Jan Eljaszuk "Gromlik" 1914--1946 - Marek Czarniawski

Wstęp

"Co z Ciebie za konspirator, skoro nie wiesz do jakiej organizacji należałeś?" - tymi słowami kapelan ruchu kombatanckiego i monograf podziemia zbrojnego na Podlasiu, ksiądz Kazimierz Litwiejko strofował pochodzącego z Dołubowa Lucjana Twarowskiego, którego brat Adolf, żołnierz Narodowych Sił Zbrojnych [dalej NSZ], później Szef Wydziału II (wywiad) Komendy Powiatu [dalej KP] "Burza" (powiat Bielsk Podlaski i Siemiatycze)[1] Narodowego Zjednoczenia Wojskowego [dalej NZW] zginął w zasadzce, w dniu 20 maja 1947 roku na kolonii wsi Szmurły[2]. Lektura powstałych prac dotyczących funkcjonowania na terenie tego powiatu konspiracyjnych organizacji zbrojnych wywołuje konieczność postawienia szeregu dodatkowych problemów badawczych. Chociaż kwestia tożsamości Komendanta Okręgu "Chrobry" NZW Floriana Lewickiego"[3] "Kotwicza" wzbudza wątpliwości, to dotychczas nikt nie kwestionował autentyczności nazwiska, pod którym ostatni Komendant Powiatu "Burza" NZW ujawnił się przed organami bezpieczeństwa jesienią 1956 roku. "Wąsal", "Słowian", "Zachar", "Dnieprski", "Grek", "Kochanowski", "Dziadek" to kolejne pseudonimy i nazwiska konspiracyjne NOW i NZW działającego na terenach pomiędzy Narwią i Bugiem, który ujawnił się w roku 1956 pod nazwiskiem "Zachariasz Tarnowski"[4]. Podczas podjętych przeze mnie badań natrafiłem na kilka wersji dotyczących okoliczności śmierci jego zwierzchnika i poprzednika, Komendanta Powiatu "Biały" NOW Jana Eljaszuka "Gryfa", w okresie wcześniejszym używającego pseudonimu "Gromlik" oraz nazwiska konspiracyjnego "Jabłonowski".

Bazę źródłową pracy stanowią zgromadzone w Instytucie Pamięci Narodowej [dalej IPN] materiały dotyczące organizacji NSZ i NZW opracowane w 1987 roku na potrzeby organów bezpieczeństwa przez mjr. rez. Władysława Krasowskiego[5]. Ich analiza pozwoliła ustalić sygnatury akt spraw karnych toczonych do marca 1946 przed Wojskowym Sądem Garnizonowym w Białymstoku [dalej WSGarn.], a po tej dacie Wojskowym Sądem Rejonowym w Białymstoku [dalej WSR], którymi objęto żołnierzy podziemia należących do konspiracji kierowanej przez Eljaszuka. Analiza tychże akt, a zwłaszcza protokołów przesłuchań podejrzanych dała kapitalną wiedzę o siatce konspiracyjnej zbudowanej na Podlasiu przez "Gryfa", przejściowo podległej kolejnym organizacjom o charakterze narodowym. Autor dokonał przeglądu ksiąg metrykalnych rzymskokatolickich parafii: Dołubowo, Perlejewo, Klichy, Brańsk, skąd pochodzili główni aktorzy opisywanych wydarzeń. Archiwum Diecezjalne w Drohiczynie posiada księgi szkolne dotyczące okresu nauki bohatera pracy w tamtejszym gimnazjum. Ponadto przechowywane tam obszerne, niepublikowane wspomnienia Piotra Bendorfa stanowią kapitalne źródło do opracowania monografii Podlaskich Batalionów Śmierci oraz szerzej ruchu konspiracyjnego na opisywanym obszarze. Archiwalne materiały sowieckich organów bezpieczeństwa opublikowane przez Michała Gnatowskiego analizowano pod kątem rozszyfrowania występujących tam pseudonimów konspiratorów z okresu 1939-1941. W Archiwum Sądu Okręgowego w Olsztynie znajdują się akta sprawy o odszkodowanie za śmierć Jana Eljaszuka, jakie w 1997 roku wytoczyły jego żona i córka.

Szkielet działalności NSZ i NOW w powiecie bielsko-podlaskim opracowany przez księdza Kazimierza Litwiejkę posłużył odtworzeniu aktywności komendanta Eljaszuka w latach 1942-1945. Działalność NZW Powiatu "Burza" opisał publicysta Jerzy Kułak. Prace Kułaka zawierają mnóstwo materiału źródłowego oraz relacji niedostępnych w innej formie badaczom. Niezwykle cennym źródłem są raporty wywiadu AK-AKO-WIN, które opublikował Jerzy Zieleniewski. Relacje Genowefy Kasprzak, Franciszki Eljaszuk, Jana Fiedorczuka, Jana Mielnickiego, Tadeusza Czarniawskiego, zostały opublikowane po raz pierwszy. Autor starał się w możliwie najpełniejszy sposób zrekonstruować przebieg wydarzeń zimy 1945/46 podejmując swego rodzaju zobowiązanie. Podczas prac porządkowych na cmentarzu parafialnym w Klichach na zbiorowej mogile partyzantów oddziału Zbigniewa Zaleskiego "Drzymały", które za głębokiej "komuny" przeprowadzała młodzież okolicznych podstawówek stawialiśmy pytanie - co tutaj się wydarzyło? Zbiorowa mogiła z wysokim metalowym "Żelaznym Krzyżem Śmierci" była wówczas bezimienna. Tuż za mogiłą ofiar z Bodak śpią w sąsiednich grobach, dzisiaj już nie bezimiennych - dowódca miejscowej NOW por. Jan Eljaszuk "Gromlik" ze swoim zastępcą ppor. Adolfem Twarowskim "Rejtanem".

Pomocy w skompletowaniu materiałów do pracy udzielili mi: Izabela Kuna oraz Adam Malczyk z Oddziałowego Archiwum IPN w Białymstoku; dyrektor Archiwum Diecezjalnego w Drohiczynie ksiądz dr Zenon Czumaj; wiceprezes Sądu Okręgowego w Olsztynie Marcin Czapski. Cenne informacje i materiały udostępnili: ksiądz Andrzej Boguszewski, Genowefa Kasprzak, Jan Fiedorczuk, Franciszka Eljaszuk, Jan Mielnicki oraz Jacek Sobczyk. Wszystkim im serdecznie dziękuję. Szczególne ceną pomocą służył mój śp. ojciec Tadeusz Czarniawski, który okazał się prawdziwą "chodzącą encyklopedią" wiedzy o podziemiu oraz o stosunkach lokalnych na terenie gdzie rozgrywały się opisywane wydarzenia.

[1] ,Przebłyski słów", wybór prozy i poezji hajnowian, Hajnówka 1993.

[2] J. Łupiński, Ukaz tolerancyjny cara Mikołaja II z 17/30 kwietnia 1905 roku, [w:] "Saeculum Christianum", t. 8, nr 1, 2001, ss. 183-200.

[3] Aktualny stan badań językoznawczych prezentuje praca: M. Wągiel, Fonematyka języka polskiego w ujęciu funkcjonalizmu aksjomatycznego, Ołomuniec 2016.

[4] L. Bazylow, Historia Rosji, t. 2, Warszawa 1985, ss. 444-446.

[5] Archiwum Urzędu Stanu Cywilnego w Brańsku, Księga Chrztów Parafii Rzymsko-Katolickiej w Brańsku z lat 1912-1916. Akt urodzenia nr 100, kopia w zbiorach autora. Wszelkie późniejsze dokumenty wykazują jako datę urodzenia 17 maja 1914.

[6] Szerzej temat przedstawiono w pracy: M. Wrzosek, Wydarzenia militarne na pólnocno-wschodnich ziemiach Polski podczas I wojny światowej, [w:] "Zeszyt Naukowy Muzeum Wojska w Białymstoku" 1991, nr 5, ss. 19-44.

[7] T. Jaszczołt, Gmina Grodzisk k. Siemiatycz, Grodzisk 2004, s. 128. Natomiast z relacji uzyskanej przeze mnie od Wacława Szpakowskiego wynika, iż stosunki dworu w Kątach z chłopami układały się źle, zwłaszcza po śmierci Malinowskiego, gdy majątkiem zarządzały jego żona i córka.

[8] A. Przybylski, Działania wstępne w wojnie polsko-rosyjskiej 1918-1920, Warszawa 1928, s. 8.

[9] "Gazeta Świąteczna" 1918, nr 1974, s. 2.

[10] A. Miodowski, Próby wyzwolenia Białegostoku na przełomie 1918/1919 r. [w:] Białystok w 80-leciu. W rocznicę odzyskania niepodległości 19II 1919 - 19 II 1999, Białystok 1999, s. 16. Informacja nie do końca precyzyjna. Chodzi o lewy dopływ Nurczyk a nie Leśną, która wpada do Nurca w pobliżu miejscowości Burchaty.

[11] "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1934, nr 13, Komunikat Starosty Powiatowego w Bielsku Podlaskim w sprawie reorganizacji terytorialnej gmin wiejskich w powiecie bielskim, s. 338.

[12] Utraciły prawa miejskie w roku 1934. Według spisu powszechnego przeprowadzonego w roku 1931 r. w Boćkach mieszkało 2326 osób, w tym 1138 katolików, 736 Żydów i 421 prawosławnych.

[13] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej [dalej AIPN], sygn. Bi 212/3441, s. 4. Protokół przesłuchania Antoniego Korzeniewskiego z 16 lutego 1950.

[14] Wizytacja pasterska, [w:] "Dziennik Białostocki", 1920, nr 126, s. 2.

[15] Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych, Warszawa 1923, t. V, Województwo białostockie, s. 30.

[16] T. Rzepecki, W. Rzepecki, Sejm i Senat 1922-1927, Poznań 1925, ss. 133-134.

[17] Podobne protesty przeciwko nadużyciom w tej komisji złożyli też Marcin Mazur, mąż zaufania listy nr 2 (PPS) oraz Wincenty Mirończuk i D. Kutyłowski. Zob. Ogłoszenie Okręgowej Komisji Wyborczej nr 4 [w:] "Dziennik Urzędowy Województwa Białostockiego" 1922, nr 12, s. 5.

[18] Orzeczenie Okręgowej Komisji Ziemskiej w Białymstoku z 11 maja 1927, [w:] "Dziennik Urzędowy Województwa Białostockiego" 1928, nr 1, s. 8.

[19] Pozycja nr 5769 Rejestru Handlowego Sądu Okręgowego w Białymstoku "Dziennik Urzędowy Województwa Białostockiego" 1928, nr 13, s. 26

[20] Tamże, poz. 5778.

[21] Szkoły powszechne Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1930/31, pod red. Mariana Falskiego, Warszawa 1933, s. 186.

[22] W. Jemielity, Szkoły powszechne w województwie białostockim w latach 1919-1939, Łomża 1991, s. 9.

[23] Elenchus Ecclesiarum et Cleri Dioecesis Pinskensis pro Anno Domini 1931, Pińsk, 1930, s. 45.

[24] Informacja uzyskana od ks. dr. Zbigniewa Rostkowskiego.

[25] Dopiero 7 marca 1952 została erygowana parafia pod wezwaniem Matki Bożej Wspomożenia Wiernych w Klichach, a ksiądz Bielawski został jej pierwszym proboszczem.

[26] W późniejszym okresie członek AK ps. "Berkas".

[27] Schematyzmy Diecezji Lubelskiej w przeciwieństwie do Schematyzmów Diecezji Pińskiej nie zawierały spisu uczniów Seminarium minor.

[28] Akta szkolne zostały spalone przez Niemców jesienią 1939. Informacja uzyskana od nauczyciela XXI Liceum Ogólnokształcącego (dawny "Biskupiak") w Lublinie Pana Krzysztofa Fiołki.

[29] J. Chmiel, Z dziejów Gimnazjum i Liceum Biskupiego w Lublinie 1923-1939, [w:] "Teka Komisji Historycznej OL PAN", 2017, t. XIV, s. 209.

[30] Franciszka Eljaszuk de domo Danilczuk, ur. 1935. W roku 1942 jej rodzina przeprowadziła się na kol. Smolugi z Siemion, gdzie ziemię włączono do majątku niemieckiego.

[31] W kursie gimnazjum drohiczyńskiego nie uczono języka angielskiego.

[32] Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Pińskiej w R.P. 1933 i 1934, Pińsk 1933, s. 32.

[33] ADD, sygn. XI/Mon/3, Ks. Tararuj Tadeusz, Ideały, które nam przyświecały w szkole, mps, s. 2.

[34] Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Pińskiej w R.P. 1934 i 1935, Pińsk 1934, ss. 31-37. Piotr Paweł Bendorf-Bandurf, syn Władysława, ur. 5 sierpnia 1921. Podczas okupacji niemieckiej wójt gminy Grodzisk. W roku 1949 oskarżony o to, że w czerwcu 1941 na terenie gminy Grodzisk, powiat Bielsk Podlaski jako wójt wspólnie z innymi osobami aresztował, pobił i oddał w ręce żandarmerii niemieckiej: Konstantego Głuszuka, Józefa Kobusa, Michała Kobusa oraz Jana Dziemieńczuka za przychylne ustosunkowanie do władzy sowieckiej, tj. o czyny z art. 1 pkt 2 Dekretu z dn. 31-08-1944 r. Źródło: AIPN Bi 403/221. Por. AIPN By 084/1220. Dokumentacja operacyjna w sprawie o współpracę z okupantem hitlerowskim w Grodzisku, pow. siemiatycki, dot. Piotr Bendorf, imię ojca: Władysław, ur. 05.08.1921 r.

[35] Archiwum Diecezjalne w Drohiczynie [dalej ADD], Zespół Męskie Seminarium Biskupie w Drohiczynie n/B, sygn. IV/Prot/1. Księga protokołów Rady Pedagogicznej 1929-1936, s. 170.

[36] Archiwum Diecezjalne w Drohiczynie Zespół Męskie Seminarium Biskupie w Drohiczynie n/B, sygn. IV/Prot/1. Księga protokołów Rady Pedagogicznej 1929-1936, k. 85.

[37] ADD, IV/Prot/1. Księga protokołów Rady Pedagogicznej 1929-1936, k.212.

[38] Tamże, k. 229.

[39] Tamże, k. 236.

[40] Najprawdopodobniej chodzi o jednego z nauczycieli.

[41] ADD, sygn. XI/Mon/5, Bańkowski Zygmunt, "Drohiczyn", Kraśnik 1975, mps, k. 12.

[42] "Dz. U." 1924, nr 61, poz. 609.

[43] "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1935, nr 5. s. 5.

[44] Obwieszczenie Wydziału Hipotecznego Sądu Okręgowego w Białymstoku z 10 kwietnia 1929 [w:] "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1929, nr 6, s. 267.

[45] Obwieszczenie Wydziału Hipotecznego Sądu Okręgowego w Białymstoku z 10 czerwca 1931 [w:] "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1931, nr 11, s. 346.

[46] W 1930 roku Wydział Powiatowy w Bielsku Podlaskim wystąpił do wojewody o rozwiązanie Rady Miejskiej w Boćkach i rozpisanie nowych wyborów. Archiwum Akt Nowych, Związek Powiatów Rzeczypospolitej Polskiej, sygn. 2/63/0/37, Protokół posiedzenia Wydziału Powiatowego w Bielsku Podlaskim z 28 listopada 1930, s. 2.

[47] Obwieszczenie Sądu Okręgowego w Białymstoku z 30 września 1932 [w:] "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1932, nr 12, s. 658.

[48] 31-letniego kierownika Spółdzielni "Rolnik" Tadeusza Chachulskiego oskarżono o defraudację 21 tysięcy złotych. Za "chaotyczną gospodarkę", która doprowadziła do upadku spółdzielni skazano go na 3 miesiące aresztu. Zob. "Dziennik Białostocki" 1932, nr 297, s. 4.

[49] Obwieszczenie Komornika Sądu Grodzkiego w Białymstoku z 17 maja 1932 [w:] "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1932, nr 7, s. 445. Sąd podawał wielkość gospodarstwa w dziesięcinach, gdyż aktem własności sporządzonym w takiej jednostce powierzchni gruntu mógł się wylegitymować dłużnik. Z tego też powodu nie wiemy czy zlicytowany majątek liczył ok 11 ha (gdyby przyjęto jako miarę dziesięcinę skarbową) czy ponad 14 ha (jeżeli za miarę powierzchni przyjęto tzw. dziesięcinę większą).

[50] Dz. U. RP 1932, nr 72, poz 653.

[51] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/110, Sytuacyjne sprawozdanie społeczno- polityczne Starostwa Powiatowego w Bielsku Podlaskim za kwiecień 1937, s. 5.

[52] W sprawozdaniu starosty mylnie wpisano nazwisko "Motoszko".

[53] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/110, Sytuacyjne sprawozdanie społeczno- polityczne Starostwa Powiatowego w Bielsku Podlaskim za lipiec 1937, s. 4.

[54] Pod koniec 1938 roku w powiecie bielskim było już 117 kół obwodowych SN i 3,5 tysiąca członków. H. Majecki, Narodowa Demokracja we wschodniej części województwa białostockiego w latach 1919-1939, [w:] "Studia Podlaskie" 1997, t. VII, s. 82.

[55] Do społeczności kościelnej w Klichach przyłączono odległe Popławy leżące ok. 2 km od Brańska.

[56] "The leaders, two Brezhnietzer Christians show the scumbags which homes are Jewish, that they need to rob. They work undisturbed. The policemen did nothing to stop the pogrom because they had not been instructed to stop the work". A. Trus, J. Cohen, A Book of Remebrance Bransk, New York 1948, s. 236.

[57] Pietraszkę i Krasowskiego wybrano "ponieważ Biały i Czapski oficjalnie w bojkocie udziału brać nie mogą, gdyż muszą się jeszcze ukrywać". Archiwum Państwowe w Białymstoku [dalej APB] Urząd Wojewódzki Białostocki [dalej UWB], sygn. 4/47/0/3/111, Sytuacyjne sprawozdanie społeczno-polityczne Starosty Powiatowego Bielsko-Podlaskiego za miesiąc luty 1938, s. 5

[58] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/100, Miesięczne sprawozdania sytuacyjne z ruchu politycznego polskiego oraz społeczno-politycznego mniejszości narodowych, s. 81.

