Lista ilustracji

Źró­dła foto­gra­fii wyróż­niono kur­sywą.

Słowo wstępne

Kape­tyn­go­wie to histo­ria pew­nego rodu, gdyż tym wła­śnie jest dyna­stia. W tym wypadku ów ród, Kape­tyn­go­wie, wła­dał kró­le­stwem, które stało się roz­po­zna­wal­nym poprzed­ni­kiem dzi­siej­szej Fran­cji, co w dużej mie­rze było zasługą ich poczy­nań w ciągu trzech i pół wieku od powsta­nia dyna­stii w 987 roku po jej kres w roku 1328. Tak więc książka ta jest opo­wie­ścią o zawi­łych losach tego rodu oraz pod­le­głych mu krain i ludów w okre­sie głę­bo­kich i dale­ko­sięż­nych zmian, które kształ­to­wały znaczną część fran­cu­skiej i euro­pej­skiej histo­rii aż po czasy obecne. Więk­szo­ści czy­tel­ni­ków, któ­rzy nie dora­stali we Fran­cji (i wielu, któ­rzy się tam wycho­wali), histo­ria ta jest nie­mal zupeł­nie nie­znana, a jed­nak Fran­cja Kape­tyn­gów była nie tylko świad­kiem, ale także inspi­ra­torką nie­któ­rych z naj­bar­dziej roz­po­zna­wal­nych osią­gnięć śre­dnio­wie­cza, od archi­tek­tury gotyc­kiej, poprzez wyprawy krzy­żowe, aż po "miłość dwor­ską". W XIII wieku Fran­cja była naj­bo­gat­szym i naj­bar­dziej liczą­cym się pań­stwem chrze­ści­jań­skiej Europy, a Kape­tyn­go­wie sły­nęli zarówno ze swej potęgi mili­tar­nej, jak i z żar­li­wo­ści reli­gij­nej - cech, które łączyli, tocząc wojny prze­ciwko here­ty­kom w kraju i muzuł­ma­nom za morzem.

To wła­śnie Kape­tyn­go­wie w znacz­nej mie­rze stwo­rzyli śre­dnio­wieczną Fran­cję. Kiedy dyna­stia wyga­sła w 1328 roku, ich pań­stwo pod wie­loma wzglę­dami wyglą­dało zde­cy­do­wa­nie "śre­dnio­wiecz­nie", nawet jeśli słowo to przy­wo­łuje jedy­nie mgli­sty obraz strze­li­stych katedr, nie­sław­nych prze­śla­do­wań reli­gij­nych i potęż­nych kró­lów, ale zupeł­nie ina­czej przed­sta­wiało się ono w roku 987 i jesz­cze dużo póź­niej. Archi­tek­tura gotycka, ze swymi wyso­kimi, smu­kłymi kolum­nami, ostro­łu­kami i wiel­kimi poła­ciami wie­lo­barw­nych witraży, roz­wi­nęła się na ich zie­miach w poło­wie XII wieku, kil­ka­dzie­siąt lat po pierw­szej wypra­wie krzy­żo­wej (1096-1099) i mniej wię­cej w tym samym cza­sie, kiedy walka z here­zjami nabie­rała roz­pędu. (Jed­nak to wła­śnie król z dyna­stii Kape­tyn­gów, Robert II, nad­zo­ro­wał spa­le­nie na sto­sie pierw­szych here­ty­ków w 1022 roku). Nie­to­le­ran­cja i prze­sądy, które są czę­sto koja­rzone ze śre­dnio­wie­czem, w więk­szo­ści zaczęły się sze­rzyć dopiero w począt­kach XIV wieku. A nawet wtedy Kościół nie miał peł­nej wła­dzy nad wyobraź­nią i postę­po­wa­niem ludzi, tym bar­dziej że sam był nękany przez wewnętrzne tar­cia poli­tyczne i ide­olo­giczne. Ale chyba najbar­dziej kłócą się ze współ­cze­snymi wyobra­że­niami poważne ogra­ni­cze­nia wła­dzy kape­tyń­skich kró­lów i jej zróż­ni­co­wa­nie na roz­ma­itych zie­miach, które skła­dały się na ich pań­stwo, zwłasz­cza w pierw­szym stu­le­ciu pano­wa­nia tej dyna­stii. Warto więc na wstę­pie poświę­cić nieco czasu, żeby wyja­śnić, jak Kape­tyn­go­wie spra­wo­wali wła­dzę i jak wyewo­lu­owała z niej silna wła­dza kró­lew­ska znana z póź­niejszych cza­sów.

