoreckiego w Pradze

? Copyright by Przemysław Dakowicz, Tomáš Mazal, Łódź 2026

? Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2026

https://doi.org/10.18778/8445-011-6

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.11973.25.0.K

Ark. wyd. 20,1; ark. druk. 32,875

ISBN 978-83-8445-010-9

e-ISBN 978-83-8445-011-6

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-237 Łódź, ul. J. Matejki 34A

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: [email protected]

tel. (42) 635 55 77

Słowo wstępne

Książka ta jest dzieckiem uczucia i rozsądku. Zrodziła się z długoletniego obcowania z pisarstwem Bohumila Hrabala i z historycznoliterackiej ciekawości, a może nawet - ciekawstwa. Jej przedmiotem jest ostatni etap życia i twórczości jednego z największych czeskich pisarzy, czyli lata 1989-1997. Zbliżający się wówczas do osiemdziesiątki, a następnie przekraczający granicę między ósmą a dziewiątą dekadą życia Hrabal dokonał rzeczy, wydawać by się mogło, niemożliwej - nie tylko powrócił do pracy literackiej, lecz także po raz kolejny zmienił pisarską "skórę", przedzierzgając się w uważnego obserwatora i komentatora epoki, dopuszczając do większej niż przyjęta bliskości między twórcą a publicznością, odkrywając przed czytelnikiem wiele ze swojej prywatności. Na koniec - za sprawą krótkich tekstów, które napisał w związku z wizytą w Czechach prezydenta Stanów Zjednoczonych Billa Clintona - stał się nawet, na chwilę, enfant terrible czeskiego życia publicznego.

Opowieść o późnych latach Hrabala powstawała stosunkowo długo. Zaczęło się od prowadzonej przez wiele miesięcy, wciąż rozrastającej się rozmowy z Tomášem Mazalem, jednym z najważniejszych świadków ostatniego etapu życia Bohumila Hrabala. Odpowiedzi na pierwsze pytania otrzymałem od niego w październiku 2020 roku. Dialog ten jest centralnym punktem książki. Został on przetłumaczony oraz opatrzony licznymi przypisami i komentarzami, które służą głębszemu wniknięciu w kontekst historyczny i biograficzny. Po trzech latach od jego zakończenia - w trakcie których przeprowadzałem rozmowy z innymi osobami stykającymi się z autorem Zbyt głośnej samotności - okazało się, że w kilku miejscach trzeba go uzupełnić.

Później pracowałem nad kolejnymi częściami prezentowanego tomu - kalendarium ostatniego okresu życia Hrabala, studium o jego późnych tekstach, wreszcie nad słowniczkiem ważniejszych postaci, z którymi twórca stykał się w latach 90. W zamierzeniu miały się one złożyć na portret wielowymiarowy i polifoniczny, na całość, która od początku dążyła ku temu, by stać się czymś w rodzaju monografii heterogenicznej, to znaczy: by jej poszczególne składowe nawzajem się oświetlały i uzupełniały.

Czy taki zamysł się powiódł, niech zechcą ocenić Czytelniczki i Czytelnicy.

Tomašowi Mazalowi dziękuję nie tylko za otwartość na dialog i nadzwyczajną cierpliwość, lecz także za możliwość zilustrowania tekstów niezwykłymi, pochodzącymi z jego unikatowych zbiorów, dokumentami i fotografiami, które dają możliwość zobaczenia "na własne oczy" tego, czego słowa nie potrafią oddać w pełni, są bowiem tylko słowami.

Zgodę na publikację cennych fotografii, z których część nigdy wcześniej nie była udostępniana, wyrazili Hana Hamplová, Krystyna Kaplan i Ondřej Němec, którym składam wyrazy serdecznej wdzięczności.