[59] Tamże. Warto podkreślić, że wszyscy kandydaci z okręgu nr 41 podali jako zawód - rolnik. Można było wybierać spośród czterech kandydatów. Poza wymienionym startowali jeszcze Mystkowski Stanisław i Kiełczewski Bohdan. "Dziennik Białostocki" 1938, nr 309, s. 2.

[60] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/111, Miesięczne sprawozdania sytuacyjne społeczno-polityczne Starosty Powiatowego Bielsko-Podlaskiego za lipiec 1938, s. 72.

[61] "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1938, nr 15, Obwieszczenie o dowodach prawa własności do gruntów scalonych wsi Klichy gm. Brańsk, poz. 127, s. 674.

[62] Według relacji Jana Mielnickiego grupowa fotografia miejscowego koła Związku znajdowała się w reprezentacyjnym miejscu w domu Jankowskich.

[1] O walkach Podlaskiej Brygady Kawalerii pod Olszewem opowiedział Hipolit Kaliszewski. Zob. AHM, Nagranie: Hipolit Kaliszewski AW_I_0317.

[2] Informacja zaczerpnięta ze strony dolubowo.pl

[3] W połowie 1940 roku w skład dywizji pancernej wchodziły: dowództwo dywizji (183 żołnierzy wg etatu 010/10) i batalion zaopatrzenia, dwa (46-y i 148-y) pułki czołgów (w skład pułku czołgów wchodziły: batalion czołgów ciężkich, 2 lub trzy bataliony czołgów średnich, batalion czołgów (chemicznych) lekkich (miotacze ognia), pułk zmotoryzowany (trzy bataliony strzelców zmotoryzowanych), pułk artylerii (dwa dywizjony dział), batalion rozpoznawczy (kompania czołgów, dwie kompanie wozów pancernych), batalion transportowy, batalion medyczny, batalion łączności. Etat dywizji pancernej (czasu wojny czyli tzw. rozwiniętej) liczył: 689 oficerów, 161 oficerów politycznych, 235 techników, 114 pracowników administracji, 81 osób personelu medycznego, 2400 podoficerów, 7261 żołnierzy; uzbrojenie: 150 ręcznych karabinów maszynowych, 54 ciężkie karabiny maszynowe, 18 karabinów maszynowych przeciwlotniczych, 27 granatników 50mm, 18 moździerzy 82 mm, 4 moździerze 120mm, 4 działa przeciwpancerne 45mm, 4 haubice 76 mm, 12 haubic 122mm, 12 haubic 152mm, 12 działek przeciwlotniczych 37mm, 56 wozów pancernych BA-10, 39 wozów pancernych BA-20, czołgi KW - 63, T-34 - 210, BT - 7, Radio - 7, BT-7 - 19, T-26 - 22, T-26 miotacze ognia - 54, traktory - 83, ciężarówek - 1006. Powyższe stany liczebne przewidziane były na czas wojny. Jednostki radzieckie na pograniczu funkcjonowały w tak zwanych stanach pokojowych, tzn. w ich strukturach nie byli obecni wszyscy etatowi żołnierze. W związku z tym należy przyjąć, że 31 Dywizja Pancerna dysponowała w okolicach Bociek na przełomie lat 1940/41 liczbą ok. 1500 bojców.

[4] Poza 31 Dywizją Pancerną w skład 13 Korpusu Zmechanizowanego wchodziła 208 Dywizja Zmechanizowana. W sumie jednostki te liczyły 294 czołgi.

[5] W Bielsku Podlaskim umieszczono WojenKomat (Komisariat Wojskowy Miasta), dowództwa oraz oddziały 5 Korpusu Strzeleckiego, 13 Korpusu Zmechanizowanego oraz część 9 Mieszanej Dywizji Lotniczej. Mniejsze jednostki umieszczono też w Studziwodach, Rajsku i Strabli.

[6] Wg etatu 010/16 skład pułku czołgów przedstawiał się następująco: dowództwo pułku, kompania dowodzenia, kompania zwiadu, kompania saperów, kompania remontowa, batalion czołgów ciężkich - 52 czołgi ciężkie (KW-1/KW-2), dwa bataliony czołgów średnich po 52 sztuki, razem 104 czołgi średnie (T-34), batalion czołgów z miotaczami płomieni - 27 czołgów chemicznych (miotaczy ognia T-26), 9 czołgów lekkich (T-26), 17 średnich samochodów pancernych (BA-10), 6 lekkich samochodów pancernych (BA-20) do ochrony sztabu, na wyposażeniu kompanii zwiadu oraz saperów. Razem pułk czołgów liczył 2038 bojców.

[7] Wg etatu 010/15 skład pułku zmechanizowanego przedstawiał się następująco: dowództwo pułku, kompania dowodzenia, kompania zwiadu, kompania saperów, bateria armat (4 armaty kalibru 76 mm), 5 średnich samochodów pancernych (BA-10), 12 lekkich samochodów pancernych (BA-20) dla ochrony sztabu oraz na wyposażeniu batalionów, kompanii zwiadu i kompanii saperów, trzy zmechanizowane bataliony (w każdym kompania moździerzy dziewięć lekkich wz. 38 oraz sześć moździerzy średnich wz. 37 o obsłudze 4 bojców, w sumie 27 moździerzy 50 mm, 18 moździerzy 82 mm. Razem pułk zmechanizowany liczył: 3 280 bojców,

[8] Wg etatu skład pułku artylerii haubic przedstawiał się następująco: dowództwo pułku, dywizjon haubic wz. 1910/30 122 mm (obsługa 7-osobowa, donośność ok. 9 km), (trzy baterie po 4 haubice, dywizjon haubic wz. 1909/30 152 mm (donośność ok. 8,8 km), (trzy baterie po 4 haubice),

[9] J. Nikołajuk, Pierwszy sowiet na Białostocczyźnie. Korpusy zmechanizowane - niespełnione nadzieje sowieckich wojsk pancernych na łuku białostockim [w:] "Militaria XX wieku" 2012, Wydanie specjalne nr 4, ss. 2-3.

[10] We wsi Sielc w komisji wyborczej zasiadał m.in. Stanisław Stokowski, w związku z tym miejscowa konspiracja podejrzewała go o (jak sam się wyraził) "uczucia demokratyczne". Z tych podejrzeń Stokowski zdawał sobie sprawę. Za uczestnictwo w owej sowieckiej komisji odpokutował. Niezidentyfikowana grupa konspiracyjna zarekwirowała mu produkty spożywcze w postaci słoniny i mięsa baraniego. AIPN, Bi 212/663, s. 7.

[11] AIPN Bi 212/581, Protokół przesłuchania Józefa Tołwińskiego z 27 grudnia 1945, s. 6.

[12] AIPN Bi 212/581, Protokół rozprawy Wojskowego Sądu Rejonowego w Białymstoku z 1 sierpnia 1946, s. 25.

[13] M. Gnatowski, Radzieckie dokumenty o "Legii Podlaskiej" polskiej podziemnej organizacji działającej w latach 1939-1941 w regionie białostockim i łomżyńskim, [w:] "Studia Łomżyńskie" 2012, t. XXIII, s. 16.

[14] A. Mosiewicz, Pierwsze próby organizacji polskiej konspiracji w regionie Ciechanowca w latach 1939-1941, [w:] "Ciechanowiecki Rocznik Muzealny", 2005, t. I, s. 124.

[15] Kobyla to miejsce urodzenia Bronisława Pietraniuka "Wąsala", ur. 1896, żołnierza miejscowego NSZ.

[16] Ten element konspiracyjnej rzeczywistości przewija się powszechnie we wszystkich relacjach z okresu wojny. Lech Dull już po wojnie odwiedzał w towarzystwie ojca parafię w Wysokim Mazowieckim licząc na napotkanie znajomych konspiratorów. Relacja w zbiorach autora.

[17] Informacja Jana Mielnickiego.

[18] "Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Poleskiego" 1925, nr 5, s. 215.

[19] "Nieznani bohaterowie - Marian Kalicki z Niewiarowa Sochów" [w:] "Kurier Podlaski" z 3 maja 2020. Zofia Kalicka "Jaskółka" ukrywała się w wiatraku, to o niej mówić będzie w swoim zeznaniu Michał Wołoszyn.

[20] Następnie w AK, w czasie akcji "Burza" prowadził w Lachówce punkt kontaktowy Obwodu nr 28 organizacji. Według dokumentów sowieckich ujawnionych przez Michała Gnatowskiego, aresztowany w 1940 w śledztwie obciążał księdza Rocha Modzelewskiego.

[21] AIPN, BU 186/179, t. 4, Protokół przesłuchania Stanisława Korzeniewskiego z 29/30 sierpnia 1940., k. 249.

[22] Meldunek dowództwa Powstańców Podlaskich o stanie liczebnym i uzbrojeniu z 5 grudnia 1939, NARB w Mińsku, zesp.4, spr. 21, t. 2090, k. 33.

[23] W uwagach zanotowano: "Wymienione wsie na terenie rejonu 1 składają się w większości z Rosjan (sic!) i dlatego członkowie organizacji są tylko w niektórych miejscowościach". NARB w Mińsku, zesp.4, spr. 21, t. 2.

[24] Miejscowość położona 2 km od Zaleszan.

[25] Miejscowość położona 2 km od Wólki Wygonowskiej.

[26] Rozkaz dowódcy Legii Podlaskiej Stanisława Korzeniewskiego z 2 stycznia 1940. NARB w Mińsku, zesp. 4, spr. 21, t. 2090, k. 30. Tłumaczenie na język rosyjski - tłumacz [Stanisław] Wołk, zgodność z oryginałem potwierdził Naczelnik 2 Wydziału, 2 oddziału (Uprawlienja Gosudarstwiennoj Biezopasnosti) UGB NKWD młodszy lejtnant Spiriagin.

[27] Władysław Sikorski posiadał stopień generała broni.

[28] M. Czarniawski, Podlaskie Bataliony Śmierci, Białystok 2019, s. 37.

[29] Pseudonim "Lis" przysługiwał zastępcy Komendanta Okręgu NOW.

[30] Stefan Galicki z Andryjanek, ujawnił się w roku 1947.

[31] APB, Spis żołnierzy podziemia niepodległościowego, którzy ujawmili się w 1947 r.

[32] M. Czarniawski, Podlaskie..., s. 36.

[33] Archiwum Historii Mówionej Ośrodka Karta i Domu Spotkań z Historią [dalej AHM Karta], sygn. AW II 2456, rkp, Relacja Marii Sawickiej, s. 2.

[34] Bolesław Florczuk był miejscowym komendantem Podlaskich Batalionów Służby Zwycięstwa Polski podporządkowanym Leonowi Mierczyńskiemu.

[35] M. Czarniawski, Podlaskie..., s. 37.

[36] Informacje zaczerpnąłem z biogramu porucznika opracowanego przez Tadeusza Łaszczewskiego

[37] Józef Mierczyński także nie był "przypadkowym" uczestnikiem zdarzeń. Został on powołany do komisji plebiscytowej, zajmującej się przygotowaniem referendum w sprawie przyłączenia omawianych terenów do Białoruskiej SRR. "Zaproponował on, w jego mniemaniu lojalistyczną poprawkę: utworzenia Autonomicznej Republiki Polskiej w ramach BSRR ...gdyż tutaj nie mieszka - jak się wyraził - nawet jeden Białorusin. Ponieważ propozycja ta padła w wieczór poprzedzający głosowanie, na posiedzeniu Komisji Wyborczej, NKWD postanowiło go aresztować dopiero następnego dnia po wyborach. Dzięki temu, został on na czas ostrzeżony, zdołał się ukryć i przeżył wojnę". Informacja cytowana na podst. Ciechanowieckiego Rocznika Muzealnego, t. I, Ciechanowiec 2001.

[38] Chodzi o Wysokie Litewskie.

[39] Michał Gnatowski uważał, że chodzi o konspirację w obwodach nr 1,2,3 "Legii Podlaskiej", stąd zawężająca nazwa "Legion Poleski". Moim zdaniem w "Legii" mógł nastąpić rozłam. Dla Sowietów "Legion Poleski" był częścią "Batalionu Śmierci". W dokumentach wytworzonych przez sowieckie organy bezpieczeństwa nie występuje nazwa "Podlaskie Bataliony Śmierci", ani nie pojawia się termin Podlasie, rozumiane jako obszar na południe od Bugu które to znajdowało się pod okupacją niemiecką.

[40] Wydaje się logiczne, że sowiecki agent "Zorkij" i Pawlak to ta sama osoba, jednak zerwał on współpracę i został skazany na śmierć.

[41] Pseudonim Stanisława Korzeniewskiego "Nałęcza".

[42] Chodzi o Karola Karpisza, który jeszcze 10 września 1940 przebywał na wolności, wkrótce jednak został aresztowany.

[43] NARB w Mińsku, zesp. 4, spr. 21, t. 2090, k. 75-78.

[44] Nieznani bohaterowie - Bolesław Florczuk ze Skiw Małych [w:] "Kurier Podlaski" z 20 maja 2020.

[45] Ten eufemizm wydaje się wskazywać, że zeznania wymuszono torturami, co stanowi okoliczność łagodzącą dla Olędzkiego.

[46] M. Gnatowski, Radzieckie..., s. 67.

[47] Właściwie Grigorij Kowalewski.

[48] Według informacji Lecha Dulla, jego matka lekceważąco wyrażała się dokonaniach młodego Kamieńskiego, który jakoby "Z Kozdrojem to jedynie za spódniczkami biegali". Relacja w zbiorach autora.

[49] Z. Romaniuk, J. Usakiewicz, Związek Nauczycielstwa Polskiego w Brańsku i okolicach, Brańsk 2006, s. 43.

[50] Prawdopodobnie zniekształcona nazwa pseudonimu "Sędziwój"

[51] Pseudonim Jana Tabortowskiego.

[52] Władysław Liniarski.

[53] Stąd zapewne reorganizacja Legii Podlaskiej, powołanie cywilnych komisarzy oraz organizacja PCK. Dla białostockiego ZWZ wybuch wojny niemiecko-sowieckiej stanowił absolutne zaskoczenie.

[54] M. Czarniawski, Podlaskie..., s. 40.

[55] W "Roczniku Oficerskim" - kompilacji wydanej współcześnie uwzględniającej stan z 1939 roku występuje jedynie nazwisko "Tadeusz Eljasiak", rezerwa 42 pp. w Białymstoku.

[56] Z. Michalski, Aby nie zginęła, mps udostępniony dzięki uprzejmości Jacka Sobczyka.

[57] AIPN, Bi 212/846, Protokół przesłuchania Zygmunta Jankowskiego z 4 lutego 1946. s. 8.

[58] Z. Romaniuk, 21 miesięcy władzy sowieckiej w Brańsku, [w:] "Ziemia Brańska" 1995, t. VI, s. 86. Romaniuk używa terminu "Narodowa Organizacja Wojskowa", która wszak powstała 1 lipca 1941.

[59] Ur. 25 marca 1923 w Sielcu, córka Adolfa i Rozalii z domu Józwiuk (w dokumentach błędnie Jóźwiak). Archiwum Sądu Okręgowego w Olsztynie [dalej ASO], sygn. II Ko319/97, Odpis skrócony aktu małżeństwa, k. 5.

[60] ASO, sygn. II Ko319/97, k. 38.

[61] Relacja Anny Gos z września 2021 w zbiorach autora.

[62] Archiwum Ośrodka "Karta", Wykaz spraw prowadzonych przez NKWD Zachodniej Ukrainy i Białorusi, t. V, s. 181.

[63] Wróblewski został zastrzelony 15 listopada 1944. Z. Romaniuk, Boćki na Podlasiu, Boćki 2013, s. 464. Ustaliłem, że wykonawcą wyroku był Jan Mucha ps. "Medal", który ożenił się z córką owego Wróblewskiego.

[64] Relacja Franciszki Eljaszuk w zbiorach autora. Po powrocie Stanisława Eljaszuka do kraju zawarł on związek małżeński z sąsiadką Franciszką z domu Danilczuk, której rodzina sprowadziła się na kolonię Smolugi w okresie przedwojennej reformy rolnej. Franciszka Eljaszuk informacje te poznała z późniejszych opowiadań rodziny męża.

[65] E. Bobel, Miałem wtedy 7 lat, [w:] "Mikroelektronik" 1990, nr 1, s. 5; Dokumenty rodzinne z zesłania Edwarda Bobla znajdują się w Archiwum Ośrodka "Karta". sygn. AWZS 0036.

[66] Archiwum Ośrodka "Karta". sygn. AWZS 00100, M. Boguszewska, Tułaczka, rkp., s. 2.

[67] Archiwum Ośrodka "Karta", M. Sawicka, Relacja dla "Życia Warszawy", Archiwum Ośrodka "Karta", s. 6.

[68] ASO, sygn. II Ko 319/97, k. 39. Prawdopodobnie chodzi o babkę ze strony matki, która zaopiekowała się gospodarstwem po wywózce.

[1] "Nieznani bohaterowie - Marian Kalicki z Niewiarowa Sochów" [w:] "Kurier Podlaski" z 3 maja 2020. Fragment pracy magisterskiej Barbary Goławskiej pt.: "Nieznani bohaterowie II wojny światowej z powiatu bielskopodlaskiego", obronionej w 2018 r. na Wydziale Historyczno-Socjologicznym Uniwersytetu w Białymstoku.

[2] AIPN, Bi 403/221. Akta w sprawie karnej przeciwko Bendorf/Bundorf Piotr/Paweł, imię ojca: Władysław, ur. 05-08-1921 r. oskarżonego o "czyny z art. 1 pkt 2 Dekretu z dn. 31-08-1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego". Zob. też AIPN, By 084/1220 "Dokumentacja operacyjna w sprawie o współpracę z okupantem hitlerowskim w Grodzisku, pow. siemiatycki, dot. Piotr Bendorf, imię ojca: Władysław, ur. 05-08-1921 r".