Kiedy zało­ży­ciel dyna­stii, Hugo Kapet, został wybrany na tron pod koniec X wieku, jego pań­stwo - zwane wów­czas popraw­niej Kró­le­stwem Fran­ków Zachod­nich, a nie Fran­cją - nomi­nal­nie roz­cią­gało się od Flan­drii w dzi­siej­szej Bel­gii po Kata­lo­nię po dru­giej stro­nie Pire­ne­jów, zaj­mu­jąc obszar być może nieco więk­szy od współ­cze­snej Fran­cji, nawet jeśli weź­miemy pod uwagę, że nie obej­mo­wał on Pro­wan­sji. Król miał jed­nak bez­po­śred­nią wła­dzę tylko nad kró­lew­ską domeną, a ta przez długi czas skła­dała się jedy­nie ze sto­sun­kowo nie­du­żego skrawka ziemi wokół Paryża. Reszta ziem kró­le­stwa znaj­do­wała się w rękach wiel­kich panów: ksią­żąt, hra­biów i bisku­pów, któ­rzy rzą­dzili dome­nami czę­sto więk­szymi lub bogat­szymi niż nale­żące do Kape­tyn­gów i dzia­łali w dużej mie­rze nie­za­leż­nie od nich. Być może naj­bar­dziej byli z tego znani ksią­żęta Nor­man­dii, któ­rzy postrze­gali swoje zobo­wią­za­nia wobec kró­lów Fran­cji jako dość sym­bo­liczne, a Kape­tyn­gom przez wiele lat bra­ko­wało środ­ków, by skło­nić ich do zmiany zda­nia. Oprócz tych potęż­nych moż­no­wład­ców byli też inni możni pano­wie, posia­da­jący mniej roz­le­głe wło­ści, któ­rych inte­resy i wpływy jed­nak trzeba było brać pod uwagę. W ciągu XI wieku liczba tych pomniej­szych panów wzro­sła, w związku z czym wła­dza w kró­le­stwie stała się jesz­cze bar­dziej poszat­ko­wana.

W począt­kach dyna­stii bycie kró­lem nie ozna­czało wyda­wa­nia auto­kra­tycz­nych roz­ka­zów, które trzeba byłoby bez­względ­nie wyko­ny­wać w całym pań­stwie. Pomi­ja­jąc tery­to­rialne roz­drob­nie­nie ich kró­le­stwa, nie mieli oni sta­łej armii ani admi­ni­stra­cji, które pozwo­li­łyby im narzu­cić tego rodzaju wła­dzę. Co jed­nak waż­niej­sze, nie ocze­ki­wali też, że będą wła­dać poprzez roz­kazy. Spo­dzie­wali się - i spo­dzie­wano się od nich - że będą rzą­dzić we współ­pracy z wiel­kimi panami kró­le­stwa, pro­sząc ich o radę, wcho­dząc z nimi w soju­sze woj­skowe i mał­żeń­skie oraz roz­da­jąc im pre­zenty i zie­mie. Jeśli współ­praca się zała­my­wała, się­gano po miecz i wcze­śni Kape­tyn­go­wie nie­mal nie­ustan­nie toczyli wojny z tym czy innym ze swo­ich baro­nów, zwłasz­cza z tymi, któ­rych dobra gra­ni­czyły z ich wła­sną domeną. W począt­kach XII wieku czę­sto wojo­wali z drob­nymi feu­da­łami, któ­rzy posia­dali rap­tem kilka zam­ków w oko­li­cach Paryża. Kil­ka­dzie­siąt lat póź­niej pewien stron­nik Kape­tyn­gów przed­sta­wił kon­cep­cję, w myśl któ­rej powinna ist­nieć hie­rar­chia wła­dzy, z kró­lem na szczy­cie, wiel­kimi moż­no­wład­cami poni­żej i pod­da­nymi owych moż­nych na jesz­cze niż­szym szcze­blu, a każdy z nich zobo­wią­zany byłby do posłu­szeń­stwa swemu zwierzch­ni­kowi i zwierzch­ni­kowi swo­jego zwierzch­nika - co przy­wo­dzi na myśl "dra­binę feu­dalną", o któ­rej uczono w szko­łach. Był to jed­nak pogląd odosob­niony, a do tego nie­prak­tyczny. W prak­tyce moż­no­władcy dzia­łali we wła­snym, ego­istycz­nym inte­re­sie i czę­sto byli połą­czeni wię­zami lojal­no­ści z kil­koma róż­nymi oso­bami, tak więc ich rela­cje poli­tyczne przy­po­mi­nały raczej talerz spa­ghetti niż dra­binę.

Mniej wię­cej od 1200 roku Kape­tyn­go­wie mieli coraz więk­sze moż­li­wo­ści skła­nia­nia ludzi, nawet potęż­nych, by pod­po­rząd­ko­wali się ich woli. W burz­li­wych deka­dach pomię­dzy rokiem 1190 a 1226 król Filip II i jego syn Ludwik VIII włą­czyli do domeny kró­lew­skiej liczne wiel­kie baro­nie, w tym Nor­man­dię i sporą część Lan­gwe­do­cji. Jed­no­cze­śnie Korona zaczęła for­mo­wać stałą biu­ro­kra­cję obsa­dzoną przez wyszko­lo­nych urzęd­ni­ków, a prawo coraz czę­ściej słu­żyło za uza­sad­nie­nie nakła­nia­nia lub zmu­sza­nia ludzi, by robili to, czego chce Korona. Do tego czasu wokół Kape­tyn­gów roz­wi­nął się cały chrze­ści­jań­ski mit wią­żący ich z kru­cja­tami, okre­ślo­nymi świę­tymi oraz ze szcze­gól­nymi przed­mio­tami o nad­przy­ro­dzo­nej mocy. Wie­rzono nawet, że potra­fią uzdra­wiać przez dotyk. Nada­wało to ich wła­dzy aurę boskiej apro­baty, którą trudno było zane­go­wać ich opo­nen­tom. A jed­nak nawet wtedy, i jesz­cze długo potem, ich pań­stwo było mozaiką lenn o róż­nym zna­cze­niu i wiel­ko­ści, z mniej­szymi lub więk­szymi zobo­wią­za­niami wobec Korony, i choć póź­niejsi Kape­tyn­go­wie rzą­dzili w bar­dziej auto­kra­tycz­nym stylu niż poprzed­nicy, ich próby wyj­ścia zbyt daleko poza dawny model współwła­dzy spo­ty­kały się z sil­nym opo­rem, a nawet jaw­nym bun­tem. Ostatni kape­tyń­scy kró­lo­wie, któ­rzy umie­rali w tak kata­stro­fal­nie krót­kich odstę­pach czasu, że spra­wiało to wra­że­nie klą­twy, prze­ko­nali się o tym na wła­snej skó­rze.