Przemysław Dakowicz

Wykaz skrótów

Jeśli nie zaznaczono inaczej, występujące w tekście literowe skróty tytułów odnoszą się do następujących polskich wydań dzieł Bohumila Hrabala (cyfra lub liczba po skrócie oznacza stronę, z której zaczerpnięto cytat):

AM - Aurora na mieliźnie, przeł. Maciej Falski, Świat Literacki, Izabelin 2005;

BMW - Balony mogą wzlecieć, przeł. Katarzyna Kępka-Falska i Maciej Falski, Świat Literacki, Izabelin-Warszawa [2009];

DC - Dobranocki dla Cassiusa, przeł. Andrzej Czcibor-Piotrowski, Świat Literacki, Izabelin [2004];

DH - Drybling Hidegkutiego, czyli rozmowy z Hrabalem. Rozmawia László Szigeti, przeł. Aleksander Kaczorowski, Świat Literacki, Izabelin [2002];

KBPJ - Kain, Bambino di Praga, Jarmilka, przeł. Józef Waczków, Świat Literacki, Izabelin [1998];

LK - Listy do Kwiecieńki, przeł. Andrzej Czcibor-Piotrowski, Czytelnik, Warszawa 2002;

LTSZ - Lekcje tańca dla starszych i zaawansowanych, przeł. Andrzej Czcibor-Piotrowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1990;

OAK - Obsługiwałem angielskiego króla, przeł. Jan Stachowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000;

PDL - Pieśni dziadowskie i legendy, przeł. i posłowiem opatrzył Andrzej Czcibor-Piotrowski, Czytelnik, Warszawa 2006;

PR - Piękna rupieciarnia, przeł. Aleksander Kaczorowski i Jan Stachowski, Czarne, Wołowiec 2019;

PSN - Pociągi pod specjalnym nadzorem, przeł. Andrzej Czcibor-Piotrowski, Świat Książki, Izabelin 2002;

RK - Różowy kawaler, przeł. Katarzyna Kępka, Świat Literacki, Izabelin [2005];

WD - Wesela w domu. Czytadełko dla dziewcząt, przeł. Piotr Godlewski, Czuły Barbarzyńca Press, Warszawa 2010.

9 stycznia 1989 roku Bohumil Hrabal spisał w Kersku swój testament.

W protokole sporządzonym następnie w centralnym oddziale Państwowej Izby Notarialnej przy Ovocným trhu na praskim Starym Mieście i opatrzonym numerem porządkowym 8 N 15/89 odnotowano czas oraz przebieg oficjalnych czynności urzędowych:

W Państwowej Izbie Notarialnej stawił się doktor praw Bohumil Hrabal, ur. 28.3.1914 w Brnie, wdowiec, pisarz-emeryt, zamieszkały Praga 8-Kobylisy, Košťálkova 1105/1, z prośbą, aby Państwowa Izba Notarialna przyjęła jego własnoręczny testament z dnia 9.1.1989 z suplementem z 20.1.1989. Notariusz państwowy pouczył petenta, znanego mu osobiście z imienia i nazwiska, o warunkach testamentu i o obowiązku zgłoszenia każdej zmiany adresu zamieszkania w tutejszej Państwowej Izbie Notarialnej. Petent oświadczył, że jest bezdzietny. Następnie notariusz państwowy testament przyjął na przechowanie w tutejszej Państwowej Izbie Notarialnej pod numerem 7/89 w zbiorze testamentów. Numer identyfikacyjny: 14.03.28/435. Opłata notarialna za przechowanie testamentu została uiszczona [i potwierdzona] znaczkiem skarbowym, który wkleja się na niniejszy protokół1.