[3] Dziadkowi autora pracy, mierniczemu Niemcy przydzielili tymczasowo tego rodzaju pomoc w gospodarstwie.

[4] Józef Piekarewicz ur. ok. 1891, przed wojną nauczyciel w Osmoli, podczas okupacji podleśny w Boćkach, aresztowany wiosną 1943, zginął w więzieniu w Białymstoku w lipcu 1943. Z. Romaniuk, Związek..., s. 50.

[5] AIPN, Bi 212/3441, Protokół przesłuchania Antoniego Korzenieckiego z 6 kwietnia 1950, s. 15.

[6] Z. Romaniuk, Brańsk i okolice w latach 1939-1953. Reminiscencje zdarzeń [w:] "Ziemia Brańska" 1995, t. VI, s. 9. Romaniuk powołuje się na wydaną w 1948 roku w Nowym Jorku książkę: A. Trus, J. Cohen, A Book of Remembrance Brańsk, New York 1948, ss. 244-245.

[7] AIPN, Bi 403/52, t. II, s. 26.

[8] B. Engelking, Jest taki piękny słoneczny dzień. Losy Żydów szukających ratunku na wsi polskiej 1942-1945, Warszawa 2011, s.171.

[9] Nie ulega wątpliwości, że w grudniu 1942 do gospodarstwa sołtysa wsi Burchaty i jego żony Marianny Dawidziuk przyszedł Żyd, przemoczony po zapewne przymusowej kąpieli w Nurcu. Informację potwierdzał wielokrotnie Tadeusz Czarniawski. Zbrodnie w na Żydówkach w Chojewie przypisuje się braciom Józefowi i Aleksandrowi Hryciom (prawosławnym Białorusinom). Mój ojciec znał jednego z braci oraz Mariannę Dawidziuk, która uratowała Żyda umieszczając go w piecu chlebowym. Marianna Dawidziuk to matka Jana Dawidziuka "Szafy", który z kolei był ojcem chrzestnym Tadeusza Czarniawskiego. Natomiast zabudowania rodziny Hryciów znajdowały się o 200 metrów od rzeki, a nie 2 km jak pisze Gontarczyk. Nazwisko Kamiński wymieniane jest jedynie w tym kontekście, że przypadkowym osobom z okolic Brańska o tym nazwisku odmawiano wydania wizy do USA. Informacja Tadeusza Czarniawskiego. Por. P. Gontarczyk, Czy bracia Hryć byli polskimi mordercami Żydów? Czyli uwagi na temat naukowej wiarygodności badań prof. Barbary Engelking [w:] "Dzieje Najnowsze" 2018, t. 4, ss. 201-224.

[10] Franciszek Matczuk ur. 1 marca 1920 zgłosił się ochotniczo w roku 1942 do szefa bielskiego Gestapo Paula Schwede. Motywacją współpracy agenturalnej były względy czysto materialne. Jego brat pełnił funkcję sołtysa w Knorydach, został zlikwidowany przez polskie podziemie. Problem przedstawiłem w pracy M. Czarniawski, Podlaskie... s. 88 i nast.

[11] Wydaje się, że Matczuk obracał się w środowisku dwóch różnych grup konspiratorów. "Życie i śmierć dla Polski" było organem ONR,

[12] Chodzi o Feliksa Pietrzykowskiego "Cincinatusa" dowódcę placówki AK -AKO Boćki, zabitego w Lubiejkach w lipcu 1945. Po nim dowodzeniem placówką WiN objął Eugeniusz Korzeniewski.

[13] Trzeci z założycieli (obok braci Korzeniewskich) "Legii Podlaskiej". Wszyscy oni zostali aresztowani przez NKWD w połowie 1940 roku, wydostali się na wolność po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w czerwcu 1941.

[14] A. Omiljanowicz, Zanikające echa, Warszawa 1977, s. 119.

[15] Tamże, s. 124.

[16] Archiwum Historii Mówionej Ośrodka Karta i domu Spotkań z Historią [dalej AHM], Nagranie: Hipolit Kaliszewski AW-I-0317. Oziewicz jako dowódca 29 Dywizji Piechoty w Grodnie znał Mazurka, będącego przed wojną, według relacji Kaliszewskiego, oficerem informacyjnym jednego z pułków piechoty.

[17] Zbigniew Antoni Zaleski pseudonim "Drzymała" (następnie "Orłowski") pochodził ze wsi Klepacze koło Ostrożan. Jego żona Irena była nauczycielką w miejscowej szkole w Ostrożanach. Natomiast Zbigniew Zaleski był z zawodu krawcem. Informację tę odnalazłem w jego ankiecie personalnej. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej [dalej AIPN], zesp. BU 0177/56/ t. 2, s. 341. Wykonywanie takiej pracy dawało naturalne możliwości uprawiania konspiracji. Pojawianie się w warsztacie krawca nawet odległej klienteli nie mogło wzbudzać podejrzeń.

[18] Informacja nie ścisła. Zaleski był przed wojną kapralem.

[19] Cyt za: K. Litwiejko, Powiat bielski Narodowych Sił Zbrojnych (październik 1942- lipiec 1944), [w:] "Ziemia Brańska", 1995, t. VI, ss. 39.

[20] W swoich wspomnieniach Michalski nazywa wieś "Mazurami".

[21] Z. Michalski, Aby nie zginęła, mps, ss. 578.

[22] Ur. w 1900, prawnik i nauczyciel historii w gimnazjum w Grodnie, przybył w okolice Grodziska. Od sierpnia 1942 jako nauczyciel szkoły powszechnej w miejscowości Żery-Pilaki, od września tegoż roku w NSZ. Jastrzębski był inwalidą, widoczne kalectwo (jak wspomina Pilar, na obu dłoniach naturalnej wielkości miał nieproporcjonalnie małe palce) uniemożliwiało mu szerszą pracę konspiracyjną, koncentrował się więc "Ślepowronowi" na pracy organizacyjnej. Aresztowany w 1944, zesłany do ZSRS, powrócił ze zsyłki. Zmarł w 1974 roku.

[23] Inną formą "podnoszenia autorytetu" było przedstawianie się stopniem oficerskim. W utworzonej w Zaminowie "Szkole Podchorążych OWZJ" Michalski prowadził wykłady jako "kapitan Kraszewski".

[24] K. Litwiejko, Powiat bielski..., s. 41.

[25] Z. Romaniuk, Boćki..., s. 464.

[26] Chodzi o kpt. Czesława Drozdowskiego.

[27] Z. Michalski, Aby..., s. 579.

[28] W dokumentach organizacyjnych NSZ Jan Eljaszuk występuje pod pseudonimem "Gromlik". Etymologia pseudonimu "Gromlik" prowadzi nas do mitologii słowiańskiej. Według Jana Perkowskiego Gromlik (zamiennie Grobnik) to rodzaj wampira. J.L. Perkowski, Vampires of the Slavs, Cambridge Massachusetts 1976, s. 206.

[29] Z. Michalski, Aby..., s. 602.

[30] W październiku 1943 ukarany naganą przez Komendanta Powiatu "Za dwukrotne niewłaściwe zachowanie Kol. wobec mnie Komendanta Powiatu, a więc Kol. bezpośredniego przełożonego(...)" K. Litwiejko, Powiat..., s. 46.

[31] Popławski to były działacz SL, poprzedni pseudonim "Zagłoba", następnie w NZW "Trzaska". Zwerbowany do PBŚ przez Wacława Klukowskiego, od 1941 w PZP współpracownik Stanisława Ferusia, następnie w NSZ, NOW, NZW Aresztowany w grudniu 1945, skazany przez WSR, zmarł w więzieniu w Rawiczu w 1948.

[32] Relacja Jana Fiedorczuka w zbiorach autora.

[33] Archiwum Parafialne w Klichach, Księga Ślubów, nr aktu 5/1943.

[34] Oficer Dyspozycyjno-Taktyczny Inspektoratu NSZ kpt. Czesław Drozdowski złożył w dniu 17 grudnia 1943 o tym meldunek pułkownikowi "Kilińskiemu" konkludując: "Zych z K[omendy] G[łównej NSZ], [twierdzi], że to wina pana Pułkownika". Cyt. za K. Litwiejko, Powiat..., s. 65.

[35] Chodzi o Teodora Śmiałowskiego "Szumnego" Cyt. za K. Litwiejko, Powiat..., s. 42.

[36] Wraz z nim odszedł nieodłączny kompan Bronisław Pietraniuk "Wąsal".

[37] Z. Michalski, Aby..., s. 656.

[38] Wyrokiem Koleżeńskiego Sądu Oficerskiego Awramienko został skreślony z listy żołnierzy NSZ ze względu na konflikt z Komendantem Powiatu. Charakterystyka "Dunajewskiego" autorstwa "Antoniego": "jest także pchor. Pracuje od 1941 ale nie posiada dostatecznych kwalifikacji moralnych. Karciarz i pijak". Moim zdaniem wówczas Awramienko wraz z Bronisławem Pietraniukiem "Wąsalem" opuszczają teren i przechodzą do NOW w sąsiednim powiecie wysokomazowieckim.

[39] Jest młodym ppor. z VIII 1939. Data nominacji nie sprawdzona. Narodowo jest wyrobiony. Organizacyjnie prawie zupełnie nie wywiązuje się z powierzonych mu zadań.

[40] Pseudonim to jednocześnie klejnot herbowy rodu.

[41] Ur. w 1895, p.o. proboszcza parafii pod wezwaniem Różańca Św. Najświętszej Maryi Panny w miejscowości Kłopoty-Stanisławy.

[42] Oddział rozwiązany w grudniu 1943.

[43] W kwietniu 1944 Kuchciński porzucił organizację i samowolnie przeniósł się do AK. I chociaż w NSZ traktowano go jak dezertera, nie przeszkodziło to mu zostać następcą Jastrzębskiego, a nawet rok później występować jako nieprzejednanemu orędownikowi odrębności organizacyjnej NSZ i NOW.

[44] Rozstrzelany w Arbasach przez pluton "Bitnego" wraz z bratem Franciszkiem Stępkowskim ps. "Gazda" (dowódcą plutonu NSZ w listopadzie 1945), z wyroku Sądu Komendy Powiatu NZW za to, że na rozkaz Kuchcińskiego ujawnili się w okresie "deklaracji Radosława" i zdali broń.

[45] Wywiad organizacji odnotował prosowieckie sympatie mieszkańców Niewiarowa, którzy z kolei zauważyli nie naturalny ruch panujący często w obejściu Kalickiego. Być może wskutek denuncjacji Niemcy otoczyli w maju 1943 "punkt Budrysa" i zabili Komisarza Cywilnego Rejonu Grodzisk, a także Józefa Czyżewskiego oraz Antoniego Olszewskiego.

[46] Od 14 stycznia 1946 proboszcz parafii w Nurcu, od 1947 w koszalińskim.

[47] Ujawnił się w roku 1947 w Warszawie.

[48] Wydaje się, że po konflikcie z Jastrzębskim, Władysław Awramienko i jego najbliższy współpracownik Bolesław Pietraniuk via Białystok przechodzą do NOW na teren powiatu wysokomazowieckiego, gdzie ta miała rozbudowane struktury. W tym czasie NOW znajdowała się teoretycznie w etapie scalania z AK.

[49] Ujawnił się podczas amnestii w 1947 jako żołnierz AK/WiN.

[50] Nazwisko przybrane po ucieczce z ZSSR.

[51] Adam Teodorczuk.

[52] AIPN, BU 0177/56, t.1, k. 4.

[53] Przed wojną nauczyciel, pochodził z miejscowości Moczydły.

[54] Cyt. za J. Kułak, Powstanie Narodowego Zjednoczenia Wojskowego na Białostocczyźnie. Jesień 1944 - jesień 1945, [w:] Zeszyt Naukowy Muzeum Wojska, 1991, nr 5, s. 129.

[55] Wacław Stalewski.

[56] Marian Dworzecki.

[57] Z. Michalski, Aby..., s. 714.

[58] K. Krajewski, T. Łabuszewski, "Łupaszka...", s. 179.

[59] Rozkaz specjalny Komendanta Okręgu NSZ-NOW "Mścisławskiego" z 25 października 1944, cyt. za: J. Kułak, Powstanie..., s. 131.

[60] Szerzej na ten temat zob: K. Litwiejko, Ostatni z komendy Okręgu XIII Hipolit Kaliszewski "Marek" [w:] "Rodzina Świętej Jadwigi" 1999, nr 4, ss. 14-15.

[61] Rozkaz Komendanta Okręgu NSZ "Orłowskiego" z 9 grudnia 1944, cyt. za: J. Kułak, Powstanie..., s. 132.

[62] Tamże.

[63] Tamże.

[1] Został aresztowany przez Niemców 9 czerwca 1943.

[2] Konspiracyjny kryptonim Stronnictwa Narodowego.

[3] "Walka" nr 44 z 25 grudnia 1943.

[4] Występujący w dokumentach por. "Stefan" to por. Turel, zwerbowany przez Sowietów do pracy wywiadowczej w okupowanej Polsce i zrzucony w grupie por. Mikołaja Arciszewskiego, przez którego trafił do NOW. Został zastrzelony na przełomie marca i kwietnia 1943 r. z wyroku organizacji razem z por. Ryszardem Skowronkiem, który w tejże komendzie pełnił obowiązki szefa łączności

[5] L. Żebrowski, "Cyryl" - Białostocki Okręg Narodowej Organizacji Wojskowej 1941-1945, [w:] "Słowo Narodowe", 1989, nr 1, s. 40.

[6] A. Malanowska, Z dziejów..., s. 39.

[7] Tamże, s. 123.

[8] Biogram Floriana Andrzeja Lewickiego zamieszczono w wydawnictwie: Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944-1956. Słownik biograficzny, t. III, Kraków-Warszawa-Wrocław 2007, s. 314. Ur. 27 grudnia 1897 syn Jana i Marii Błońskiej, w roku 1917 służył w armii rosyjskiej, jako tzw. "biały kozak". Z tego okresu z pewnością czerpała wzory późniejsza symbolika NZW w nazewnictwie i falerystyce.

[9] Informacja zawarta w biogramie Lewickiego "Lisa". Zob. Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944-1956. Słownik biograficzny, t. III, Kraków-Warszawa-Wrocław 2007, ss. 314-319.

[10] K. Komorowski, Polityka i walka. Konspiracja zbrojna ruchu narodowego 1939-1945, s. 157. Wypada jednak zauważyć, że dwukrotnie w kwietniu 1943 i listopadzie 1944 Florian Lewicki "Lis" zastępuje Władysława Czarnohorskiego vel Szwarca "Lota" na prominentnym stanowisku w sztabie okręgu.

[11] J. Figura, Z. Gwozdek, Kryptonim "Cyryl", [w:] "Białostocczyzna" 1990, nr 3, s. 16.

[12] A. Malanowska, Z dziejów, s. 36.

[13] K. Litwiejko, Narodowa..., s. 15.

[14] Podobny efekt wywołał rozkaz "Lewickiego" z września 1945, a wykonany przez Romualda Rajsa "Burego" w styczniu i lutym 1946 na terenie pow. bielskiego.

[15] Kopia w zbiorach autora.

[16] "NOW Okręg XIII Bałtyk, m.p. 15.9.1943 Rozkaz Nr.1564 Do Komendantów Powiatowych i Obwodowych. 1. Wyjaśnienie. Wyjaśniam, że Centrala NOW jako organizacja wojskowa nie istnieje, gdyż część członków NOW władz politycznych z Centrali z p. Sachą na czele bez porozumienia z Główną Komendą NOW starali się podporządkować organizację NSZ do PZP. Większa część władz politycznych NOW zarządziła zjazd delegatów SN z całej Polski. Zjechało się na ten zjazd 131 czołowych działaczy SN z całej Polski do W[arsza]wy w styczniu 1943 r. i postanowili powołać Wojenny Zarząd Główny SN. Na tym zjeździe potępiono działalność p. Sachy. Po porozumieniu się z innymi organizacjami o idei narodowej stworzyli wspólną organizację, a raczej Armię Narodową pod nazwę NSZ czyli Narodowe Siły Zbrojne i powołano do życia Obóz Wielkiej Polski. Komendant NOW został komendantem głównym NSZ. Do NSZ weszły jako czynniki główne NOW, [OW]ZJ, KOP, K[onfederacja] Z[brojna], OWW, BON i wiele innych organizacji w sumie 17 działających na terenie Polski. Główną składową częścią NSZ jest NOW, a głównym organem prasowym "Wielka Polska". 2. Zmieniam nazwę okręgu "Cyryl" na nazwą "Bałtyk". 3. Zarząd Okręgowy SN/NOW z komendą okręgową wojskową uchwałą z dn. 1.9.43 utworzyli w okręgu "Bałtyk" dywizję pod nazwą Dywizja Mazursko-Podlaska, której zadaniem jest walczyć o Polskę narodową i oprzeć ją o Morze Bałtyckie. 4. Przypominam aby komendanci powiatowi nie zaniedbywali szkolenia żołnierzy jak również przedstawili kompletne zgłoszenia do Szkoły Podchorążych i podoficerskiej. Bliższe informacje u kolegi, Grota" komendanta powiatu XIII/9 "Bałtyk". Powyższy rozkaz przeczytać wszystkim podkomendnym do sekcji włącznie wyjaśnić im, że jesteśmy Narodową Organizacją Wojskową, podlegającą pod rozkazy Głównego Komendanta NSZ. Komendant Okręgu XIII "Bałtyk" Szczerbiec". Kopia w zbiorach autora. Z pewnością "Antoni" zapoznał z powyższym rozkazem podkomendnych, w tym Eljaszuka. Jednakże wciąganie żołnierzy w rozgrywki polityczne osłabia ich morale, a dla większości tarcia na "górze" stają się (nawet w świetle tak szczegółowych wyjaśnień) niezrozumiałe.