Ci ostatni Kape­tyn­go­wie, trzech pecho­wych braci nęka­nych przez cudzo­łożne żony i tajem­ni­cze cho­roby, una­ocz­niają kolejną cha­rak­te­ry­styczną cechę pano­wa­nia tego rodu. Jest nią zna­cze­nie oso­bo­wo­ści i oso­bi­stych powią­zań. Dopóki przed­wcze­sna i bez­po­tomna śmierć owych trzech braci nie poło­żyła kresu dyna­stii, Kape­tyn­go­wie mieli nie­zwy­kle szczę­śliwą passę, prze­ka­zu­jąc koronę z ojca na syna w nie­prze­rwa­nej linii przez dwa­na­ście poko­leń. Ale tak jak było ze wszyst­kimi śre­dnio­wiecz­nymi dyna­stiami, ich wła­dzę ucie­le­śniała fizycz­nie osoba króla, a prze­ka­zy­wano ją poprzez mał­żeń­stwo oraz pro­kre­ację. Sprawy pry­watne były więc sprawą poli­tyczną. Nie­sna­ski mał­żeń­skie, napię­cia mię­dzy rodzi­cem a potom­kiem, rywa­li­za­cja mię­dzy rodzeń­stwem - wszyst­kie te kwe­stie mogły mieć donio­słe kon­se­kwen­cje dla przy­szło­ści kró­le­stwa. Nie­za­do­wo­lony młod­szy brat albo roz­wód (we wcze­śniej­szych stu­le­ciach, kiedy było to moż­liwe) mógł dopro­wa­dzić do zerwa­nia soju­szu lub wojny, pod­czas gdy przy­jaźń dwóch mło­dych męż­czyzn mogła przy­nieść pokój mię­dzy ich pań­stwami. Kształt pano­wa­nia króla w dużej mie­rze zale­żał od jego tem­pe­ra­mentu oraz sto­sun­ków z innymi ludźmi, i działo się tak zarówno w XIV wieku, gdy dyna­stia dobie­gła końca, jak i w wieku X, kiedy powsta­wała.

Duże zna­cze­nie rodziny jako cen­trum wła­dzy kró­lew­skiej ozna­czało też, że jedne z głów­nych ról w poli­tyce odgry­wały kobiety. Nie­które z tych ról, trzeba przy­znać, były pasywne i zapewne nie­przy­jemne, zwłasz­cza dla mło­dych kobiet kró­lew­skiego rodu. Wyko­rzy­sty­wano je do wzmoc­nie­nia soju­szy poprzez mał­żeń­stwo, czę­sto gdzieś daleko, w bar­dzo mło­dym wieku, ze znacz­nie star­szymi męż­czy­znami, któ­rych ni­gdy wcze­śniej nie spo­tkały, oraz jako narzę­dzia do rodze­nia dzieci, nie­kiedy jed­nego tuż po dru­gim i cza­sem za cenę życia, bio­rąc pod uwagę śre­dnio­wieczną śmier­tel­ność oko­ło­po­ro­dową. Ale gdy już wyszły za mąż i wydały na świat następcę tronu, a nie­raz nawet wcze­śniej, kobiety te czę­sto nader aktyw­nie odgry­wały wpły­wowe role w spra­wach pań­stwo­wych. Spo­tkamy je w nie­mal każ­dym roz­dziale tej książki, jako kró­lowe dzie­lące (lub nawet kwe­stio­nu­jące) wła­dzę mężów, regentki rzą­dzące w imie­niu synów i moż­no­wład­czy­nie zarzą­dza­jące wła­snymi dobrami. Czę­sto były one też oso­bami wykształ­co­nymi, o wyso­kiej kul­tu­rze, patro­nu­ją­cymi nie­któ­rym z naj­waż­niej­szych doko­nań arty­stycz­nych kape­tyń­skiej Fran­cji, takim jak jeden z pierw­szych gotyc­kich kościo­łów oraz spek­ta­ku­larna Sainte-Cha­pelle w Paryżu. W odróż­nie­niu od więk­szo­ści euro­pej­skich kró­lestw Fran­cja ni­gdy nie miała panu­ją­cej monar­chini, jed­nak kobiety z dyna­stii Kape­tyn­gów odci­snęły na niej głę­bo­kie piętno.