Testament miał następujące brzmienie:

Ja, Bohumil Hrabal, pisarz, na wypadek mojej śmierci rozporządzam własnym majątkiem [w następujący sposób]: 1. Mój dom w Kersku, Hradištko (Kraj Środkowoczeski), nr 0274, przypadnie wraz z parcelą i całym inwentarzem p. Radkovi Eliášowi2, synowi Zdeňka Eliáša, zamieszkałemu Praga 8 [...]. 2. Moje mieszkanie spółdzielcze w Pradze 8 - Kobylisy, Košťálkova 1105 z całym wyposażeniem i innymi ruchomościami, które będą się w nim znajdować w dzień mojej śmierci, przypadnie p. doktorowi Václavovi Kadlecovi, zamieszkałemu Praga Miasto Południowe [...], przyjacielowi, który założył Towarzystwo Przyjaciół Bohumila Hrabala i jest dysponentem wszystkich moich tekstów, które pozostały. 3. Cały mój majątek (włącznie z prawami majątkowymi i prawami autorskimi) zostanie rozdzielony na trzy równe części między 1) P. Dagmar Hrabalową, moją szwagierkę, zamieszkałą w Kersku koło Hradištka, p. Sadská nr 337, 2) Czeski Związek Obrońców Przyrody 01/03 Podstawową Organizację Ochrony Obrońców Fauny na terenie stołecznego miasta Pragi 11000 Praga 1, Spálená 55, 3) Ognisko Kultury Fizycznej META Praga, Wydział Sportowców z Niepełnosprawnością, Praga 8, Kollárova 12. Testament niniejszy spisuję dobrowolnie, będąc w pełni władz umysłowych. Jestem świadom prawnych konsekwencji, które z niego wynikają3.

Niespełna cztery miesiące później - gdy dobiegło właśnie końca zaplanowane i zorganizowane przez April Gifford, trwające siedem tygodni tournée po Stanach Zjednoczonych4 - pisarz rozstrzygnął także dotychczas niezałatwioną, a może zwyczajnie przeoczoną, kwestię honorariów za obcojęzyczne wydania własnych książek. Po jego śmierci miały one przypaść Susanne Roth ze Szwajcarii, tłumaczce i popularyzatorce jego twórczości w krajach niemieckojęzycznych. Na wykonawcę tej części testamentu Hrabal wyznaczył swojego przyjaciela, prozaika Arnošta Lustiga, w którego domu w Waszyngtonie dokument został spisany.

Jak się zdaje, myśl o prawnym uporządkowaniu kwestii majątkowych zrodziła się w głowie autora Pociągów pod specjalnym nadzorem właśnie w związku z przygotowaniami do amerykańskiej podróży, najdłuższej i bodaj najbardziej stresującej w jego życiu. W roku 1989 Hrabal kończył 75 lat. Był człowiekiem samotnym - niedawno odeszli ludzie mu najbliżsi: młodszy brat Břetislav (1916-1987), żona Eliška (1926-1987) oraz najbliższy przyjaciel Karel Marysko (1915-1988). Powoli zamykał życiowe rachunki.

Czy 9 stycznia, kiedy w domku letniskowym w Kersku spisywał swoją ostatnią wolę, sam określiłby siebie jako "pisarza-emeryta"? Tak nazwano go przecież w cytowanym na początku tego rozdziału protokole notarialnym i miało to swoje życiowe uzasadnienie. Hrabal od kilku lat nie pisał. Ostatnie z jego znaczących dzieł, kolejne tomy trylogii autobiograficznej - Wesela w domu, Vita nuova, Przerwy - powstały w latach 1984-1985. Rok później na półki księgarskie trafiła niejednorodna stylistycznie i treściowo książka Życie bez smokingu, zawierająca krótsze teksty z ostatniego okresu, na czele z napisanym w roku 1983 Auteczkiem5. Na początku roku 1989 wiele wskazywało na to, że źródło inspiracji Hrabala ostatecznie przestało bić. Już po zredagowaniu testamentu doszło jednak w Pradze do wydarzeń, które skłoniły go do pisarskiej reakcji.