[17] Działacz Stronnictwa Narodowego, żołnierz KOP/NOW/NZW, ps. "Bohdan", "Grzegorz", "Miecz", "Morski", "Ostromir", "Stary" vel "Mieczysław Ostrowski", vel "Antoni Roszkowski", vel "Mieczysław Sosnowski". Urodził się 14 stycznia 1907 w Nalibokach, pow. Stołpce na Nowogródczyźnie, syn Konstantego i Emilii de domo Żywieckiej. Po ukończeniu gimnazjum i zdaniu matury odbywał w latach 1928-1929 służbę wojskową w 77 pp w Lidzie. Następnie studiował na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie ukończył II rok historii. Przed wojną mieszkał w Warszawie i pracował w Centralnym Biurze Operacyjnym. We wrześniu 1939 brał udział w obronie Warszawy. Był przydzielony do Szefostwa Łączności przy Sztabie Głównym WP. Od XII 1939 dział w organizacji konspiracyjnej Komenda Obrońców Państwa. Po włączeniu KOP do NSZ zaliczany do "Grupy Walki", której militarnym ramieniem była Narodowa Organizacja Wojskowa. Ukończył konspiracyjną podchorążówkę NOW. W drugiej połowie 1941 został mianowany Komendantem Podokręgu NOW Nowogródek, a z dniem 25 października 1943 Komendantem Okręgu NOW Białystok. Był jednym z głównych wykonawców nieudanego scalenia NOW z AK na Białostocczyźnie. W grudniu 1943 aresztowany przez Gestapo w Białymstoku, w lutym 1944 zwolniony za łapówkę. Awansowany w konspiracji do stopnia majora. 10 października 1945 został aresztowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa Państwowego w mieszkaniu konspiracyjnym przy ul. Marszałkowskiej w Warszawie pod konspiracyjnym nazwiskiem "Mieczysław Ostrowski". Ze zmienioną tożsamością przebywał w więzieniu do wiosny 1956 roku. Nadal inwigilowany doczekał przemian 1989 roku, zmarł w roku 1999.

[18] M. Grygorcewicz, Wspomnienia..., s..4. Informacja o nominacji z 1 października nieprecyzyjna. Rozkaz nr 79/43 podpisany przez "Michała" nosi datę 25 października. Być może został doręczony nominatowi w dniu 1 listopada 1943. Kopia w zbiorach autora. Tamże informacja, że Grygorcewicz posługiwał się też zamiennie pseudonimem "Grzegorz". "L.dz. dn. 25.X.43r. 79/43 Kolega Bohdan /Grzegorz/ Z dniem dzisiejszym wyznaczam Was na komendanta Okr. Białystok na miejsce chorego kol. Łosia z zachowaniem dotychczasowych funkcji komendanta podokr[ęgu] Nowogródek. /-/ Michał".

[19] Pseudonim Bolesława Skaradzińskiego, ur. 16 sierpnia 1913, w konspiracji od listopada 1940.

[20] Pseudonim Ignacego Babińskiego.

[21] Właściwie Jan Buczyński.

[22] Oskarżenia te nie są chyba całkowicie pozbawione podstaw. W mojej pracy "Podlaskie Bataliony Śmierci 1939-1941" ustaliłem, że wysokie stanowiska w hierarchii AK zajmowali byli organizatorzy "Batalionów Śmierci" Stanisław Feruś pełnił funkcję szefa BIP AK Bielsk Podlaski, Wiktor Leszko zaś to komendant obwodu Wysokie Mazowieckie. Wyżej wymienieni oraz Kazimierz Kamieński "Huzar" spotkali się z "Witoldem Koniecznym" współpracownikiem Abwehry w Domanowie w czerwcu 1943. Informacja uzyskana przez autora od Lecha Dulla, a spotkanie miało miejsce z okazji chrzcin tego ostatniego. Ojcem chrzestnym miał być "Konieczny", lecz spóźnił się o jeden dzień i w ostateczności w "kumy" poproszono Ferusia.

[23] J. Figura, Z. Gwozdek, Kryptonim..., s. 14. Wydaje się, że autorzy dublują przejście do NOW 9-osobowej grupy ppor. Myszkowskiego z rejonu wołkowyskiego. Chodzi tu u tę samą grupę, która w NOW działała w okolicach Łap, co nie wyklucza, iż wcześniej przebywali oni w rejonie Wołkowyska.

[24] Cztery stronnictwa polityczne skupione w Komitecie Porozumiewawczym nosiły kryptonimy konspiracyjne odpowiednio: "Kwadrat", "Trójkąt", "Romb", "Koło".

[25] "Walka" 1943, nr 44.

[26] J. Figura, Z. Gwozdek, Kryptonim..., s. 16.

[27] J. Figura, Z. Gwozdek, Kryptonim..., s. 16.

[28] Pierwsza komendantka Pomocniczej Służby Kobiet NOW w Okręgu "Cyryl".

[29] Protokół z 15 kwietnia 1944 - egzamin absolwentów Kursu Szkoły Pchr. przy Kom.[endzie] Pow.[iatu] "Łukasz". Protokół podpisał "Mścisław". Kopia w zbiorach autora.

[30] M. Grygorcewicz, Wspomnienia..., s. 4.

[31] Listy awansowe skrupulatnie opracowywał białostocki pasjonat historii Zdzisław Gwozdek. Z. Gwozdek, Białostocki okręg ZWZ-AK. Awanse i odznaczenia, publikacja bezdebitowa w zbiorach Książnicy Podlaskiej w Białymstoku.

[32] Rozkaz NOW Komendy Okręgu "Cyryl" nr 1612 z 1 czerwca 1944. Kopia w zbiorach autora.

[33] Powinno być komendantem obwodu. Bolesław Skaradziński, pseudonim "Sterna", stopień plutonowy podchorąży, ur. 16 sierpnia 1913, w konspiracji od listopada 1940, funkcja Komendant Powiatu "Biały". Wnioski awansowe na podporuczników z 19.01.44. Kopia w zbiorach autora.

[34] M. Grygorcewicz, Wspomnienia..., s. 4.

[35] Stanisław Nakoniecznikow opowiedział się za częścią nie uznającą scalenia z AK i objął jej dowództwo (NSZ-ONR) przyjmując awans do stopnia pułkownika. 20 października 1944 na skutek kapturowego wyroku Rady Politycznej ONR, został zlikwidowany.

[36] Informację o nominacji Żwańskiego podał Grygorcewicz. Tymczasem we wrześniu 1944 funkcję tę pełni Władysław Czarnohorski "Lot".

[37] Sugestia, iż "Zachar" to Zachariasz Tarnowski pseudonim "Wąsal" znajduje się też w książce Anieli Malanowskiej, zob. A. Malanowska, Z dziejów..., s. 58. Według moich ustaleń "Zachariasz Tarnowski" to właściwie Bronisław Pietraniuk ur. 4 stycznia 1896 (starego stylu) czyli 16 stycznia 1896 w Kobyli parafia Perlejewo, syn Mateusza i Julianny z Sacharczuków. Pietraniuk to żołnierz NSZ okręgu XIII/1 ps. "Wąsal".

[38] Mylnie uważany za Jana Szklarka.

[39] Ur. 23 grudnia 1916, w konspiracji od października 1940.

[40] Zginął w potyczce z Niemcami 21 czerwca 1944.

[41] Ur. 3 luty 1913, w konspiracji od sierpnia 1942.

[42] Według materiałów Biura "C" MSW nosił on nazwisko Władysław Czarnohorski. AIPN BU 0177/80, s. 174. Tymczasem ksiądz Litwiejko uważa, że nazwisko rodowe "Lota" to Szwarc.

[43] Ur. 9 maja 1913, w konspiracji od listopada 1942.

[44] Ur. 1 stycznia 1913, w konspiracji od sierpnia 1942.

[45] Ur. 25 kwietnia 1914, w konspiracji od listopada 1941.

[46] M. Grygorcewicz, Wspomnienia..., s. 15.

[47] Pseudonim Władysława Liniarskiego.

[48] Pseudonim Stefana Lenczewskiego.

[49] M. Grygorcewicz, Wspomnienia..., s. 16.

[50] AIPN, BU 0177/80, k. 176.

[51] M. Grygorcewicz, Wspomnienia..., s. 18.

[52] K. Litwiejko, Powiat..., s. 51.

[53] Nieznani bohaterowie - Marian Kalicki z Niewiarowa Sochów, [w;] "Kurier Podlaski" z 3 maja 2020.

[54] K. Litwiejko, Powiat..., s. 69.

[55] Tamże.

[56] Z. Michalski, Aby nie zginęła..., s. 579.

[57] Ur. 1908, święcenia 1936, od 1937 wikariusz w parafii św. Michała Archanioła w m. Porozowo, dekanat wołkowyski.

[58] B. Goławska, Nieznani Bohaterowie., [w:] kurierpodlaski.pl

[59] Stanisław Nakoniecznikow.

[60] ADD, sygn XI/Mon, Piotr Bendorf, Wspomnienia, z. 8, s. 1565.

[61] Jan Trusiak syn Władysława i Marianny, ur. 1910 we wsi Koryciny gm. Grodzisk. Ojciec przed wojną sprawował funkcję wójta, należał do Polskiego Stronnictwa Ludowego Wyzwolenie. Rodzice posiadali 16-hektarowe gospodarstwo, utrzymywali 2 pracowników najemnych. Po ukończeniu gimnazjum w Drohiczynie Jan wyjeżdża na studia prawnicze do Warszawy, gdzie zastaje go wojna. W stopniu plutonowego dostaje się do niewoli niemieckiej, z której ucieka, w roku 1940 powraca do Korycin, wstępuje do konspiracji, prawdopodobnie do I Samodzielnego Batalionu Kresowego Strzelców Śmierci. Wiosną 1941 aresztowany przez Sowietów, zostaje uwięziony w Grodnie, skąd ucieka na teren okupacji niemieckiej. W roku 1943 przybywa z Warszawy podejmując pracę w urzędzie gminy w Grodzisku. Fragment charakterystyki informatora S-8 z 27 kwietnia 1956 opracowanej przez Mariana Małyszka, oficera operacyjnego Sekcji III (kontrwywiadu), Wydziału IV w Warszawie, Departamentu IV (Operacyjnego) Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MSW): "Z charakteru jest człowiekiem cichym, spokojnym i skrupulatnym. Posiada duże mniemanie o sobie pod względem zawodowym, zamiłowanej w zawodzie prawnika, ambitnej. Jeżeli chodzi o rozrywki jest zapalonym wędkarzem. Nałogów nie posiada, wygląd ascetyczny. Wykazuje umiejętność przestrzegania zasad konspiracji".

[62] K. Litwiejko, Powiat..., s. 75.

[63] Aleksander Leszko.

[64] Franciszek Kłopotowski. Zob. K. Litwiejko, Powiat..., s. 77.

[65] Komendant Główny AK, gen. bryg. Tadeusz Komorowski "Bór" w dniu 20 listopada 1943 wydał rozkazy informujące o zmianie koncepcji powstania powszechnego, zastępując je akcją "Burza". Sprowadzać się ona miała głównie do współdziałania oddziałów AK z Armią Czerwoną przy wyzwalaniu terenów Polski oraz obowiązku ujawniania się i występowania wobec wojsk sowieckich w roli gospodarza terenu. Obowiązek ten spoczywał również na przedstawicielach administracji cywilnej - Delegatury Rządu.

[66] Z tym oddziałem zatrzymany został Jan Trusiak "Lachowicz". W Boćkach udało mu się zbiec z niewoli.

[67] Druga córka Janina przyszła na świat 29 czerwca 1946 roku. Jednak za datę urodzenia przyjęto datę chrztu 6 lipca 1946. ASO, sygn II Ko 319/97, Wyciąg aktu małżeństwa Janiny Eljaszuk i Edwarda Palińskiego z 20 września 1975, k. 34.

[68] Zaakcentować należy, iż z całą pewnością Żery-Pilaki przestały być miejscem postoju Komendanta powiatu NSZ, a ludność miejscowych wsi zorganizowana w konspiracji nie chciała podzielić losu zesłańców po "Burzy".

[69] ASO, sygn II Ko 319/97, k. 38.

[1] Rozkaz Komendy Okręgu NOW nr 1615 z 16 sierpnia 1944. Kopia w zbiorach autora.

[2] Józef Przybyszewski "Grajewski", "Grzymała" aresztowany 7 sierpnia 1944.

[3] Por. Henryk Jastrzębski, "Bożymir", "Gospodarz", "Ojciec".

[4] M. Grygorcewicz, Wspomnienia..., s. 6.

[5] Kopia w zbiorach autora.

[6] Rozkaz nr 1616 Komendy Okręgu NOW Białystok z 26 sierpnia 1944.

[7] Zasada panująca w NOW posługiwania się nazwiskami konspiracyjnymi uratowała życie Komendantowi "Mieczysławowi Ostrowskiemu". Pod takim nazwiskiem Grygorcewicza aresztowany, osądzono i osadzono w więzieniu.

[8] "Słowian" ur. 3 lipca 1898, (być może data sfałszowana dla celów dezinformacji) sierż. rez. w konspiracji od listopada 1941. "Wnioski awansowe na ppor. c[zasu] w[ojny] z 25 lipca 1944" kopia w zbiorach autora. Tymczasem w piśmie do "Młota" z listopada 45 "Kochanowski" pisał o 6 latach w konspiracji. Widocznie rok wcześniej mógł się wylegitymować jedynie 3-letnim stażem. Natomiast podawanie we wnioskach awansowych żołnierzy NSZ zmyślonej daty urodzenia miało za cel uniemożliwienie dekonspiracji przed strukturami AK.

[9] 1 kompania szturmowa Akcji Specjalnej.

[10] Był w konflikcie ze "Ślepowronem", ukarany przez niego naganą, zginął ugodzony odłamkiem granatu.

[11] Meldunek terenowy Komendanta Powiatu "Biały" z 10 września 1944. Kopia w zbiorach autora.

[12] Porucznik Ludgard Miniakowski, komendant Obwodu AK przebywał stale na terenie Siemiatycz jako drogomistrz.

[13] Ppor. Mieczysław Ciepłucha, pierwszy zastępca komendanta Obwodu AK.

[14] Sierżant Feliks Kozłowski, nauczyciel z Oleksina.

[15] Ppor. Jerzy Kostanecki.

[16] Kpt. Antoni Pucek, drugi zastępca komendanta., jednocześnie dowódca Ośrodka AK "Buk" (Siemiatycze-Drohiczyn).

[17] Pseudonim Stanisława Ferusia.

[18] "Morski" w swoim rozkazie zakazał tylko obejmowania funkcji cywilnych w systemie reżimowym.

[19] Będzie to wkrótce powód do obwiniania Eljaszuka o nieudolność w jej zdobyciu.

[20] K. Litwiejko, NOW..., ss. 203-205.

[21] Chodzi o Jana Eljaszuka.

[22] Oczywiście chodzi o Milicję Obywatelską.

[23] Meldunek "Ikara" do KO "Cyryl" z 15 marca 1945, kopia w zbiorach autora.

[24] AIPN, BU 0177/56 t.1, s. 13. Chodzi raczej o NOW, wcześniej zapewne był on w NSZ.

[25] Kaliszewski już raz złamał przysięgę NOW przechodząc do NSZ.

[26] J. Kułak, Rozstrzelany... s. 168.

[27] Rozkaz personalny nr 44 Komendanta Okręgu NOW-NSZ XIII/C "Mścisławskiego" z 5.10.1944, cyt za tenże, Narodowe, s. 130.

[28] Skreśleni to m.in. ppor. Władysław Kornelewicz "Orlicz" i kpr. "Bartosz" - Bronisław Horodko.

[29] Pismo Komendanta Okręgu NOW-NSZ XIII/C "Mścisławskiego" nr 152/44 z 25.10.1944 "Do pana Lota szefa wydziału III Komendy Okręgu" cyt. za J. Kułak, Narodowe..., s. 130.

[30] Chodzi o Stanisława Kryńskiego.

[31] Chodzi o Ignacego Babińskiego.

[32] Zapewne "Zachariasz Tarnowski" "Słowian", "Kochanowski", "Dnieprski", "Dziadek". Według moich ustaleń jego prawdziwe nazwisko to Bronisław Pietraniuk "Wąsal".

[33] Chodzi o Władysława Kornelewicza.

[34] Chodzi o Adolfa Gąsowskiego, ur. 2 marca 1912, w konspiracji od listopada 1941, szefa Wydziału IV Zaopatrzenia Powiatu "Tomasz".

[35] Meldunek "Lota" do "Morskiego" bez daty, kopia w zbiorach autora.

[36] Chodzi o księdza Jana Klemensa Dudę-Dziewierza.

[37] Chodzi o Bronisława Horodko.

[38] M. Grygorcewicz, Wspomnienia..., ss. 14-15.

[39] Chodzi o Ludgarda Miniakowskiego.

[40] Chodzi o Jana Czubryja vel Sakowskiego "Milicjadesa", "Orlika".

[41] K. Litwiejko, NOW..., s. 205.

[42] Rozkaz nr 1620 Komendy Okręgu "Cyryl" z 10 listopada 1944. Kopia w zbiorach autora.

[43] M. Grygorcewicz, Wspomnienia..., s. 10. Imię chrzestne jednak zachował. Wkrótce przyjął też nowy pseudonim "Morski".

[44] Meldunki organizacyjne KP składały KO w odstępach miesięcznych. Treść meldunku zaczerpnięta z pracy K. Litwiejko, Narodowa..., s. 206.

[45] Tamże, ss. 211-212.

[46] Można sobie wyobrazić ostre słowa jakie musiały paść podczas spotkania ze strony lokalnego dowództwa AK. Wkrótce w wyniku zdrady NKWD ustaliło m.p. inspektora AK. Jednak "Maćkowi" udało się uciec, musiał jednak na kilka miesięcy opuścić teren powiatu.

[47] Stanisław Żukowski.

[48] Jan Czubryj vel Sakowski.

[49] Jan Trusiak.

[50] Chodzi o Józefa Jankowskiego. W tekście błędnie podano: "Hirat".

[51] Treść raportu przytoczono w: K. Litwiejko, Narodowa..., ss. 207-208.

[52] Pismo Komendy Okręgu "Cyryl" z 12 grudnia 1944, kopia w zbiorach autora.