Choć wła­dza kró­lew­ska miała cha­rak­ter oso­bi­sty, trudno - i być może nie­roz­sąd­nie - pró­bo­wać dotrzeć do oso­bo­wo­ści i oso­bi­stych powią­zań poprzez stu­le­cia, jakie dzielą histo­ry­ków od obiek­tów ich badań. Nie możemy prze­cież usiąść z Fili­pem II i zapy­tać go, jak się czuł, gdy Ryszard Lwie Serce odrzu­cił jego sio­strę, albo dla­czego uni­kał nawet prze­by­wa­nia w jed­nym pomiesz­cze­niu ze swą drugą żoną. Nawet auto­rzy opi­su­jący czy­jeś myśli lub uczu­cia, jak kro­ni­karz mówiący nam o bez­brzeż­nym poczu­ciu winy Ludwika IX z powodu nie­uda­nej kru­cjaty, rela­cjo­nują je z dru­giej ręki i we wła­snych celach. Jed­nak kom­pletne igno­ro­wa­nie czło­wie­czeń­stwa i życia wewnętrz­nego postaci histo­rycz­nych byłoby nie­od­po­wie­dzialne, nie mówiąc już o tym, że zaowo­co­wa­łoby drę­twą lek­turą. Wiemy, że tak samo jak my, mieli oni prze­my­śle­nia i odczu­cia, które kształ­to­wały ich czyny, choć mogły one być odmienne od tych, jakich ocze­ki­wa­li­by­śmy dziś. Pozna­wa­nie Kape­tyn­gów jako ludzi i śle­dze­nie ich losów przez pełne zamętu stu­le­cia uzmy­sło­wiło mi jako histo­ryczce, jak ważne jest, by nie tra­cić z oczu indy­wi­du­al­nych ist­nień w roz­le­głej pano­ra­mie wypad­ków dzie­jo­wych. Opi­sy­wa­nie ich było też dla mnie olbrzy­mią frajdą i mam nadzieję, że przy­jem­ność ta udzieli się rów­nież czy­tel­ni­kom.

Uwagi na temat imion

Sta­ra­łam się uni­kać nagro­ma­dze­nia iden­tycz­nych imion noszo­nych przez różne osoby, zwłasz­cza we wcze­snych latach oma­wia­nego okresu, uży­wa­jąc róż­nych ich wer­sji. W tam­tej epoce i tak czę­sto sto­so­wano je wymien­nie. Na przy­kład kobieta nazy­wana w języ­kach ger­mań­skich w X lub XI wieku Adel­heid po łaci­nie lub sta­ro­fran­cu­sku byłaby Adelą. Z reguły uży­wa­łam angiel­skich odpo­wied­ni­ków imion mają­cych takie odpo­wied­niki, gdy nie wyda­wało się to zbyt rażące1.

Fran­cu­scy kró­lo­wie nawet w śre­dnio­wie­czu byli nie­kiedy iden­ty­fi­ko­wani po nume­rach, liczo­nych począw­szy od dyna­stii Karo­lin­gów, która pano­wała przed Kape­tyn­gami. Naj­waż­niej­szy z Karo­lin­gów, Karol Wielki (pan. 768-814), jest według tego sys­temu Karo­lem I, jego syn Ludwik Ludwi­kiem I i tak dalej. Było pię­ciu karo­liń­skich wład­ców o imie­niu Ludwik, zanim pierw­szy Ludwik z dyna­stii Kape­tyn­gów został uko­ro­no­wany w roku 1108, co czyni go Ludwi­kiem VI. Nie­mal wszy­scy kape­tyń­scy kró­lo­wie mają przy­domki, jak Ludwik Gruby, Ludwik Lew czy Filip Piękny, w więk­szo­ści nadane im już za ich życia albo krótko potem. W lite­ra­tu­rze fran­cu­sko­ję­zycz­nej częst­sze jest sto­so­wa­nie przy­dom­ków niż nume­rów, ale dla unik­nię­cia nie­po­ro­zu­mień roz­róż­niam w tek­ście kró­lów o tych samych imio­nach po ich nume­rach.

Uwagi na temat nazw miejscowych

Współ­cze­sna geo­gra­fia poli­tyczna Europy w dużej mie­rze wykry­sta­li­zo­wała się w okre­sie oma­wia­nym w tej książce, tak więc w XIV wieku wiele nazw i gra­nic wyglą­dało z grub­sza tak samo jak dziś. Ale w X wieku, kiedy roz­po­czyna się ta opo­wieść, zmiany te wciąż nale­żały do przy­szło­ści. Ozna­cza to, że mówie­nie o "Fran­cji" zamiast o "pań­stwie zachod­nio­fran­kij­skim" jest począt­kowo ana­chro­ni­zmem: oma­wiam ten pro­blem w pro­logu. Znaczna część dzi­siej­szych Nie­miec nazy­wana była kró­le­stwem Rzy­mian i sta­no­wiła naj­waż­niej­szy ele­ment tego, co od prze­łomu XII i XIII wieku okre­ślano jako Święte Cesar­stwo Rzym­skie. Dla jasno­ści nazy­wam owe zie­mie Niem­cami oraz cesar­stwem zachod­nim albo nie­miec­kim. W odnie­sie­niu do cesar­stwa wschod­niego, ze sto­licą w Kon­stan­ty­no­polu, uży­wam nazwy Bizan­cjum, mimo że jego miesz­kańcy sami uwa­żali się za Rzy­mian.

