Trójkąt Karpmana
Trójkąt Karpmana opisuje trzy role, które mogą pojawiać się w problematycznych relacjach i konfliktach: Ofiarę, Prześladowcę i Ratownika.
Ofiara postrzega siebie jako osobę bezradną, pokrzywdzoną albo pozbawioną wpływu na sytuację.
Prześladowca oskarża, krytykuje, wywiera presję, kontroluje albo próbuje podporządkować sobie drugą osobę.
Ratownik interweniuje i próbuje rozwiązywać cudze problemy - czasami nawet wtedy, gdy nikt go o pomoc nie prosił albo gdy jego pomoc podtrzymuje istniejący problem zamiast rzeczywiście go rozwiązywać.
Być może ten model jest Ci już znany. Trójkąt Karpmana stał się bardzo popularny w literaturze psychologicznej i poradnikowej, szczególnie w kontekście trudnych relacji, konfliktów i współuzależnienia.
Często ilustruje się go przykładem rodziny, w której jedna osoba jest uzależniona od alkoholu. Wyobraźmy sobie mężczyznę, który po alkoholu zachowuje się agresywnie wobec żony. W takiej sytuacji on może przyjmować rolę Prześladowcy, a żona - Ofiary. Jeżeli interweniuje policja, sąsiad albo ktoś z rodziny, osoba ta może wejść w rolę Ratownika.
Ważną cechą tego modelu jest jednak to, że role nie są przypisane ludziom na stałe. Ta sama osoba może w różnych momentach przechodzić z jednej roli do drugiej.
Kiedy mężczyzna wytrzeźwieje, źle się czuje i zaczyna narzekać na swoje cierpienie, może przedstawiać siebie jako Ofiarę. Żona może wtedy zacząć go ostro krytykować i wejść w rolę Prześladowcy albo przeciwnie - przejąć odpowiedzialność za jego samopoczucie, przygotować mu jedzenie, usprawiedliwić jego zachowanie i próbować rozwiązać za niego konsekwencje jego działań, wchodząc w rolę Ratownika.
Nie oznacza to jednak, że w każdej sytuacji muszą fizycznie występować dokładnie trzy osoby. Trójkąt opisuje role i sposób interakcji, a nie obowiązkową liczbę uczestników. Jedna osoba może przechodzić między różnymi rolami, a w relacji dwóch osób role mogą się wielokrotnie zmieniać.
Spójrzmy na inny przykład.
Matka dorosłego syna bardzo martwi się o niego. Chce go nakarmić, otoczyć opieką, decydować, co będzie dla niego najlepsze, i "ratować" go przed problemami. Jednocześnie uważa, że synowa źle traktuje jej ukochanego syna. W swojej własnej narracji może więc czuć się Ofiarą zachowania synowej, wobec syna przyjmować rolę Ratownika, a wobec synowej - Prześladowcy, krytykując ją i ingerując w jej małżeństwo.