[53] Pismo Komendy Okręgu "Cyryl" do "Jabłońskiego" z 20 grudnia 1944, kopia w zbiorach autora.

[54] Pismo Komendy Okręgu "Cyryl" do "Mścisława" z 20 grudnia 1944, zob. K. Litwiejko, Narodowa..., s. 161.

[55] Z. Błażejewicz, W walce z wrogami Rzeczypospolitej, Rzeszów 2003, s. 104.

[56] Sędziak ma na myśli wspomniane pismo "Morskiego" do "Mścisława" z 20 grudnia.

[57] K. Krajewski, T. Łabuszewski, Białostocki okręg AK-AKO, Warszawa 1997, s. 158.

[58] Ksiądz Jan Idźkowski proboszcz Parafii pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego w Poświętnem w latach 1930-1947.

[59] M. Grygorcewicz, Wspomnienia, s. 12.

[60] Fragment charakterystyki informatora "S-8" z 2 sierpnia 1954: "w okresie okupacji niemieckiej w 1941 r. wstąpił do PZP, gdzie objął stanowisko komendanta gm. Grodzisk. Po przemianowaniu na AK zostaje zastępcą komendanta Ośrodka Brańsk-Grodzisk. W okresie po wyzwoleniu został mianowany na prezesa obwodu, do głównych czynności jego należało zbierać informacje o: aparacie B[ezpieczeństwa] P[ublicznego], MO, stacjonujących jednostkach wojskowych, organizacjach politycznych itp.(...)" Z wywiadu przeprowadzonego przez referenta PUBP w Bielsku Podlaskim Kowalskiego (bez daty): "Podczas okupacji niemieckiej Trusiak Jan przebywał w Warszawie oraz przyjechał z Warszawy 1943 r. i pracował w Gminie w Grodzisku. 1944 r., kiedy tereny zostały wyzwolone, Trusiak Jan został aresztowany przez wojska radzieckie, gdzie uciekł z Bociek. [W] 1945 r. Trusiak Jan ps. "Korycki", "Borowicz" przyjechał do Korycin, gdzie było go widziano po wojskowemu w stopniu porucznika. Ale przeważnie chodził po cywilu". Od nazwy tej miejscowości Trusiak przyjął jeden z pseudonimów.

[61] Pismo "Bohdana" do "Mścisława" z 8 stycznia 1945, kopia w zbiorach autora.

[62] K. Krajewski, T. Łabuszewski, Białostocki..., s. 173.

[63] K. Litwiejko, Narodowa..., s. 209.

[64] Tamże, s. 169.

[65] Przynajmniej jednego znamy - to Władysław Czarnohorski "Lot".

[66] K. Litwiejko, Narodowa..., ss. 171-172.

[67] Chodzi o okolice Wyszki-Brańsk.

[68] K. Litwiejko, Narodowa..., ss. 209-210.

[69] Informacja nieścisła. Eljaszuk posługiwał się w tym czasie pseudonimem "Gromlik", który w NOW zmienił na nazwisko konspiracyjne "Jabłonowski". a po dekonspiracji ze strony AK (znał go m.in. Bolesław Sawicz-Korsak i Trusiak) przyjął pseudonim "Gryf".

[70] Chodzi o oddział Zbigniewa Kryńskiego "Rekina".

[71] Raport Komendanta Powiatu "Gryfa" z dnia 19.01.45 za 15.12.45-15.01.45. cyt za K. Litwiejko, Narodowa... ss. 210-211.

[72] M. Grygorcewicz, Wspomnienia..., s. 10.

[73] Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945, oprac. E. Misiło, t. V, Warszawa 1993, s. 239.

[74] Według naocznych świadków dymy z burzonej w październiku 1944 stolicy widoczne były w południowej części województwa białostockiego.

[75] Chodzi o Tadeusza Danilewicza.

[76] Chodzi o kpt. Tadeusza Zawadzińskiego "Wojciecha", pełniącego od czerwca 1945 funkcję szefa wydziału II Wywiadowczego NZW.

[77] Lechosław Roszkowski, "Tomasz" szef Wydziału I Organizacyjnego NZW.

[78] M. Grygorcewicz, Wspomnienia, s. 18.

[79] Tamże. Chodzi o Leona Mireckiego.

[80] K. Litwiejko, Narodowa..., ss. 212-213.

[81] Chodzi zapewne o klacz Rachelę, o której wspominał później Wołoszyn.

[82] Tamże, ss. 213-214.

[83] A. Dobrowolski, Raz na wozie, raz pod wozem, [w:] "Wileński Przekaz" 1994, Suplement, cz. 2, s. 213.

[84] K. Litwiejko, Narodowa..., ss. 182-183.

[85] Tamże, ss. 215-216.

[86] Chodzi o Wacława Jodłowskiego.

[87] Chodzi o Jana Czarnockiego.

[88] Chodzi o Zygmunta Zamościńskiego mieszkańca wsi Dołubowo.

[89] Chodzi o Władysława Leszko.

[90] Chodzi o Bolesława Kosterę. AIPN Bi 212/676, s. 18.

[91] Chodzi o Mariana Leszko.

[92] Rozkaz nr 29 Komendy Powiatu z 9 lutego 1945, cyt. Za: K. Litwiejko NOW... s. 216.

[93] Tamże, s. 218.

[94] W dniu 7 listopada 1944 "Górny" po rozwiązaniu rejonów wojskowych utworzył sześć kompanii terenowych. Jego następcą został 24 stycznia 1945 Stefan Kwaśniewski "Kruk". 15 czerwca 1945 zmniejszono ilość kompanii do pięciu. Dowództwo ostatniej sprawował "Sęp" Natomiast dowódcą 2 kompanii NSZ-ONR był Mieczysław Sakowicz "Sosna". AIPN BU 0177/56 t.1, k. 14.

[95] Chodzi o majora Wincentego Ściegiennego.

[96] Chodzi o plut. pchor. Stanisława Gołaszewskiego szefa Kedywu Obwodu Bielsk Podlaski AK. W listopadzie 1945 NZW dokonało w ramach retorsji zamachu na "Ostoję", który został ciężko ranny.

[97] K. Litwiejko, Narodowa..., ss. 217-218.

[98] Raport Komendanta Okręgu "Cyryl" do Zarządu Głównego Stronnictwa Narodowego z 27 marca 1945. Raport pisany w dniu aresztowania członków Delegatury Rządu. Kopia w zbiorach autora.

[99] K. Litwiejko, Narodowa..., s. 219.

[100] Chodzi o Armię Krajową Obywatelską.

[101] Chodzi o Stanisława Kuchcińskiego.

[102] W tym czasie, Kiliński" już nie żył.

[103] Chodzi o Stefana Kwaśniewskiego, który zastąpił w styczniu 1945 "Górnego".

[104] "Ikar" przytacza dosłownie wypowiedzi Kryńskiego.

[105] Meldunek "Ikara" do Komendy Okręgu "Cyryl" z 15 marca 1945. Kopia w zbiorach autora.

[106] Roman Jastrzębski jak czytamy powyżej był już w tym czasie aresztowany przez NKWD.

[107] Chodzi o Edwarda Kuchcińskiego, pseudonim "Kret".

[108] Chodzi o Józefa Stępkowskiego.

[109] Chodzi o Stanisława Kuchcińskiego..

[110] Meldunek Komendanta Okręgu "Cyryl" "Bohdana" do Komendy Głównej NZW z 15 marca 1945. Kopia w zbiorach autora. Wydaje się, że meldunek został napisany, zanim "Bohdan" zapoznał się z meldunkiem "Ikara". W jednym z raportów bielskiej komendy NSZ czytamy, że rozkazy i meldunki odległość 20 kilometrów pokonywały w ciągu aż kilku dni.

[111] K. Litwiejko, Narodowa..., ss. 219-220.

[112] Rozkaz nr 1623 z 27 marca 1945 podpisał Komendant Okręgu "Morski". Kopia w zbiorach autora.

[113] Aleksander Olędzki s. Justyna, zamieszkały w Lachówce koło Siemiatycz.

[114] Zginał pod Bodakami 17 maja 145.

[115] Aresztowany po bitwie pod Bodakami w 1945, następnie osiadł na Ziemiach Odzyskanych.

[116] Niezwykle istotną relację przekazał mi Wacław Szpakowski (ur.1932). To w gospodarstwie jego matki, którą w zeznaniu Michał Wołoszyn nazywa "Oleśkową" rozlokowała się jesienią 1944 roku 7-osobowa grupa uchodźców. Byli to Władysław Diufr i jego dwie siostry, będący przyrodnim rodzeństwem braci Wołoszynów, Helena Wołoszyn z dwoma synami oraz inżynier Worobiej. Wymienieni nie chcieli zamieszkać w większym ośrodku wybierając leżącą na uboczu wieś Torule. Według Wacława Szpakowskiego inżynier Worobiej utrzymywał kontakt z proboszczem parafii Tokary. Zapewne miał na myśli księdza Mieczysława Kasprowicza, formalnego proboszcza tej parafii do 1939 roku. W roku szkolnym 1945/1946 Worobiej prowadził szkołę powszechną w Wiercieniu koło Bociek, następnie wyjechał na Ziemie Odzyskane, gdzie był księgowym w jednym z zakładów w Nowej Soli. Natomiast Włodzimierz Wołoszyn, z którym Szpakowski pomimo różnicy wieku przyjaźnił się, po upadku Powstania Warszawskiego przepłynął Wisłę i przybył na Podlasie. Organicznie nie znosił Sowietów. Szpakowski wspominał, że gdy z Włodkiem jeździli po drewno w okolice Andryjanek, gdzie stacjonowały sowieckie oddziały, ten znikał aby nie spotkać Sowietów, zostawiając chłopaka samego, którego to Sowieci oskarżali wręcz o szpiegostwo, jednak ze względu na młody wiek "szpiona" nie wyciągnęli wobec niego konsekwencji. Szpakowski już za okupacji niemieckiej wykazywał się wyjątkową rozwagą, wyprowadzając w pole żandarmów niemieckich, którzy pojawili się we wsi aby aresztować Stanisława Krupkowskiego, który to samowolnie przedłużył przepustkę i nie powrócił na czas do bauerki, u której pracował. Z tego też powodu Antoni Korzeniewski korzystał później z pomocy rezolutnego Wacława Szpakowskiego, któremu ufał.

[117] Być może Leokadia uniknęłaby śmierci, gdyby posłuchała mojej babki Stanisławy Czarniawskiej, która chciała ją zatrzymać, aby pochwalić się że mój ojciec Tadeusz, który nie skończył jeszcze roku zaczął już chodzić. Leokadia jednak pobiegła do mężczyzn, którzy podchmieleni zabawiali się strzelaniem do kołków.

[118] Rodzina poszkodowanej utrzymywała przed sprowadzoną lekarką, że ofiara została uderzona przez konia. Dopiero na krótko przed śmiercią, pod wpływem środka farmakologicznego, dziewczyna odzyskała przytomność i wyjawiła faktyczny przebieg zajścia. Po lekarkę do pobliskiego Brańska wysłano mieszkańca Torul Franciszka Tuszewickiego, który był stryjecznym bratem Jana Tuszewickiego "Jadźwinga". Franciszek Tuszewicki wraz z lekarką żydowskiego pochodzenia zostali zatrzymany przez miejscowy patrol AKO i potraktowani bardzo obcesowo.

[119] Archiwum Państwowe w Białymstoku [dalej APB], Meldunki sytuacyjne MO i starostwa z terenu powiatu Bielsk Podlaski, Meldunek Burmistrza Siemiatycz St. Bujalskiego z 9 kwietnia 1945, k. 17.

[120] W tym czasie na stanowisko komendanta obwodu AKO Bielsk Podlaski kryptonim "Marchewa" wyznaczony został rozkazem ppłk. W. Liniarskiego "Mścisława", ppor Jan Trusiak, który przyjął pseudonim "Korycki". Jan Trusiak, ur. 1910 we wsi Koryciny gm. Grodzisk, od siódmego roku życia lat zaczął chodzić do szkoły w Korycinach. Po ukończeniu 4-oddziałowej szkoły powszechnej wysłany przez rodziców do Drohiczyna, gdzie ukończył gimnazjum. Następnie podjął studia prawnicze w Warszawie. W 1939 roku w stopniu plutonowego dostał się do niewoli niemieckiej. W 1940 zbiegł z niewoli i powrócił przez kordon do rodzinnej wsi. W 1941 aresztowany przez władze sowieckie, przebywał w więzieniu w Grodnie, skąd zbiegł. W listopadzie 1941 r. wstąpił do ZWZ gdzie pełnił funkcję komendanta placówki Grodzisk. W roku 1943 podjął pracę w Amtskomisariacie w Grodzisku. Po akcji "Burza" mianowany drugim zastępcą komendanta Obwodu AK Bielsk Podlaski Bronisława Błażkowskiego "Świdy". W grudniu 1944, gdy ten porzuca organizację, Trusiak obejmuje funkcję komendanta Ośrodka "Świerk" (Bielsk Podlaski) AKO posługując się wówczas pseudonimem "Lechowicz". Baza ośrodka znajdowała się na kolonii wsi Lipiny w gminie Grodzisk. Na swego zastępcę wyznacza Jana Czubryja "Milicjadesa".

[121] Informacja z portalu odkrywca.pl

[122] Dobrowolski przybył do oddziału w połowie stycznia 1945.

[123] Zaleski nie był nauczycielem, lecz jego żona Irena. Zastanawiające, że Jan Eljaszuk, który faktycznie był nauczycielem takiego wrażenia na "Kruku" nie sprawiał.

[124] A. Dobrowolski, Raz na wozie, raz pod wozem, [w:] "Wileński Przekaz" 1994, Suplement 5, ss. 87 i nast.

[125] Nie polega na prawdzie ustalenie w opisie bitwy pod Bodakami pomieszczonym w periodyku "Głos znad Narwi" 2018, nr 2, s. 7, jakoby pseudonim "Zgrzyt" należał do "Tadeusza Hilarczuka". Wymieniony na stronie 7 jako jeden z poległych w bitwie to właściwie Tadeusz Hilarski pochodzący ze wsi Holonki. "Zgrzyt" natomiast czyli Lech Boryszewski ożenił się z siostrą Hilarskiego i corocznie odwiedzał mogiłę partyzancką w Klichach.

[126] AIPN BU 0177/80, s. 61.

[127] Tamże.

[128] Pseudonim Józefa Jankowskiego.

[129] Czubryj vel Sakowski, dowódca siatki AKO z Wyszek.

[130] Pseudonim Bolesława Sawicz-Korsaka, adiutant "Koryckiego, a od końca 1946 do ujawnienia w kwietniu 1947 Komendant Obwodu WIN.

[131] Prawdopodobnie Lech Beynar (Paweł Jasienica) zastępca (a nie adiutant jak mylnie przyjęto) "Łupaszki". Uczestniczył w konferencji z ramienia 5 Brygady Wileńskiej i jako łącznik na spotkanie "Orłowskiego" z "Łupaszką", które odbyło się nazajutrz. Jednym z najbliższych współpracowników "Koryckiego" w owym okresie był Jan Czubryj "Milicjades". Meldunek jednak nie wymienia jego obecności na spotkaniu. Być może stanowił odwód dowódcy.

[132] Miejsca spotkania nie znamy, jednak prawdopodobnie odbyło się pomiędzy Zaminowem a Oleksinem, prawdopodobnie na kolonii wsi Klichy.

[133] Ksiądz Litwiejko stwierdza, iż Eljaszuk był Komendantem Powiatu NZW "Burza" od kwietnia do 6 maja 1945, co nie znajduje potwierdzenia w analizowanych przeze mnie dokumentach. K. Litwiejko, Struktura i obsada personalna XIII Okręgu NSZ, [w:] Narodowe Siły zbrojne. Materiały z sesji naukowej poświęconej historii Narodowych Sił Zbrojnych w Warszawie 29 października 1992 r., Warszawa 1992, s. 170.

[134] Archiwum Ośrodka "Karta", sygn. AWZS 00100, M. Boguszewska, Tułaczka..., s 8. Deportowani do Bijska otrzymali w 1943 roku dokumenty zobowiązujące do przebywania na zsyłce przez 5 lat, czyli do roku 1946.

[1] Rozkaz L.dz. 204/1/45 z 11 maja 1945 podpisał Szef Sztabu Komendy Głównej NZW płk "Kuba" (Tadeusz Danilewicz). Rozkaz został opublikowany w wydaniu nadzwyczajnym czasopisma "Polak" z 1 czerwca 1945.

[2] 15 czerwca 1945 Kuchciński zdążył jeszcze przeprowadzić reorganizację oddziałów. Posiadał on 5 kompanii, którymi dowodzili: 1- Jan Urban "Dogoda", 2 - Mieczysław Sakowicz "Sosna, 3 - NN "Grot", 4 - Józef Stępkowski "Jesion" 5 - NN "Sęp". Dowódcą żandarmerii powiatu został Jan Szmurło "Pohulanka" pochodzący z miejscowości Załuskie. Sakowicz i Szmurło także przeszli do NZW.

[3] AIPN, Bi 212/663, s. 6. Przesłuchanie aresztowanego Stokowskiego protokołował referent PUBP w Bielsku Podlaskim Jakub Ambrożewicz. Stokowskiego zwerbował zaś Aleksander Białowarczyk.

[4] AIPN, BU 0177/56 t.1, k. 4. Ostatnim komendantem powiatu NSZ-ONR Bielsk Podlaski został w dniu 5 sierpnia 1945 Marian Dworzecki "Sumatra".

[5] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 15.

[6] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 17.

[7] AIPN BU 0177/57, t. 4, s. 12.

[8] AIPN BU 0177/57, t. 4, s. 123.

[9] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 297.

[10] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 192. Podczas przesłuchania w dniu 5 lutego 1946 Mielnicki podał interesującą informację iż od 1943 roku do lipca 1944 pracował w białostockim getcie, na co przesłuchujący referent Tomaszewski nie zwrócił uwagi i nie drążył tego dość drażliwego tematu.

[11] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 286.

[12] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 150.

[13] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 168.

[14] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 169.