Nazwy fran­cu­skich regio­nów czę­sto mają formy przy­miot­ni­kowe, które nie są intu­icyj­nie roz­po­zna­walne dla obco­ję­zycz­nych czy­tel­ni­ków. Odno­to­wuję je w tek­ście przy pierw­szym uży­ciu, ale dla porządku: miesz­kańcy hrab­stwa Blois to Ble­zyj­czycy, Szam­pa­nii - Szam­pań­czycy, a Lan­gwe­do­cji - Oksy­tań­czycy. Warto też wie­dzieć, że Bur­gun­dia może ozna­czać kró­le­stwo, które pokry­wało się z dzi­siej­szą Pro­wan­sją, księ­stwo, z grub­sza toż­same z dzi­siej­szym regio­nem Fran­cji, i hrab­stwo, dziś okre­ślane zwy­kle jako Fran­che-Comté. Pre­cy­zuję, o którą Bur­gun­dię cho­dzi, ile­kroć może poja­wiać się nie­ja­sność.

Uwagi na temat pieniędzy

Obieg pie­nią­dza w for­mie monet z metali szla­chet­nych był sto­sun­kową rzad­ko­ścią w począt­kach epoki Kape­tyn­gów. Monety upo­wszech­niały się, od XII wieku począw­szy. Więk­szość fran­cu­skich moż­no­wład­ców, bisku­pów, a także część miast miała prawo bicia wła­snego pie­nią­dza, co ozna­czało, że w uży­ciu były roz­ma­ite sys­temy mone­tarne z mone­tami o róż­nej wadze i war­to­ści. Pierw­szymi emi­to­wa­nymi przez Kape­tyn­gów były srebrne denary (deniers). W XIII wieku w obiegu znaj­do­wały się różne kape­tyń­skie monety o wyż­szych nomi­na­łach, ale war­to­ści wyra­żano w jed­nej z dwóch fran­cu­skich jed­no­stek obra­chun­ko­wych: liw­rze pary­skim (livre pari­sis) albo tureń­skim, czyli bitym w Tours (livre tour­nois), wraz z ich pochod­nymi: soli­dami (sous) i dena­rami (deniers). Jeden liwr dzie­lił się na dwa­dzie­ścia soli­dów, a jeden solid na dwa­na­ście dena­rów. Monety tureń­skie były warte 20 pro­cent mniej niż ich pary­skie odpo­wied­niki, a zatem cztery livres pari­sis rów­nały się pię­ciu livres tour­nois. Więk­sze sumy, takie jak wypła­cane w ramach oku­pów, posa­gów i ukła­dów dyplo­ma­tycz­nych, wyra­żano zwy­kle w srebr­nych mar­kach (grzyw­nach), które były miarą wagi kruszcu, a nie walutą. Gdy w 1223 roku zmarł Filip August, marka była warta dwa livres tour­nois albo jeden livre i dwa­na­ście sous pari­sis.

Prolog

Słodka Francja

Pod sosną, wpo­dle krzaku głogu, usta­wiono tron, cały z szcze­rego złota: tam sie­dzi król, wład­nący słodką Fran­cją. Broda jego jest biała, a głowa cał­kiem siwa; ciało piękne, postać dumna: kto by go szu­kał, temu nie trzeba go wska­zy­wać.

Tak oto Pieśń o Rolan­dzie, jeden z naj­więk­szych poema­tów śre­dnio­wie­cza, przed­sta­wia króla Fran­cji1. Utwór ten powstał praw­do­po­dob­nie około roku 1100, kiedy to zaląż­kiem obec­nej Fran­cji od ponad stu lat rzą­dziła dyna­stia, którą nazy­wamy dziś Kape­tyn­gami. Napi­sana po sta­ro­fran­cu­sku i prze­zna­czona do recy­to­wa­nia na głos przed ary­sto­kra­tyczną publicz­no­ścią Pieśń o Rolan­dzie jest pełna wzmia­nek o broni i zbro­jach, tak­tyce oraz rycer­skich manie­rach typo­wych dla począt­ków XII wieku i opo­wiada histo­rię wojny mię­dzy chrze­ści­ja­nami a muzuł­ma­nami, która musiała budzić emo­cje w ludziach żyją­cych mniej wię­cej za cza­sów pierw­szej kru­cjaty (1096-1099), kiedy to kape­tyń­ska Fran­cja po raz pierw­szy zapre­zen­to­wała się jako naród krzy­żow­ców. W poema­cie poja­wia się nawet kilka postaci, które wydają się wzo­ro­wane na nie­mal współ­cze­snych oso­bach, jak hra­bia God­fryd z Ande­ga­we­nii, o któ­rego ambi­cjach tery­to­rial­nych i błę­dach mili­tar­nych będzie mowa w roz­dziale trze­cim, czy "stary Ryszard" z Nor­man­dii, być może nor­mandzki książę Ryszard I lub II, któ­rych soju­sze z wcze­snymi kape­tyń­skimi kró­lami prze­wi­jać się będą w roz­dzia­łach pierw­szym i dru­gim.