16 stycznia 1989 roku mijała okrągła, 20. rocznica samospalenia Jana Palacha. Dzień wcześniej, w niedzielę 15 stycznia, pięć opozycyjnych środowisk (Karta 77, Czeskie Dzieci, Pokojowy Klub Johna Lennona, Niezależne Stowarzyszenie Pokojowe oraz Towarzystwo Przyjaciół USA) zamierzało uroczyście złożyć kwiaty na praskim placu Václava. Aktorka i sygnatariuszka Karty 77 Vlasta Chramostová miała mówić o sensie ofiary Palacha. Wieść o planowanej manifestacji rozeszła się między Prażanami za sprawą Radia Wolna Europa i innych zagranicznych rozgłośni, informowały o niej także ulotki znajdowane od kilku dni w miejscach publicznych6. Organizatorzy nie spodziewali się chyba większych trudności ze strony władz - przed miesiącem, 10 grudnia 1988 roku, po raz pierwszy zezwolono przecież na publiczną demonstrację opozycji7. 15 stycznia okazało się jednak, że dostęp do górnej części placu Václava jest blokowany przez jednostki bezpieczeństwa. Służby podjęły próbę zepchnięcia gęstniejącego tłumu w stronę ulicy Na Příkopě. Funkcjonariusze w cywilu wyłapywali uczestników demonstracji - wiele osob trafiło na estebacki "dołek". Manifestanci byli bici, zatrzymywani, polewani wodą z opancerzonych wozów. Mimo to w kolejnych dniach ludzie wracali do centrum Pragi, by protestować przeciwko działaniom komunistycznych organów bezpieczeństwa. W poniedziałek za patrzenie, "jak ktoś gdzieś składa fiołki"8, aresztowany został Václav Havel; miał usłyszeć wyrok dziewięciu miesięcy więzienia. Łagodne obchodzenie się z demonstrantami w środę 18 stycznia funkcjonariusze powetowali sobie następnego dnia, kiedy najbrutalniej stłumili protesty. Do planowanej na 21 stycznia "ogólnonarodowej pielgrzymki" na cmentarz we Všetatach nie doszło - na drogach ustawiono zapory, ludzi legitymowano i odsyłano do stolicy, nekropolia została otoczona przez służby. Niespokojny czas między 15 a 21 stycznia 1989 zyskał w historiografii nazwę "tygodnia Palacha"/"palachiady". Zgodnie uznaje się go za wstęp do późniejszej o 10 miesięcy czechosłowackiej aksamitnej rewolucji.

Zarówno w niedzielę, jak i w poniedziałek Hrabal przypatrywał się konfrontacji władzy i społeczeństwa z bliska, nie został bowiem w mieszkaniu w Kobylisach, lecz, jak zwykle, wybrał się do gospody. Wiedzę o tym, czego wówczas na Starym Mieście zaznał i co widział, czerpiemy jedynie z dwóch źródeł. Pierwszym jest jego własny tekst, napisany w Kersku we wtorek 17 stycznia, a więc w środku dramatycznych wydarzeń, przed czwartkową kulminacją przemocy. To źródło niedoskonałe, bo - o czym wie każdy czytelnik jego książek - Hrabal co prawda traktuje rzeczywistość jako niezbywalny element literatury, ale jest to dlań zaledwie punkt wyjścia, materiał, który należy poddać obróbce, albowiem, jak sam wyjaśnia, "tego wszystkiego jest mi za mało, muszę to w myślach uzupełnić, dlatego że należy to do mojego zawodu, którego sobie nie wybrałem, lecz który mi został narzucony" (Zaczarowany flet, LK 13). Wydaje się jednak, że relacja zawarta w Zaczarowanym flecie trzyma się podstawowych faktów, w przeciwnym razie zniknęłaby przecież cała wartość tekstu, cały jego wymiar quasidokumen­tarny, na który mogliby się powołać ci, w których ręce tekst trafi, gdy już zostanie powielony. Drugim źródłem naszej wiedzy jest spisane kilka tygodni później wspomnienie Václava Kadleca, umieszczone przezeń w opracowaniu Lękliwy bohater Bohumil Hrabal, z którego kolejnymi częściami mogli się zapoznać czytelnicy samizdatowego pisma "Haňťa press"9.