[15] Należał prawdopodobnie do Legii Podlaskiej.

[16] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 305.

[17] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 320.

[18] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 291.

[19] Według ankiety personalnej w konspiracji od 1944 roku. Zob. AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 349. Żegunia przesłuchiwany w grudniu 1945 przez śledczego bielskiego UBP Michała Gierasimiuka zeznał, iż do NZW został zwerbowany 20 września 1945. AIPN Bi 212/311, s. 9.

[20] AHM, Nagranie: Lech Borszewski AW-I-1082B.

[21] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 72

[22] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 10.

[23] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 110.

[24] AIPN BU 0177/57, t. 2, s. 160. Autor zapamiętał go jako zawsze uśmiechniętego i gościnnego kuzyna.

[25] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 233.

[26] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 235.

[27] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 348.

[28] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 9.

[29] AIPN BU 0177/57, t. 4, s. 173.

[30] AIPN BU 0177/57, t. 4, s. 174.

[31] AIPN BU 0177/57, t. 4, s. 176.

[32] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 390.

[33] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 155.

[34] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 156.

[35] AIPN BU 0177/57, t. 4, s. 213.

[36] AIPN BU 0177/57, t. 2, s. 48.

[37] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 201.

[38] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 266.

[39] Przedwojenny podoficer zawodowy, był ordynansem.

[40] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 211.

[41] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 88.

[42] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 89.

[43] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 90.

[44] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 286.

[45] AIPN BU 0177/57, t. 2, s. 91. W roku 1978 zostało podpalone jego gospodarstwo, pożar strawił znaczną część wsi Torule. Autor zapamiętał go jako małomównego lecz pogodnego sąsiada.

[46] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 68.

[47] AIPN BU 0177/57, t. 4, s. 106.

[48] Informacja Tadeusza Czarniawskiego, którego Jan Dawidziuk w kwietniu 1944 został ojcem chrzestnym. Władysława Bartoszuk obawiała się o swoje bezpieczeństwo, zwierzyła się sąsiadce, iż zamierza wyjechać na ziemie zachodnie. Jedna z mieszkanek Torul miała wyrazić się o śmierci dziecka, które przygotowywało się do sakramentu Pierwszej Komunii Świętej: "Szelma z szelmów niech zginie".

[49] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 239.

[50] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 321.

[51] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 309. Na rodzinie Tuszewickich opierała się siatka "Kochanowskiego". Aleksander Tuszewicki brat Marka zamieszkiwał w Torulach, drugi zaś brat mieszkał w Siemionach.

[52] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 69.

[53] AIPN BU 0177/57, t. 2, s. 93.

[54] AIPN BU 0177/57, t. 2, s. 128.

[55] AIPN BU 0177/57, t. 4, s. 152.

[56] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 196.

[57] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 183.

[58] Ps. "Olgierd".

[59] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 83.

[60] AIPN BU 0177/57, t. 4, s. 162.

[61] AIPN BU 0177/57, t. 4, s. 163.

[62] Posterunek MO w Wyszkach w ciągu 1945 roku był rozbijany czterokrotnie. Tylko w maju 1945 roku posterunek ten został rozbity dwa razy: przez AKO-WIN oraz przez NZW. W tym czasie miejscowe AKO-WIN przekazywało w swoim raporcie: "Na terenie obwodu [Bielsk Podlaski] jest 17 posterunków Milicji Obywatelskiej. Posterunki MO nie mają żadnego znaczenia jako organ bezpieczeństwa PKWN-u. Prawie wszystkie zostały rozbrojone dwukrotnie, a nawet i trzykrotnie. Są całkowicie ośmieszone i sterroryzowane. Nie ośmielą się nikogo w drodze zatrzymać".

[63] Informacja Rafała Sianko. Ojciec pana Rafała wspominał, że jako dziecko był przez Kowalonka zabierany na motocyklowe przejażdżki.

[64] A. Dobrowolski, Raz na wozie, raz pod wozem, [w:] "Wileński Przekaz" 1994, Suplement 5, ss. 231-238.

[65] APB, Meldunek wójta gminy Wyszki Olszewskiego z 15 maja 1945, k. 34.

[66] AIPN, BU 0177/56 t.1, l. 59.

[67] Chodzi oczywiście o AKO.

[68] Meldunek Trusiaka za maj 1945 cyt. za: K. Krajewski, T. Łabuszewski, Białostocki..., s. 206.

[69] Pod takim pseudonimem zapisano go w zaświadczeniu amnestyjnym, być może omyłka piszącego. W literaturze Chłód występuje jako "Szpała". Wiadomo, że był inwalidą z niedowładem ręki. Zaprzysiężoną konspiratorką była również jego żona Scholastyka, ps. "Scholcia".

[70] Spis żołnierzy podziemia niepodległościowego, którzy ujawnili się w 1947 r. www.bialystok.ap.gov.pl

[71] W raporcie sytuacyjnym "Koryckiego" za grudzień 1944 czytamy: "Bojówka NOW pod dowództwem "Grzymały"[sic!] obrabowała 2 żołnierzy AK. K. Krajewski, T. Łabuszewski, Białostocki..., s. 273.

[72] Z. Błażejewicz, W walce z wrogami Rzeczypospolitej, Rzeszów 2003, s. 14; tamże, s. 113.

[73] A. Dobrowolski, Raz na wozie..., t. II, s. 204.

[74] Z. Błażejewicz, W walce..., s 139.

[75] A. Dobrowolski, Raz na wozie..., s. 212.

[76] Dobrowolski precyzuje, że chodziło o KO "Chrobry", tymczasem ta nazwa została ustalona dopiero w maju 1945. A wymienionym oficerem był Lewicki.

[77] Tamże.

[78] Tamże.

[79] "Głos znad Narwi", 2018, nr 2.

[80] Centralne Archiwum Wojskowe [dalej CAW], Zespół Akt rosyjskich, sygn. 1530, Opis akcji operacyjno-bojowej 2 Zbiorczego Batalionu przeciwko grupie bandyckiej Orłowskiego w rejonie wsi Bodaki 17 maja 1945, k. 45.

[81] Por. K. Krajewski, T. Łabuszewski, Białostocki..., s. 204. Jego bytność tam wykluczyła także Genowefa Kasprzak w rozmowie z autorem w czerwcu 2019. W związku z powyższym pomijam opis bitwy.

[82] Pieczęć z herbem urzędu Grodzisk, 2 sztampowe z Grodziska i 1 z Wyszek.

[83] CAW, Zespół Akt Rosyjskich, sygn. 1530, k. 47.

[84] Z okrążenia wydostało się 21 partyzantów, w tym jeden ciężko ranny w brzuch NN "kapitan Stankiewicz". To prawdopodobnie Jan Jarocki dezerter nie z LWP jak pisze Dobrowolski lecz z posterunku MO w Wyszkach. Wskazywałoby na to kilka poszlak: nie został wzięty do niewoli, nie znajduje się w wykazie poległych a zapewne nikomu nie pozwolono opuścić oddziału pomiędzy 14 a 17 maja. Ponadto byli to: 1. Augustyn Dobrowolski "Kruk", 2. Kazimierz Krasowski "Głuszec", 3. Józef Korzeniewski "Osa", 4. Jan Boguszewski "Bitny", 5. Mieczysław Zawadzki "Kafel", 6. Wacław Witkowski "Jesion", 7. Stanisław Piotrowski "Brzoza", 8. Czesław Woiński "Wrona", 9. Adolf Niewiński "Dąb", 10. Adolf Twarowski "Walek", 11. Józef Jankowski "Jurand" 12. Władysław Dernowski (vel Krzyżanowski Stanisław) ps. "Ładunek", 13. Feliks Kowalski ps. "Kamień", 14. Jan Siekierko "Hrabicz", 15. NN "Skok" z Popław, 16. Mieczysław Sakowicz "Sosna", 17. Mieczysław Niemyjski "Sten", 18. Adolf Popławski "Tygrys" 19. Lech Borszewski "Zgrzyt", 20. NN "Nietoperz" pochodzący z Wileńszczyzny, mówił doskonale po litewsku, po bitwie zamelinował się w Sielcu.

[85] Relacja Jana Mielnickiego w zbiorach autora.

[86] J. Usakiewicz, W hołdzie..., s. 6.

[87] 28.05.45 w miejscowości Knorydy oddział bojowy NZW pod dowództwem Augusta Dobrowolskiego ps. "Kruk" dokonał ataku na jadący samochód z żołnierzami Armii Czerwonej. W wyniku ostrzelania samochodu 4 Sowietów zostało zabitych.

[88] katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/41432. Ur. 1924 w Rybołach, żołnierz Armii Czerwonej, w okresie 08.03.1978 do 30.04.1990 zatrudniony w Wojewódzkim UBP w Białymstoku jako pracownik cywilny.

[89] AIPN, BU 0177/56 t.1, s. 28.

[90] J. Kułak, Powstanie i działalność Komendy Okręgu NZW Białystok w latach 1945-1949 [w:] Podziemie Niepodległościowe w województwie białostockim w latach 1944-1956, Warszawa 2004, ss. 28-43.

[91] AIPN, BU 0177/56 t.1, s. 28.

[92] J. Kułak, Powstanie..., s. 31.

[93] Tamże, s. 30.

[94] Natomiast na stronie bransk.eu przytoczono następujące brzmienie rozkazu: "Gromlik zostaje zdjęty z funkcji dowódcy powiatu i zostaje do dyspozycji okręgu bez przydziału funkcyjnego". Oznacza to, że Komenda Okręgu nie wyznaczyła nowego komendanta powiatu, a faktycznie działalnością wojskową kierował August Dobrowolski, który uważa się za "szefa sztabu" i tak jest określany w dokumentacji organów bezpieczeństwa, chociaż nie pada tam jego nazwisko, lecz jedynie pseudonim "Kruk".

[95] AIPN, BU 0177/57 t.4, s. 132.

[96] Meldunek sytuacyjny za okres od 1 do 31 lipca 1945 kierownika rejonu II Poświętne wywiadu AKO Zygmunta Kermana "Iskry" dla szefa wywiadu AKO obwodu Wysokie Mazowieckie Mieczysława Janucika "Poraja" z dnia 27 lipca 1945 [w:] J. Zieleniewski, Raporty wywiadu AK-AKO-WiN Obwodu Wysokie Mazowieckie w Okręgu Białystok 1944-1847, Białystok 2001, s. 86. Wywiadowcy placówek AKO obserwowali także działalność oddziału "Łupaszki" na terenie rejonu II.

[97] AIPN, BU 0177/80 s. 201.

[98] Witold Lubieniecki (zapewne Łubieniecki) "Olszyna" AIPN, BU 0177/80 t.4, s. 229.

[99] Okręg podzielony był na 9 komend, być może perspektywicznie miało być ich 10.

[100] Meldunek miesięczny wywiadowcy V-3 od 30.VI. Do 31.VII. 1945 r. z dnia 02.08.1945 [w:] "Ziemia Brańska" 1995, t. VI, ss. 133-136. W świetle tego raportu wydarzenia z 31 stycznia 1946 w Puchałach Starych jawią się w nowym świetle jako, być może, akt wendetty.

[101] Pismo "Morskiego" do "Dnieprskiego" z 12 grudnia 1944, cyt. za K. Litwiejko, Narodowa..., s. 158.

[102] AIPN Bi 019/184, t. IV, s. 56

[103] M. Bechta, W. Muszyński, Przeciwko Pax Sovietica. Narodowe Zjednoczenie Wojskowe i struktury polityczne ruchu narodowego wobec reżimu komunistycznego w1944-1956, Warszawa 2017, s. 254.

[104] J. Zieleniewski, Raporty..., s.86.

[105] AIPN Bi 033/90, s. 27.

[106] Andrzej Florian Lewicki ur. 27 grudnia 1897 w Kijowie, studiował na Wydziale Medycznym Uniwersytetu św. Włodzimierza, w roku 1915 zmobilizowany do armii carskiej i skierowany do szkoły kawalerii w Jelizawietgradzie. Powrócił do Polski po rewolucji bolszewickiej 1917 roku. W latach 1926-1937 kierownik placówki wywiadu w Kownie. Po powrocie z Litwy służył w DOK-3 w Grodnie na stanowisku kierownika transportu kolejowego na wypadek mobilizacji. W roku 1939 dowódca 37 samodzielnej kompanii przeciwlotniczej. Do października 1940 przebywał w obozie dla internowanych na terenie Łotwy. AIPN BU 0177/82, s. 351. Latem 1942 jak już wspomniano przybył na teren Białostocczyzny w okolice Tykocina.

[107] Władysław Awramienko syn Adama, vel Jan Talecki vel Jan Krukowski ur. 5 stycznia 1918 w Siemiatyczach, ukończył Liceum Pedagogiczne w Białymstoku, z zawodu nauczyciel. AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 11.

[108] AIPN Bi 033/88, s. 8.

[109] Wcześniej w tymże miesiącu z kraju wyjechał generał Zygmunt Broniewski "Bogucki". Przed NZW do zagospodarowania pojawiały się nowe tereny, np. powiat grajewski.

[110] AIPN Bi 033/89, s. 237.

[111] AIPN BU 0177/82, s. 301.

[112] Tamże, s. 302.

[113] AIPN BU 0177/57, t. 1, ss. 229-230.

[114] AIPN BU 0177/82, s. 302.

[115] J. Usakiewicz, W hołdzie..., s. 8.

[116] A. Dobrowolski, Raz na wozie..., s. 236.

[117] Rozkaz nr 1640, L.dz. 1019/45 Komendanta Okręgu majora "Kotwicza" z 30 września 1945. AIPN Bi 033/89, s. 261. Por. M. Bechta, W. J. Muszyński, Przeciwko..., s. 266.

[118] K. Litwiejko, Struktura..., s. 172.

[119] Informacja pozyskana przez Panią mgr Mirosławę Szpak, emerytowaną nauczycielkę historii. Relacja pochodzi od rodziny Szymczuków, obecnych właścicieli posesji, gdzie w ostatnim dniu życia Eljaszuk piłował drewno.

[1] J. Zieleniewski, Raporty..., s. 87.

[2] Chodzi o por. Hieronima Perkowskiego ur. 1900, który posługiwał się pseudonimami "Dziadek", "Rzeńko". Po śmierci Tadeusza Westfala, Perkowski objął dowodzenie oddziałem lotnym Kedywu AK Obwodu Wysokie Mazowieckie. W okresie akcji "Burza" dowódca kompanii w ramach odtworzonego konspiracyjnego 76 pp. AK. 3 sierpnia 1944 oddział "Rzeńki" wsparł oddziały Armii Czerwonej podczas wypierania Niemców z Łap. W 1945 zmuszony do opuszczenia rejonu Łap udał się na teren pow. Ostrów Mazowiecka. W wydanym przez komunistów w 1964 resortowym wydawnictwie MSW "Informator o nielegalnych antypaństwowych organizacjach i bandach zbrojnych działających w Polsce Ludowej w latach 1944/56 Hieronim Perkowski jest wymieniony pod pseudonimem "Kosa˝. "Oddział działał w latach 1946-47 na terenie pow. Ostrów Mazowiecka, woj. warszawskie. Dowódcą był Hieronim Perkowski -Kosa-. Liczył ok.100 osób.˝

[3] Chodzi o wspomnianego członka AK nazwiskiem Grzyb.

[4] Informator Kerman pochodził z m. Łapy-Osse.

[5] Z tekstu nie wynika czy owe "wyczyny" miały miejsce 4 lipca, czy też dwa tygodnie później.

[6] Meldunek sytuacyjny "Iskry" z 27 lipca 1945, cyt za J. Zieleniewski, Raporty..., s. 87.

[7] Jan Sakowicz "Bem" pochodził z Lubieszcz. Do organizacji NZW zwerbował m.in. Borysa Wińskiego. Dokumenty organów bezpieczeństwa nie potwierdzają powyższych przypuszczeń co do jego współpracy z bezpieką. AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 24; por. AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 266.

[8] Meldunek sytuacyjny "Iskry" za sierpień 1945, cyt za J. Zieleniewski, Raporty..., s. 94.

[9] Dekret prezydenta KRN Bolesława Bieruta z dnia 2 sierpnia 1945 o amnestii. Dz. U. 1945, nr 28, poz. 172.

[10] W karcie na czyn przestępczy nielegalne posiadanie broni znajdujemy następujące informacje o Tarnowskim: "Sprawcy czynu: Tarnowski Zachariasz, pseudonimy "Grek", "Dziadek", "Kochanowski". "Dnia 12.IX.1956 r. w Prokuraturze Generalnej w Warszawie ujawnił się Komendant Powiatu bielskiego, NZW" kr.[yptonim],Burza" Tarnowski Zachariasz syn Józefa i Teofi[l]i, ur. 11.III.1895 w Wąwołach poch.[odzenie] chłopskie, bez zawodu, wykszt.[ałcenie] 5 kl.[as] szkoły powsz.[echnej] i 6 kl.[as] szk.[oły] handlowej, bez stałego miejsca zamieszkania. Mieszkał na terenie powiatu bielskiego u różnych osób i [w różnych] miejscowościach, który zdał następująca broń: pistolet maszynowy Mpi nr 9443/44, pistolet TT nr 647/39, dwa magazynki do MPi, 3 do pistoletu TT oraz amunicję. Opracował Wł. Krasowski dnia 29.VIII.1988". AIPN BU 0177/57, t. 1, s. 159. Oczywiście w przypadku wykształcenia pomyłka, gdyż 6-klasowe szkoły handlowe nie istniały. Po szkole powszechnej Tarnowski został przyjęty do "szkoły handlowej" i uczył się tam przez rok.

[11] Mystkowski vel Myszkowski, z pewnością chodzi o tę sama osobę.

[12] Meldunek sytuacyjny "Iskry" za sierpień 1945, cyt za J. Zieleniewski, Raporty..., s. 94.

[13] Pismo "Do Pana Huzara" z 20 września 1945; AIPN, Bi 212/2097, s. 7.