Ale sie­dzący na zło­tym tro­nie bia­ło­brody postawny męż­czy­zna z poematu nie jest Kape­tyn­giem. Akcja opo­wie­ści roz­grywa się jakieś trzy­sta lat wcze­śniej, w zło­tej epoce, kiedy więk­szo­ścią zachod­niej Europy rzą­dził władca imie­niem Karol, któ­rego pań­stwo roz­cią­gało się od wybrzeży Kata­lo­nii po lasy Sak­so­nii, obej­mu­jąc rów­nież znaczną część pół­noc­nych Włoch. Więk­szość tych ziem zdo­był w dro­dze pod­bo­jów, co przy­nio­sło mu przy­do­mek Karola Wiel­kiego, po łaci­nie Karo­lus Magnus, który wkrótce tak się z nim zrósł, że w języku fran­cu­skim i angiel­skim stał się czę­ścią jego imie­nia: Char­le­ma­gne. Potęga Karola była tak wielka, a jego repu­ta­cja tak groźna, że w dzień Bożego Naro­dze­nia 800 roku papież uko­ro­no­wał go na cesa­rza, urząd, który prze­stał ist­nieć w zachod­niej Euro­pie po upadku cesar­stwa zachod­nio­rzym­skiego pod koniec V wieku. Sława Karola Wiel­kiego nio­sła się echem przez całe śre­dnio­wie­cze, zwłasz­cza we Fran­cji, gdzie jego spu­ści­zna, jak zoba­czymy, była sła­wiona, ale i kło­po­tliwa dla kape­tyń­skich kró­lów, któ­rzy nastali po nim. Nawet dziś Karol Wielki jest uwa­żany w nie­któ­rych krę­gach za Ojca Europy, a jego konny pomnik stoi przed pary­ską Kate­drą Notre-Dame. To jego wła­śnie Pieśń o Rolan­dzie umiesz­cza na owym "tro­nie z szcze­rego złota".

Pań­stwo Karola Wiel­kiego zde­cy­do­wa­nie róż­niło się od rzą­dzo­nego przez Kape­tyn­gów fran­cu­skiego kró­le­stwa, w któ­rym powstał ten poemat, nie mówiąc już o Fran­cji z naszych cza­sów. Rdzeń impe­rium Karola Wiel­kiego obej­mo­wał frag­menty dzi­siej­szej Fran­cji i Nie­miec oraz wci­śnię­tych mię­dzy nie Nider­lan­dów, ale za jego dni wszystko to nazy­wano po pro­stu pań­stwem Fran­ków (zob. mapka na s. 25). Pań­stwo fran­kij­skie wyło­niło się z kró­lestw zakła­da­nych przez ludy, które u schyłku impe­rium rzym­skiego migro­wały na zachód z eura­zja­tyc­kich ste­pów1. Jedna z tych grup, która nazy­wała sie­bie Fran­kami, co ozna­czało "ludzi wol­nych" lub "śmia­łych", osia­dła na tere­nach dzi­siej­szej Bel­gii i pół­noc­nej Fran­cji, tery­to­rium, które póź­niej ogrom­nie powięk­szyła, pod­bi­ja­jąc zie­mie na połu­dniu i zacho­dzie2. Pod koniec V wieku wła­dzę nad Fran­kami objęła dyna­stia kró­lów zwa­nych Mero­win­gami (od zało­ży­ciela rodu, Mero­we­cha), któ­rzy około 500 roku zostali chrze­ści­ja­nami, kiedy król Chlo­dwig przy­jął chrzest w kate­drze w Reims - wyda­rze­nie upa­mięt­niane w nie­skoń­czo­ność przez jego kape­tyń­skich następ­ców. (Dziś domnie­mane miej­sce chrztu wska­zuje jedna z płyt w posadzce kate­dry). Słynni ze swych dłu­gich wło­sów, egzo­tycz­nych skar­bów i bru­tal­nych waśni rodzin­nych mero­wiń­scy kró­lo­wie rzą­dzili pań­stwem Fran­ków aż do zmierz­chu dyna­stii w począt­kach VIII wieku, kiedy to na pierw­szy plan zaczął się wybi­jać ród Karola Wiel­kiego.