[14] Tymczasem w dokumencie: "Wnioski awansowe na ppor. c.[zasu] w.[ojny]" KO "Cyryl" przy pseudonimie "Słowian" widnieje data urodzenia 3.07.1898, datę wstąpienia do konspiracji nominata określono tam na listopad 1941. Kopia w zbiorach autora.

[15] Oczywiście chodzi o miejscowość Wąwał w pobliżu Tomaszowa Mazowieckiego, gdzie Tarnowski po ujawnieniu zamieszkał, pochowany został na tomaszowskiej nekropolii przy ul. Smutnej.

[16] 10 Pułk Artylerii Ciężkiej został sformowany 5 października 1921 z połączenia 2 Dywizjonu Artylerii Ciężkiej Legionów i 11 Kresowego Dywizjonu Artylerii Ciężkiej. Prawdopodobnie z tą ostatnią formacją Tarnowski brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku.

[17] AIPN BU 0177/57, t. 1, ss. 229-230.

[18] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 164.

[19] Tamże.

[20] APB, Odział w Łomży, Akta Stanu Cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Perlejewie. Księga chrztów za rok 1896.

[21] Ujawnił się w kwietniu 1947 jako żołnierz AK. Rodzina Pietraniuków zamieszkiwała w Sypniach.

[22] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 154.

[23] AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 11. Tamże informacja, że nosił on też pseudonim "Laur".

[24] K. Litwiejko, Powiat bielski Narodowych Sił Zbrojnych, [w:] "Ziemia Brańska" 1995, t. VI, s. 62.

[25] Jan Siekierko to kolega z klasy I liceum nowego ustroju w ostatnim roku przed wojną Piotra Bendorfa w Seminarium Duchownym Mniejszym w Drohiczynie. Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Pińskiej w R.P. 1939, Pińsk 1939, s. 36.

[26] Nie ulega wątpliwości, że podziemie poakowskie zauważyło powrót na dawny teren nadnarwiański byłego żołnierza NSZ "Wąsala", lecz prawdopodobnie nie kojarzyło go z "Zachariaszem Tarnowskim". Nie wiadomo zresztą dokładnie w jakim momencie Pietraniuk zaczął się posługiwać przybranym nazwiskiem. Interesującym jest pytanie - co robił "Tarnowski" w Łapach, operując z grupą "Ciemnego"? Zapewne chodziło o porachunki z Perkowskim "Rzeńką" za okres akcji "Burza", której wraz z Jankowskim o mało nie przypłacili aresztowaniem. Symptomatyczne jest zniknięcie w tym okresie Kazimierza Kamieńskigo "Huzara", który swoje obowiązki szefa żandarmerii powiatu wysokomazowieckiego scedował na Czesława Dąbrowskiego "Tygrysa". Być może "Huzar" też miał porachunki z "Rzeńką" i aktywność NZW w tej sferze była mu na rękę. Niewątpliwym jest, że kilka lat później Tarnowski będzie próbował ostrzec "Huzara" przed Awramienką i tzw. V Komendą WiN.

[27] J. Zieleniewski, Raporty..., s. 96.

[28] Por. J. Kułak, Rozstrzelany..., ss. 138-139.

[29] "Kotwicz" to celowe nawiązanie do okresu nowogródzkiego. W ten sposób Lewicki wysyłał sygnał do białostockiego szefa DSZ Stanisława Sędziaka, który był wcześniej zastępcą Macieja Kalenkiewicza "Kotwicza" w Podokręgu Nowogródek AK, gdzie ta organizacja nie pozwalała na funkcjonowanie konkurencyjnemu podziemu narodowemu..

[30] AIPN Bi, 033/89, Rozkaz nr 1640 L.dz. 1019/45 Komendanta Okręgu mjr. "Kotwicza" z 30 IX 1945, k. 261.

[31] Instrukcję wydał szef PAS KG NZW krypt. "Referat Dozoru Kotłów" kpt. Jan Morawiec "Henryk"; Por. M. Bechta, W. Muszyński, Przeciwko PAX Sovietica, Warszawa 2017, s 134.

[32] Józef Jankowski ze wsi Sielc k/Bociek, był szwagrem "Gromlika", miał dwie siostry: starsza Zofia wyszła za Eljaszuka, młodsza Cezaria Śliwińska również zaprzysiężona do konspiracji, udzielała pomocy rannym po bitwie pod Bodakami w maju 1945 w gospodarstwie Antoniego Korzeniewskiego w Wojtkach. Po śmierci "Głuszca" zawarł związek małżeński z Jadwigą 1-o voto Krasowską, de domo Niewiarowską. Zmarł w 1998 roku, pół roku po ekshumacji furmanów z cmentarza we wsi Klichy. Został pochowany na tymże cmentarzu niemal dokładnie na miejscu czasowego pochówku furmanów. Tuż obok ojczyma i matki spoczywa syn "Głuszca" Stanisław Krasowski, którego kilkakrotnie spotkałem. Miejscowa opinia przezywała Krasowskiego juniora "Partyzantem".

[33] Treść rozkazu przytaczam za portalem: odkrywca.net

[34] J..J. Milewski, Władysław Liniarski (1897-1984) - komendant białostockiego okręgu ZWZ-AK-AKO. Biogram zamieszczony na stronie ipn.gov.pl

[35] Chodzi o Aleksandra Rybnika.

[36] Cyt. za J. Kułak, Rozstrzelany..., s. 107.

[37] AHM, Nagranie: Lech Borszewski AW-I-1082B. W opisie błędnie podano nazwisko jako "Borski". Borszewski podaje niewiele szczegółów dot. Eljaszuka "z murowanki", "niskiego wzrostu".

[38] Treść deklaracji cyt za T. Dyrdek, Podziemie poakowskie w Polsce po drugiej wojnie światowej. Od Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj po Zrzeszenie "Wolność i Niezawisłość", tekst opublikowany na portalu profesor.pl

[39] Z. Błażejewicz, W walce..., s. 161.

[40] K. Krajewski, T. Łabuszewski, "Łupaszka", "Młot", "Huzar". Działalność 5 i 6 Brygady Wileńskiej AK 1944-1952, Warszawa 2002, ss. 84-85.

[41] Cyt za J. Kułak, Rozstrzelany..., s. 157.

[42] Tamże, s. 158.

[43] K. Krajewski, T. Łabuszewski, "Łupaszka"..., s. 229.

[44] Tamże, s. 256.

[45] Informacja cytowana za portalem bransk.eu

[46] Krajewski i Łabuszewski jako datę akcji w Sielcu podają dzień 23 listopada, co wydaje się nieścisłe. K. Krajewski, T. Łabuszewski, "Łupaszka"..., s. 238.

[47] AIPN Bi 212/663, s. 7. Z zeznań tych można wyciągnąć wniosek, że po raz pierwszy oddział "Młota" dokonał w mateczniku konkurencyjnej organizacji demonstracji siły latem 1945, natomiast 20 listopada 1945 przyjechał zredukowany, w sile około 100 żołnierzy na furmankach, na które następnie załadowano odebraną siatce NZW broń.

[48] AIPN Bi 212/517, s. 10. Mielnicki zeznał, że karabin ten otrzymał od Aleksandra Białowarczyka. Tamże na stronie 8 uściślenie, że był to długi karabin rosyjski, (zapewne typu Mosin) i 10 sztuk amunicji.

[49] Tzw. siatka terenowa w nomenklaturze oficjalnej NZW stanowiła owe patrole.

[50] Oczywista aluzja do raportu "Zaburzanina" z 1 października 1944.

[51] Chodzi o Jan Czubryja "Orlika", na którego patrol NZW nałożył kontrybucję, Natomiast Jan Sakowski z Czarnej Cerkiewnej był członkiem NZW. AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 78.

[52] "Kochanowski" opisuje sprawę "Zaburzanina" z Topczewa, napadniętego przez bojówkę Sakowskiego "Orlika".

[53] "Zapewne" chodzi o sprawę Mazura "Piasta" rozstrzelanego z wyroku sądu AKO.

[54] "Kochanowski" był jednym z najdłużej ukrywających się żołnierzy podziemia. Areszowany w 1945 Władysław Awramienko został zwerbowany przez UBP jako tajny agent "Cedr" i w 1951 dotarł na Podlasie z zadaniem rozpracowania grupy "Kochanowskiego". "Cedr" został po wcześniejszej konsultacji z Zachariaszem Tarnowskim "Kochanowskim" (b. komendantem powiatu NZW Bielsk Podlaski) - zastrzelony przez Feliksa Bojara "Franka" - jednego z członków grupy "Głuszca". Były komendant powiatu "Burza" ujawnił się w Prokuraturze Głównej PRL w 1956 roku pod nazwiskiem Zachariasz Tarnowski wraz z szefem wywiadu Józefem Jankowskim "Jurandem". Początkowo zamieszkiwał w Białymstoku, następnie w Tomaszowie Mazowieckim, gdzie zmarł i spoczywa na miejscowym cmentarzu.

[55] T. Łabuszewski, K. Krajewski, Od "Łupaszki" do "Młota" 1944-1949. Materiały źródłowe do dziejów V i VI Brygady Wileńskiej, Warszawa 1994, dokument nr 8.

[56] Wydaje się, że "Miecz", który jak wynika z pisma nie dotarł do "Kochanowskiego" "zamelinował się" w okolicy, zapewne u Eljaszuka, bądź Adolfa Twarowskiego, gdyż dwa dni później brał udział w konferencji w Spieszynie.

[57] Pseudonim "Zachariasza Tarnowskiego".

[58] Pseudonim Franciszka Popławskiego. Bendorf jechał z Grodziska w kierunku Popław. Punkt "Trzaski" mieścił się na kolonii wsi Popławy, "Kochanowski" przebywał też często na kolonii Chojewo - u Jana Tuszewickiego inwalidy, z zawodu czapnika, który był sekretarzem "Kochanowskiego" i jednocześnie prowadził wywiad NZW. Ze względu na to, iż w pobliskich Bodaczkach zamieszkiwał Kazimierz Chłód z AKO, (również inwalida z bezwładną ręką), obaj doskonale się znali jeszcze sprzed wojny. Tuszewicki po wojnie wyjechał do Zalewa koło Morąga.

[59] Pseudonim Jana Boguszewskiego.

[60] Pseudonim Władysława Łukasiuka.

[61] Pseudonim Lucjana Minkiewicza.

[62] Chodzi o Wacława Dubaniewicza.

[63] Pseudonim Jana Mężyńskiego.

[64] Pseudonim Mieczysława Kossakowskiego.

[65] Pseudonim Stanisława Miłkowskiego.

[66] Pseudonim Piotra Teodorczuka, wcześniej dowódcy III plutonu NSZ.

[67] Pseudonim Wacława Jodłowskiego, dowódcy dawnego XXVII plutonu NSZ pochodzącego ze wsi Anusin-Olendry k. Siemiatycz-stacji. Został on zlikwidowany w roku 1947 z wyroku sądu specjalnego powiatu "Burza" NZW za zdradę organizacji. Występował jako dowódca 4 plutonu scalonej Organizacji NSZ-ONR z AKO W skład plutonu służył m.in: Boguszewski ps. "Syn".

[68] Prawdopodobnie Henryk Bańkowski.

[69] Pseudonim Piotra Bendorfa, Kierownika Rejonu VII NZW Grodzisk.

[70] A. Dobrowolski, Raz na wozie..., s. 230.

[71] Jedna z baz partyzantki poakowskiej na tym terenie znajdowała się w pobliskim Spieszynie u Jana Krukowskiego. Zaprzysiężonymi członkami tej siatki byli dwaj bracia babci autora pracy Stanisławy z Grodów Czarniawskiej, zamieszkali w tej miejscowości - Józef i Adolf Groda.

[72] Chodzi o Władysława Awramienkę, ówczesnego szefa Wydziału I Organizacyjnego KP "Burza".

[73] Stanisław Gołaszewski.

[74] Pomyłka pisarska, ultimatum zostało wyznaczone na 31 października.

[75] Chodzi o Perlejewo, rodzinną miejscowość Komendanta Powiatu "Kochanowskiego".

[76] Informacja znajduje potwierdzenie w relacjach żołnierzy NZW. Np. dowódca kompanii terenowej NZW, zamieszkały w Koszewie - Władysław Krasowski "Dębicz" namawiał do wstępowania do jego kompanii znanych sobie żołnierzy AK z rozformowanej siatki Kazimierza Chłóda z pobliskich Bodaczek. Spotkało się to z natychmiastową reakcją Chłóda, który przybył do Koszewa i po rozmowie ze Stanisławem Zabłudowskim "Orkanem" i Krasowskim mającej na celu ustalenie powodów pozyskiwania jego ludzi - zabronił wszystkim członkom jego grupy przechodzenia do NZW.

[77] Zastanawiające jakiej kary, jeśli nie rozstrzelania, domagali się dla winowajców "Maciek" i Wiktor"? .

[78] Powinno być: "strzelania do żołnierzy".

[79] Spotkanie miało odbyć się 20 listopada 1945 we wsi Kłopoty Stanisławy. K. Krajewski, T. Łabuszewski, "Łupaszka", "Młot", "Huzar". Działalności 5 i 6 Brygady Wileńskiej AK 1944-1952, Warszawa 2002, s. 234.

[80] Znany jest tylko jeden przypadek tego typu zrelacjonowany przez Hieronima Perkowskiego swojej rodzinie. Z tego co opowiadał za zgwałcenie dziewczyny przez członka NSZ żołnierze AKO wymierzyli mu karę tzw. "batów", w odwecie żołnierze NSZ usiłowali zastrzelić "Dziadka", który cudem uniknął śmierci. W wyniku tego konfliktu musiał on uciekać do Warszawy. Wiarygodna relacja na dedykowanym pasjonatom historii portalu odkrywca.net

[81] T. Łabuszewski, K. Krajewski, Od "Łupaszki" do "Młota" 1944-1949. Materiały źródłowe do dziejów V i VI Brygady Wileńskiej, Warszawa 1994, dokument nr 9.

[82] Ur. 9 stycznia 1923 w Toruniu. W lutym 1943 zaprzysiężony w ZWZ-AK w Obwodzie Bielsk Podlaski, pełnił początkowo funkcję łącznika. Od lutego 1945 był członkiem Komendy Obwodu Bielsk Podlaski AKO, pełnił funkcję sekretarza i łącznika komendanta. Od września 1945 w Zrzeszeniu "Wolność i Niezawisłość", gdzie pełnił obowiązki adiutanta przewodnika Obwodu. W grudniu 1946 przejął funkcję przewodnika (komendanta) obwodu po kpt. Janie Trusiaku "Koryckim".

[83] K. Krajewski, T. Łabuszewski, "Łupaszka"..., s. 233.

[84] Występujący w opracowaniu Litwiejki pseudonim "Hirat" jest zapewne zniekształconą formą pseudonimu Jankowskiego "Jurand". Nieobeznani z polską literaturą prymitywni protokolanci UBP zapisywali go ze słuchu także jako "Jórant" (AIPN Bi 212/517, s. 9), czy "Juran". (AIPN Bi 212/311, s. 9).

[85] K. Krajewski, T. Łabuszewski, "Łupaszka"..., s. 241.

[86] 100-osobowy oddział kadrowy "Burego" zasilony oddziałami "Roli" i "Zagłoby". Według Stanisława Zamęckiego oddział "Burego" składał się z trzech plutonów (31 osób plus 4 żandarmów, którzy na rozkaz "Burego" mogli karać żołnierzy. S. Zamęcki, Partyznatka..., s. 8.

[87] M. Bechta, W. Muszyński, Przeciwko Pax Sovietica. Narodowe Zjednoczenie Wojskowe i struktury polityczne ruchu narodowego wobec reżimu komunistycznego 1944-1956, Warszawa 2017, ss. 266-267.

[88] Meldunek sytuacyjny Koryckiego za miesiąc grudzień 1945 r. z dnia 31 grudnia 1945, [w:] "Ziemia Brańska", t. VI, s. 138. Wiemy też, że w oddziale WiN znajdowała się przejściowo osoba o nazwisku Boguszewski, posługująca się pseudonimem "Syn".

[89] AIPN Bi 212/70, ss. 17-22.

[90] Chodzi o Mariannę Szpakowską. Wołoszynowie prowadzili w Torulach nauczanie miejscowych dzieci. Ojciec miał na imię Władysław.

[91] Właściwie "Buk".

[92] Chodzi o Stanisława Smorczewskiego.

[93] Chodzi o Józefa Grzenickiego.

[94] Z relacji tej wynika, że do niewoli dostali się Michał Wołoszyn "Pantera", Wacław Kowalonek "Zaburzanin", prawdopodobnie też Stanisław Smorczewski "Bagnet" oraz jeszcze trzech lub czterech partyzantów.

[95] Wymieniany jest wśród poległych pod pseudonimem "Płomień". bransk.eu

[96] Michał Sinicki.

[97] Chodzi o Stefana Dęboroga-Leligdowicza.

[98] Zofia Kalicka.

[99] AIPN Bi 212/70, ss. 25-29.

[100] Chodzi o święta prawosławne. Stąd wniosek, że rodzina żony Awramienki wyznawała prawosławie. W Kościele katolickim Święta Wielkanocne przypadały 1 i 2 kwietnia 1945, w Cerkwi prawosławnej od 6 do 8 maja 1945.

[101] W protokole błędnie "Wyszków".

[102] Rusycyzm, właściwie: dodaję.

[103] Chodzi o oddział Zygmunta Szendzielarza "Łupaszki".

[104] Co najmniej trzykrotnie doszło do spotkania tych ludzi: w Górskich, w Bodakach i w siedzibie UBP w Bielsku Podlaskim.

[105] AIPN Bi 212/981, ss. 5-10. Podczas rozprawy przed WSR w Białymstoku 1 sierpnia 1946 odwołał on większość obciążających go zeznań motywując ich wcześniejsze złożenie obawą przed biciem. Zob. AIPN BI 212/981, s. 25.

[106] Tołwiński zawarł związek małżeński z Anielą Mikołajuk wdową po Mikołaju Mikołajuku, który zginął zastrzelony przez Niemców w Andryjankach w czerwcu 1941. Dopiero kilka dni po zajęciu tych terenów Niemcy postawili straże i zaczęli strzelać do chłopów próbujących skorzystać z dobytku, a kobietom wymierzano karę chłosty (np. Mariannie Szpakowskiej). Wraz z Mikołajukiem (lat 35) zginęli mieszkańcy wsi Solniki Kazimierz Lipiński (lat 19) i Antoni Szymczuk (lat 32). Z inskrypcji nagrobnej tego wiemy się, że tragiczne wydarzenia miały miejsce 28 czerwca 1941.

[107] Według informacji Jana Mielnickiego drukarnia organizacji znajdowała się w zabudowaniach Stanisława Mielnickiego pod Zaminowem.

[1] J. Kułak, Rozstrzelany..., s. 242.

[2] Genezę konfliktu pomiędzy grupą Tarnowskiego a Malinowskim przedstawiłem po raz pierwszy na portalu slonecznystok.pl w artykule Narodowcy i złote ruble.

[3] Rozkaz nr 49 Komendy Powiatu "Burza" z 2 listopada 1945. AIPN Bi 212/3441, s. 10. Dodatkowych badań wymagałaby kwestia wpływu na stan finansów organizacji podziemnych operacji deflacyjnej przeprowadzonej przez komunistów pomiędzy październikiem 1944 a wrześniem 1945. Do wymiany na nowe złote można było przedstawić jedynie dość niskie sumy walut okupacyjnych. Por. J. Luszniewicz, Procesy inflacyjne w Polsce w latach 1945-1955 - przejawy, fazy, uwarunkowania, konsekwencje. Przyczynek do badań nad inflacją w PRL [w:] "Kwartalnik Kolegium Ekonomiczno-Społecznego Studia i Prace" 2014, nr 2, s. 107.

[4] AIPN Bi 212/3441, s. 10.

[5] Rozkaz nr 150 Komendy Powiatu "Burza" z 26 grudnia 1945. AIPN Bi 212/3441, s. 11.

[6] Tamże.

[7] Informacja z portalu odkrywca.net

[8] Dowódcą tej jednostki do czerwca 1946 był przyszły kompozytor, pułkownik Robert Satanowski.

[9] Tamże.

[10] K. Krajewski, T. Łabuszewski, "Łupaszka"..., s 249.

[11] Niezawisły sąd w 1997 roku w uzasadnieniu wyroku o odmowie odszkodowanie i przyznaniu jedynie zadośćuczynienia żonie i córce stwierdza: "Po prostu w okresie powojennym Jan Eljaszuk nie pracował, zajmował się działalnością polityczną i zbrojną nie przyczyniając się czynnie do utrzymywania swej rodziny. (...) Gdyby żył ojciec i pracował w zawodzie nauczycielskim, warunki bytowe rodziny byłyby z pewnością znacznie lepsze". ASO, sygn II 1 Ko 319/97 k. 24-25.

[12] J. Kułak, Rozstrzelany..., s. 276.

[13] W dniu 28 stycznia 1946 Tomaszewski przebywał służbowo w Hajnówce, gdzie mieszkali jego rodzice, naocznym świadkiem "napadu bandy" nie był, jednak poinformowany o wydarzeniach przez ludność 29 stycznia rowerem powrócił do Bielska. Fragment raportu referenta Tomaszewskiego w: J. Kułak, Rozstrzelany..., ss. 502-503.

[14] AIPN Bi 212/846, s. 8.

[15] AIPN Bi 212/846, s. 12. W przytoczonym fragmencie protokołu przesłuchania poprawiłem błędy ortograficzne w wyrazach "szwagier" i "kulawy". Ten fragment zeznań jest bardzo zagadkowy i nabiera nowego sensu w związku z notatką, iż w V Wileńskiej Brygadzie służył także mieszkaniec Sielca Stanisław Białowarczyk syn Aleksandra, ur. 17 czerwca 1928. Zob. AIPN Bi 019/24, t.2. Również Tadeusz Czarniawski zdecydowanie twierdzi, że "Młot" przez pewien czas ukrywał się w Sielcu. Relacja w zbiorach autora.

[16] AIPN BU 0177/57, t. 3, s. 89.

[17] AIPN Bi 212/846, s. 44.

[18] Relacja Jana Mielnickiego z czerwca 2019 w zbiorach autora.

[19] Według Stanisława Zamęckiego miejscem odprawy była wieś Żochowo w powiecie Łomża. S. Zamęcki, Partyzantka Narodowej Organizacji Wojskowej na ziemi ostrowsko-mazowieckiej, Wrocław 2003, s. 7.

[20] Bolesław Kozłowski.

[21] Zbigniew Kulesza.

[22] Ryszard Kuprianowicz.

[23] Stanisław Zamęcki.

[24] Kazimierz Krasowski.

[25] Józef Korzeniewski.

[26] Ksiądz Mieczysław Kasprowicz.

[27] Feliks Kowalski.

[28] Wacław Malinowski.

[29] Franciszek Gawkowski.

[30] Stanisław Poniatowski.

[31] Placyd Gawino.

[32] Jan Siekierko.

[33] Antoni Korzeniecki

[34] Jan Tuszewicki.

[35] Stanisław Franciszek Grabowski.

[36] Zbigniew Łukasiewicz.

[37] Adolf Twarowski.

[38] Wacław Malinowski.

[39] Bolesław Kostera.

[40] Jan Fabiańczuk.

[41] Jan Skowroński.

[42] Ignacy Babiński.

[43] Dominik Kalinowski.

[44] Kazimierz Kalinowski.

[45] AIPN Bi 212/3441, s. 10, 10 bis.

[46] M. Czarniawski, Podlaskie..., s. 28.

[47] Zeznanie Antoniego Michalczuka ps. "Szpak". Cyt za M. Ostapiuk, Komendant "Bury". Biografia kpt. Romualda, Adama Rajsa "Burego" 1913-1949, Białystok-Olsztyn-Warszawa 2019, s. 221.

[48] Tamże.

[49] Relacja Franciszki Eljaszuk z maja 2019 roku w zbiorach autora.

[50] Ostatnie zabudowania po prawej stronie jadąc w kierunku Zaminowa, dziś w posiadaniu rodziny Stokowskich.

[51] Relacja Jana Mielnickiego z czerwca 2019 w zbiorach autora.

[52] Jan Fiedorczuk w korespondencji do autora z 12 maja 2022.

[53] ASO, sygn. II 1 Ko 319/97. Protokół przesłuchania Zofii Fiedorczuk primo voto Eljaszuk, k. 2.

[54] Tamże, k. 13.

[55] Z owych "zapisów wtórnych" należy odnotować - Eljaszuk posiadał wykształcenie średnie, nauczyciel. Tamże, k. 14.

[56] Tamże, k. 15.

[57] Tamże, k. 39.

[58] AIPN Bi 212/846, s. 4.

[59] AIPN Bi 212/676, s. 18.

[60] Tamże. Po aresztowaniu Aleksandra Leszko "Wilka" komendantem plutonu NSZ/NOW został brat "Płota" Józef Rękawek "Łapaj" zamieszkały w Czarnej Cerkiewnej. W miejscowości tej za czasów okupacji niemieckiej powstał obóz koncentracyjny dla podejrzanych o przynależność do podziemia. W obozie panowały okrutne warunki. Według Tadeusza Czarniawskiego więźniami obozu byli m.in. dwaj mieszkańcy okolicznych wsi o nazwiskach: Osmólski i Łagoda. W tychże dokumentach znajdujemy informację, że Jan Rękawek brał udział we wzmiankowanej wyżej akcji na posterunek MO w Grodzisku w październiku 1944. Akcję zorganizowano w sobotę, wzięło w niej udział 18 żołnierzy, kilku z oddziału Franciszka Malinowskiego "Buksy" wraz z dowódcą, reszta pochodziła z rezerwy terenowej ze wsi Aleksandrowo w gminie Grodzisk. Natomiast rannych w akcjach zbrojnych melinowano w gospodarstwie Władysława Leszko "Jaśmina" na kolonii Mierzynówka. Komendantem miejscowej drużyny był Bolesław Kostera "Pilnik", jego łącznikami Stanisław Kryński zamieszkały w Rybałtach i Antoni Twarowski z Jaszczołt.

[61] AIPN Bi 212/846, s. 5.

[62] ASO, sygn. II 1 Ko 319/97. Protokół przesłuchania Zofii Fiedorczuk primo voto Eljaszuk, k. 39.

[63] APB, zesp. Sąd Powiatowy w Bielsku Podlaskim, sygn. 363/56, k.4.

[64] Tamże. Należy odnotować, że zarówno w aktaqch spraw z lat50-tych jak 90-tych nazwisko bohatera pracy pisane jest w obu wersjach "Eliaszuk" jak też "Eljaszuk".

[65] Kwerendę przeprowadziłem w kwietniu 2019 dzięki uprzejmości proboszcza Andrzeja Boguszewskiego.

[66] ASO, sygn. II 1 Ko 319/97. Protokół przesłuchania Zofii Fiedorczuk primo voto Eljaszuk, k. 39.

[67] Z niezwykle istotnej roli prasy narodowej zdawał sobie sprawę komendant "Kochanowski". Gdy w maju 1946 w związku z aresztowaniami terenowej siatki NZW w gminie Boćki kolportaż załamał się, Tarnowski zauważa: "Brak naszej prasy wyrządza nam coraz poważniejsze szkody. Wiele jednostek załamuje się i wątpi czy i gdzie indziej jest organizacja, mówią: nie ma naszych gazet to już i nic nie ma, wszystko się rozleciało. Raport terenowy KP "Burza" za okres od 1 kwietnia 1946 do 15 maja 1946, cyt za: M. Ostapiuk, Komendant..., ss. 193-194.

[68] AIPN Bi 212/846, s. 10.

[69] W protokole wpisano "Żygunia".

[70] W protokole wpisano "Latoszko".

[71] Tamże, ss. 10-11.

[72] W protokole wpisano "Tołofiński".

[73] Tamże, s. 12.

[74] Błędnie odcyfrowano jako "Laska". Także protokolanci UB poprawili pseudonim Zygmunta na "Leszczyna".

[75] J. Kułak, Rozstrzelany..., s. 192.

[76] odkrywca.net

[77] AIPN BU 0177/57/1, Wykaz funkcjonariuszy UBP, MO, LWP biorących udział w rozpracowaniu i likwidacji nielegalnej organizacji NZW, ss. 141-144. Zawierający 126 nazwisk wykaz pokrywa się częściowo z wykazem funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa biorących udział w likwidacji NSZ.

[78] AIPN BU 0177/56/1, Wykaz funkcjonariuszy UB, MO i Armii Czerwonej biorących udział w rozpracowaniu i likwidacji organizacji NSZ na terenie pow. bielskiego, ss. 22-23.

[79] Ur. 1918, s. Jana, w l. 1940-41 urzędnik Gorsowietu w Bielsku. J. Porycki, Lista mieszkańców Bielska Podlaskiego zabitych, rannych, deportowanych, zaginionych, represjonowanych, Bielsk Podlaski 2011, ss. 10-11

[80] AIPN Bi 212/3441, ss. 14-18.

[81] W protokole wpisano "Jórant".

[82] W oryginale "Jorant".

[83] AIPN Bi 212/517 ss. 8-10.

[84] AIPN Bi 212/3441, ss. 14-18.

[85] Rusycyzm wstawiony przez śledczego i jednocześnie protokolanta wskazujący na jego narodowość.

[86] W protokole wpisano "Joran".

[87] W protokole wpisano "Lieszczyna".

[88] Informacja nieprawdziwa. Według relacji Jana Mielnickiego, syna aresztowanego w lutym 1946 Franciszka Mielnickiego, Franciszek Żegunia pełnił w organizacji funkcję sędziego.

[89] AIPN Bi 212/311 ss. 2-4.

[90] AIPN Bi 212/1315, ss. 8-11.

[91] To już druga osoba po Auguście Dobrowolskim, która stwierdza, że Jan Boguszewski po pogromie pod Bodakami kierował własnym oddziałem.

[92] Chodzi o Mieczysława Sakowicza vel Józefa Kowalczuka.

[93] Pseudonim "Kowal" nawiązujacy do wykonywanego zawodu.

[94] Chodzi o Józefa Korzeniewskiego.

[95] Marian Gawino.

[96] Lech Borszewski vel Boryszewski ur. 26 sierpnia 1922 w Toruniu Podgórzu. Ukończył jedną klasę liceum ogólnokształcącego, z zawodu szofer samochodowy. Podczas kwietniowej amnestii 1947 ujawnił się, zdał pistolet maszynowy PPSz oraz granat RG-42. Zamieszkał w Grodzisku Mazowieckim, pracował jako kierowca PKS. AIPN BU 0177/57 t. 4, s. 46. W rozmowie nagranej przez Jerzego Kułaka, Borszewski wspomina dwukrotnie o tym, iż "Wieluń" napisał do niego list prosząc o kontakt, jednak Kułak nie podchwycił tego wątku, gdyż zapewne nie znał takiego pseudonimu.

[97] AIPN Bi 212/1315, ss. 12-19.

[98] W protokole nazwisko przekręcone na "Reczkowski".

[99] Jan Szmurło.

[100] Właściwie Jan Żoch, rodzina była przezywana "Walczakami".

[101] Właściwie Kozłowski Stanisław.

[102] Chodzi o Kazimierza Krasowskiego.

[103] Stanisław Miłkowski.

[104] Stanisław Zabłudowski.

[105] Placyd Gawino.

[106] Marian Gawino.

[107] AIPN Bi 212/3441, ss. 4-7.

[108] W kolejnym protokole przesłuchania z 6 kwietnia 1950 Korzeniewski podał, iż posiada Krzyż Walecznych wydany w 1939 roku przez dowództwo 79 pp w Słonimiu. Tamże s. 14.

[109] Stanisław Miłkowski.

[110] Stanisław Korzeniewski.

[111] Chodzi o Józefa Jankowskiego.

[112] AIPN Bi 212/3441, ss. 14-18.

[113] Chodzi o Koszewo.

[114] Henryk Bańkowski. Ujawnił się w 1947 jako żołnierz AK/WiN.

[115] W oryginale "przez okres dwóch razy".

[116] Korzeniewskiemu pomagał w tym czasie młody mieszkaniec wsi Torule Wacław Szpakowski. Według jego relacji pozostawiał on Korzeniewskiemu na przejściu przez rzekę Leśną umówionych znaków. Pozostawiony na wystającym z wody palu kawał darni oznaczał, że we wsi, w której mieszkała siostra Korzeniewskiego - Anna jest bezpiecznie. Gdy darni nie było oznaczało to, że w pobliżu znajdują się oddziały lub obcy ludzie. Relacja Wacława Szpakowskiego w zbiorach autora. O pomocy udzielanej przez dzieci ukrywającym się działaczom WiN pisał do autora także Piotr Zapisek, wnuk gajowego Bronisława Zapiska, który w tym samym czasie wraz z Bronisławem Godlewskim udzielał pomocy "Młotowi" Łukasiukowi w okolicach Rudki i Ciechanowca. Relacja Piotra Zapiska w zbiorach autora.

[1] Cyt. za J. Kułak, Rozstrzelany... s 313.

[2] Taki los spotkał m.in. Czesława Sawickiego z Żołociek.

[3] Leszkowicz.

[4] Fragment zeznań niejasny.

[5] ASO, sygn II 1 Ko 319/97, k. 15.

[6] AIPN BU 0177/57 t..1, s. 201.

[7] AIPN, BU 0177/56 t.I, s. 19.

[8] W dniu 11 września 2018 Sąd Okręgowy w Białymstoku na wniosek prokuratora Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu uznał za nieważny wyrok WSR w Białymstoku z 25 czerwca 1946 wydany na Zygmunta Jankowskiego syna Adolfa i Rozalii z domu Józwiuk ur. 2 września 1919 w Sielcu. W sentencji wyroku sędzia Szczęsny Szymański zaznaczył (pisownia oryginalna): "Zygmunt Jankowski należał do organizacji o charakterze konspiracyjnym odwołującej się na nazwy "Armia Krajowa". Organizacja ta sprzeciwiała się uzależnieniu Państwa Polskiego od ZSRR oraz wprowadzeniu ustroju komunistycznego. Swoje cele realizowała poprzez prowadzenie akcji zbrojnej. Nie ulega zatem wątpliwości, że Zygmunt Jankowski poprzez udział w tej organizacji działał na rzecz odbudowy Niepodległego Państwa Polskiego. Jego zachowanie wynikało z pobudek patriotycznych". IPN Bi 212/846, ss. 45-46.

[9] Relacja Piotra Zapiska dotycząca jego dziadka Bronisława. Również ojciec autora pracy Tadeusz Czarniawski (urodzony w kwietniu 1944) wysłany w celu ostrzeżenia własnego ojca przed powrotem do wsi Torule, gdzie po raz kolejny pojawiła się grupa operacyjna UB wpadł w zasadzkę zastawioną przez żołnierzy otaczających wieś, ze względu jednak na wiek został przepuszczony przez oddział i zdołał wywiązać się z zadania.

[10] Aresztowanie Kazimierza Eljaszuka nastąpiło w tydzień po złożeniu zeznań w UBP przez mieszkańca Burchat Bronisława Brzozowskiego, będącego łącznikiem w NZW. AIPN BU 0177/57, t. 4, s. 133. Urodzony 9 stycznia 1912 w Klichach. O wyroku brak danych. Powrócił do cywilnego życia, wyjechał do Warszawy, gdzie pracował w Fabryce Aparatury Mleczarskiej na ul. Korkowej 30. AIPN BU 0177/56, t. 2, s. 72.

[11] ASO, sygn. II 1 Ko 319/97, k. 39.

[12] AIPN BU 0177/57 t.3, s. 196, Kwestionariusz osobowy Adolfa Twarowskiego opracowany przez mjr. Krasowskiego 25 listopada 1987, tamże s. 164, Kwestionariusz osobowy Zachariasza Tarnowskiego z 3 grudnia 1987.

[13] Autor odbył krótką rozmowę z owym duchownym w 2010 roku.

[14] ASO w Białymstoku, sygn. III Ko 860/96.

[15] W sentencji wyroku zapisano nazwisko w fromie "Eliaszuk".