Owi fran­kij­scy ary­sto­kraci, peł­niący funk­cję major­do­mów - "zarząd­ców dworu" mero­wiń­skich kró­lów, stop­niowo przej­mo­wali fak­tyczną wła­dzę w pań­stwie Fran­ków, aż w końcu ojciec Karola Wiel­kiego zde­tro­ni­zo­wał w 751 roku ostat­niego Mero­winga i usta­no­wił nową dyna­stię, nazy­waną dziś Karo­lin­gami. Karol Wielki, który pano­wał od 768 do 814 roku, połą­czył impo­nu­jący kata­log pod­bo­jów woj­sko­wych ze smy­kałką do inno­wa­cyj­nych eks­pe­ry­men­tów w dzie­dzi­nie zarzą­dza­nia, które kształ­to­wały euro­pej­skie życie poli­tyczne aż do naszych cza­sów3. Ponie­waż nie mógł oso­bi­ście rzą­dzić nie­jed­no­rodną mozaiką tery­to­riów przy­łą­czo­nych prze­zeń do pań­stwa fran­kij­skiego, wpro­wa­dził długo utrzy­mu­jący się podział swego kró­le­stwa na regiony, z któ­rych każ­dym zarzą­dzał dostoj­nik zwany hra­bią, po łaci­nie comes, co ozna­czało zaufa­nego towa­rzy­sza. Hra­bio­wie Karola Wiel­kiego byli nad­zo­ro­wani przez ludzi wysy­ła­nych, by roz­li­czać ich z powin­no­ści, i mogli zostać prze­nie­sieni lub odwo­łani w razie buntu lub nie­kom­pe­ten­cji. Jed­nak z bie­giem czasu, gdy za następ­ców Karola Wiel­kiego impe­rium stra­ciło spój­ność, więk­szość "hrabstw" stała się dzie­dzicz­nymi posia­dło­ściami wiel­kich ary­sto­kra­tycz­nych rodów, które rzą­dziły nimi na pół nie­za­leż­nie.

Kiedy w począt­kach X wieku przod­ko­wie pierw­szych kape­tyń­skich kró­lów wkro­czyli na karty dzie­jów, zarysy orga­ni­za­cji, którą Karol Wielki narzu­cił pań­stwu fran­kij­skiemu i resz­cie swego impe­rium, były wciąż roz­po­zna­walne, jed­nak inwa­zje i wojna domowa głę­boko prze­kształ­ciły kró­le­stwo Fran­ków. Ataki wikin­gów, które roz­po­częły się w ostat­niej deka­dzie VIII wieku, od lat czter­dzie­stych IX wieku przy­bie­rały na sile, a pod koniec stu­le­cia okręty ze Skan­dy­na­wii były prak­tycz­nie sta­łym wido­kiem na Sekwa­nie. Jed­no­cze­śnie wschod­niej gra­nicy zagra­żali Madzia­ro­wie, któ­rzy zapusz­czali się aż do Ibe­rii, pod­czas gdy siły arab­skie nękały mia­sta i wio­ski ze swej bazy na pro­wan­sal­skim wybrzeżu Morza Śród­ziem­nego2. Samo kró­le­stwo roz­pa­dło się na czę­ści. W roku 843 wnu­ko­wie Karola Wiel­kiego zaak­cep­to­wali jego trój­po­dział, aby poło­żyć kres woj­nie domo­wej. Naj­młod­szy z nich, Karol II Łysy, otrzy­mał część zachod­nią, obej­mu­jącą więk­szość dzi­siej­szej Fran­cji. Śred­niemu wnu­kowi przy­pa­dła część wschod­nia, obej­mu­jąca więk­szość dzi­siej­szych Nie­miec i Austrii, pod­czas gdy naj­star­szy z braci wziął zie­mie pomię­dzy nimi. To środ­kowe kró­le­stwo wkrótce zostało wchło­nięte przez pozo­stałe, które na krótko zjed­no­czyły się za pra­wnuka Karola Wiel­kiego, Karola III Oty­łego, ale jego abdy­ka­cja na prze­ło­mie lat 887-888 dopro­wa­dziła do defi­ni­tyw­nego podziału pań­stwa Fran­ków na część wschod­nią i zachod­nią.

Rządy Karo­lin­gów w pań­stwie wschod­nio­fran­kij­skim trwały do począt­ków X wieku, kiedy ich linia wyga­sła i jej miej­sce zajęła nowa dyna­stia, zwana ottoń­ską (ponie­waż więk­szość jej człon­ków nosiła imię Otton), pod­czas gdy w pań­stwie Fran­ków Zachod­nich karo­liń­scy władcy pano­wali naprze­mien­nie z rodem zwa­nym Rober­ty­nami (od jego pro­to­pla­sty, Roberta Moc­nego) aż do roku 987, kiedy to na króla wybrany został Rober­tyn imie­niem Hugo. Póź­niejsi kro­ni­ka­rze nadali Hugo­nowi przy­do­mek "Kapet", który w rze­czy­wi­sto­ści nale­żał do jego ojca, Hugona Wiel­kiego, czy to dla­tego, że chęt­nie nosił krótki płaszcz, cha­pet, czy z powodu jego powią­zań z kościo­łem w Tours, któ­rego patron, Święty Mar­cin, wsła­wił się odda­niem żebra­kowi swego płasz­cza (cappa)4. Karo­lin­go­wie ni­gdy już nie odzy­skali tronu, a pań­stwo zachod­nio­fran­kij­skie z cza­sem zaczęto nazy­wać po pro­stu Fran­cją, cho­ciaż przez długi czas oba okre­śle­nia funk­cjo­no­wały rów­no­le­gle, nazwę "Fran­cja" zaś czę­sto odno­szono wyłącz­nie do kró­lew­skiej domeny wokół Paryża (Île-de-France)5. Potom­ko­wie Hugona Kapeta mieli rzą­dzić tym pań­stwem w nie­prze­rwa­nej suk­ce­sji z ojca na syna przez następne trzy wieki, a boczne gałę­zie ich rodu jesz­cze przez cztery i pół stu­le­cia.

Ponie­waż elek­cja Hugona ucho­dzi obec­nie za prze­ło­mowy moment, od któ­rego śle­dzimy tak długi ciąg bez­po­śred­niego prze­kazu wła­dzy, dyna­stia otrzy­mała nazwę od jego (domnie­ma­nego) przy­domka, zamiast być trak­to­wana jako kon­ty­nu­acja swej rober­tyń­skiej poprzed­niczki. Trzeba jed­nak wspo­mnieć, że roz­róż­nie­nie to jest sztuczne, a nazwa "Kape­tyn­go­wie" ukuta została za cza­sów rewo­lu­cji fran­cu­skiej, nie w śre­dnio­wie­czu. Powstała w 1793 roku, kiedy rodzi­nie kró­lew­skiej nadano nazwi­sko, aby ją upodob­nić do zwy­kłych ludzi, i Ludwik XVI został wysłany na gilo­tynę jako "oby­wa­tel Ludwik Kapet". Przez pewien czas fran­cu­skie słowo capétien było obraź­li­wym okre­śle­niem wszyst­kiego, co trą­ciło przed­re­wo­lu­cyjną deka­den­cją, cho­ciaż dziś ozna­cza po pro­stu śre­dnio­wieczną dyna­stię, która jest przed­mio­tem tej książki6.

Kiedy ści­nano Ludwika XVI, Fran­cja i świat fran­ko­foń­ski były znacz­nie więk­sze niż zachod­nio­fran­kij­skie pań­stwo z cza­sów Hugona Kapeta. Cho­ciaż Hugo zda­wał sobie sprawę, że Zie­mia jest kulą, on i jego kape­tyń­scy następcy byliby zdu­mieni, gdyby się dowie­dzieli, że fran­cu­skie posia­dło­ści roz­sze­rzyły się nie tylko poza kró­le­stwo Fran­ków, ale poprzez morza, o któ­rych ni­gdy nie sły­szeli, na lądy, któ­rych ist­nie­nia nawet sobie nie wyobra­żali. Albo może tylko poki­wa­liby z uśmie­chem gło­wami, gdyż Kape­tyn­go­wie byli ludźmi o roz­le­głych wizjach i nie­okieł­zna­nych ambi­cjach. Uwa­żali sie­bie i swój lud za wybrań­ców prze­zna­czo­nych przez Boga do wiel­kich celów. Choć nie­wąt­pli­wie mylili się w zało­że­niach i nie stro­nili od bez­względ­nych metod, ich doko­na­nia były godne podziwu. Wycho­dząc ze skrom­nej bazy wokół Paryża, zbu­do­wali pań­stwo, które roz­cią­gało się od Atlan­tyku po Morze Śród­ziemne i od Rodanu po Pire­neje, oraz stwo­rzyli mity i sym­bole arcy­świę­tej monar­chii: sztan­dar Ori­flamme (rze­komo nale­żący do samego Karola Wiel­kiego), który powie­wał nad ich armiami, cudow­nie uzdra­wia­jący kró­lew­ski dotyk, który leczył cier­pią­cych na skro­fuły pod­da­nych, i godło fleur-de-lys, trzy­płat­kową lilię, która zdo­biła nie tylko ich zamki i powozy, ale nawet ubra­nia noszone przez korzy­sta­ją­cych z ich jał­mużny.

W roku 1300 kape­tyń­ska Fran­cja była nie tylko naj­po­tęż­niej­szym, ale i naj­zna­ko­mit­szym kró­le­stwem chrze­ści­jań­skiego świata. Kul­ty­wu­jący tra­dy­cję zboż­nych dzieł i prze­śla­do­wa­nia inno­wier­ców kape­tyń­scy kró­lo­wie nosili miano "arcy­chrze­ści­jań­skich", a Fran­cję sła­wiono jako Nowe Jeru­za­lem. Wraz ze swymi dorad­cami opra­co­wy­wali kon­cep­cje poli­tyczne i wpro­wa­dzali w życie prak­tyki wła­dzy, które prze­trwały aż do rewo­lu­cji. Nawet dziś piętno Kape­tyn­gów jest wciąż widoczne w nie­zli­czo­nych sfe­rach, od repu­ta­cji Fran­cji jako kra­iny miło­ści i rycer­sko­ści, poprzez jej bli­skie, ale skom­pli­ko­wane rela­cje z sąsied­nią Anglią, po nie­usta­jące próby okre­śle­nia, w jaki spo­sób wiara reli­gijna (nie) powinna się łączyć z prak­tyką poli­tyczną. To Kape­tyn­go­wie przy­łą­czyli Lan­gwe­do­cję do Fran­cji, choć wciąż dum­nie pie­lę­gnuje ona rów­nież swą oksy­tań­ską toż­sa­mość, i to oni wyrwali Nor­man­dię i Poitou z rąk Angli­ków. To oni prze­isto­czyli błot­ni­sty Paryż we wspa­niałą metro­po­lię i to im zawdzię­cza on nie­które ze swych naj­więk­szych atrak­cji tury­stycz­nych, w tym Sainte-Cha­pelle i Luwr. "Słodka" Fran­cja była pod wie­loma wzglę­dami wytwo­rem Kape­tyn­gów, a jej wiel­bi­ciele są po pro­stu spad­ko­bier­cami ich spu­ści­zny.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki