? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026
Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.
Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.
Recenzenci: prof. dr hab. n. med. Artur Mamcarzdr hab. n. med. Dominika Maciejewska-Markiewicz
Wydawca: Inga Miros
Redaktor prowadzący: Beata Bednarczuk
Redaktor merytoryczny: Monika Ślusarska
Korekta: Zofia Ślusarska
Producent: Adam Krajewski
Skład i łamanie: INT-MEDIA Alicja Żarowska-Mazur
Projekt okładki i stron tytułowych: Magdalena Kocińska O!Studio
eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)
Warszawa 2026
PZWL Wydawnictwo Lekarskie
ISBN 978-83-01-25099-7
DOI: https://doi.org/10.53271/2026.110
Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
ul. G. Daimlera 2
02-460 Warszawa
pwn.pl
Księgarnia wysyłkowa:
tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88
e-mail: [email protected]
Informacje w sprawie współpracy reklamowej: [email protected]
Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek
Dr n. med. i n. o zdr. Adrian Kwaśny - dietetyk, adiunkt w Instytucie Dietetyki Wyższej Szkoły Biznesu i Nauk o Zdrowiu w Łodzi. W swojej pracy łączy działalność naukową, dydaktyczną i kliniczną. Jego zainteresowania koncentrują się na żywieniu w chorobach sercowo-naczyniowych oraz wybranych aspektach żywienia klinicznego. Jest przewodniczącym elektem Sekcji Pielęgniarstwa Kardiologicznego i Pokrewnych Zawodów Medycznych Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego oraz przewodniczącym Sekcji Dietetyki Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego.
Dr hab. n. med. Joanna Popiołek-Kalisz - kardiolog i dietetyk. Profesor Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, gdzie kieruje Zakładem Dietetyki Klinicznej. Na co dzień pracuje również z pacjentami, m.in. na Oddziale Kardiologii Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego w Lublinie. Łączy działalność kliniczną, naukową i dydaktyczną, koncentrując się na żywieniu klinicznym, prewencji sercowo-naczyniowej i lipidologii.
Jest przewodniczącą Sekcji Młodych Lipidologów Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego oraz członkiem Zarządu Asocjacji Prewencji i Epidemiologii oraz Sekcji Pielęgniarstwa i Pokrewnych Zawodów Medycznych Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego. Angażuje się również na arenie międzynarodowej - jako polska młoda ambasadorka European Association of Preventive Cardiology oraz członkini European Atherosclerosis Society i World Heart Federation. Swoją wiedzę i kompetencje poszerzała w licznych ośrodkach zagranicznych, m.in. Harvard Medical School Postgraduate Education (Stany Zjednoczone), University of Sydney (Australia) oraz University of Surrey (Wielka Brytania).
Dr hab. n. o zdr. Michał Czapla - naukowiec, dietetyk, ratownik medyczny, specjalista promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej. Profesor Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu, gdzie pełni funkcję kierownika Zakładu Badań Naukowych i Innowacji w Ratownictwie Medycznym. Jego zainteresowania naukowe obejmują w szczególności związek między stanem odżywienia a śmiertelnością w chorobach układu krążenia i stanach zagrożenia życia, a także nierówności zdrowotne oraz dostęp do opieki zdrowotnej wśród społeczności LGBT. Jest również przewodniczącym Sekcji Pielęgniarstwa i Pokrewnych Zawodów Medycznych Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego. Członek European Society of Cardiology (FESC) oraz Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego. Aktywnie działa w międzynarodowych zespołach badawczych, w tym na University of La Rioja w Logro?o oraz na University of Valencia (Hiszpania).
Autorzy
prof. dr hab. n. med. Maciej Banach, dr. h.c. multi, FILEP, FAHA, FESC, FNLAZakład Kardiologii Prewencyjnej i Lipidologii Wydział LekarskiUniwersytet Medyczny w Łodzi;Ciccarone Center for the Prevention of Cardiovascular DiseaseJohns Hopkins University School of MedicineBaltimore, Maryland, Stany Zjednoczone;Polskie Towarzystwo Lipidologiczne
dr hab. n. med. Marcin Barylski, prof. UMED, FESC, FPCSKlinika Chorób Wewnętrznych i Rehabilitacji KardiologicznejUniwersytecki Szpital Kliniczny nr 2;Uniwersytet Medyczny w Łodzi
lek. Alicja BaskaZakład Epidemiologii i Zdrowia PopulacyjnegoSzkoła Zdrowia PublicznegoCentrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie
dr hab. n. med. i n. o zdr. Iwona BonieckaZakład Dietetyki Klinicznej Wydział Nauk o ZdrowiuWarszawski Uniwersytet Medyczny
dr n. o zdr. Anna Brończyk-PuzońŚląskie Centrum Rehabilitacji i Prewencji w UstroniuCentrum Szkoleń Dietetyki Klinicznej
mgr Karolina BrzostekZakład Dietetyki Klinicznej Wydział Nauk o ZdrowiuWarszawski Uniwersytet Medyczny
dr hab. n. o zdr. Monika Burzyńska, prof. UMEDZakład Zdrowia Publicznego, Epidemiologii i BiostatystykiKatedra Medycyny Społecznej i ZapobiegawczejWydział Nauk o ZdrowiuUniwersytet Medyczny w Łodzi;Pracownia Badań Nad Pomyślnym Starzeniem sięKlinika Chorób Wewnętrznych i Gerontokardiologii Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie
mgr Emilia Cesarek-EjzembergEmilia Cesarek-Ejzemberg KEEPFIT
mgr Mikołaj ChoroszyńskiFundacja FitMIND w Warszawie
dr hab. n. o zdr. Michał Czapla, prof. UMW, FESCZakład Badań Naukowych i Innowacji w Ratownictwie MedycznymKatedra Ratownictwa MedycznegoWydział Pielęgniarstwa i PołożnictwaUniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu;Group of Research in Care GRUPAC, Department of Nursing,University of La Rioja, Logrońo, Spain;Nursing Care and Education Research Group (GRIECE)Nursing Department, Valencia University, Valencia, Spain
dr n. med. i n. o zdr. Maja Czerwińska-RogowskaKatedra i Zakład Żywienia Człowieka i MetabolomikiWydział Nauk o ZdrowiuPomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
dr n. o zdr. Marta Dąbrowska-BenderZakład Dietetyki Klinicznej Warszawski Uniwersytet Medyczny
lek. Jakub DąbrowskiSzkoła Zdrowia PublicznegoCentrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie
Dawid DobropolskiDobropolski.com
prof. dr hab. n. med. Piotr DobrowolskiCentrum Prewencji i Epidemiologii Chorób Układu KrążeniaNarodowy Instytut Kardiologii Stefana Kardynała Wyszyńskiego - Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie
mgr Baszar El-HelouMedyczne Centrum Dietetyki i Edukacji ZdrowotnejNarodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie;Zakład Żywienia CzłowiekaWydział Nauk o ZdrowiuWarszawski Uniwersytet Medyczny
dr n. med. Anna Felińczak, prof. UMWZakład Pediatrii i Koordynowanej Opieki nad Dzieckiem Katedra PielęgniarstwaWydział Pielęgniarstwa i PołożnictwaUniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu
prof. dr hab. n. med. dr h.c. Krzysztof J. Filipiak, FESCCentrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie
dr n. med. Piotr Gajewski Klinika Intensywnej Terapii KardiologicznejInstytut Chorób SercaUniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu
mgr inż. Dorota GodzinaCentrum Prewencji i Epidemiologii Chorób Układu KrążeniaNarodowy Instytut Kardiologii Stefana Kardynała Wyszyńskiego - Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie
dr n. med. i n. o zdr. Anna GudanKatedra i Zakład Żywienia Człowieka i MetabolomikiWydział Nauk o ZdrowiuPomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
lek. Aleksandra Idzior-HeleniakOśrodek Żywienia KlinicznegoWojewódzki Szpital Specjalistyczny im. J. Gromkowskiego we Wrocławiu;Klinika Chorób Wewnętrznych z Ośrodkiem Żywienia KlinicznegoWydział MedycznyPolitechnika Wrocławska; Polskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego;Sekcja Naukowa ds. Leczenia Żywieniowego Towarzystwa Internistów Polskich
prof. dr hab. n. med. Piotr JankowskiKatedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Gerontokardiologii Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie;Zakład Epidemiologii i Zdrowia PopulacyjnegoSzkoła Zdrowia PublicznegoCentrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie
dr Anna JanuszewiczInstytut Psychodietetyki we Wrocławiu;Uniwersytet SWPS, Filia we Wrocławiu
dr n. o zdr. Małgorzata JeziorekKatedra i Zakład Dietetyki i BromatologiiWydział FarmaceutycznyUniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu
dr hab. n. med. i n. o zdr. Piotr Karniej, prof. UWSB MeritoUniwersytet WSB Merito we Wrocławiu;Group of Research in Care GRUPAC, Department of NursingUniversity of La Rioja, Logrońo, Spain
mgr inż. Iwona Kibilwegecentrum.pl
lek. Natalia Konarska-SzabałaKliniczny Oddział Kardiologii, Rehabilitacji Kardiologicznej, Chorób Wewnętrznych z Pododdziałem Intensywnej Opieki KardiologicznejUniwersytecki Szpital Kliniczny nr 4 w Lublinie
mgr Natalia KonikOśrodek Żywienia KlinicznegoWojewódzki Szpital Specjalistyczny im. J. Gromkowskiego we Wrocławiu;Klinika Chorób Wewnętrznych z Ośrodkiem Żywienia KlinicznegoWydział MedycznyPolitechnika Wrocławska;Polskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego
dr hab. n. o zdr. Grzegorz KubielasZakład Organizacji Opieki ZdrowotnejWydział Pielęgniarstwa i PołożnictwaUniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu;Wydział Lecznictwa SzpitalnegoDepartament Świadczeń Opieki ZdrowotnejNarodowy Fundusz Zdrowia - Centrala w Warszawie
dr hab. n. med. Małgorzata Kupisz-UrbańskaKatedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Gerontokardiologii Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie
dr hab. n. med. Alina Kuryłowicz, prof. CMKPKatedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i GerontokardiologiiCentrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie
dr n. med. i n. o zdr. Adrian KwaśnyInstytut Dietetyki Wyższa Szkoła Biznesu i Nauk o Zdrowiu w Łodzi
dr n. med. Katarzyna ŁokiećZakład Propedeutyki Chorób CywilizacyjnychWydział Nauk o ZdrowiuUniwersytet Medyczny w Łodzi;Instytut DietetykiWyższa Szkoła Biznesu i Nauk o Zdrowiu w Łodzi
lek. Milena ŁukowskaGabinet Lekarski Milena Łukowska
mgr Anna MizerskaCentrum Prewencji i Epidemiologii Chorób Układu KrążeniaNarodowy Instytut Kardiologii Stefana Kardynała Wyszyńskiego - Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie
dr n. med. Ewa MroczekKlinika Kardiologii Instytut Chorób SercaUniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu
dr n. med. Szymon OlędzkiKlinika Kardiologii Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
dr n. farm. Joanna Pieczyńska, prof. UMWKatedra i Zakład Dietetyki i BromatologiiWydział FarmaceutycznyUniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu
prof. dr hab. n. o zdr. Małgorzata PikalaZakład Zdrowia Publicznego, Epidemiologii i BiostatystykiKatedra Medycyny Społecznej i ZapobiegawczejWydział Nauk o ZdrowiuUniwersytet Medyczny w Łodzi
mgr inż. Ludmiła Podgórska-StawieckaCentrum Prewencji i Epidemiologii Chorób Układu KrążeniaNarodowy Instytut Kardiologii Stefana Kardynała Wyszyńskiego - Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie
dr hab. n. med. Joanna Popiołek-Kalisz, prof. UMLubZakład Dietetyki KlinicznejUniwersytet Medyczny w Lublinie;Oddział Kardiologii Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Lublinie
prof. dr hab. n. med. Aleksander PrejbiszCentrum Prewencji i Epidemiologii Chorób Układu KrążeniaNarodowy Instytut Kardiologii Stefana Kardynała Wyszyńskiego - Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie
dr hab. Anna Prescha, prof. UMWKatedra i Zakład Dietetyki i BromatologiiWydział FarmaceutycznyUniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu
mgr Mateusz RakowskiBiuro ds. Transplantacji i Donacji Uniwersytecki Szpital Kliniczny im. Jana Mikulicza-Radeckiego we Wrocławiu;Zakład Innowacji w Ochronie ZdrowiaKatedra Zdrowia PublicznegoWydział Nauk o ZdrowiuUniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu
dr n. med. i n. o zdr. Małgorzata Słoma-KrześlakZakład Żywienia CzłowiekaKatedra DietetykiWydział Zdrowia Publicznego w BytomiuŚląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach;Wydział ZdrowiaUniwersytet WSB Merito w Gdańsku
dr hab. n. med. Mateusz SokolskiKlinika Transplantacji Serca i Mechanicznego Wspomagania KrążeniaInstytut Chorób SercaWydział LekarskiUniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu
prof. dr hab. n. med. Ewa StachowskaKatedra i Zakład Żywienia Człowieka i MetabolomikiWydział Nauk o ZdrowiuPomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
dr n. med. i n. o zdr. Magdalena SupersonMedicus sp. z o.o. we Wrocławiu
dr n. med. Stanisław SurmaKlinika Chorób Wewnętrznych i Farmakologii KlinicznejKatedra FarmakologiiŚląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
mgr Kamil SuwałaSuplementuJEMY
dr n. med. i n. o zdr. Magdalena SzymańskaZakład Dietetyki KlinicznejWydział Nauk MedycznychUniwersytet Medyczny w Lublinie
prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Izabella Uchmanowicz, MBA, FESC Zakład Metodyki Badań Naukowych Katedra PielęgniarstwaWydział Pielęgniarstwa i PołożnictwaUniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu
mgr Szymon WarzechaOddział KardiologiiPoradnia Kardiologicznej Opieki Skoordynowanej dla Pacjentów po Zawale Serca oraz Poradnia LipidowaUniwersytecki Szpital Kliniczny w Opolu;Zakład Medycyny Rodzinnej i Zdrowia PublicznegoInstytut Nauk MedycznychWydział LekarskiUniwersytet Opolski
dr n. med. i n. o zdr. Klaudia WiśniewskaZakład Medycyny Społecznej i Zdrowia PublicznegoWydział LekarskiWarszawski Uniwersytet Medyczny
dr Katarzyna WolnickaWydział Nauk Medycznych i Nauk o ZdrowiuUczelnia Społeczno-Medyczna w Warszawie
lek. Dorota Wójcik-DyśVI Oddział Chorób Wewnętrznych, Reumatologii i GeriatriiWojewódzki Szpital Specjalistyczny im. J. Gromkowskiego we Wrocławiu;Klinika Chorób Wewnętrznych z Ośrodkiem Żywienia KlinicznegoKatedra Nauk Klinicznych NiezabiegowychWydział MedycznyPolitechnika Wrocławska
dr hab. n. med. Katarzyna Zabłocka-Słowińska, prof. UWSB MeritoWydział Finansów i ZarządzaniaUniwersytet WSB Merito we Wrocławiu
lek. Przemysław ZarzecznyPoradnia Prehabilitacji i Żywienia KlinicznegoOddział Chirurgii OgólnejWojewódzki Szpital Specjalistyczny w Legnicy;Zakład Pielęgniarstwa i PołożnictwaWydział Nauk o Zdrowiu i Kulturze FizycznejCollegium Witelona Uczelnia Państwowa w Legnicy
dr n. med. Anna ZmarzłyOśrodek Żywienia KlinicznegoWojewódzki Szpital Specjalistyczny im. J. Gromkowskiego we Wrocławiu;Klinika Chorób Wewnętrznych z Ośrodkiem Żywienia KlinicznegoWydział MedycznyPolitechnika Wrocławska;Polskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego;Sekcja Naukowa ds. Leczenia Żywieniowego Towarzystwa Internistów Polskich
Przedmowa
Choroby układu krążenia (ChUK) pozostają najważniejszym wyzwaniem zdrowotnym współczesnego świata, odpowiadając za największy odsetek zgonów oraz znaczną część utraconych lat życia w zdrowiu. Pomimo postępu w zakresie diagnostyki i leczenia, częstość ich występowania nie maleje, co wynika m.in. ze starzenia się populacji, narastającej liczby chorób współistniejących oraz utrwalonych, niekorzystnych wzorców stylu życia. W tym kontekście żywienie przestaje być jedynie elementem profilaktyki, a staje się integralną częścią kompleksowego leczenia pacjentów z ChUK.
Współczesna kardiologia coraz wyraźniej odchodzi od modelu skoncentrowanego wyłącznie na interwencjach farmakologicznych i zabiegowych na rzecz podejścia zintegrowanego, w którym kluczową rolę odgrywa interdyscyplinarny zespół specjalistów. Dietetyka kliniczna zajmuje w nim szczególne miejsce, ponieważ wpływa nie tylko na przebieg choroby podstawowej, lecz także na modyfikację czynników ryzyka, kontrolę chorób współistniejących oraz poprawę rokowania pacjentów.
Oddajemy w Państwa ręce "Kardiodietetykę" - książkę, która w kompleksowy sposób przedstawia zagadnienia z zakresu kardiologii, dietetyki klinicznej i medycyny stylu życia. Celem niniejszej publikacji jest nie tylko uporządkowanie aktualnej wiedzy, lecz także wskazanie praktycznych rozwiązań możliwych do zastosowania w codziennej pracy klinicznej.
Struktura książki odzwierciedla współczesne podejście do pacjenta z ChUK. Obejmuje zarówno zagadnienia epidemiologiczne i systemowe, jak i szczegółowe omówienie postępowania żywieniowego w najważniejszych jednostkach chorobowych, takich jak niewydolność serca, zaburzenia lipidowe, nadciśnienie tętnicze, ostre zespoły wieńcowe czy arytmie. Ważne miejsce poświęcono również chorobom współistniejącym, które w sposób istotny modyfikują przebieg ChUK i wymagają indywidualizacji zaleceń dietetycznych.
W książce uwzględniono także obszary, które w ostatnich latach zyskują na znaczeniu, takie jak niedożywienie, sarkopenia, zespół kruchości, mikrobiota jelitowa czy interakcje leków z żywnością. Szczególną uwagę zwrócono na zagadnienia związane z prehabilitacją, rehabilitacją kardiologiczną oraz opieką nad pacjentem po przeszczepie serca, podkreślając ciągłość procesu terapeutycznego.
Osobny rozdział poświęcono różnym modelom dietetycznym, analizując ich potencjalne zastosowanie w prewencji i leczeniu ChUK w oparciu o aktualne dowody naukowe. W dobie rosnącej popularności diet alternatywnych oraz sprzecznych informacji dostępnych w przestrzeni publicznej, krytyczna analiza tych podejść wydaje się szczególnie istotna.
Autorami poszczególnych rozdziałów są doświadczeni praktycy i naukowcy reprezentujący różne dziedziny medycyny i nauk o zdrowiu. Pozwoliło to na stworzenie opracowania o charakterze interdyscyplinarnym, łączącego wiedzę teoretyczną z praktyką kliniczną oraz aktualnymi rekomendacjami.
Mamy nadzieję, że niniejsza publikacja będzie wartościowym źródłem wiedzy nie tylko dla dietetyków, lecz także personelu pielęgniarskiego, lekarzy i innych przedstawicieli zawodów medycznych oraz dla studentów tych kierunków.
Wierzymy, że przedstawione treści przyczynią się do lepszego zrozumienia roli żywienia w kardiologii oraz przełożą się na poprawę jakości opieki nad pacjentami. Serdecznie zapraszamy do lektury.
dr Adrian Kwaśny
dr hab. Joanna Popiołek-Kalisz
dr hab. Michał Czapla
Słowo wstępne prof. dr. hab. n. med. Artura Mamcarza
Kardiologia to dyscyplina, która w ostatnim czasie rozwinęła się w sposób, który zmienił losy pacjentów, poprawił jakość ich życia i znacząco je wydłużył. Zawdzięczamy to postępowi metod leczenia, zarówno farmakologicznego, jak i interwencyjnego. Obszar ten rozwija się dalej i jesteśmy świadkami pojawiania się rozwiązań, które niedawno jeszcze były w sferze marzeń i dalekosiężnych planów. Dziś są one naszym i naszych pacjentów codziennym doświadczeniem. Myślę tu o nowych grupach terapeutycznych, o technologiach, które pozwalają interweniować w bardzo zaawansowanych stadiach chorób z tego kręgu. O technologiach zmieniających świat diagnostyki i terapii.
Istnieje jednak obszar, który z pewnością wymaga wzmożonej uwagi, choć wydaje się prosty, jasny i łatwy do wdrożenia. Mowa o metodach niefarmakologicznych, czyli medycynie stylu życia.
Przed Państwem monografia, która odnosi się do kluczowego zakresu interwencji - modelu żywienia. To także piękny i do niedawna nieobecny na rynku tytuł "Kardiodietetyka". Opracowanie to ma charakter kompleksowy i porusza wszystkie kluczowe kwestie z tego obszaru, prezentując holistyczne traktowanie pacjenta i medycyny. Dla mnie, jako przewodniczącego Polskiego Towarzystwa Medycyny Holistycznej, to pozycja bardzo istotna, która odnosi się do najważniejszych zagadnień. Medycyna holistyczna stanowi kluczowy element prewencji oraz terapii i tak właśnie została potraktowana zarówno przez redaktorów, jak i szerokie grono autorów. To doświadczeni praktycy - lekarze, dietetycy oraz promotorzy zdrowia, którzy łączą umiejętność codziennej pracy z pacjentem z doskonałym doświadczeniem edukacyjnym. Monografia nie pomija żadnego z zagadnień, mierzy się z wyobrażeniami i mitami, odwołuje do badań klinicznych, przytacza kluczowe badania i ich wyniki. Stanowi trafną polemikę z chaosem informacyjnym, którym na co dzień bombardowani są nasi obecni i potencjalni pacjenci. Książka ta będzie służyła Państwu wsparciem, gdy pojawią się wątpliwości lub trudne pytania.
Podkreślam raz jeszcze - to opracowanie pełne. Gorąco zachęcam do lektury i do wnikliwego studiowania.
prof. dr hab. n. med. Artur Mamcarz
Słowo wstępne dr hab. n. med. Dominiki Maciejewskiej-Markiewicz
Publikacja "Kardiodietetyka" stanowi nowoczesne, kompleksowe i niezwykle potrzebne kompendium wiedzy z zakresu żywienia w chorobach układu sercowo-naczyniowego. Jest to pozycja odpowiadająca na aktualne potrzeby praktyki klinicznej, w której leczenie pacjenta kardiologicznego wymaga nie tylko farmakoterapii i procedur medycznych, lecz także świadomie prowadzonego postępowania dietetycznego, profilaktyki oraz modyfikacji stylu życia.
Na szczególne podkreślenie zasługuje interdyscyplinarny charakter książki. Publikacja została przygotowana przez zespół ekspertów reprezentujących różne dziedziny medycyny, dietetyki klinicznej i nauk o zdrowiu. Co istotne, poszczególne rozdziały i podrozdziały zostały opracowane przez specjalistów posiadających doświadczenie w danym obszarze tematycznym. Dzięki temu książka nie ma charakteru ogólnego opracowania, lecz stanowi rzetelne źródło wiedzy oparte na kompetencjach autorów oraz aktualnych dowodach naukowych.
Dużą wartością publikacji jest połączenie zagadnień teoretycznych z ich praktycznym zastosowaniem. Autorzy omawiają zarówno podstawowe problemy kliniczne, takie jak nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, zaburzenia lipidowe, ostre zespoły wieńcowe czy prewencja chorób sercowo-naczyniowych, jak i tematy szczególnie istotne we współczesnej opiece nad pacjentem kardiologicznym. Wśród nich należy wymienić niedożywienie, sarkopenię, zespół kruchości, rolę mikrobioty jelitowej, interakcje leków z żywnością, żywienie w prehabilitacji i rehabilitacji kardiologicznej oraz opiekę żywieniową po przeszczepieniu serca.
Książka wyróżnia się aktualnym, evidence-based podejściem do modeli żywieniowych stosowanych w profilaktyce i terapii chorób układu krążenia. Jest to szczególnie ważne w czasach dużej popularności diet alternatywnych i licznych, często sprzecznych, informacji dotyczących żywienia. Publikacja pomaga uporządkować wiedzę, oddzielić rekomendacje o potwierdzonej wartości klinicznej od przekazów nieopartych na dowodach naukowych oraz wskazuje rozwiązania możliwe do zastosowania w codziennej pracy z pacjentem.
"Kardiodietetyka" może być wartościowym podręcznikiem akademickim dla studentów kierunków medycznych i nauk o zdrowiu, w tym dietetyki, pielęgniarstwa, fizjoterapii, zdrowia publicznego oraz kierunku lekarskiego. Jednocześnie stanowi praktyczne źródło wiedzy dla dietetyków, lekarzy, pielęgniarek, edukatorów zdrowotnych i innych specjalistów zaangażowanych w opiekę nad pacjentami kardiologicznymi.
Z pełnym przekonaniem rekomenduję tę publikację również jako podręcznik akademicki dla studentów kierunków medycznych i nauk o zdrowiu. Jej uporządkowana struktura, aktualność prezentowanych treści oraz praktyczne odniesienia do postępowania klinicznego sprawiają, że może stanowić wartościowe wsparcie w kształceniu przyszłych dietetyków, lekarzy, pielęgniarek, fizjoterapeutów oraz specjalistów zdrowia publicznego. Książka pozwala nie tylko przyswoić wiedzę z zakresu kardiodietetyki, lecz także zrozumieć znaczenie interdyscyplinarnej opieki nad pacjentem kardiologicznym.
dr hab. n. med. Dominika Maciejewska-Markiewicz
1Epidemiologia chorób układu krążeniaMonika Burzyńska,Małgorzata Pikala
1.1
Wprowadzenie
Choroby układu sercowo-naczyniowego niezmiennie pozostają główną przyczyną zgonów w Polsce, podobnie jak w większości krajów rozwiniętych. Transformacja epidemiologiczna, prowadząca do znacznego ograniczenia liczby zgonów z powodu chorób zakaźnych, jednocześnie przyczyniła się do wzrostu zachorowalności na choroby przewlekłe - w tym sercowo-naczyniowe.
1.2
Miary oceny sytuacji epidemiologicznej chorób układu krążenia
W ocenie sytuacji epidemiologicznej chorób, w tym chorób układu krążenia, wykorzystuje się trzy kluczowe miary służące do opisu skali i dynamiki problemów zdrowotnych w populacji: zapadalność, chorobowość i umieralność specyficzna.
Zapadalność odnosi się do liczby nowych przypadków danej choroby, które pojawiają się w określonym czasie w konkretnej populacji. Pokazuje więc tempo rozprzestrzeniania się schorzenia i pozwala ocenić ryzyko zachorowania - to wskaźnik szczególnie użyteczny w ocenie skuteczności działań profilaktycznych i identyfikowaniu czynników ryzyka.
Chorobowość natomiast określa, ile osób w danej populacji żyje z rozpoznaną chorobą w określonym czasie - może dotyczyć zarówno przypadków nowych, jak i przewlekłych. Dzięki niej można zrozumieć, jakie jest rzeczywiste obciążenie systemu ochrony zdrowia i jakie są potrzeby w zakresie opieki, leczenia i rehabilitacji.
Umieralność specyficzna z kolei opisuje, ile osób zmarło z powodu konkretnej choroby w danym okresie, zazwyczaj w przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców. To wskaźnik obrazujący powagę choroby oraz efektywność leczenia i systemu opieki zdrowotnej - im niższy, tym większe szanse na przeżycie i skuteczną terapię.
1.3
Sytuacja demograficzna a choroby układu krążenia
Proces starzenia się organizmu jest jednym z najsilniejszych i niemodyfikowalnych czynników ryzyka rozwoju chorób układu krążenia. Z wiekiem dochodzi do szeregu fizjologicznych zmian w układzie sercowo-naczyniowym, m.in. usztywnienia naczyń krwionośnych, pogorszenia funkcji śródbłonka, przerostu mięśnia sercowego, obniżenia rezerwy sercowej i zmniejszenia zdolności adaptacyjnych układu krążenia do wysiłku czy stresu.
Ponadto w populacji osób starszych częściej współwystępują inne czynniki ryzyka: nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, zaburzenia lipidowe, niewydolność nerek czy choroby zapalne. Konsekwencją tych zmian jest wzrost częstości występowania choroby niedokrwiennej serca, migotania przedsionków, niewydolności serca i udarów mózgu.
We wszystkich krajach Unii Europejskiej (UE) liczba osób w wieku 65 lat i więcej gwałtownie wzrasta. W 2023 roku udział tej grupy osób w populacji ogólnej wyniósł 21,3%. Prognozuje się, że do 2100 roku odsetek ten wyniesie 32,5%, co oznacza, że liczba seniorów wzrośnie z 94 mln do 136 mln. Najbardziej dynamiczny wzrost nastąpi w najstarszej grupie wiekowej, tj. 80 lat i więcej. Liczebność tej subpopulacji wzrośnie do 64 mln do 2100 roku. Mediana wieku populacji UE również wzrośnie - z 44,4 roku do 50,2 roku. Wzrost ten będzie dotyczyć zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Szacuje się, że mediana wieku mężczyzn wzrośnie o 6,2 roku - do 49,0 lat, kobiet zaś o 5,6 roku - do 51,5 roku. Zmiany demograficzne we wszystkich państwach członkowskich UE przypisuje się przede wszystkim niskiemu współczynnikowi dzietności i dynamicznemu rozwojowi technologii medycznych. Starzenie się społeczeństwa to jedno z największych wyzwań demograficznych i zdrowotnych również w Polsce. Według Głównego Urzędu Statystycznego (GUS), w 2023 roku 22% populacji Polski stanowiły osoby w wieku 65 lat i więcej. W 2050 roku odsetek ten wyniesie niemal 40%, przy czym liczba osób w wieku 80 lat i więcej wzrośnie ponad dwukrotnie. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż osoby urodzone w latach 1946-1964, określane jako pokolenie powojennego wyżu demograficznego, już w 2030 roku osiągną wiek 65 lat lub więcej, co znacznie zwiększy liczbę osób starszych potrzebujących specjalistycznych usług zdrowotnych i opiekuńczych.
Struktura demograficzna społeczeństw determinuje profil epidemiologiczny populacji, strukturę problemów zdrowotnych oraz zapotrzebowanie na określone usługi medyczne. Główną przyczyną zgonów wśród osób starszych w Polsce i na świecie są choroby sercowo-naczyniowe. Opowiadają one za ponad 50% wszystkich zgonów w tej subpopulacji.
1.4
Sytuacja epidemiologiczna chorób układu krążenia w Polsce
Według danych GUS i Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) w 2023 roku aż 36,9% wszystkich zgonów w Polsce było spowodowanych chorobami układu krążenia, z czego około 1/3 przypadków dotyczyła choroby niedokrwiennej serca.
Chociaż przez ostatnie dekady obserwowano korzystny trend spadku umieralności z przyczyn sercowo-naczyniowych, to od 2016 roku nastąpiło jego wyhamowanie, a w przypadku choroby niedokrwiennej serca - wręcz odwrócenie.
W 2023 roku odnotowano 150 957 zgonów z powodu chorób układu krążenia (ryc. 1.1).
Rycina 1.1Struktura zgonów w Polsce w 2023 roku według najważniejszych przyczyn.
Źródło: Mapy Potrzeb Zdrowotnych.
Rzeczywisty współczynnik umieralności z tej przyczyny w tym samym roku wyniósł 426,2 na 100 000 ludności, przy czym był wyższy u kobiet (444,9) niż u mężczyzn (406,2), co częściowo wynika ze starszej struktury wieku populacji kobiet. Standaryzowany współczynnik umieralności wyniósł 323,0 na 100 000 mieszkańców.
W populacji osób przed 65. rokiem życia współczynniki te kształtują się inaczej: wśród kobiet wyniósł 29,1 na 100 000, a wśród mężczyzn - aż 104,4. Co więcej, około 6500 osób na 100 000 mieszkańców w Polsce umiera z powodu chorób układu krążenia przed 70. rokiem życia - to jeden z najgorszych wskaźników w Europie. Dla porównania: w Szwecji wskaźnik ten jest o połowę niższy.
Zgodnie z analizą wskaźnika DALY (disability-adjusted life years), aż 21% wszystkich lat życia utraconych w zdrowiu w Polsce przypada właśnie na choroby sercowo-naczyniowe, co potwierdza, że pozostają one najpoważniejszym zagrożeniem zdrowotnym w skali populacyjnej.
W 2023 roku odnotowano ponad 1,2 mln nowych przypadków chorób układu krążenia, co oznacza wzrost o 9% względem 2010 roku. Główne przyczyny to starzenie się społeczeństwa oraz wzrost rozpowszechnienia czynników ryzyka, takich jak otyłość, nadciśnienie czy cukrzyca.
Rycina 1.2Liczba zgonów z powodu najczęstszych przyczyn w Polsce w latach 2002-2023.
Źródło: Główny Urząd Statystyczny.
1.5
Epidemiologia choroby niedokrwiennej serca - najczęściej diagnozowanej jednostki w klasie chorób układu krążenia
Najczęściej diagnozowaną jednostką w tej grupie pozostaje choroba niedokrwienna serca - to około 450 000 nowych rozpoznań rocznie. Liczba hospitalizacji z powodu choroby niedokrwiennej serca w 2023 roku przekroczyła 250 000. Po okresie spadku liczby zachorowań w latach 2000-2016, od 2016 roku obserwuje się stabilizację trendu, a nawet jego ponowny wzrost (ryc. 1.3, 1.4).
Mapy potrzeb zdrowotnych, będące obecnie najbardziej aktualnym źródłem informacji na temat sytuacji zdrowotnej ludności Polski, stanowiące zbiór danych demograficzno-epidemiologicznych, definiują chorobę niedokrwienną serca w dwóch kategoriach: przewlekła - bez ostrych zespołów wieńcowych (OZW) - i ostra (OZW). Przewlekła choroba niedokrwienna serca charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem terytorialnym zarówno w odniesieniu do zapadalności, chorobowości, jak i umieralności.
Rycina 1.3Chorobowość rejestrowana, zapadalność i zgony z powodu choroby niedokrwiennej serca (bez ostrych zespołów wieńcowych) mężczyzn na 100 tys. w Polsce w latach 2016-2023.
Źródło: Mapy Potrzeb Zdrowotnych.
Rycina 1.4Chorobowość rejestrowana, zapadalność i zgony z powodu choroby niedokrwiennej serca (OZW) kobiet na 100 tys. w Polsce w latach 2016-2023.
Źródło: Mapy Potrzeb Zdrowotnych.
Mapa zapadalności rejestrowanej (ryc. 1.5), obrazująca liczbę nowych przypadków choroby niedokrwiennej serca przypadających na 100 tys. mieszkańców, wskazuje, że współczynniki te są najwyższe w Polsce wschodniej - województwie lubelskim (547,44), podlaskim (524,83), a także podkarpackim (502,70). Oznacza to, że właśnie w tych regionach diagnozuje się najwięcej nowych przypadków chorób serca i naczyń w skali roku. Może to świadczyć zarówno o większym narażeniu mieszkańców na czynniki ryzyka (takie jak nadciśnienie, cukrzyca czy niewłaściwa dieta), jak i o lepszym systemie rejestracji i wczesnego wykrywania tych schorzeń. Z kolei najniższą zapadalność notuje się w województwie opolskim (314,31) oraz dolnośląskim (323,91).
Rycina 1.5Zapadalność rejestrowana na 100 tys. ludności (współczynnik standaryzowany).
Źródło: Mapy Potrzeb Zdrowotnych.
Na rycinie 1.6 zawarto dane dotyczące chorobowości, czyli liczby osób żyjących z rozpoznaną chorobą niedokrwienną serca. Najwyższe wskaźniki chorobowości notuje się w województwach: małopolskim (7417,62), lubelskim (7306,53), łódzkim (7022,78) oraz kujawsko-pomorskim (7003,47). To oznacza, że w tych regionach system ochrony zdrowia musi zapewnić stałą opiekę dla dużej liczby pacjentów przewlekle chorych, co generuje zwiększone zapotrzebowanie na usługi ambulatoryjne, hospitalizacje, rehabilitację oraz leki. Wysoka chorobowość może także wynikać z dobrej opieki specjalistycznej, która umożliwia pacjentom dłuższe życie z chorobą. Najniższe wskaźniki obserwuje się w województwach dolnośląskim (4892,11) i opolskim (5181,10), co - podobnie jak w przypadku zapadalności - może wynikać zarówno z realnie niższego obciążenia chorobami, jak i z niedoszacowania danych.
Rycina 1.6Chorobowość rejestrowana na 100 tys. ludności (współczynnik standaryzowany).
Źródło: Mapy Potrzeb Zdrowotnych.
Na rycinie 1.7 przedstawiono standaryzowany współczynnik umieralności z powodu choroby niedokrwiennej serca. Najwyższe wskaźniki zgonów dotyczą województwa lubuskiego (295,50), łódzkiego (290,80) i śląskiego (271,60), co wskazuje na znacznie większe ryzyko zgonu z powodu chorób serca i naczyń w tych regionach. W odniesieniu do nich można mówić o konieczności podjęcia pilnych działań w zakresie profilaktyki wtórnej, poprawy dostępu do specjalistów i wdrożenia programów szybkiej diagnostyki i leczenia. Wskaźniki zgonów są najniższe w województwach: dolnośląskim (210,24), opolskim (214,24) i warmińsko-mazurskim (221,47).
Jeśli przyjrzymy się epidemiologii OZW, to najwyższy poziom chorobowości obserwuje się w województwach: małopolskim (7417,62), lubelskim (7306,53), łódzkim (7022,78), kujawsko-pomorskim (7003,47) oraz świętokrzyskim (6974,62). Dla porównania, najniższe wskaźniki chorobowości odnotowano w województwie dolnośląskim (4892,11), opolskim (5181,10) i śląskim (5323,91). Najwyższe wskaźniki zgonów zarejestrowano w województwie lubuskim (295,50 na 100 tys.), łódzkim (290,80) i śląskim (271,60), najniższe zaś w województwie dolnośląskim (210,24), opolskim (214,24) i podlaskim (221,47).
Rycina 1.7Umieralność na 100 tys. ludności (współczynnik standaryzowany).
Źródło: Mapy Potrzeb Zdrowotnych.
Warto również zwrócić uwagę, że w niektórych regionach występuje dysonans między wysoką chorobowością a stosunkowo niską umieralnością, co może wskazywać na efektywny model opieki nad pacjentami z chorobami serca i naczyń. Z kolei regiony z wysoką umieralnością przy niższej chorobowości mogą wymagać poprawy w zakresie wczesnego wykrywania chorób, szybkiego kierowania do specjalistów oraz edukacji pacjentów, jak również lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej (POZ).
1.6
Epidemiologia chorób układu krążenia u osób w wieku wczesnej i późnej starości
Problemy z sercem najczęściej pojawiają się i nasilają wraz z wiekiem. Co drugi zdiagnozowany chory to osoba po 65. roku życia. W klasie chorób układu krążenia w tej grupie wieku najczęstszymi grupami przyczyn zgonów pozostają w kolejności: choroba niedokrwienna serca, choroby naczyń mózgowych i choroby tętnic, tętniczek i naczyń włosowatych.
Standaryzowane współczynniki zgonów (standardized death rate - SDR) z powodu chorób układu krążenia zmniejszały się w latach 2000-2022 u mężczyzn i kobiet, zarówno w wieku wczesnej, jak i późnej starości (ryc. 1.8).
Rycina 1.8Trendy umieralności z powodu chorób układu krążenia w latach 2000-2022 według płci i grup wieku wczesnej i późnej starości.
Źródło: Dane Zakładu Epidemiologii i Biostatystyki, Uniwersytet Medyczny w Łodzi.
W grupie kobiet w wieku wczesnej starości (65-74 lat) odnotowano najszybszy spadek SDR z powodu chorób układu krążenia - z poziomu 1027,3 na 100 000 kobiet w 2000 roku do 427,3 w 2022 roku. Średnie roczne tempo spadku wyniosło 3,7%. Najkorzystniejsze zmiany dotyczyły umieralności z powodu chorób tętnic, tętniczek i naczyń włosowatych. Również w przypadku chorób naczyń mózgowych obserwowano spadek SDR, jednak po 2016 roku doszło do wyraźnego wyhamowania tego trendu. Najmniej korzystna sytuacja dotyczyła choroby niedokrwiennej serca - choć do 2016 roku SDR zmniejszył się z 333,3 do 125,7, to po tym okresie nastąpił wzrost, osiągając w 2022 roku wartość 151,8 na 100 000 kobiet (ryc. 1.9).
Rycina 1.9Trendy umieralności z powodu najczęstszych przyczyn zgonów w klasie chorób układu krążenia w latach 2000-2022 wśród kobiet w wieku 65-74 lat.
Źródło: Dane Zakładu Epidemiologii i Biostatystyki, Uniwersytet Medyczny w Łodzi.
W populacji kobiet w wieku 75 lat i więcej wskaźnik umieralności z powodu chorób układu krążenia spadł z 6452,0 w 2000 roku do 3631,1 na 100 000 w 2022 roku. Do 2019 roku najwyższe wartości SDR dotyczyły chorób tętnic i naczyń włosowatych (spadek z 1773,3 do 436,5), jednak po 2020 roku tempo ich redukcji znacząco się obniżyło. W efekcie to choroba niedokrwienna serca stała się główną przyczyną zgonów w tej grupie wiekowej. Do 2016 roku obserwowano systematyczny spadek SDR, jednak w kolejnych latach wskaźnik zaczął szybko rosnąć - z 1138,4 w 2016 roku do 1810,9 w 2022 roku, przekraczając poziom z 2000 roku (1559,6). Choroby naczyń mózgowych cechowały się spadkiem SDR do 2018 roku, po czym trend uległ odwróceniu (ryc. 1.10).
Rycina 1.10Trendy umieralności z powodu najczęstszych przyczyn zgonów w klasie chorób układu krążenia w latach 2000-2022 wśród kobiet w wieku 75 i więcej lat.
Źródło: Dane Zakładu Epidemiologii i Biostatystyki, Uniwersytet Medyczny w Łodzi.
Wśród mężczyzn w wieku 65-74 lat standaryzowany współczynnik zgonów z powodu chorób sercowo-naczyniowych spadał w latach 2000-2017 z poziomu 2069,8 do 1140,4 na 100 000 osób (tempo zmian: -3,1% rocznie). Największy udział w tej grupie miała choroba niedokrwienna serca - po początkowym spadku wskaźników w latach 2000-2016, odnotowano ich wzrost na poziomie 5,0% rocznie, do wartości 459,0 w 2022 roku. Choroby naczyń mózgowych również charakteryzowały się spadkiem SDR do 2016 roku, jednak od tego momentu wartości uległy stabilizacji. Z kolei najniższe wskaźniki oraz najkorzystniejszy trend spadkowy (o 3,5% rocznie) dotyczyły chorób tętnic, tętniczek i naczyń włosowatych (ryc. 1.11).
Rycina 1.11Trendy umieralności z powodu najczęstszych przyczyn zgonów w klasie chorób układu krążenia w latach 2000-2022 wśród mężczyzn w wieku 65-74 lat.
Źródło: Dane Zakładu Epidemiologii i Biostatystyki, Uniwersytet Medyczny w Łodzi.
Mężczyźni w wieku 75 i więcej lat stanowili grupę o najwyższych współczynnikach umieralności z powodu chorób układu krążenia - SDR zmniejszył się z 7928,6 w 2000 roku do 4326,7 w 2022 roku. Podobnie jak w przypadku kobiet, największe pozytywne zmiany dotyczyły chorób tętnic i naczyń włosowatych. W przypadku choroby niedokrwiennej serca obserwowano wyraźny spadek SDR do 2016 roku (z 2174,9 do 1138,4), a następnie szybki wzrost - w tempie 8,7% rocznie - osiągając w 2022 roku poziom 1810,9 na 100 000 mężczyzn (ryc. 1.12).
Rycina 1.12Trendy umieralności z powodu najczęstszych przyczyn zgonów w klasie chorób układu krążenia w latach 2000-2022 wśród mężczyzn w wieku 75 i więcej lat.
Źródło: Dane Zakładu Epidemiologii i Biostatystyki, Uniwersytet Medyczny w Łodzi.
1.7
Rozpowszechnienie czynników ryzyka chorób układu krążenia
Ocena sytuacji epidemiologicznej chorób układu krążenia nie może być prowadzona w oderwaniu od analizy czynników ryzyka, które w sposób bezpośredni i skumulowany wpływają na zdrowie populacji. To właśnie te modyfikowalne czynniki - takie jak nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, cukrzyca, otyłość, palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu czy niska aktywność fizyczna - stanowią główną oś, wokół której koncentruje się profilaktyka i leczenie chorób sercowo-naczyniowych. Analiza ich rozpowszechnienia, jest kluczowa dla planowania działań zdrowotnych i oceny skuteczności polityki zdrowotnej. Szczególnie istotne jest to w kontekście starzejącego się społeczeństwa i rosnącego odsetka osób żyjących z wielochorobowością.
Najważniejszym czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych i główną przyczyną przedwczesnych zgonów na świecie pozostaje nadciśnienie tętnicze. W Polsce w 2022 roku nadciśnienie zdiagnozowano u blisko 11 mln osób, co stanowi niemal 29% populacji. Choroba ta występuje u około 80% osób po 65. roku życia i znacznie częściej u kobiet w starszym wieku. Najczęściej mamy do czynienia z nadciśnieniem pierwotnym, którego rozwój związany jest ze stylem życia - brakiem aktywności fizycznej, otyłością, złym odżywianiem czy współistniejącą cukrzycą. Skuteczna kontrola ciśnienia tętniczego poprzez farmakoterapię, zmianę stylu życia oraz regularny monitoring ma kluczowe znaczenie dla ograniczenia liczby zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych. Zaburzenia lipidowe (dyslipidemie) również należą do grupy głównych czynników ryzyka chorób układu krążenia. Nieprawidłowy profil lipidowy, zwłaszcza podwyższone stężenie frakcji cholesterolu związanej z lipoproteinami o małej gęstości (low-density lipoproteins - LDL), czyli tzw. złego cholesterolu, stanowi jeden z głównych czynników rozwoju miażdżycy - procesu prowadzącego do zwężania i usztywniania naczyń krwionośnych. Dyslipidemie dotyczą nawet 60-80% dorosłych Polaków. Wysokie stężenie cholesterolu LDL oraz triglicerydów, a także niskie stężenie cholesterolu lipoprotein o dużej gęstości (high-density lipoproteins - HDL), są powszechne i często niedostatecznie kontrolowane - jedynie około 10% pacjentów z bardzo wysokim ryzykiem osiąga cele terapeutyczne. W Polsce w ciągu dwóch dekad wzrósł odsetek osób z nadwagą i otyłością (z 40% do 50%). Szczególnie niebezpieczna jest otyłość brzuszna, która silnie koreluje z ryzykiem sercowo-naczyniowym. Problem dotyczy nie tylko dorosłych - nadmierną masę ciała ma już co trzecie dziecko w wieku 7-9 lat.
Kolejnym istotnym czynnikiem ryzyka jest cukrzyca. Przewlekła hiperglikemia prowadzi do uszkodzenia naczyń krwionośnych i przyspieszonego rozwoju miażdżycy, zwiększając ryzyko zawału serca, udaru mózgu i niewydolności serca. Osoby z cukrzycą są ponad dwukrotnie bardziej narażone na choroby serca niż osoby bez tej choroby. W 2022 roku w Polsce żyło ponad 3 mln osób z tą chorobą, a liczba nowych rozpoznań wciąż rośnie. Najczęściej diagnozowana jest cukrzyca typu 2 (90% rozpoznań), która wiąże się z nadwagą, niską aktywnością fizyczną i niezdrową dietą. Coraz częściej chorują także młodzi dorośli i dzieci.
Jednym z najistotniejszych i jednocześnie najbardziej szkodliwych czynników ryzyka chorób układu krążenia jest palenie tytoniu. Substancje zawarte w dymie papierosowym - w tym nikotyna, tlenek węgla i wolne rodniki - wywierają bezpośredni, toksyczny wpływ na śródbłonek naczyń krwionośnych, przyczyniając się do rozwoju miażdżycy, nadciśnienia tętniczego, zakrzepicy oraz zaburzeń rytmu serca. Jednocześnie palenie tytoniu nadal stanowi poważny problem zdrowotny. W 2022 roku paliło 23% dorosłych Polaków, częściej mężczyźni. Coraz większy udział mają nowe formy nikotynizmu, jak e-papierosy i podgrzewacze tytoniu. Tytoń pozostaje głównym pojedynczym czynnikiem ryzyka przedwczesnych zgonów - tylko w 2021 roku odpowiadał za ponad 51 tys. zgonów w Polsce.
Kolejnym istotnym czynnikiem zwiększającym ryzyko chorób sercowo-naczyniowych jest spożywanie alkoholu, które prowadzi do rozwoju nadciśnienia tętniczego, zaburzeń rytmu serca kardiomiopatii alkoholowej oraz wzrostu ryzyka udaru mózgu i zawału serca. Alkohol zaburza równowagę lipidową, zwiększając stężenie triglicerydów, może nasilać insulinooporność, sprzyja rozwojowi otyłości i cukrzycy typu 2 - schorzeń silnie powiązanych z ryzykiem sercowo-naczyniowym. Spożycie alkoholu w Polsce utrzymuje się na wysokim poziomie - ponad 80% dorosłych deklaruje jego regularne picie, a 15-20% robi to w sposób ryzykowny lub szkodliwy. Alkohol odpowiada za około 12 tys. zgonów rocznie, głównie z powodu chorób układu krążenia i nowotworów.
Za jeden z kluczowych modyfikowalnych czynników ryzyka chorób układu krążenia uznawany jest brak aktywności fizycznej. Regularny wysiłek fizyczny wspiera prawidłową pracę serca, obniża ciśnienie tętnicze, poprawia profil lipidowy i gospodarkę glukozową. Polska znajduje się wśród krajów UE o najwyższym wzroście liczby osób nieuprawiających sportu. Ponad 23% dorosłych Polaków nie podejmuje żadnej aktywności fizycznej w czasie wolnym, a brak ruchu szczególnie dotyczy osób starszych i z niższym wykształceniem.
1.8
Podsumowanie
Choroby układu krążenia pozostają główną przyczyną zgonów i jednym z najpoważniejszych wyzwań zdrowotnych w Polsce, mimo obserwowanego w przeszłości spadku wskaźników umieralności. Czynniki takie jak: starzenie się społeczeństwa, duża częstość występowania nadciśnienia tętniczego, cukrzycy, dyslipidemii, otyłości oraz niska aktywność fizyczna i nadal znaczące rozpowszechnienie palenia tytoniu, istotnie wpływają na skalę problemu. Wysoka chorobowość i zapadalność na choroby sercowo-naczyniowe, a także istotny udział przedwczesnych zgonów, zwłaszcza wśród mężczyzn, wymagają zdecydowanych działań w zakresie profilaktyki pierwotnej i wtórnej, a także zwiększenia dostępności do kompleksowej opieki kardiologicznej. Odpowiedzią na te potrzeby jest powołana w drodze ustawy Krajowa Sieć Kardiologiczna. Jej celem jest zapewnienie kompleksowej, zintegrowanej opieki oraz lepszej koordynacji działań pomiędzy poszczególnymi poziomami systemu.
Piśmiennictwo
1. Banach M., Burchardt P., Chlebus K. i wsp.: PoLA/CFPiP/PCS/PSLD/PSD/PSH guidelines on diagnosis and therapy of lipid disorders in Poland 2021. Arch. Med. Sci. 2021; 17 (6): 1447-1547.
2. Bzdęga J., Gębska-Kuczerowska A.: Epidemiologia w zdrowiu publicznym. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Lublin 2010.
3. Causes of death statistics by age group. Dostępne na: https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Causes_of_death_statistics_by_age_group (dostęp: 5.01.2026).
4. Cegłowska U., Burzyńska M., Prejbisz A. i wsp.: Incidence and prevalence of registered hypertension in Poland. Pol. Arch. Intern. Med. 2024; 134: 16746.
5. Di Cesare M., Perel P., Taylor S. i wsp.: The Heart of the World. Glob. Heart 2024; 19 (1): 11.
6. Kwaśniewska M., Pikala M., Bielecki W. i wsp.: Ten-Year Changes in the Prevalence and Socio+Demographic Determinants of Physical Activity among Polish Adults Aged 20 to 74 Years. Results of the National Multicenter Health Surveys WOBASZ (2003-2005) and WOBASZ II (2013-2014). PLoS One. 2016; 11 (6): e0156766.
7. Laurent S., Boutouyrie P.: Arterial stiffness and hypertension in the elderly. Front. Cardiovasc. Med. 2020; 7: 544302.
8. Mapy Potrzeb Zdrowotnych, Baza Analiz Systemowych i Wdrożeniowych, Ministerstwo Zdrowia. Dostępne na: https://basiw.mz.gov.pl/ (dostęp: 5.01.2026).
9. Organisation for Economic Co-operation and Development: Physical activity in Europe: Trends and patterns. Dostępne na: https://www.oecd-ilibrary.org/sites/1d229f1f-en/index.html?itemId=/content/component/1d229f1f-en (dostęp: 5.01.2026).
10. Pająk A., Szafraniec K., Polak M. i wsp.: WOBASZ Investigators. Changes in the prevalence, treatment, and control of hypercholesterolemia and other dyslipidemias over 10 years in Poland: the WOBASZ study. Pol. Arch. Med. Wewn. 2016; 126 (9): 642-652.
11. Pikala M., Burzyńska M.: Mortality and Years of Life Lost from Diabetes Mellitus in Poland: A Register-Based Study (2000-2022). Nutrients 2024; 16 (21): 3597.
12. Population structure and ageing - Statistics Explained. Dostępne na: https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Population_structure_and_ageing#The_share_of_elderly_people_continues_to_increase (dostęp: 5.01.2026).
13. Qu C., Liao S., Zhang J. i wsp.: Burden of cardiovascular disease among elderly: based on the Global Burden of Disease Study 2019. Eur. Heart J. Qual. Care Clin. Outcomes 2024; 10 (2): 143-153.
14. Raport o sytuacji związanej z używaniem alkoholu w Polsce. PARPA, Warszawa 2021.
15. Rich M.W., Chyun D.A., Skolnick A.H. i wsp.; American Heart Association Older Populations Committee of the Council on Clinical Cardiology, Council on Cardiovascular and Stroke Nursing, Council on Cardiovascular Surgery and Anesthesia, and Stroke Council; American College of Cardiology; and American Geriatrics Society: Knowledge Gaps in Cardiovascular Care of the Older Adult Population: A Scientific Statement From the American Heart Association, American College of Cardiology, and American Geriatrics Society. J. Am. Coll. Cardiol. 2016; 67 (20): 2419-2440.
16. Rodgers J.L., Jones J., Bolleddu S.I. i wsp.: Cardiovascular risks associated with gender and aging. J. Cardiovasc. Dev. Dis. 2019; 6 (2): 19.
17. St Zhou M., Zhao G., Zeng Y. i wsp.: Aging and cardiovascular disease: current status and challenges. Rev. Cardiovasc. Med. 2022; 23 (4): 135.
18. State of smoking and health in Poland. Dostępne na: https://globalactiontoendsmoking.org/research/tobacco-around-the-world/poland/ (dostęp: 5.01.2026).
19. Traczyk I., Kucharska A., Sińska, B.I. i wsp.: Every second adult inhabitant of Poland (aged 18-64) is overweight - results of representative cross-sectional studies conducted in 2017-2020. Ann. Agric. Environ. Med. 2023; 30 (2): 322-333.
20. Wojtyniak B., Smaga A.: Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania 2025. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH Państwowy Instytut Badawczy Warszawa, 2025.
2Zintegrowana opieka dietetyczna w świadczeniach ambulatoryjnychPiotr Karniej,Grzegorz Kubielas,Michał Czapla
2.1
Wprowadzenie
Koncepcja koordynowanej - albo inaczej zintegrowanej - opieki zdrowotnej jest znana w światowej ochronie zdrowia od dawna i w wielu obszarach znalazła już swoje zastosowanie, a jej oficjalne początki datuje się na rok 2014, gdy Światowa Organizacja Zdrowia podała oficjalną definicję opieki skoncentrowanej na osobie. Koordynowana opieka zdrowotna to usługi medyczne zarządzane i dostarczane osobom w sposób zapewniający im uzyskanie kontinuum promocji zdrowia, zapobiegania chorobom, diagnozy, leczenia, zarządzania chorobami, rehabilitacji oraz paliatywnych usług medycznych na różnych poziomach oraz w różnych miejscach systemu ochrony zdrowia, zgodnie z zapotrzebowaniem, w okresie całego życia, w formie stałej dyskusji z pacjentami.
Amerykańskie Towarzystwo Geriatryczne definiuje opiekę skoncentrowaną na osobie jako podejście rozpoznające wartości i preferencje jednostek, które po ich zidentyfikowaniu kierują wszystkimi aspektami opieki zdrowotnej oraz wspierają realistyczne cele zdrowotne i życiowe.
Tak zdefiniowane podejście do pacjenta wymusza na systemie opieki zdrowotnej, ale także na profesjonalistach medycznych i zdrowotnych, daleko idącą współpracę międzyprofesjonalną, angażującą nie tylko lekarzy, pielęgniarki i pielęgniarzy, położne, lecz także dietetyków, fizjoterapeutów, ratowników medycznych, psychologów i innych specjalistów, których działania mogą prowadzić do poprawy stanu zdrowia lub jakości życia pacjenta. W opiece zintegrowanej wokół pacjenta ważne jest stwierdzenie jego rzeczywistych potrzeb, możliwości ich samorealizacji (np. w pielęgniarskim modelu samoopieki według V. Orem), wskazanie obszarów, w których pacjent wykazuje deficyty samoopieki, i ich wypełnienie kompetentną opieką profesjonalną. Opieka zintegrowana nie zastępuje pacjenta w samoopiece ani nie dostarcza mu świadczeń, które stanowią jego nieuzasadnione oczekiwania, ale poprzez angażowanie personelu medycznego i okołomedycznego, opiekunów profesjonalnych, rodziny i otoczenia, daje choremu szansę na poprawę stanu zdrowia.
Choć koncepcja opieki koordynowanej od początku zakładała umieszczenie pacjenta w centrum działań na rzecz poprawy jakości usług, dopiero niedawno jego potrzeby i oczekiwania stały się realnym przedmiotem dyskusji. Wciąż jednak rzadko pacjenci, ich rodziny, opiekunowie i społeczności są aktywnie angażowani w proces podejmowania decyzji oraz projektowania i świadczenia usług. Tymczasem to jednostka przez większość czasu odpowiada za swoje zdrowie i ma największy wpływ na swój stan oraz samopoczucie. Nieuwzględnianie głosu pacjentów jest poważnym zaniedbaniem, które przyczynia się do wzrostu zachorowań na choroby przewlekłe i spadku przeżywalności.
Opieka zintegrowana, wywodząca się z doświadczeń amerykańskich, od początku opierała się na integracji różnych poziomów świadczeń oraz na zarządzaniu procesem leczenia w sposób zapewniający jego ciągłość i efektywność. Jej istotą jest tworzenie sieci współpracujących podmiotów leczniczych, profesjonalistów medycznych i z zakresu ochrony zdrowia, którzy biorą wspólną odpowiedzialność za zdrowie pacjenta, a także wykorzystanie mechanizmów finansowych i organizacyjnych motywujących do działań profilaktycznych, racjonalnego gospodarowania zasobami oraz poprawy jakości usług. Wdrożenie elementów tego modelu w Polsce postrzega się jako konieczne w obliczu starzenia się społeczeństwa, rosnącej liczby chorób przewlekłych i ograniczonych zasobów kadrowych. Doświadczenia międzynarodowe pokazują, że dobrze zaprojektowana opieka koordynowana może nie tylko zwiększyć skuteczność interwencji medycznych, lecz także wzmocnić rolę pacjenta w procesie leczenia, podnosząc jego aktywność w dbaniu o zdrowie i współodpowiedzialność za wyniki terapii.
Globalna strategia zintegrowanej opieki medycznej prowadzi do zmiany systemów finansowania świadczeń opieki zdrowotnej, ponieważ dzięki zwróceniu uwagi na potrzebę silnej współpracy wokół problemów pacjenta zmusza decydentów do przesunięcia kosztów świadczeń zdrowotnych z procedur medycznych (medykalizacja procesu) na opiekę środowiskową, domową i poprawę jakości życia. Opieka koordynowana (zintegrowana) nie może już być ani organizowana, ani finansowana według modelu fragmentarycznego, ale wymaga podejścia innowacyjnego polegającego na zamianie usług fragmentarycznych na spójny kompleksowy proces zarówno w kontekście profilaktyki zdrowotnej, jak i opieki nad osobami z chorobami przewlekłymi.
2.2
Rola dietetyka w zintegrowanej opiece nad pacjentem
Przegląd literatury naukowej bez wątpienia prowadzi do wniosku, że dietetyk jako profesjonalista w naukach o zdrowiu jest ważnym elementem dla prawidłowej i skutecznej opieki nad pacjentem, a jego współpraca z innymi profesjonalistami medycznymi wpisuje się w model zespołu interdyscyplinarnego w opiece nad pacjentem. Dietoterapia, psychodietetyka, działania zmierzające do zmiany stylu życia, promowanie diety adekwatnej do stanu zdrowia, przeciwdziałanie otyłości i niedożywieniu to kluczowe dla wielu pacjentów elementy procesu leczenia, których nie dostarczy nikt inny niż dietetyk.
Współczesne systemy ochrony zdrowia coraz wyraźniej dostrzegają, że skuteczna opieka nad pacjentem wymaga ścisłej współpracy specjalistów różnych dziedzin. W modelach opieki koordynowanej, które łączą działania podstawowej opieki zdrowotnej (POZ), opieki specjalistycznej i rehabilitacyjnej, rola dietetyka jest nie do przecenienia. To właśnie on - obok lekarza, pielęgniarki czy psychologa - zapewnia kluczowy element terapii, jakim jest właściwe żywienie, dostosowane do stanu zdrowia, możliwości i preferencji chorego.
Dietetyk uczestniczy w procesie diagnozowania problemów żywieniowych, opracowuje indywidualny plan interwencji i monitoruje jego realizację. W przypadku pacjentów z chorobami przewlekłymi, takimi jak cukrzyca typu 2, choroba niedokrwienna serca czy przewlekła obturacyjna choroba płuc, wczesna interwencja żywieniowa może znacząco poprawić wyniki leczenia i zmniejszyć ryzyko wystąpienia powikłań. W chorobach onkologicznych i w sytuacjach niedożywienia związanego z chorobą właściwe wsparcie dietetyczne przekłada się na lepszą tolerancję leczenia, szybszą rekonwalescencję i poprawę jakości życia.
Ważnym elementem pracy dietetyka w zintegrowanym zespole jest zapewnienie ciągłości opieki żywieniowej - od momentu diagnozy, przez hospitalizację, aż po leczenie ambulatoryjne i opiekę domową. Badania wskazują, że brak takiej ciągłości prowadzi do częstszych powikłań, wydłużenia hospitalizacji oraz większej liczby ponownych przyjęć do szpitala. Skuteczna opieka żywieniowa wymaga więc płynnego przekazywania informacji między poszczególnymi etapami leczenia oraz jasnego podziału zadań w zespole interdyscyplinarnym. Interwencje dietetyczne w opiece ambulatoryjnej mogą przyjmować formę indywidualnego poradnictwa lub edukacji grupowej, przy czym ta druga możliwość jest szczególnie pożądana i możliwa do zastosowania w sposób łatwiejszy, niż gdyby była realizowana w środowisku szpitalnym (konsultacje mogą odbywać się w domu pacjenta, w obecności innych domowników). Włączenie zajęć grupowych do standardowej opieki ambulatoryjnej, zwłaszcza w chorobach metabolicznych, przynosi bowiem wymierne efekty - poprawia kontrolę glikemii, profil lipidowy, ciśnienie tętnicze i sprzyja utrzymaniu prawidłowej masy ciała, a także włącza w cały proces rodzinę pacjenta, która nie tylko uczestniczy w procesie, lecz także staje się współodpowiedzialna za rezultaty. Jeśli interwencje grupowe dotyczą kilku osób o podobnych potrzebach (np. terapia grupowa osób z wysokim ryzykiem chorób układu sercowo-naczyniowego, otyłych, z chorobami metabolicznymi), takie działania zwiększają również motywację samych pacjentów, umożliwiają wymianę doświadczeń i budują poczucie wsparcia społecznego.
Doświadczenia z krajów, w których dietetycy są stałym elementem zespołów POZ i ambulatoryjnej opieki specjalistycznej (AOS), pokazują, że ich praca wykracza daleko poza udzielanie porad. Współtworzą oni plany leczenia, uczestniczą w spotkaniach zespołów terapeutycznych, a także prowadzą działania edukacyjne skierowane do rodzin i opiekunów pacjentów. Ich obecność w strukturach opieki koordynowanej przekłada się na spójność zaleceń, większe zaangażowanie pacjenta w proces leczenia i lepsze długoterminowe efekty zdrowotne.
Dlatego włączanie dietetyka do zespołów interdyscyplinarnych w ramach opieki zintegrowanej nie powinno być luksusem, lecz koniecznością. Stanowi to inwestycję, która przynosi korzyści zarówno pacjentowi, jak i całemu systemowi ochrony zdrowia - poprzez poprawę jakości leczenia, zmniejszenie liczby powikłań i ograniczenie kosztów wynikających z hospitalizacji i leczenia powikłań chorób przewlekłych.
2.3
Podstawowa opieka zdrowotna jako miejsce interwencji dietetycznej
System opieki zdrowotnej w Polsce po reformach z 2000 roku został podzielony na część szpitalną i ambulatoryjną. W ramach opieki ambulatoryjnej wyróżnia się POZ, AOS oraz inne elementy, takie jak: system Państwowego Ratownictwa Medycznego, rehabilitacja, opieka psychiatryczna, leczenie uzależnień i inne wyspecjalizowane formy wsparcia. Podział ten ma charakter głównie administracyjny, wynikający z przyjętego modelu finansowania świadczeń przez Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ). Jednak w kontekście roli dietetyka w opiece pozaszpitalnej zasadnicze znaczenie ma analiza funkcjonowania POZ oraz AOS.
Ustawa o podstawowej opiece zdrowotnej określa skład zespołu POZ, wymieniając lekarza, pielęgniarkę i położną, przy czym to lekarz pełni funkcję kierownika zespołu i decyduje o sposobie planowania oraz realizacji postępowania diagnostyczno-leczniczego. Ustawodawca nie przewidział w tym składzie dietetyka ani fizjoterapeuty, co ogranicza możliwości kompleksowej opieki nad pacjentem i powoduje, że usługi dietetyczne nie są finansowane w ramach kapitacji. Pewnym wyjątkiem jest sytuacja określona w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z 24 września 2013 roku, które umożliwia zapewnienie pacjentowi nieodpłatnej konsultacji dietetycznej w przypadku realizacji programu koordynowanej opieki zdrowotnej w POZ lub w ramach interwencji prozdrowotnej w programie "Moje zdrowie". W takiej sytuacji pacjent może skorzystać maksymalnie z dwóch porad.
Choć jest to rozwiązanie o bardzo ograniczonym zakresie, jego znaczenie nie powinno być pomniejszane. Nawet pojedyncza konsultacja z dietetykiem, jeżeli jest dobrze zaplanowana i dostosowana do realiów pacjenta, może stanowić istotny impuls do zmiany sposobu odżywiania i modyfikacji stylu życia. Dietetyk w POZ może pomóc w identyfikacji problemów żywieniowych, zaproponować zalecenia wspierające leczenie farmakologiczne, a w razie potrzeby wskazać konieczność skierowania do dalszej diagnostyki lub leczenia specjalistycznego. Włączenie dietetyka do procesu opieki mogłoby również zwiększyć skuteczność działań profilaktycznych, zwłaszcza w grupach ryzyka rozwoju chorób metabolicznych.
Włączenie dietetyka do zespołu POZ doskonale wpisuje się w ideę opieki skoncentrowanej na pacjencie (patient-centered care - PCC), której celem jest respektowanie wartości, doświadczeń, potrzeb i preferencji chorego przy planowaniu, koordynowaniu i świadczeniu opieki. Dietetyk, obok lekarza i pielęgniarki, może odgrywać kluczową rolę w budowaniu spersonalizowanego planu terapeutycznego, który uwzględnia indywidualne uwarunkowania pacjenta - zarówno zdrowotne, jak i społeczne czy kulturowe. Takie podejście pozwala na uniknięcie schematycznych, oderwanych od rzeczywistości zaleceń żywieniowych, które w praktyce często okazują się trudne do wdrożenia.
W modelu PCC istotne jest również zaangażowanie rodziny i osób bliskich w proces leczenia. Dietetyk, współpracując z pielęgniarkami POZ, mógłby włączać rodzinę pacjenta do działań edukacyjnych, co zwiększałoby skuteczność modyfikacji stylu życia i ułatwiało utrzymanie nowych nawyków. Pielęgniarki, które na co dzień obserwują pacjentów w ich środowisku domowym, mogłyby przekazywać dietetykowi informacje o realnych warunkach żywieniowych pacjenta, dostępności produktów czy wsparciu ze strony bliskich. Dietetyk, korzystając z tych informacji, miałby możliwość dostosowania zaleceń tak, aby były one możliwe do zastosowania w konkretnym przypadku, co stanowi ważny element opieki spersonalizowanej będącej kluczem do systemu zintegrowanego.
Ważnym wymiarem PCC, który można przenieść na grunt dietetyki w POZ, jest zapewnienie ciągłości opieki. W obecnym modelu porada dietetyczna często ma charakter jednorazowy lub mocno ograniczony, co powoduje, że pacjent pozostaje bez wsparcia w momencie, gdy pojawiają się pierwsze trudności we wdrażaniu zaleceń i zmniejsza się adherencja, czyli podatność pacjenta na stosowanie się do zaleceń. Ciągłość współpracy z dietetykiem - możliwa dzięki planowanym wizytom kontrolnym, kontaktom telefonicznym czy zdalnym konsultacjom - pozwoliłaby na bieżące reagowanie na problemy, korygowanie błędów i utrwalanie pozytywnych zmian. Znaczący potencjał kryje się również w pogłębionej współpracy dietetyka z lekarzem POZ. Dietetyk mógłby uczestniczyć w planowaniu działań profilaktycznych i leczniczych od pierwszej wizyty pacjenta, przygotowywać skrócone raporty dietetyczne omawiane wspólnie z lekarzem, a także współtworzyć spójne zalecenia obejmujące zarówno terapię farmakologiczną, jak i modyfikację stylu życia. W chorobach przewlekłych takie zintegrowane podejście mogłoby poprawić wyniki leczenia i zwiększyć zaangażowanie pacjenta w realizację zaleceń.
Nie można pominąć roli dietetyka w obszarze edukacji i informowania pacjenta. W PCC wiedza jest traktowana jako narzędzie wzmacniające pozycję chorego w procesie leczenia. Dietetyk, przekazując rzetelne, zrozumiałe i dostosowane do możliwości pacjenta informacje, może nie tylko poprawić jego wyniki zdrowotne, lecz także zwiększyć poczucie sprawczości i samodzielności w dbaniu o własne zdrowie.
Rozszerzenie roli dietetyka w POZ wymagałoby jednak w polskich realiach zmian systemowych - zarówno w zakresie finansowania, jak i formalnego włączenia go do zespołu POZ. Możliwości obejmują stałe włączenie dietetyka do struktury POZ, rozwój programów profilaktycznych prowadzonych wspólnie z lekarzami i pielęgniarkami, a także organizację wizyt łączonych dietetyka i pielęgniarki w domu pacjenta. Tak zbudowany model opieki pozwoliłby na zapewnienie ciągłości i koordynacji działań, co jest jednym z głównych założeń zintegrowanej opieki zdrowotnej i mogłoby przełożyć się na realną poprawę stanu zdrowia pacjentów.
2.4
Dietetyk w ambulatoryjnej specjalistycznej opiece zdrowotnej
Ambulatoryjna opieka specjalistyczna w polskim systemie ochrony zdrowia jest formą udzielania świadczeń zdrowotnych przez lekarzy posiadających specjalizację w określonej dziedzinie medycyny, realizowaną w warunkach ambulatoryjnych, czyli bez konieczności całodobowego pobytu pacjenta w podmiocie leczniczym. Obejmuje zarówno konsultacje specjalistyczne, jak i diagnostykę oraz leczenie w ramach poradni specjalistycznych, często po wcześniejszym skierowaniu od lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, z wyjątkiem przypadków określonych w przepisach (np. ginekolog, onkolog, psychiatra). Celem AOS jest zapewnienie pacjentowi dostępu do wyspecjalizowanej wiedzy medycznej oraz zaawansowanych metod diagnostycznych i terapeutycznych w sposób skoordynowany z innymi poziomami opieki zdrowotnej. Świadczenia w ramach AOS są finansowane ze środków publicznych przez NFZ na podstawie umów z podmiotami leczniczymi, a ich organizacja ma istotne znaczenie dla skrócenia kolejek do leczenia i zapewnienia ciągłości opieki.
Ta ciągłość ma wyjątkowe znaczenie szczególnie w sytuacji, gdy pacjent leczony w podstawowej opiece zdrowotnej wykorzystał już wszystkie możliwości terapii dostępne lekarzowi rodzinnemu i trzeba zastosować działania bardziej wyspecjalizowane. W kontekście opieki dietetycznej do takich świadczeń należą leczenie otyłości (w tym bariatria), choroby układu sercowo-naczyniowego, choroby metaboliczne, zaburzenia wchłaniania i choroby przewodu pokarmowego, choroby endokrynologiczne i inne. W praktyce często spotyka się jednak medykalizację procesu świadczenia zdrowotnego, która ogranicza się do działań tylko lekarskich, pozbawiona jest interwencji pielęgniarskiej (np. pielęgniarki diabetologicznej) oraz dietetycznej. Pacjenci kierowani do leczenia otyłości traktują je często jako postępowanie chirurgiczne (bariatryczne), nie zwracając należytej uwagi na potrzebę zmiany stylu życia, modyfikację diety czy potrzebę niwelowania ryzyka powikłań pozabiegowych. Podobnie w przypadku farmakologicznego leczenia otyłości w poradniach metabolicznych, rzadko taka kompleksowa, zintegrowana opieka jest pacjentowi oferowana, co prowadzi w wielu przypadkach do nawrotu choroby otyłościowej. Istnieje więc w Polsce potrzeba nie tylko budowania specjalistycznych ośrodków ambulatoryjnej opieki, w których świadczenia udzieli interdyscyplinarny zespół dostępny w ramach publicznego ubezpieczenia zdrowotnego, który będzie wspierał lekarza rodzinnego w opiece nad pacjentem.
Możliwość skorzystania ze świadczeń dietetycznych oferowanych w ramach ubezpieczenia publicznego w NFZ jest mocno ograniczona. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 6 listopada 2013 roku w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu ambulatoryjnej opieki specjalistycznej (t.j. Dz. U. z 2016 roku poz. 357 ze zm.) definiuje tylko trzy przypadki poradni specjalistycznych, w których zatrudnienie dietetyka jest wymagane, a przez to dostępne dla każdego ubezpieczonego pacjenta kierowanego do określonej poradni. Są to: poradnia realizująca opiekę nad pacjentem z cukrzycą, poradnia wrodzonych wad metabolizmu u dzieci, poradnia żywienia pozajelitowego w warunkach domowych (zał. 1. - wykaz świadczeń gwarantowanych w przypadku porad specjalistycznych oraz warunki ich realizacji). W przypadku innych poradni przepisy pomijają pracowników innych niż lekarze, często nie wskazując w wymaganiach zatrudnienia pielęgniarki, nie wspominając już o dietetyku czy fizjoterapeucie. Ta sytuacja prowadzi do wniosku, że konieczna jest dyskusja środowiska nad potrzebą rewizji istniejących regulacji, tak aby idee opieki zintegrowanej włączać nie tylko w teorii, ale przede wszystkim w praktyce świadczeń NFZ. Dopóki to nie nastąpi, świadczenia te nie będą mogły być rozliczne i finansowane ze środków publicznych.
Włączenie dietetyka w opiekę specjalistyczną ma ogromny potencjał także w tych dziedzinach medycyny, które dotychczas w niewielkim stopniu korzystają z jego kompetencji. W ortopedii rola dietetyka może być kluczowa na etapie tzw. prehabilitacji, czyli przygotowania pacjenta do planowanego zabiegu operacyjnego. Właściwe postępowanie żywieniowe, obejmujące m.in. optymalizację masy ciała, poprawę jakości tkanki mięśniowej, zapewnienie odpowiedniej podaży białka, witamin i składników mineralnych, może istotnie zmniejszać ryzyko powikłań pooperacyjnych, przyspieszać gojenie ran i skracać czas rehabilitacji. W kontekście operacji endoprotezoplastyki stawów czy rekonstrukcji więzadeł kolanowych odpowiednia interwencja żywieniowa przed zabiegiem może wpływać zarówno na wynik leczenia, jak i jego długofalową skuteczność. W okulistyce natomiast dietetyk mógłby wspierać pacjentów w zakresie modyfikacji diety ukierunkowanej na profilaktykę i spowalnianie rozwoju powikłań okulistycznych w przebiegu cukrzycy, takich jak retinopatia cukrzycowa. Edukacja pacjentów w zakresie kontroli glikemii poprzez dobór właściwych produktów spożywczych, a także suplementacji składnikami odżywczymi ważnymi dla zdrowia narządu wzroku (np. luteiną, zeaksantyną, kwasami omega-3) mogłaby stać się integralnym elementem kompleksowej opieki okulistycznej.
Podobny potencjał można dostrzec w endokrynologii i geriatrii, gdzie aspekty żywieniowe odgrywają fundamentalną rolę w utrzymaniu zdrowia i jakości życia pacjentów. W zaburzeniach pracy tarczycy, takich jak niedoczynność czy nadczynność, odpowiednia dieta może wspomagać terapię farmakologiczną, regulować metabolizm i łagodzić niektóre objawy choroby, a także zapobiegać powikłaniom związanym z zaburzeniami gospodarki wapniowo-fosforanowej czy masy kostnej. W przypadku pacjentów geriatrycznych rola dietetyka jest wręcz nie do przecenienia - osoby starsze są szczególnie narażone na niedożywienie białkowo-kaloryczne, niedobory witamin i składników mineralnych, a także na kacheksję związaną z chorobami przewlekłymi i samym procesem starzenia. Kompleksowa ocena stanu odżywienia, opracowanie indywidualnych planów żywieniowych oraz monitorowanie efektów terapii żywieniowej mogłyby znacząco poprawiać wyniki leczenia geriatrycznego, zmniejszać ryzyko hospitalizacji i poprawiać funkcjonowanie pacjentów w życiu codziennym. Włączenie dietetyka w tych obszarach specjalistycznej opieki medycznej mogłoby zatem nie tylko zwiększyć efektywność leczenia, lecz także realnie obniżyć koszty opieki zdrowotnej, co w perspektywie długoterminowej powinno stać się elementem strategii rozwoju AOS w Polsce.
2.5
Kompleksowa (koordynowana) opieka specjalistyczna
W polskim systemie ochrony zdrowia obok podstawowej i ambulatoryjnej specjalistycznej opieki zdrowotnej funkcjonuje odrębny (włączony do świadczeń szpitalnych, lecz realizowany ambulatoryjnie) obszar związany z programami kompleksowej opieki nad pacjentami ze szczególnymi schorzeniami. Obowiązuje na tym polu pewna niekonsekwencja w nazewnictwie, ponieważ niektóre z tych programów (jak np. program opieki nad pacjentami z neurofibromatozą czy nad kobietą ciężarną) nazywane są opieką koordynowaną, a w przypadku leczenia otyłości olbrzymiej czy pacjentów po zawale mięśnia sercowego - opieką kompleksową. Niemniej wszystkie te zakresy są traktowane jako przedłużenie leczenia szpitalnego w celu umożliwienia kontynuowania leczenia i diagnostyki, rehabilitacji realizowanej w warunkach stacjonarnych, dziennych i domowych, jak również kontroli procesu leczenia poprzez porady specjalistyczne w ramach ambulatoryjnej opieki specjalistycznej.
Aktualnie w ramach tego rodzaju świadczeń pacjenci mogą skorzystać z następujących programów opieki: opieka onkologiczna - nowotwór piersi, opieka po zawale mięśnia sercowego (KOS-Zawał), leczenie ran przewlekłych, opieka dziecięca, opieka nad kobietą w ciąży, opieka nad osobami z całościowymi zaburzeniami rozwoju, opieka w stwardnieniu rozsianym, leczenie osób z neurofibromatozą oraz pokrewnymi rasopatiami, leczenie otyłości olbrzymiej (KOS-BAR).
Dla przykładu: w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 12 sierpnia 2021 roku w sprawie programu pilotażowego w zakresie kompleksowej opieki specjalistycznej nad świadczeniobiorcami leczonymi z powodu otyłości olbrzymiej KOS-BAR (t.j. Dz. U. z 2025 roku poz. 629) oczekuje się, że dietetyk stanowi element interdyscyplinarnego zespołu wielospecjalistycznego (łącznie z psychologiem klinicznym, fizjoterapeutą). Jego rolą jest m.in. dietetyczne przygotowanie świadczeniobiorcy przed zabiegiem: ustalenie planu żywieniowego, modyfikacja stylu życia, włączenie diety redukcyjnej pozwalającej obniżyć masę ciała o co najmniej 8-10%, zwiększenie aktywności fizycznej, rzucenie palenia tytoniu, przedstawienie zaleceń dietetycznych pooperacyjnych dostosowanych do konkretnego rodzaju zabiegu operacyjnego, w tym zaleceń dietetycznych dotyczących suplementacji diety, a na etapie wizyt kontrolnych ocena nawyków żywieniowych oraz ocena ilościowa i jakościowa stosowanej diety (zał. 5. poz. 3 pkt 3c-f, poz. 4 pkt 2c).
Inne podejście do opieki dietetycznej prezentują pozostałe programy opieki kompleksowej. W ramach programu kompleksowej opieki po zawale serca (KOS-Zawał), pomimo udokumentowanej w literaturze i praktyce klinicznej roli żywienia w prewencji wtórnej chorób sercowo-naczyniowych, nie przewidziano obowiązkowego udziału dietetyka w zespole terapeutycznym. Program ten koncentruje się na zapewnieniu pacjentowi ciągłości opieki kardiologicznej poprzez hospitalizację, rehabilitację kardiologiczną, konsultacje specjalistyczne, badania kontrolne, wsparcie psychologiczne oraz edukację zdrowotną, jednak konsultacje dietetyczne - jeśli w ogóle są realizowane - stanowią wyłącznie element fakultatywny, zależny od indywidualnej organizacji pracy danego ośrodka. Brak formalnego wymogu zatrudnienia dietetyka sprawia, że pacjent, mimo uczestnictwa w programie o kompleksowym charakterze, często jest pozbawiony profesjonalnego wsparcia w zakresie modyfikacji nawyków żywieniowych, które są jednym z kluczowych czynników wpływających na skuteczność leczenia i ograniczenie ryzyka nawrotu incydentów sercowo-naczyniowych. Taka konstrukcja programu pozostaje w sprzeczności z ideą interdyscyplinarnej opieki kardiologicznej i stanowi istotną lukę w systemowych rozwiązaniach profilaktyki i terapii w chorobach układu krążenia.
Tymczasem interdyscyplinarne podejście, obejmujące oprócz lekarzy i pielęgniarek również dietetyków, mogłoby znacząco zwiększyć efektywność programu. Wsparcie żywieniowe, dostosowane do stanu klinicznego pacjenta, może nie tylko wspomagać proces rekonwalescencji po zawale, lecz także realnie wpływać na redukcję czynników ryzyka, takich jak hipercholesterolemia, nadciśnienie tętnicze czy otyłość. Dietetyk jako członek zespołu mógłby prowadzić zarówno indywidualne konsultacje, jak i warsztaty edukacyjne, pomagając pacjentom wdrażać zalecenia dietetyczne w praktyce, co jest niezbędne dla trwałej zmiany stylu życia. Brak tego elementu w obowiązującym modelu KOS-Zawał powoduje, że pacjenci często pozostawieni są samym sobie w zakresie tak istotnego aspektu prewencji wtórnej, co w dłuższej perspektywie może ograniczać skuteczność całego programu.
Podobne podejście reprezentowane jest np. w programie kompleksowej opieki onkologicznej dla pacjentek z rakiem piersi (KON-Pierś), gdzie rola dietetyka jest wpisana jako fakultatywna. Dokumenty regulujące program określają szczegółowo udział lekarzy różnych specjalności, rehabilitantów czy psychologów, ale zagadnienie opieki żywieniowej pozostaje w gestii ośrodków i jest realizowane wyłącznie tam, gdzie pozwalają na to lokalne zasoby kadrowe. W praktyce oznacza to, że nawet w ramach programu o tak ambitnych założeniach pacjentka może nie otrzymać żadnego profesjonalnego wsparcia dietetycznego, choć żywienie jest jednym z kluczowych czynników wpływających na przebieg leczenia nowotworowego. Konsekwencje tego pominięcia są szczególnie widoczne w sytuacjach, gdy leczenie powoduje utratę masy ciała, niedożywienie lub trudności w przyjmowaniu pokarmów, a brak odpowiedniej interwencji pogarsza stan ogólny chorej i może utrudniać kontynuację terapii. Dietetyk, pracując w zespole wraz z lekarzami i pielęgniarkami, mógłby wdrażać spersonalizowane strategie żywieniowe, wspierać pacjentkę w utrzymaniu odpowiedniej kondycji organizmu i minimalizować skutki uboczne leczenia. Włączenie takiego specjalisty do stałego składu zespołu KON-Pierś nie wymagałoby gruntownej przebudowy programu, a jedynie uznania, że żywienie kliniczne jest integralnym elementem leczenia onkologicznego, a nie dodatkiem, z którego można zrezygnować w zależności od sytuacji organizacyjnej placówki.
Podsumowując - analiza obowiązujących programów kompleksowej opieki wskazuje, że mimo rosnącej świadomości znaczenia terapii żywieniowej w procesie leczenia, opieka dietetyczna nie jest w nich ujęta w sposób w pełni kompleksowy. W wielu przypadkach udział dietetyka ma charakter fakultatywny, a jego obecność w zespole terapeutycznym zależy od lokalnych możliwości organizacyjnych. Brak systemowego wymogu zatrudnienia dietetyka powoduje, że pacjenci, nawet w ramach programów o interdyscyplinarnym charakterze, często pozostają bez profesjonalnego wsparcia w zakresie modyfikacji nawyków żywieniowych, co może negatywnie wpływać na efektywność terapii i długofalowe wyniki leczenia.
2.6
Podsumowanie
Analizując współczesne warunki udzielania świadczeń medycznych w Polsce, trudno mówić o rzeczywiście kompleksowej (zintegrowanej) opiece dietetycznej, jeśli element tak istotny jak wsparcie żywieniowe pozostaje opcjonalny lub jest wręcz pomijany. Choć w wielu dokumentach programowych i wytycznych klinicznych dostrzega się znaczenie właściwego żywienia w procesie leczenia, to jednak w praktyce organizacyjnej publicznego systemu ochrony zdrowia dietetyk często pozostaje poza strukturą zespołu terapeutycznego. Dotyczy to zarówno programów opieki kompleksowej, jak i wielu świadczeń ambulatoryjnych, gdzie konsultacje dietetyczne, jeśli w ogóle się odbywają, mają charakter incydentalny i są uzależnione od dobrej woli lub dodatkowych zasobów placówki. Brak systemowego wymogu ich zapewnienia powoduje, że pacjenci tracą szansę na stałe, profesjonalne wsparcie w modyfikacji nawyków żywieniowych - jednym z kluczowych elementów poprawy wyników leczenia i ograniczenia ryzyka nawrotu choroby.
Szczególnie widoczne jest to w programach opieki kompleksowej, takich jak KOS-Zawał czy KON-Pierś, gdzie udział dietetyka nie jest obligatoryjny, mimo że badania naukowe jednoznacznie potwierdzają pozytywny wpływ interwencji żywieniowych na skuteczność terapii. W efekcie nawet programy określane mianem "kompleksowych" często nie zapewniają pełnego spektrum działań, które mogłyby poprawić efektywność leczenia. Z kolei w programie KOS-BAR - skierowanym do pacjentów z otyłością olbrzymią - obecność dietetyka w zespole jest wymagana i szczegółowo opisana w rozporządzeniu. To pokazuje, że tam, gdzie ustawodawca przewidział rolę dietetyka jako integralną część opieki, zakres jego obowiązków jest jasno określony, a wsparcie żywieniowe staje się realnym, codziennym elementem procesu terapeutycznego.
Analogiczny brak spójności można dostrzec w podstawowej opiece zdrowotnej. Choć to właśnie w POZ kształtuje się pierwsza linia prewencji i kontroli chorób przewlekłych, dietetyk nie jest formalnym uczestnikiem zespołu, który tworzą lekarz POZ, pielęgniarka POZ i położna POZ. Tymczasem jego obecność mogłaby istotnie wzmocnić skuteczność działań podejmowanych w ramach porad profilaktycznych, leczenia otyłości, cukrzycy, nadciśnienia tętniczego czy chorób przewodu pokarmowego. Dietetyk, współpracując na co dzień z lekarzem i pielęgniarką, mógłby monitorować postępy pacjenta, dostosowywać plan żywieniowy do zmieniających się potrzeb zdrowotnych oraz reagować na pojawiające się problemy dietetyczne, zanim rozwiną się w poważne powikłania. Brak tej roli w POZ prowadzi do rozproszenia opieki i utrudnia utrzymanie spójnych, długoterminowych efektów terapii, zmuszając często pacjentów do poszukiwania alternatyw w postaci prywatnych konsultacji czy uciekania się do porad internetowych (także opartych na rozwiązaniach zautomatyzowanych i sztucznej inteligencji, bez rzeczywistej diagnozy). Rozwiązania odpłatne siłą rzeczy mają charakter okresowy i gdy pacjent nie chce dalej płacić dietetykowi w gabinecie prywatnym, często odstępuje od dalszej dietoterapii.
Należy podkreślić, że współpraca dietetyka z lekarzami specjalistami - kardiologami, endokrynologami, onkologami, ortopedami, geriatrą czy okulistą - mogłaby stać się istotnym elementem koordynowanej opieki zdrowotnej. W wielu specjalnościach właściwe postępowanie dietetyczne jest nieodzownym wsparciem terapii farmakologicznej i rehabilitacji, a niekiedy warunkiem powodzenia całego procesu leczenia. Jednak bez formalnego miejsca dietetyka w strukturze zespołów terapeutycznych jego rola wciąż pozostaje marginalizowana, a potencjał tej profesji - niewykorzystany. Jeżeli system ma realizować idee opieki kompleksowej czy zintegrowanej, obecność dietetyka powinna stać się standardem, a nie wyjątkiem, co w dłuższej perspektywie może przełożyć się na lepsze wyniki zdrowotne populacji i bardziej efektywne wykorzystanie środków publicznych.
Piśmiennictwo
1. Ballesteros-Pomar M.D., Blay Cortés G., Botella Romero F. i wsp.: Continuity of care in disease-related malnutrition and nutritional medical treatment. Endocrinol. Diabetes Nutr. (Engl Ed). 2022; 69 (10): 897-909.
2. Bates A., West M., Jack S.: Framework for prehabilitation services. Br. J. Surg. 2020; 107 (2): e11-e14.
3. Bieńkowski P., Szulc A., Paszkowski T., Olszanecka-Glinianowicz M.: Leczenie nadwagi i otyłości - kto, kiedy i jak? Interdyscyplinarne stanowisko Zespołu Ekspertów. Nutrition, Obesity & Metabolic Surgery 2018; 5 (1): 1-10.
4. Bray M., Heruc G., Wright O.R.L.: From silos to synergy: A scoping review of team approaches to outpatient eating disorder treatment. Int. J. Eat. Disord. 2025; 58 (1): 139-161.
5. Briguglio M., Wainwright T.W.: Nutritional and physical prehabilitation in elective orthopedic surgery: Rationale and proposal for implementation. Ther. Clin. Risk Manag. 2022; 18: 21-30.
6. Busanello A., Menezes V.M., Koller O.G. i wsp.: Effect of group-based nutritional education combined with individual standard care for outpatients with type 2 diabetes: study protocol for a randomized clinical trial {1}. Trials 2025; 26 (1): 78.
7. Czauderna P., Gałązka-Sobotka M., Górski P., Hryniewiecki T.: Strategiczne kierunki rozwoju systemu ochrony zdrowia w Polsce. Ministerstwo Zdrowia, Warszawa 2019.
8. Doležel J., Jarošová D.: Analysis of clinical practice guidelines for cardiovascular disease prevention. Kontakt. 2015; 17 (2): e96-e102.
9. Hiesmayr M., Tarantino S., Moick S. i wsp.: Hospital malnutrition, a call for political action: A public health and nutritionDay perspective. J. Clin. Med. 2019; 8 (12): 2048.
10. Houston M.C.: The role of noninvasive cardiovascular testing, applied clinical nutrition and nutritional supplements in the prevention and treatment of coronary heart disease. Ther. Adv. Cardiovasc. Dis. 2018; 12 (3): 85-108.
11. Kowalska K., Kalbarczyk W.: Koordynowana opieka zdrowotna. Doświadczenia międzynarodowe, propozycje dla Polski. Raport Ernst & Young, Warszawa 2013. Dostępne na: https://www.ey.com/content/dam/ey-unified-site/ey-com/en-pl/services/economic-analysis-team/documents/ey-raport-metodyka-pomiaru-kosztow-posrednich-1709.pdf.
12. McCormack B.: A conceptual framework for person-centred practice with older people. Int. J. Nurs. Pract. 2003; 9 (3): 202-209.
13. Ness P.H.V., Charpentier P., Ip E.H. i wsp.: Gerontologic biostatistics: The statistical challenges of clinical research with older study participants. J. Am. Geriatr. Soc. 2010; 58 (7): 1386-1392.
14. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 września 2013 roku w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej (t.j. Dz. U. z 2023 roku poz. 1427).
15. Schrijvers G.: Opieka koordynowana. Lepiej i taniej. Reed Business Information, Narodowy Fundusz Zdrowia, Warszawa 2017. Dostępne na: https://koordynowana.nfz.gov.pl/wp-content/uploads/2022/05/Opieka-koordynowana-Lepiej-i-taniej-Guus-Schrijvers.pdf (dostęp: 5.01.2026 roku).
16. Stein V.: Opieka koordynowana na świecie przykłady mające pomóc usprawnić (podstawową) opiekę zdrowotną w Polsce. Narodowy Fundusz Zdrowia, Warszawa 2016. Dostępne na: https://koordynowana.nfz.gov.pl/wp-content/uploads/2022/05/Opieka-koordynowana-na-swiecie.-Przykladymajace-pomoc-usprawnic-podstawowa-opieke-zdrowotna-w-Polsce.pdf (dostęp: 5.01.2026 roku).
17. Ścisło L., Bodys-Cupak I., Kózka M.: Opieka skoncentrowana na pacjencie - analiza modelu i rezultatów wdrożenia do systemu opieki zdrowotnej. Sztuka Leczenia 2022; 1: 33-41.
18. Ustawa z dnia 27 października 2017 roku o podstawowej opiece zdrowotnej (t.j. Dz. U. z 2025 roku poz. 515).
19. Walston J., Bandeen-Roche K., Buta B. i wsp.: Moving frailty toward clinical practice: NIA Intramural Frailty Science Symposium Summary. J. Am. Geriatr. Soc. 2019; 67 (8): 1559-1564.
3Wytyczne prewencji sercowo-naczyniowej. Przegląd światowych zaleceń w zakresie dietoprofilaktykiKlaudia Wiśniewska,Katarzyna Wolnicka
3.1
Wprowadzenie
Pierwotna prewencja chorób sercowo-naczyniowych opiera się na identyfikacji i modyfikacji czynników ryzyka występujących u osób bez objawów klinicznych choroby. W świetle aktualnych dowodów naukowych styl życia - ze szczególnym uwzględnieniem diety - stanowi jeden z kluczowych determinantów ryzyka sercowo-naczyniowego. Interwencje żywieniowe powinny stanowić fundament działań profilaktycznych ukierunkowanych na redukcję całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego. W niniejszym rozdziale przedstawiono wybrane wytyczne, które stanowią podstawę profilaktyki sercowo-naczyniowej w różnych populacjach. Uwzględniono również aspekty praktyczne wdrażania tych zaleceń w poradnictwie dietetycznym.
3.2
Wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia w zakresie prewencji chorób sercowo-naczyniowych - stan aktualny i perspektywy
Choroby układu sercowo-naczyniowego pozostają główną przyczyną zgonów na świecie, odpowiadając za ponad 17 mln zgonów rocznie. W odpowiedzi na to wyzwanie Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization - WHO) od wielu lat opracowuje wytyczne służące skutecznej prewencji pierwotnej i wtórnej tych schorzeń.
Oficjalnym dokumentem WHO dotyczącym całościowej prewencji sercowo-naczyniowej pozostają opublikowane w 2007 roku wytyczne zatytułowane Prevention of cardiovascular disease - Guidelines for assessment and management of total cardiovascular risk. Wytyczne te dotyczą całościowej oceny ryzyka sercowo-naczyniowego, uwzględniającej jednoczesne występowanie wielu czynników ryzyka, takich jak nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, cukrzyca, palenie tytoniu, otyłość i styl życia. Integralną część tych zaleceń stanowi rozdział poświęcony interwencjom żywieniowym, których skuteczność została udokumentowana w badaniach klinicznych i obserwacyjnych. Głównym celem wytycznych było ułatwienie krajom o niskich i średnich dochodach wprowadzenia efektywnych interwencji profilaktycznych w warunkach ograniczonych zasobów systemu ochrony zdrowia.
Dokument z 2007 roku nadal stanowi oficjalne stanowisko WHO, ale na przestrzeni lat publikowano także uproszczone wersje wytycznych skierowane przede wszystkim do pacjentów oraz materiały edukacyjne wspomagające wdrażanie zaleceń w praktyce klinicznej. Nie zostały natomiast wydane pełne, zaktualizowane wytyczne uwzględniające nowe dowody naukowe, które pojawiały się w kolejnych latach. Rekomendacje WHO stanowiły jednak i stanowią nadal bazę do wytycznych dla poszczególnych krajów, towarzystw i organizacji zajmujących się prewencją sercowo-naczyniową, w których to uwzględnione zostały lokalne różnice.
3.2.1
Główne rekomendacje Światowej Organizacji Zdrowia dotyczące modyfikacji diety jako elementu pierwotnej prewencji
Redukcja całkowitego spożycia tłuszczów i eliminacja tłuszczów trans
Całkowite spożycie tłuszczów nie powinno przekraczać 30% dziennego zapotrzebowania energetycznego. W szczególności należy ograniczyć tłuszcze nasycone do poziomu < 10% dziennego zapotrzebowania energetycznego. Z kolei tłuszcze trans (głównie uwodornione oleje roślinne) powinny być całkowicie wyeliminowane z diety. Zaleca się zastąpienie tłuszczów nasyconych nienasyconymi. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe (polyunsaturated fatty acids - PUFA) mogą stanowić do 10% energii, a jednonienasycone kwasy tłuszczowe (monounsaturated fatty acids - MUFA) - 10-15% energii dziennej. Zmiana ta ma na celu zmniejszenie stężenia frakcji cholesterolu związanej z lipoproteinami o małej gęstości (low-density lipoproteins - LDL) i ogólnego ryzyka rozwoju miażdżycy. Kwestie jakości tłuszczów, w tym zastępowania tłuszczów nasyconych tłuszczami nienasyconymi oraz ograniczania izomerów trans kwasów tłuszczowych, zostały w kolejnych latach rozwinięte także w odrębnych wytycznych tematycznych WHO; dlatego wartości procentowe należy interpretować łącznie z nowszymi dokumentami szczegółowymi.
Ograniczenie spożycia soli kuchennej
Nadmierna podaż sodu jest istotnym czynnikiem ryzyka nadciśnienia tętniczego, które z kolei koreluje z częstością występowania udarów mózgu i zawałów serca. Zgodnie z rekomendacjami należy zmniejszyć dzienne spożycie soli o co najmniej 1/3 dotychczasowego spożycia. Docelowe spożycie powinno być mniejsze niż 5 g soli dziennie. Interwencje w tym zakresie powinny obejmować nie tylko edukację pacjentów, lecz także polityki publiczne, takie jak znakowanie produktów i reformulacje żywności przetworzonej.
Zwiększenie spożycia warzyw, owoców i innych produktów roślinnych
Zaleca się codzienne spożycie co najmniej 400 g warzyw i owoców oraz uwzględnienie w diecie odpowiedniego udziału pełnoziarnistych produktów zbożowych i roślin strączkowych (np. soczewica, fasola). Odpowiednie spożycie tych produktów zwiększa m.in. udział białka roślinnego w diecie, błonnika pokarmowego oraz związków o charakterze przeciwutleniającym i przyczynia się do zmniejszenia ryzyka sercowo-naczyniowego.
Oprócz wymienionych zaleceń dotyczących żywienia WHO podkreśla rolę edukacji żywieniowej i wsparcia społecznego w utrwalaniu zdrowych nawyków. Rekomendacje te mają być uzupełnione i uaktualnione w latach 2025-2026, ponieważ w czerwcu 2025 roku WHO ogłosiła nabór ekspertów w celu opracowania nowych wytycznych dotyczących leczenia dyslipidemii - zarówno w prewencji pierwotnej, jak i wtórnej chorób sercowo-naczyniowych. Inicjatywa ta stanowi odpowiedź na rosnące znaczenie zaburzeń lipidowych jako modyfikowalnego czynnika ryzyka rozwoju chorób sercowo-naczyniowych oraz na konieczność aktualizacji zaleceń w świetle wyników wieloośrodkowych badań klinicznych z ostatnich lat.
Planowane wytyczne mają dostarczyć konkretne, oparte na dowodach rekomendacje dotyczące rozpoznawania, monitorowania i leczenia dyslipidemii, z uwzględnieniem dostępnych zasobów oraz realiów systemów ochrony zdrowia w różnych regionach świata. Aktualizacja zaleceń jest niezbędna do skuteczniejszego wdrażania działań profilaktycznych, dostosowanych do zmieniającej się epidemiologii, dostępności leków oraz postępu technologicznego.
3.3
Wytyczne europejskie
Europejskie wytyczne w prewencji chorób sercowo-naczyniowych są opracowywane przede wszystkim przez European Society of Cardiology (ESC).
Aktualnie obowiązujące rekomendacje 2021 ESC Guidelines on CVD Prevention in Clinical Practice opracowane wspólnie przez European Society of Cardiology oraz European Association for Preventive Cardiology zawierają kompleksowe podejście do prewencji pierwotnej i wtórnej, uwzględniające ocenę ryzyka, cele terapeutyczne i strategie stylu życia. W 2024 ESC opublikowało również Guidelines for the Management of Elevated Blood Pressure and Hypertension, w którym przedstawiono nowe progi rozpoznania i leczenia nadciśnienia tętniczego oraz uwzględniono najważniejsze wytyczne dotyczące zmian w stylu życia w prewencji i leczeniu nadciśnienia tętniczego. Eksperci podkreślają znaczenie sposobu żywienia w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych oraz zwracają uwagę, że świadomość wśród profesjonalistów medycznych na temat aktualnych, opartych na dowodach naukowych zaleceń dietetycznych bywa ograniczona. Stanowisko opiera się na przeglądzie i ocenie dostępnych badań dotyczących wpływu diety na poszczególne komponenty ryzyka rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, ze szczególnym uwzględnieniem wzorców żywieniowych, konkretnych produktów spożywczych oraz składników odżywczych - w tym witamin, składników mineralnych i bioaktywnych związków pochodzenia roślinnego.
3.3.1
Wybrane rekomendacje dotyczące diety w prewencji chorób sercowo-naczyniowych Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego z 2021 roku
1. Zdrowa dieta jako fundament prewencji.
Wszystkie osoby, niezależnie od poziomu ryzyka, powinny wdrożyć zmiany w zakresie żywienia jako podstawę zapobiegania chorobom układu krążenia (klasa I, poziom dowodów A).
2. Model diety śródziemnomorskiej.
Wytyczne szczególnie rekomendują model diety śródziemnomorskiej lub inne wzorce żywienia opierające się na spożyciu przede wszystkim warzyw, owoców, roślin strączkowych, ryb, orzechów i oliwy (klasa I, poziom dowodów A).
3. Redukcja tłuszczów nasyconych i trans.
Zaleca się zastąpienie tłuszczów nasyconych i trans kwasami tłuszczowymi nienasyconymi (jedno- i wielonienasyconymi), co ma udowodniony korzystny wpływ na profil lipidowy i ryzyko sercowo-naczyniowe (klasa I, poziom dowodów A).
4. Zwiększenie spożycia błonnika i produktów roślinnych.
Zaleca się spożywanie diety opartej na produktach pochodzenia roślinnego, bogatej w błonnik pokarmowy, z przewagą produktów pełnoziarnistych, warzyw, owoców, roślin strączkowych i orzechów (klasa I, poziom dowodów B).
5. Spożycie ryb i ograniczenie mięsa przetworzonego.
Rekomenduje się spożywanie ryb - zwłaszcza tłustych - co najmniej raz w tygodniu oraz ograniczenie spożycia mięsa czerwonego, w szczególności przetworzonego (klasa I, poziom dowodów B).
6. Ograniczenie spożycia wolnych cukrów (free sugars).
Zaleca się ograniczenie spożycia cukrów prostych, zwłaszcza w postaci napojów słodzonych, do poziomu nieprzekraczającego 10% dziennego zapotrzebowania energetycznego (klasa I, poziom dowodów B).
7. Redukcja spożycia soli.
Rekomendowane jest ograniczenie sodu w diecie, co odgrywa istotną rolę w obniżaniu ciśnienia tętniczego i ryzyka incydentów sercowo-naczyniowych (klasa I, poziom dowodów A).
8. Ograniczenie spożycia alkoholu.
Wskazuje się ograniczenie spożycia alkoholu do maksymalnie 100 g czystego etanolu tygodniowo, co odpowiada około 1 drinkowi dziennie. Jednocześnie podkreśla się, że całkowita abstynencja może być preferowana u osób z dużym ryzykiem (klasa I, poziom dowodów B).
W 2025 roku zostało opublikowane wspólne stanowisko naukowe opracowane przez European Association of Preventive Cardiology (EAPC) oraz Association of Cardiovascular Nursing & Allied Professions (ACNAP), afiliowane przy Europejskim Towarzystwie Kardiologicznym, które stanowi jedno z najbardziej aktualnych i wszechstronnych opracowań dotyczących żywienia w profilaktyce chorób układu sercowo-naczyniowego. Dokument ten opiera się na aktualnych dowodach naukowych oraz wynikach wieloośrodkowych badań epidemiologicznych i klinicznych. Autorzy wskazują, że diety oparte na produktach roślinnych, charakteryzujące się wysoką zawartością warzyw i owoców, przyczyniają się do redukcji ryzyka chorób serca. Z kolei wzorce żywieniowe bogate w żywność ultraprzetworzoną, mięso, sól, cukier oraz tłuszcze nasycone wykazują działanie odwrotne.
W stanowisku wskazano trzy główne modele żywieniowe, których skuteczność w redukcji ryzyka sercowo-naczyniowego jest dobrze udokumentowana:
- dieta śródziemnomorska;
- dieta DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension);
- dieta roślinna (laktoowowegetariańska lub fleksitariańska).
Dieta śródziemnomorska została wyróżniona jako wzorzec referencyjny, oparty na wysokim spożyciu warzyw, owoców, roślin strączkowych, produktów pełnoziarnistych, orzechów, oliwy, a także umiarkowanej konsumpcji ryb i drobiu, przy ograniczeniu czerwonego i przetworzonego mięsa. Zawartość w tym modelu żywienia antyoksydantów, błonnika, kwasów tłuszczowych omega-3 oraz polifenoli przyczynia się do działania przeciwzapalnego i poprawy funkcji śródbłonka. W odniesieniu do diety roślinnej zwrócono uwagę, że chociaż jej zastosowanie jest korzystne w ujęciu populacyjnym, to nie wykazuje przewagi nad dietą śródziemnomorską. Dieta wegańska natomiast, pomimo rosnącej popularności, nie została uznana za bardziej skuteczną - może prowadzić do niedoborów niektórych składników (np. witaminy B12, kwasów omega-3). Z tego powodu autorzy nie zalecają diet wegańskich jako wyraźnie korzystniejszych od diet laktoowowegetariańskich czy śródziemnomorskich z punktu widzenia prewencji sercowo-naczyniowej.
Diety niskowęglowodanowe mogą również przynosić pewne korzyści, choć brakuje jeszcze długoterminowych danych potwierdzających ich skuteczność. Wskazuje się ponadto, że równomierne rozłożenie spożycia energii w ciągu dnia wraz z regularnością posiłków może wiązać się z korzystnym wpływem na ryzyko sercowo-naczyniowe. Autorzy zwracają uwagę w tym aspekcie m.in. na niekorzystny wpływ pomijania śniadań. Strategie żywieniowe oparte na ograniczeniach czasowych - takie jak post przerywany, post co drugi dzień, post okresowy czy jedzenie w ściśle określonym oknie czasowym - również mogą sprzyjać redukcji ryzyka rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, choć często bywają trudne do wdrożenia w codziennej praktyce. W kontekście napojów, umiarkowane spożycie kawy nie wiąże się ze wzrostem ryzyka wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych. W odniesieniu do alkoholu informacje o jego umiarkowanym spożyciu pozostają w jeszcze w wielu rekomendacjach, natomiast aktualnie eksperci nie potwierdzają istnienia bezpiecznej dawki alkoholu w odniesieniu do zdrowia. Nie zaleca się rozpoczynania spożywania alkoholu w celu redukcji ryzyka sercowo-naczyniowego. U osób spożywających alkohol rekomendowane jest ograniczanie jego ilości do możliwie najniższego poziomu. Autorzy wskazują również na fakt, że suplementacja witaminami i składnikami mineralnymi nie przynosi istotnych korzyści w redukcji ryzyka rozwoju chorób sercowo-naczyniowych. Wysokie spożycie potasu przynosi korzyści u osób zdrowych, natomiast suplementacja wapniem czy selenem nie wykazuje istotnych efektów. Z kolei wysokie spożycie sodu jest jednoznacznie niekorzystne.
W świetle zaprezentowanych danych dieta stanowi fundamentalny element prewencji chorób sercowo-naczyniowych, dlatego w praktyce klinicznej pracowników ochrony zdrowia powinna znaleźć się zarówno rzetelna ocena sposobu żywienia pacjentów, jak i wdrażanie zaleceń opartych na aktualnych dowodach naukowych ze szczególnym naciskiem na roślinne modele żywienie, takie jak dieta śródziemnomorska czy dieta DASH.
3.3.2
Polska
W Polsce nie opublikowano dotychczas odrębnych, krajowych wytycznych poświęconych wyłącznie prewencji pierwotnej chorób sercowo-naczyniowych. Obowiązującym standardem są tłumaczenia i adaptacje wytycznych Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC), w szczególności ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice z 2021 roku, rozpowszechniane przez Polskie Towarzystwo Kardiologiczne (PTK).
Uzupełnieniem tego dokumentu są wytyczne tematyczne opracowywane przez inne towarzystwa specjalistyczne, które zawierają konkretne zalecenia w zakresie stylu życia, diety oraz kontroli czynników ryzyka sercowo-naczyniowego, takich jak zaburzenia lipidowe czy nadciśnienie tętnicze.
W kontekście prewencji i leczenia zaburzeń obowiązują wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia dyslipidemii opracowane w 2021 roku przez m.in.: Polskie Towarzystwo Lipidologiczne (PTL), Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce (KLRwP), PTK, Polskie Towarzystwo Diabetologiczne (PTD). W dokumencie tym zawarto jasno sformułowane zalecenia dotyczące stylu życia jako podstawy leczenia:
- zalecana jest dieta śródziemnomorska;
- konieczne jest ograniczenie spożycia tłuszczów nasyconych i trans oraz cukrów prostych;
- rekomendowana jest regularna aktywność fizyczna, zaprzestanie palenia tytoniu i kontrola masy ciała;
- interwencje niefarmakologiczne mają charakter obowiązkowy i pierwszorzędowy w terapii hipolipemizującej (klasa I, poziom dowodów A/B).
Wytyczne te mają być zaktualizowane o nowe dowody naukowe pochodzące z badań epidemiologicznych i klinicznych w latach 2025-2026.
Z kolei wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego (PTNT) oraz PTK, opublikowane w latach 2023-2024, podkreślają znaczenie zmiany stylu życia jako warunku skutecznego leczenia nadciśnienia tętniczego - zarówno w prewencji pierwotnej, jak i wtórnej. Najważniejsze rekomendacje obejmują:
- zmniejszenie spożycia soli do < 5 g/dobę;
- stosowanie diety DASH (bogatej w warzywa, owoce, produkty niskotłuszczowe);
- redukcja masy ciała (u osób z nadwagą/otyłością);
- regularna aktywność fizyczna (co najmniej 150 min/tydzień wysiłku aerobowego);
- ograniczenie spożycia alkoholu;
- całkowite zaprzestanie palenia tytoniu.
Wytyczne te są zgodne z zaleceniami ESC z 2023 i 2024 roku w zakresie niefarmakologicznego leczenia nadciśnienia tętniczego.
Mimo braku jednego zintegrowanego dokumentu krajowego, w polskiej praktyce klinicznej prewencja chorób sercowo-naczyniowych prowadzona jest w oparciu o:
- aktualne europejskie wytyczne ESC 2021 w zakresie prewencji chorób sercowo-naczyniowych (tłumaczone i rozpowszechniane przez PTK);
- krajowe zalecenia dotyczące leczenia dyslipidemii i nadciśnienia tętniczego;
- standardy opieki podstawowej i specjalistycznej (np. rehabilitacja kardiologiczna, POZ, programy profilaktyczne NFZ).
Wszystkie te dokumenty podkreślają konieczność rzetelnej oceny stylu życia pacjenta oraz wdrażania zaleceń opartych na modelach dietetycznych o potwierdzonej skuteczności - w szczególności diety śródziemnomorskiej i DASH.
3.3.3
Wielka Brytania
W grudniu 2023 roku brytyjski National Institute for Health and Care Excellence (NICE) opublikował zaktualizowane zalecenia dotyczące prewencji chorób sercowo-naczyniowych pt. Cardiovascular disease: risk assessment and reduction, including lipid modification. Dokument stanowi kompleksowe ujęcie strategii oceny ryzyka i interwencji prewencyjnych, zarówno niefarmakologicznych, jak i farmakologicznych, w populacji ogólnej oraz u osób z grup zwiększonego ryzyka. Wytyczne NICE rekomendują stosowanie narzędzia QRISK3 do szacowania 10-letniego ryzyka chorób sercowo-naczyniowych u dorosłych w wieku 25-84 lat bez wcześniej rozpoznanej choroby sercowo-naczyniowej. Osoby z ryzykiem ? 10% kwalifikują się do rozpoczęcia terapii farmakologicznej, po uprzednim wdrożeniu interwencji dotyczących stylu życia. Zmiana stylu życia stanowi jednak podstawę prewencji chorób sercowo-naczyniowych i jest rekomendowana niezależnie od ryzyka wyjściowego czy wskazań do leczenia farmakologicznego. National Institute for Health and Care Excellence podkreśla znaczenie kompleksowego podejścia obejmującego dietę, aktywność fizyczną, zaprzestanie palenia oraz ograniczenie spożycia alkoholu.
Wybrane rekomendacje dotyczące diety w prewencji chorób sercowo-naczyniowych według NICE, NG238 2023:
- całkowite spożycie tłuszczów: < 30% dziennej energii;
- spożycie tłuszczów nasyconych: ? 7% energii;
- zastępowanie tłuszczów nasyconych tłuszczami jednonienasyconymi (np. oliwa, olej rzepakowy);
- stosowanie diety bogatej w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, ryby i orzechy;
- unikanie żywności przetworzonej, zawierającej tłuszcze trans;
- ograniczenie spożycia soli.
Oprócz tego NICE zaleca całkowite zaprzestanie palenia tytoniu, ograniczenie spożycia alkoholu do poziomu nieprzekraczającego 14 jednostek alkoholu tygodniowo (dla kobiet i mężczyzn) i kontrolę masy ciała [zalecany wskaźnik masy ciała (body mass index - BMI) < 25]. Wytyczne NICE z 2023 roku są komplementarne wobec brytyjskiego programu NHS Health Check, skierowanego do osób w wieku 40-74 lat. Program ten obejmuje regularną ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego, oznaczanie parametrów lipidowych, pomiar ciśnienia tętniczego oraz działania edukacyjne dotyczące stylu życia. Należy zauważyć, że choć wytyczne te nie rekomendują jednej, konkretnej diety to charakterystyka zalecana przez NICE odpowiada profilowi diet uznanych za kardioprotekcyjne.
3.4
Wybrane wytyczne z Ameryki Północnej
3.4.1
Stany Zjednoczone
Obowiązujące wytyczne w Stanach Zjednoczonych opracowane są głównie przez American Heart Association (AHA) i American College of Cardiology (ACC).
Wytyczne akcentują rolę zdrowej diety dla układu sercowo-naczyniowego jako całości, a nie jej poszczególnych składników. Eksperci podkreślają konieczność kształtowania prozdrowotnych nawyków żywieniowych już od wczesnych etapów życia, z ich konsekwentnym utrzymywaniem w ciągu całego życia. Edukacja żywieniowa powinna stanowić integralną część systemu opieki zdrowotnej, wdrażaną we wszystkich fazach życia człowieka. W zaleceniach zwrócono również uwagę, że zdrowe wzorce żywieniowe powinny być możliwe do indywidualnej adaptacji - z uwzględnieniem osobistych preferencji, uwarunkowań kulturowych, stylu życia oraz realiów ekonomicznych. Istotnym elementem skutecznej interwencji dietetycznej jest jej przystępność, prostota wdrożenia i akceptowalność dla pacjenta, co zwiększa szansę na długoterminowe przestrzeganie zaleceń żywieniowych.
Dziesięć zasad zdrowego żywienia według AHA
1. Utrzymanie prawidłowej masy ciała poprzez zrównoważenie energii dostarczanej z pożywieniem i wydatkowanej.
2. Wysokie spożycie warzyw i owoców, jak najbardziej różnorodnych.
3. Preferowanie pełnoziarnistych produktów zbożowych jako podstawowego źródła węglowodanów.
4. Wybór korzystnych dla zdrowia źródeł białka, głównie pochodzenia roślinnego, takich jak nasiona roślin strączkowych czy orzechy oraz ryby i owoce morza, niskotłuszczowe produkty mleczne w miejsce tych wysokotłuszczowych; mięso i drób, jeśli spożywane tylko w formie chudej i nieprzetworzonej.
5. Stosowanie olejów roślinnych, z wyłączeniem tłuszczów tropikalnych (np. olej palmowy, kokosowy); całkowite unikanie częściowo uwodornionych kwasów tłuszczowych trans.
6. Spożywanie żywności jak najmniej przetworzonej, najlepiej w formie naturalnej lub minimalnie przetworzonej.
7. Znaczące ograniczenie cukrów dodanych - zarówno w napojach, jak i żywności.
8. Redukcja spożycia soli, poprzez ograniczanie produktów wysokoprzetworzonych i przygotowywanie potraw z ograniczoną ilością soli.
9. Ograniczenie spożycia alkoholu u osób pijących, osoby niepijące nie powinny zaczynać jego konsumpcji.
10. Przestrzeganie powyższych zasad niezależnie od miejsca spożywania posiłków, zarówno w domu, jak i poza nim.
Zgodnie z aktualnym stanowiskiem AHA z 2026 roku, które stanowi aktualizację zaleceń z 2021 roku, podtrzymując wcześniejsze rekomendacje dotyczące wzorca żywienia kardioprotekcyjnego, wdrożenie powyższych zasad w codziennym życiu przyczynia się do ograniczenia ryzyka rozwoju chorób układu krążenia, takich jak nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, hipercholesterolemia, cukrzyca typu 2, otyłość czy zespół metaboliczny. Szczególną uwagę zwrócono na znaczenie przeciwdziałania otyłości już w okresie dzieciństwa jako warunku koniecznego do zachowania zdrowia układu sercowo-naczyniowego w dorosłości. Wytyczne podkreślają potrzebę powszechnej edukacji żywieniowej dzieci i młodzieży, by umożliwić im podejmowanie świadomych decyzji żywieniowych, sprzyjających zdrowiu w dłuższej perspektywie czasowej.
Po raz pierwszy w historii rekomendacji AHA odniesiono się również do zagadnień związanych z ochroną środowiska. Eksperci zwracają uwagę, że współczesne wzorce żywieniowe - szczególnie te oparte na wysokim udziale produktów pochodzenia zwierzęcego - są istotnym źródłem emisji gazów cieplarnianych oraz intensywnego zużycia zasobów naturalnych, zwłaszcza wody. W tym kontekście ograniczenie spożycia czerwonego mięsa i promowanie wzorców żywieniowych opartych na produktach pochodzenia roślinnego, przyjaznych dla planety staje się nie tylko elementem prewencji zdrowotnej, lecz także kwestią troski o środowisko. American Heart Association apeluje także o tworzenie środowiska społecznego i żywieniowego, które ułatwia podejmowanie prozdrowotnych decyzji żywieniowych, poprzez odpowiednią politykę zdrowotną, edukację, planowanie przestrzenne oraz wsparcie systemowe.
Warto podkreślić, że zalecenia AHA pozostają w dużej mierze zbieżne z polskim modelem Talerza Zdrowego Żywienia, opracowanym w ramach projektu Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEŻ) przez ekspertów Zakładu Edukacji Żywieniowej w Narodowym Instytucie Zdrowia Publicznego PZH - PIB w 2020 roku. Obydwa modele zaleceń akcentują znaczenie diety opartej na produktach roślinnych z dużą ilością warzyw i owoców oraz nasion roślin strączkowych i orzechów, ograniczeniu żywności wysokoprzetworzonej, tłuszczów nasyconych, soli i cukrów prostych.
W stanowisku AHA znajdziemy odwołanie się do dowodów naukowych i bardziej szczegółowych wskazówek co do poszczególnych zaleceń. Autorzy wskazują, że utrzymanie zdrowej masy ciała przez całe życie jest ważnym elementem redukcji ryzyka chorób układu krążenia. Jednak w ciągu ostatnich 3 dekad wzrost spożycia energii i siedzący tryb życia przesunęły populację w kierunku dodatniego bilansu energetycznego i gromadzenia się nadmiernej masy ciała. Eksperci zwracają uwagę, że lekarze i pacjenci muszą zrównoważyć ryzyko i korzyści ze stosowania takich diet, które nie są zgodne z zawartymi w stanowisku wskazówkami, ale mogą powodować krótkotrwałą utratę masy ciała, przy niepewnym długoterminowym przestrzeganiu i wynikach. Sugerują ponadto ocenę i śledzenie diety pacjentów poprzez elektroniczną dokumentację medyczną, co może być pomocne w osiągnięciu tego celu.
Zgodnie z rekomendacjami wszystkie rodzaje owoców i warzyw (świeże, mrożone, konserwowe i suszone) można włączyć do zdrowych dla serca wzorców żywieniowych. Mrożone owoce i warzywa mają dłuższy okres przydatności do spożycia niż świeże, są gotowe do spożycia, mają podobną lub wyższą zawartość składników odżywczych, a czasami są tańsze. Stanowisko rekomenduje jako główne źródło białka nasiona roślin strączkowych i orzechy. Wyższe spożycie strączków wiąże się z niższym ryzykiem rozwoju chorób sercowo-naczyniowych. Wyższe spożycie orzechów wiązało się z mniejszym ryzykiem wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych, choroby wieńcowej i śmiertelności z powodu udaru mózgu. W wytycznych nadmieniono, że wybór roślinnych alternatyw mięsa wymaga pewnej ostrożności, ponieważ obecnie wiele z nich jest ultraprzetworzonych i zawiera dodany cukier, tłuszcze nasycone, sól, stabilizatory i substancje konserwujące. Jednak autorzy zwracają uwagę, że profil składników odżywczych roślinnych alternatyw mięsa stale ewoluuje. Według autorów obecnie istnieją ograniczone dowody na krótkoterminowe i długoterminowe skutki zdrowotne regularnego stosowania roślinnych alternatyw mięsa. Zgodnie ze stanowiskiem spożycie 2-3 porcji ryb tygodniowo wiąże się z niższą częstością występowania śmiertelności z wszystkich przyczyn, choroby sercowo-naczyniowej, CHD, zawału mięśnia sercowego, udaru i niewydolności serca niż niższe spożycie ryb. Przypisuje się to zawartości kwasów tłuszczowych omega-3 i efektowi substytucji, gdy ryby i owoce morza zastępują inne źródła białka zwierzęcego (np. czerwone i przetworzone mięso lub pełnotłuste produkty mleczne). Warto zwrócić uwagę na zalecenia co do przygotowania ryb i owoców morza - smażone nie są związane z korzyściami. Autorzy wymieniają, że kilka systematycznych przeglądów i metaanaliz udokumentowało bezpośredni związek między spożyciem czerwonego mięsa a zapadalnością na choroby układu krążenia i śmiertelnością. Nadmieniają jednak, że skala związku jest mniej silna niż w przypadku mięsa przetworzonego. Według autorów wytycznych potencjalny niekorzystny wpływ czerwonego mięsa na ryzyko chorób układu krążenia przypisuje się kombinacji czynników, w tym zawartości tłuszczów nasyconych i żelaza hemowego oraz metabolizmowi mikrobioty jelitowej L-karnityny i fosfatydylocholiny. Przetworzone mięso definiuje się jako produkt pochodzenia zwierzęcego obejmujący mięso czerwone, drób oraz owoce morza, który został poddany procesom konserwacji, takim jak wędzenie, solenie, peklowanie lub zastosowanie dodatków chemicznych (np. azotynów). Do tej grupy zalicza się m.in. bekon, wędliny, kiełbasy czy parówki. Produkty te często zawierają znaczne ilości sodu, tłuszczów nasyconych, cholesterolu, żelaza hemowego, a także potencjalnie szkodliwych związków powstających podczas obróbki cieplnej, takich jak wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne czy aminy heterocykliczne. Stanowisko wskazuje na fakt, że zastąpienie przetworzonego mięsa innymi źródłami białka wiąże się z niższymi wskaźnikami śmiertelności. Analizy oparte na dużych badaniach kohortowych wykazały, że zastąpienie czerwonego i przetworzonego mięsa alternatywnymi produktami spożywczymi, takimi jak nieprzetworzony drób, ryby, orzechy i rośliny strączkowe, wiązało się z niższym ryzykiem całkowitej śmiertelności i śmiertelności z powodu chorób układu krążenia.
Autorzy podkreślają istnienie dowodów naukowych wskazujących na korzyści sercowo-naczyniowe wynikające ze stosowania diety bogatej w tłuszcze nienasycone - zarówno jedno-, jak i wielonienasycone - zwłaszcza gdy zastępują one w diecie tłuszcze nasycone oraz izomery trans kwasów tłuszczowych.
Oprócz wspomnianych wytycznych warto zwrócić uwagę na analizę i stanowisko opublikowane na łamach "Circulation" w 2023 roku odnoszące się do tych zaleceń. Celem opublikowanej pracy było porównanie różnych wzorców dietetycznych z wytycznymi dietetycznymi AHA z 2021 roku i uporządkowanie ich od najbardziej do najmniej zgodnych. Motywacją autorów było wskazanie rekomendowanych wzorców żywieniowych oraz ich mocnych stron i korzystnych cech, jeśli są one stosowane zgodnie z założeniami, oraz identyfikacja wyzwań i błędnych przekonań, które powinny być adresowane przez klinicystów i innych członków zespołu medycznego.
Autorzy podkreślają, że optymalna edukacja żywieniowa i interwencje dotyczące stylu życia powinny być realizowane w modelu opieki zespołowej, a istotnym elementem wsparcia jest kierowanie pacjentów do dyplomowanych dietetyków, szczególnie w przypadku osób z alergiami, nietolerancjami pokarmowymi lub innymi szczególnymi potrzebami zdrowotnymi wymagającymi indywidualizacji zaleceń.
Za najkorzystniejsze dla zdrowia układu sercowo-naczyniowego uznano dietę śródziemnomorską, DASH, pescowegetariańską i laktoowowegetariańską. Diety te, stosowane zgodnie z założeniami, są bogate w warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe oraz roślinne źródła białka. Wzorce te są elastyczne i oferują szeroki wybór zdrowych produktów, co ułatwia ich dostosowanie do preferencji pacjentów. Łatwość dostępu do przepisów oraz brak konieczności eliminacji całych grup pokarmowych sprzyja długotrwałemu stosowaniu tych diet.
Eksperci zwracają też uwagę na pewne wyzwania w stosowaniu tych diet w praktyce. Istnieje ryzyko uproszczenia zaleceń, np. nadmierne skupienie się na oliwie w diecie śródziemnomorskiej bez zachowania pozostałych jej komponentów. Dieta pescowegetariańska czy wegetariańska może być nieprawidłowo zbilansowana, jeśli dominują w niej np. produkty smażone lub produkty wysokoprzetworzone z dużą zawartością cukrów czy soli. Wzorzec DASH może być trudny do utrzymania wśród osób regularnie spożywających żywność wysokoprzetworzoną z uwagi na wysoką zawartość sodu w tych produktach. Dla osób z nietolerancją laktozy zalecenia co do spożycia produktów mlecznych mogą stanowić barierę. Koszty diety mogą wzrosnąć z uwagi na większe spożycie warzyw, owoców, ryb i orzechów, jednak redukcja czerwonego mięsa, produktów rafinowanych i słodyczy oraz niższe koszty opieki zdrowotnej rekompensują ten wzrost.
Autorzy zwracają uwagę na wskazówki pomocne w prawidłowej realizacji tych diet i niwelowaniu barier. Zaleca się promowanie mrożonych lub konserwowanych warzyw i owoców (bez dodatku soli lub cukru) oraz produktów sezonowych. Tańsze źródła ryb bogatych w omega-3 to np. pstrąg tęczowy, śledź, wybrane gatunki tuńczyka. Należy zwiększyć spożycie roślin strączkowych jako ekonomiczne źródło białka i błonnika pokarmowego. Przygotowanie posiłków od podstaw ułatwia kontrolę zawartości sodu, a stosowanie ziół jako przypraw poprawia smakowitość i zgodność z dietą DASH. W przypadku nietolerancji laktozy zaleca się stosowanie napojów roślinnych wzbogacanych w wapń, jogurtów niskolaktozowych lub twardych serów niskotłuszczowych. Zmiany w diecie należy wprowadzać stopniowo, szczególnie w odniesieniu do produktów bogatych w błonnik (warzywa, owoce, rośliny strączkowe), by uniknąć wzdęć i dyskomfortu jelitowego.
Kolejne warte omówienia rekomendacje to wytyczne AHA i American Stroke Association dotyczące podstawowej profilaktyki udaru mózgu z 2024 roku. Aktualizują one poprzednie wytyczne dla lekarzy opublikowane w 2014 roku i szczegółowo opisują strategie zapobiegania udarom dla osób, u których nie wystąpił wcześniej udar. W kontekście dietoprofilaktyki wskazują na dietę śródziemnomorską jako tę, która istotnie zmniejsza ryzyko udaru. Podkreślono, że diety niskotłuszczowe nie mają znaczącego wpływu na zmniejszenie ryzyka. W wytycznych zaleca się, aby dorośli, u których nie stwierdzono wcześniej chorób układu krążenia, a także osoby z grupy wysokiego lub średniego ryzyka, stosowali dietę śródziemnomorską.
3.4.2
Kanada
Wytyczne Canadian Cardiovascular Society (CCS) stanowią kluczowe źródło zaleceń dotyczących profilaktyki pierwotnej chorób układu sercowo-naczyniowego w Kanadzie. Oparte są na aktualnych dowodach naukowych oraz wypracowywane w ramach interdyscyplinarnej współpracy, w tym z Hypertension Canada, Diabetes Canada oraz w ramach inicjatywy C-CHANGE (Canadian Cardiovascular Harmonized National Guidelines Endeavour). Celem jest harmonizacja zaleceń i ich implementacja w podstawowej opiece zdrowotnej (primary care). Canadian Cardiovascular Society zaleca ocenę ryzyka 10-letniego incydentu sercowo-naczyniowego u osób w wieku ? 40 lat, bez znanej choroby sercowo-naczyniowej. Podstawowym narzędziem jest zmodyfikowany wskaźnik Framingham Risk Score (FRS), dostosowany do warunków populacji kanadyjskiej. Ponadto CCS zaleca wdrożenie interwencji dotyczących stylu życia u wszystkich pacjentów, niezależnie od kategorii ryzyka. Obejmują one m.in.:
- zaprzestanie palenia tytoniu - uznane za najważniejszy pojedynczy czynnik redukujący ryzyko;
- zwiększenie aktywności fizycznej - minimum 150 min/tydzień umiarkowanej aktywności aerobowej;
- redukcję masy ciała - szczególnie u osób z nadwagą i otyłością;
- redukcję spożycia sodu do < 2 g/dobę oraz zwiększenie spożycia potasu;
- umiarkowane spożycie alkoholu - nie więcej niż 10 drinków/tydzień dla kobiet i 15 dla mężczyzn.
Dodatkowo wytyczne CCS wskazują na zasadność stosowania modelowych wzorców żywieniowych, potwierdzonych w badaniach prospektywnych - diety śródziemnomorskiej oraz diety DASH. Eksperci podkreślają, że zdrowe wzorce żywieniowe powinny być dostosowane do preferencji kulturowych, możliwości ekonomicznych oraz indywidualnych potrzeb pacjenta, z tego powodu istotny jest nacisk na interwencje łatwe do wdrożenia i możliwe do utrzymania długoterminowo. Podobnie jak w innych wytycznych podkreśla się także znaczenie kompleksowego podejścia do modyfikacji stylu życia. Połączenie zdrowej diety, regularnej aktywności fizycznej, utrzymania prawidłowej masy ciała, unikania używek oraz zapewnienia odpowiedniego czasu snu stanowi podstawę skutecznej prewencji chorób sercowo-naczyniowych.
3.5
Wybrane wytyczne z Ameryki Południowej
W 2014 roku Inter-American Committee of Cardiovascular Prevention and Rehabilitation wraz z South American Society of Cardiology opublikowało South American Guidelines for Cardiovascular Disease Prevention and Rehabilitation, mające na celu ułatwienie wdrażania skutecznych strategii prewencyjnych i rehabilitacyjnych w krajach Ameryki Południowej. Rekomendacje zawarte w tych wytycznych dotyczą przede wszystkim roli diety w prewencji pierwotnej i wtórnej chorób sercowo-naczyniowych jako kluczowego elementu w programach rehabilitacji kardiologicznej ze wskazaniem na modele diety oparte na produktach roślinnych. Na szczególną uwagę zasługują precyzyjnie opracowane wytyczne brazylijskie.
3.5.1
Brazylia
Brazylijskie Towarzystwo Kardiologiczne (Brazilian Society of Cardiology - BSC) w ramach Atualizaç?o da Diretriz de Prevenç?o Cardiovascular opublikowanych w 2019 roku, wskazuje na żywienie jako jeden z kluczowych, modyfikowalnych czynników ryzyka w kontekście pierwotnej i wtórnej profilaktyki chorób układu sercowo-naczyniowego.
Zalecenia te opierają się na aktualnych dowodach naukowych oraz uwzględniają lokalne realia społeczno-ekonomiczne i kulturowe, co ma szczególne znaczenie w kontekście populacji brazylijskiej. Podstawowym założeniem wytycznych jest promowanie wzorców dietetycznych o udokumentowanym działaniu prewencyjnym, ze szczególnym uwzględnieniem modelu diety śródziemnomorskiej i diety DASH. W dokumencie zalecono dietę charakteryzującą się wysokim spożyciem produktów pochodzenia roślinnego, takich jak warzywa, owoce, nasiona roślin strączkowych, pełne ziarna zbóż oraz orzechy. Preferowanymi źródłami białka są ryby i chude mięsa, a głównym źródłem tłuszczu powinna być oliwa lub inne oleje roślinne bogate w jednonienasycone i wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Wytyczne te wyraźnie rekomendują ograniczenie tłuszczów nasyconych i tłuszczów typu trans, które powinny zostać zastąpione przez tłuszcze nienasycone. Szczególną uwagę zwrócono także na konieczność ograniczenia spożycia sodu w diecie, co ma na celu kontrolę ciśnienia tętniczego i zmniejszenie ryzyka rozwoju nadciśnienia tętniczego. Zgodnie z zaleceniami dzienne spożycie soli kuchennej nie powinno przekraczać 5 g. Równocześnie zaleca się zwiększenie spożycia potasu, szczególnie poprzez zwiększoną konsumpcję warzyw i owoców, co może prowadzić do korzystnego efektu hipotensyjnego. Zalecenia te obejmują także ograniczenie spożycia cukrów prostych, w szczególności poprzez eliminację napojów słodzonych oraz produktów wysoko przetworzonych. Istotną rolę przypisuje się również błonnikowi pokarmowemu - rekomendowane jest jego spożycie w ilości co najmniej 25-30 g dziennie, głównie z naturalnych źródeł roślinnych. W dokumencie stwierdzono jednoznacznie, że diety roślinne są skorelowane z niższym ryzykiem sercowo-naczyniowym.
W odróżnieniu od wielu wytycznych zachodnich (np. amerykańskich czy europejskich), SBC wyraźnie podkreśla konieczność dostosowania rekomendacji żywieniowych do lokalnych wzorców kulinarnych i dostępności żywności - zalecenia powinny uwzględniać aspekty społeczno-kulturowe, nawyki żywieniowe oraz koszty produktów spożywczych. Przykładowo, w brazylijskiej diecie ważne miejsce zajmują potrawy na bazie ryżu i fasoli (arroz com feij?o), które stanowią w diecie mieszkańców Ameryki Południowej istotne źródło korzystnych z punktu widzenia kardioprotekcyjnego składników, m.in. błonnika pokarmowego, białka roślinnego oraz wybranych składników o charakterze antyoksydacyjnym. Brazylijskie Towarzystwo Kardiologiczne rekomenduje również promowanie niektórych rodzimych składników o potencjalnych korzyściach zdrowotnych, takich jak acerola, marakuja, açaí, guarana - jako źródła przeciwutleniaczy i błonnika pokarmowego, lokalne oleje roślinne (np. z orzechów brazylijskich) - jako źródła tłuszczów nienasyconych czy maniok - jako alternatywa dla białych ziemniaków, źródło węglowodanów, błonnika pokarmowego i potasu.
3.6
Wytyczne australijskie
Australijskie Towarzystwo Kardiologiczne (Cardiac Society of Australia and New Zealand - CSANZ), we współpracy z National Heart Foundation of Australia, regularnie publikuje wytyczne i oświadczenia stanowiskowe. Jednak dokumenty te koncentrują się przede wszystkim na ocenie ryzyka, diagnostyce i interwencji farmakologicznej, nie zawierają samodzielnych wytycznych żywieniowych. Dietetyczne rekomendacje zawarte głównie w publikacjach National Heart Foundation, które CSANZ współautoryzuje. Aktualnie zalecany jest model żywieniowy ukierunkowany na zdrowie układu sercowo-naczyniowego powinien być oparty na wzorcu diety bogatej w warzywa, owoce, rośliny strączkowe, pełnoziarniste produkty zbożowe, orzechy i nasiona. Zalecane źródła białka obejmują ryby (szczególnie tłuste, bogate w kwasy omega-3), owoce morza, rośliny strączkowe oraz chude mięso drobiowe. Wytyczne wskazują również na konieczność ograniczenia spożycia czerwonego mięsa, zwłaszcza przetworzonego, a także produktów o wysokim stopniu przetworzenia, bogatych w sól, tłuszcze nasycone oraz dodane cukry. W zakresie tłuszczów szczególny nacisk położono na substytucję tłuszczów nasyconych tłuszczami jedno- i wielonienasyconymi, pozyskiwanymi m.in. z oliwy, oleju rzepakowego, awokado, nasion i tłustych ryb. Celem jest nie tylko poprawa profilu lipidowego, lecz także redukcja ryzyka miażdżycy i nadciśnienia tętniczego. Równocześnie zaleca się zwiększenie spożycia błonnika pokarmowego (minimum 25-30 g/dobę) oraz ograniczenie sodu poniżej 2 g/dobę. Te założenia są zgodne z globalnymi trendami promowanymi przez WHO i inne międzynarodowe organizacje kardiologiczne.
Wspólne stanowiska CSANZ i Heart Foundation dotyczące żywienia podkreślają również potrzebę uwzględnienia uwarunkowań kulturowych, ekonomicznych oraz edukacyjnych w planowaniu poradnictwa dietetycznego. Jest to niezwykle ważne z uwagi na ludność rdzenną. Aborygeni i mieszkańcy wysp Cieśniny Torresa to grupy etniczne, które mają odmienne uwarunkowania zdrowotne, kulturowe i żywieniowe niż ogólna populacja. Wśród tych grup występuje znacznie wyższe ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, nadciśnienia i cukrzycy typu 2, a także gorszy dostęp do opieki zdrowotnej i niższy poziom edukacji zdrowotnej. Z tego powodu wytyczne australijskie podkreślają konieczność opracowywania zaleceń dostosowanych do stylu życia, tradycyjnych produktów i realiów społeczno-ekonomicznych tych społeczności. Tradycyjna dieta Aborygenów była niskotłuszczowa, bogata w błonnik pokarmowy, białko zwierząt dziko żyjących i pochodzące z roślinnych źródeł, ale została znacznie wyparta przez dietę zachodnią bogatą w przetworzoną żywność, sól i cukry proste. Aktualnie materiały edukacyjne tworzone przez National Heart Foundation i CSANZ powstają również we współpracy z organizacjami rdzennej społeczności. W materiałach edukacyjnych znajdują się konkretne zalecenia i przykłady produktów żywnościowych, które są zarówno kulturowo akceptowalne, jak i zdrowe z punktu widzenia prewencji chorób układu krążenia. W ramach odwołań do tradycyjnego bush tucker (żywności buszowej), zachęca się do sięgania po lokalne, sezonowe i historycznie spożywane produkty, takie jak: mięso dzikich zwierząt (kangur, emu, goanna) - chude, bogate w białko i nienasycone kwasy tłuszczowe; ryby słodkowodne i owoce morza - np. barramundi, mud crab; rośliny dzikie i tubylcze warzywa - np. bush tomato, yams (słodkie ziemniaki), nasiona i orzechy lokalne - np. makadamia, bunya nuts oraz owady - np. witchetty grubs (bogate w białko i tłuszcze). Efektem dostosowywania wytycznych są pozytywne zmiany zdrowotne oraz większa akceptacja zaleceń, co stanowi modelowy przykład inkluzywnej prewencji w społeczeństwach zróżnicowanych kulturowo.
3.7
Wybrane wytyczne azjatyckie
3.7.1
Japonia
W Japonii prewencja chorób układu sercowo-naczyniowego znajduje się w centrum działań profilaktycznych i stanowi niezwykle ważny element zdrowia publicznego. Najnowsze zalecenia w tym zakresie opracowane zostały przez dwa wiodące towarzystwa naukowe: Japan Circulation Society (JCS) oraz Japan Atherosclerosis Society (JAS). Opublikowane odpowiednio w latach 2023 i 2022 dokumenty zawierają kompleksowe wytyczne dotyczące prewencji pierwotnej choroby wieńcowej oraz prewencji miażdżycowo-zależnych chorób sercowo-naczyniowych z wyróżnieniem komponentu żywieniowego.
Japońskie zalecenia w sposób zintegrowany łączą podejście oparte na danych epidemiologicznych, profilaktyce populacyjnej oraz specyfice lokalnych wzorców żywieniowych. Promowana dieta opiera się na wysokim spożyciu błonnika pokarmowego, warzyw, roślin strączkowych (szczególnie soi), owoców morza, produktów pełnoziarnistych oraz ograniczeniu tłuszczów nasyconych, trans, cukrów prostych i sodu. Wytyczne zalecają zastępowanie tłuszczów nasyconych i trans tłuszczami nienasyconymi pochodzenia roślinnego oraz tłuszczami omega-3 obecnymi w rybach. Szczególne znaczenie przypisuje się źródłom białka z ryb oraz białku sojowemu jako alternatywie dla czerwonego mięsa. Jednocześnie rekomenduje się zwiększenie spożycia błonnika pokarmowego do poziomu co najmniej 25 g dziennie oraz stosowanie produktów pełnoziarnistych zamiast oczyszczonych produktów zbożowych. Stanowi to istotne wyzwanie w tej populacji, ponieważ biały ryż należy do produktów najczęściej spożywanych w społeczeństwie japońskim.
Na szczególną uwagę zasługuje integracja zaleceń dietetycznych z tradycyjnym modelem żywieniowym Japonii, który w wielu aspektach pokrywa się ze wzorcami diety śródziemnomorskiej czy DASH, lecz posiada także unikalne elementy wynikające z lokalnej kultury kulinarnej.
Do najważniejszych i charakterystycznych rekomendacji należą:
- spożycie alg (np. wakame, kombu, nori) - algi zawierają błonnik rozpuszczalny, wapń oraz substancje o charakterze przeciwutleniającym. Stanowią również istotne źródło jodu. Zalecenia JAS wskazują, że regularne spożywanie alg może przyczyniać się do obniżenia ciśnienia tętniczego i cholesterolu LDL;
- spożycie soi i produktów sojowych (tofu, miso, natto, edamame) - produkty te są podstawowym źródłem białka w tradycyjnej diecie japońskiej. Produkty fermentowane, takie jak natto, zawierają witaminę K2 i enzym nattokinazę, które wykazują potencjalne działanie przeciwzakrzepowe. Soja dostarcza również izoflawonów o działaniu hipotensyjnym i korzystnym wpływie na lipidogram;
- zachęta do konsumpcji ryb tłustych (makrela, sardynki, łosoś) co najmniej 2 razy w tygodniu - produkty te są źródłem niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3, co pozostaje spójne z globalnymi wytycznymi AHA i ESC;
- redukcja spożycia soli kuchennej - z uwagi na wysokie spożycie sodu w japońskiej diecie (szczególnie poprzez sos sojowy, zupy instant, marynaty) zalecenia promują redukcję spożycia soli < 6 g/dobę oraz stosowanie przypraw ziołowych i alternatywnych technik kulinarnych.
Choć w dokumentach pojawiają się odniesienia do zachodnich modeli żywieniowych (DASH, śródziemnomorska), to wyraźnie podkreśla się, że dieta japońska - bogata w warzywa, ryby, produkty sojowe i fermentowane, uboga w tłuszcze nasycone i mięso czerwone - może pełnić równorzędną rolę w prewencji chorób sercowo-naczyniowych. W efekcie, japońskie wytyczne nie tylko adaptują globalne strategie żywieniowe, ale również wykorzystują lokalne tradycje jako model profilaktyczny.
3.7.2
Chiny
W Chinach główną rolę w opracowywaniu krajowych rekomendacji prewencji chorób układu sercowo-naczyniowego odgrywa Chińskie Towarzystwo Kardiologiczne (Chinese Society of Cardiology - CSC), we współpracy z Chińskim Towarzystwem Żywieniowym (Chinese Nutrition Society - CNS). W 2022 roku ukazał się najnowszy zbiór zaleceń opisanych w dokumencie Chinese Guideline on the Primary Prevention of Cardiovascular Diseases, uzupełniony o wytyczne żywieniowe wynikające z rekomendacji Narodowego Centrum ds. Chorób Serca.
Chińskie zalecenia w zakresie żywienia w prewencji sercowo-naczyniowej podkreślają w szczególności następujące zasady:
- kontrola spożycia soli - zaleca się redukcję soli do < 6 g soli dziennie, ograniczenie dodatków, takich jak sos sojowy, słone marynaty oraz gotowe przyprawy wysokosodowe;
- wzrost spożycia potasu poprzez bogate w potas warzywa, owoce i rośliny strączkowe;
- stosowanie diety zrównoważonej i różnorodnej zawierającej ryż i ziemniaki, warzywa i owoce (300-500 g/dobę), produkty zbożowe, nabiał, mięso i owoce morza, soję oraz orzechy;
- zwiększenie udziału błonnika pokarmowego - minimum 25-30 g/dobę, szczególnie w postaci pełnoziarnistych zbóż, warzyw, owoców i roślin strączkowych;
- ograniczenie tłuszczów nasyconych, trans i cholesterolu pokarmowego, poprzez redukcję spożycia czerwonego mięsa, przetworzonych produktów i frytek;
- stosowanie głównie olejów roślinnych (rzepakowego, słonecznikowego, ryżowego);
- redukcja cukrów prostych - ograniczenie spożycia napojów słodzonych, słodyczy i deserów.
Chińskie wytyczne, podobne jak japońskie wyróżniają się pewnymi elementami charakterystycznymi dla ich kultury. Szczególne miejsce zajmują rośliny strączkowe, w szczególności soja, które są zalecane jako zdrowe źródło białka i błonnika pokarmowego. Wskazuje się, że uzupełnieniem dobrych źródeł białka powinny być ryby i nabiał. Zaleca się tygodniowe spożycie 300-525 g ryb oraz 150-500 g niskotłuszczowego nabiału, co wiąże się z 20-23-procentową redukcją ryzyka rozwoju chorób sercowo-naczyniowych w tej populacji. Rekomendowane jest również picie herbaty zielonej lub czarnej jako potencjalny czynnik ochronny przed wystąpieniem choroby sercowo-naczyniowej. Ponadto badania z Sun Yat-sen University proponują dostosowanie tzw. diety planetarnej do warunków klimatycznych i kulturowych Chin. Przykładowo, w północnych Chinach powinno się kłaść nacisk na udział warzyw i produktów zbożowych, w południowo-zachodnich - lokalnych warzyw i roślin strączkowych, we wschodnich regionach - ryb i owoców morza. Dzięki takim rekomendacjom zalecenia mogą być zgodne z chińską tradycją kulinarną i sprzyjać praktycznej adaptacji w życiu codziennym.
3.7.3
Tajwan
Wytyczne dotyczące prewencji pierwotnej chorób układu sercowo-naczyniowego tworzy Taiwan Society of Cardiology (TSOC). Aktualnie obowiązujący dokument opublikowany w 2024 roku podkreśla kluczową rolę stylu życia i diety jako fundamentu działań profilaktycznych. Nawiązuje do tego również model prewencji znany jako akronim 2H2L: Healthy Diet and Healthy Lifestyles to Help Your Life and Save Your Lives, który odnosi się do zrównoważonego odżywiania, aktywności fizycznej i zarządzania innymi modyfikowalnymi czynnikami ryzyka.
W kontekście żywienia TSOC zaleca stosowanie zdrowego wzorca diety, łączącego globalne standardy (DASH, dieta śródziemnomorska) z lokalnymi nawykami żywieniowymi. Dokładne zalecenia obejmują zwiększenie spożycia warzyw, owoców, pełnych ziaren, roślin strączkowych, orzechów i ryb przy równoczesnej redukcji spożycia tłuszczów nasyconych, sodu i cukrów prostych i są tożsame z większością rekomendacji. Wytyczne jednoznacznie rekomendują spożycie herbaty (zarówno zielonej, jak i czarnej) co najmniej trzy razy w tygodniu. Ponadto umiarkowane spożycie kawy (mniej niż trzy filiżanki dziennie) uznano za korzystne w redukcji ryzyka ASCVD. Unikalną propozycją TSOC jest wprowadzenie tzw. tea diet, czyli diety opartej na lokalnym wzorcu spożycia herbaty oraz gotowaniu na parze lub w wodzie technik obniżających zawartość tłuszczu i sprzyjających zachowaniu większości składników odżywczych. To podejście odróżnia zalecenia tajwańskie przykładowo od standardów ACC/AHA, które nie zawierają tego typu wskazań.
W ramach prewencji wysokiego ciśnienia i zaburzeń lipidowych TSOC rekomenduje globalnie uznane modele żywieniowe, takie jak DASH i dieta śródziemnomorska, ale w wersji adaptowanej do azjatyckich przestrzeni kulturowych - z lokalnymi warzywami, ryżem, lokalnymi roślinami strączkowymi i ograniczeniem soli. Jednocześnie zwraca się uwagę na konieczność dostosowania interwencji żywieniowych do specyficznych warunków Tajwanu - takich jak wysoki poziom konsumpcji herbaty, popularność gotowania na parze, a także zwyczaj spożywania roślin strączkowych oraz przypraw wywodzących się z kuchni azjatyckiej, bez nadmiaru sodu.
3.7.4
Indie
W Indiach profilaktyka chorób układu sercowo-naczyniowego zyskuje na znaczeniu ze względu na rosnące obciążenie społeczne. Przez wiele lat głównym problemem tego kraju były choroby zakaźne, dziś dominują choroby przewlekłe. Za opracowanie krajowych strategii odpowiada m.in. Lipid Association of India (LAI). Organizacja ta w 2023 roku opublikowała zaktualizowane Consensus Statement IV w zakresie stratifikacji ryzyka i leczenia dyslipidemii. W popularyzowaniu zaleceń i dostosowywaniu ich do realiów lokalnej kultury żywieniowej istotną rolę odgrywa również Indian Heart Association (IHA).
Indyjskie wytyczne nie promują jednego wzorca żywieniowego, jednak pomijają bardzo szczegółowe podejście do stylu życia. Szczególnie istotna jest promocja diety roślinnej z ograniczeniem tłuszczów nasyconych. Zgodnie z analizą Interheart i zaleceniami IHA, w diecie powinno dominować białko roślinne (soja, rośliny strączkowe), a unikać należy tłuszczów nasyconych, które są powszechnie stosowane w Indiach. Wskazuje się, że tłuszcze nasycone, takie jak masło ghee, tłuszcze kokosowe, należy zamienić na oleje roślinne, takie jak olej rzepakowy czy słonecznikowy, oraz odradza się stosowanie powtórnie używanych olejów do smażenia. Wskazana jest również zamiana białego ryżu na produkty pełnoziarniste, takie jak brązowy ryż, całe ziarna prosa, owsa, które dostarczają większej ilości błonnika pokarmowego i przeciwutleniaczy. Zlecane są źródła takie jak: ryby, drób, rośliny strączkowe, tofu i paneer o niskiej zawartości tłuszczu. Ważne jest również ograniczenie soli i cukru, których zwiększone spożycie stanowi istotny problem w tym kraju. W materiałach edukacyjnych zwraca się uwagę na wysokie spożycie soli (w pastach curry, przekąskach) oraz cukru w słodkich napojach i deserach. Jednocześnie zachęca się do dalszego przyprawiania dań, ale przyprawami bez dodatku sodu. Istotnym elementem jest, tak jak w innych krajach, zwiększenie spożycia warzyw i owoców. W Indiach zbyt niskie spożycie tej grupy produktów stanowi realny problem. Analiza Interheart wykazała, że jedynie 26,5% Hindusów spożywało owoce i warzywa codziennie, podczas gdy w innych populacjach wartość ta przekraczała 45%.
W indyjskich wytycznych żywienie ukierunkowane jest nie tylko na globalne wzorce zdrowia, ale dostosowane do lokalnej kuchni ze szczególnym naciskiem na przyprawy, warzywa i metody kulinarne ograniczające sól, tłuszcze nasycone i cukry proste. Dzięki temu istnieje szansa na ich skuteczną implementację w warunkach kulturowych Indii.
3.8
Podsumowanie
Wytyczne dotyczące profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych publikowane przez organizacje zdrowotne na całym świecie jednoznacznie podkreślają kluczową rolę stylu życia, a w szczególności diety, w prewencji sercowo-naczyniowej. Niezależnie od kontynentu czy systemu ochrony zdrowia, dokumenty te w dużej mierze opierają się na rekomendacjach opracowanych przez Światową Organizację Zdrowia. Większość rekomenduje również dietę śródziemnomorską i DASH jako optymalne modele żywienia.
3.8.1
Wspólne elementy zaleceń
W większości analizowanych wytycznych (WHO, ESC, AHA, TSOC, LAI, CSANZ, JCS, CSC) pojawiają się wspólne elementy, do których zaliczyć można:
- zwiększenie spożycia warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych, nasion roślin strączkowych, orzechów i ryb,
- redukcja tłuszczów nasyconych i trans na rzecz tłuszczów nienasyconych,
- ograniczenie spożycia sodu i cukrów prostych,
- promowanie diety roślinnej bogatej w błonnik pokarmowy i antyoksydanty,
- podkreślenie roli nawyków żywieniowych kształtowanych od wczesnego dzieciństwa,
- ujęcie zaleceń dietetycznych jako części zintegrowanego stylu życia: aktywność fizyczna, niepalenie, kontrola stresu, ograniczenie spożycia alkoholu.
3.8.2
Lokalne różnice i adaptacje kulturowe
Na podstawie wytycznych coraz częściej powstają regionalne zalecenia i materiały edukacyjne uwzględniające specyfikę kulturową, etniczną, ekonomiczną i religijną danej populacji. Przykładowo w Azji (np. Chiny, Tajwan, Japonia, Indie) zalecenia dostosowane są do lokalnych nawyków kulinarnych: promowanie herbaty, przypraw prozdrowotnych (kurkuma, czosnek), soi, ryżu pełnoziarnistego oraz technik gotowania niskotłuszczowego (parowanie, duszenie). Z kolei w Australii i Kanadzie pojawiają się zalecenia przygotowane z myślą o ludności rdzennej (Aborygeni, Inuici), uwzględniające ich unikalne wzorce żywieniowe i styl życia.
W Ameryce Południowej rekomendacje promują zdrowe odmiany lokalnych produktów - np. quinoa, maniok, ryby rzeczne, owoce tropikalne. Dodatkowo w USA i Kanadzie wyraźnie akcentuje się konieczność adaptacji zaleceń do realiów społecznych, dostępności żywności i poziomu edukacji zdrowotnej.
3.8.3
Status wytycznych europejskich
Większość krajów europejskich, w tym Polska, Niemcy, Włochy, Hiszpania, Francja, Czechy, Holandia, Austria, kraje nordyckie oraz Irlandia i Portugalia, przyjęła wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) jako krajowy standard postępowania (tab. 3.1). W przeciwieństwie do Europy, w wielu regionach Azji czy Ameryki Południowej stosowane są bardziej zróżnicowane modele lokalne, z uwzględnieniem wytycznych WHO.
Tabela 3.1Możliwości adaptacyjne wybranych wytycznych w Europie
Japonia, Chiny i Tajwan
Szersze wykorzystanie przypraw o właściwościach kardioprotekcyjnych (np. kurkuma, imbir, czosnek), które wykazują działanie przeciwzapalne i przeciwmiażdżycowe
Promowanie regularnego spożycia zielonej i czarnej herbaty jako źródeł polifenoli wspierających zdrowie układu krążenia
Indie
Rozwój zlokalizowanych, roślinnych modeli żywieniowych łączących tradycyjne techniki kulinarne z zasadami prewencji sercowo-naczyniowej
Zastosowanie roślin strączkowych jako głównego źródła białka
Kanada i USA
Implementacja narzędzi edukacyjnych i prewencyjnych: m.in. 10 zasad zdrowego żywienia AHA, aplikacje cyfrowe do oceny ryzyka sercowo-naczyniowego, interaktywne poradniki stylu życia
Rozszerzenie polityk zdrowotnych o edukację żywieniową od wczesnych lat życia, ze szczególnym uwzględnieniem profilaktyki w środowisku szkolnym
Australia
Uwzględnianie uwarunkowań społecznych, ekonomicznych i kulturowych w planowaniu poradnictwa dietetycznego
Integracja zaleceń żywieniowych z programami kierowanymi do ludności rdzennej oraz grup migracyjnych, przy zachowaniu ich tożsamości kulturowej i językowej
Piśmiennictwo
1. Arnett D.K., Blumenthal R.S., Albert M.A. i wsp.: 2019 ACC/AHA Guideline on the Primary Prevention of Cardiovascular Disease: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines. Circulation 2019; 140 (11): e596-e646.
2. National Heart Foundation of Australia: For professionals: CVD risk assessment for Aboriginal and Torres Strait Islander peoples. Heart Foundation, Melbourne 2025. Dostępne na: https://www.heartfoundation.org.au/for-professionals/fp-first-nations-cvd-risk (dostęp: 7.02.2026).
3. Brown A.: Addressing cardiovascular inequalities among indigenous Australians. Glob Cardiol Sci Pract. 2012; 2012 (1): 2.
4. Bernoche C., Timerman S., Polastri T.F. i wsp.: Atualizaç?o da Diretriz de Ressuscitaç?o Cardiopulmonar e Cuidados Cardiovasculares de Emerg?ncia da Sociedade Brasileira de Cardiologia - 2019. Arq. Bras. Cardiol. 2019; 113 (3): 449-663.
5. Bushnell C., Kernan W.N., Sharrief A.Z. i wsp.: 2024 Guideline for the Primary Prevention of Stroke: A Guideline From the American Heart Association/American Stroke Association. Stroke 2024, 55 (12): e344-e424.
6. Chao T.H., Lin T.H., Cheng C.I. i wsp.: 2024 Guidelines of the Taiwan Society of Cardiology on the Primary Prevention of Atherosclerotic Cardiovascular Disease - Part I. Acta Cardiologica Sinica 2024; 40 (5): 479-543.
7. Charchar F.J., Prestes P.R., Mills C. i wsp.: Lifestyle management of hypertension: International Society of Hypertension position paper endorsed by the World Hypertension League and European Society of Hypertension. J. Hypertens. 2024; 42 (1): 23-49.
8. Chinese Nutrition Society: Scientific Research Report on Dietary Guidelines for Chinese Residents 2021. Chinese Nutrition Society, Beijing 2022.
9. Chinese Society of Cardiology: Chinese Guideline on the Primary Prevention of Cardiovascular Diseases. Mednexus.org, 2022. Dostępne na: https://www.mednexus.org (dostęp: 4.02.2026).
10. Fujiyoshi A., Kohsaka S., Hata J. i wsp.: JCS 2023 Guideline on the Primary Prevention of Coronary Artery Disease. Circ. J. 2024; 88 (5): 763-842.
11. Gardner C.D., Vadiveloo M.K., Petersen K.S. i wsp.: Popular Dietary Patterns: Alignment With American Heart Association 2021 Dietary Guidance: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation 2023; 147 (22): 1715-1730.
12. Herdy A.H., López-Jiménez F., Terzic C.P. i wsp.: South American guidelines for cardiovascular disease prevention and rehabilitation. Arq. Bras. Cardiol. 2014; 103 (supl. 1): 1-31.
13. Indian Heart Association: Heart Health Articles & Resources. IHA Health Content Hub. Dostępne na: https://indianheartassociation.org (dostęp: 7.02.2026).
14. Japan Atherosclerosis Society: Atherosclerosis Prevention - General Dietary Guidelines. Japan Atherosclerosis Society, Tokyo 2023. Dostępne na: https://www.j-athero.org (dostęp: 7.02.2026).
15. Japan Circulation Society: Recommendations on Diet and Nutrition. JCS, Tokyo 2023.Dostępne na: https://www.j-circ.or.jp (dostęp: 7.02.2026).
16. Lichtenstein A.H., Appel L.J., Vadiveloo M. i wsp.: 2021 Dietary Guidance to Improve Cardiovascular Health: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation 2021; 144 (23): e472-e487.
17. Lichtenstein A.H., Khera A., Anderson C.A.M. i wsp. 2026 Dietary Guidance to Improve Cardiovascular Health: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation 2026; doi: 10.1161/CIR.0000000000001435.
18. Marques-Vidal P., Tsampasian V., Cassidy A. i wsp.: Diet and nutrition in cardiovascular disease prevention: a scientific statement of the European Association of Preventive Cardiology and the Association of Cardiovascular Nursing & Allied Professions of the European Society of Cardiology. Eur. J. Prev. Cardiol. 2025; 12: 310.
19. Mathur A. i wsp.: Cardiac Disease Among South Asians: A Silent Epidemic. Indian Heart Association presentation, 2023. Dostępne na: https://indianheartassociation.org (dostęp: 7.02.2026).
20. McEvoy J.W., McCarthy C.P., Bruno R.M. i wsp.; ESC Scientific Document Group: 2024 ESC Guidelines for the management of elevated blood pressure and hypertension. Eur. Heart J. 2024; 45 (38): 3912-4018. Errata w: Eur. Heart J. 2025; 46 (14): 1300; Eur. Heart J. 2025; 46 (45): 4949.
21. National Heart Foundation of Australia, Cardiac Society of Australia and New Zealand, NHFA CSANZ Heart Failure Guidelines Working Group; Atherton J.J., Sindone A., De Pasquale C.G. i wsp.: Guidelines for the Prevention, Detection, and Management of Heart Failure in Australia 2018. Heart Lung Circ. 2018; 27 (10): 1123-1208.
22. National Heart Foundation of Australia, St Vincent's Hospital: Aboriginal and Torres Strait Islander Guide to Healthy Eating. Heart Foundation, Melbourne 2023. Dostępne na: https://www.heartfoundation.org.au (dostęp: 7.02.2026).
23. National Institute for Health and Care Excellence (NICE): Cardiovascular disease: risk assessment and reduction, including lipid modification (NG238). NICE, London 2023. Dostępne na: www.nice.org.uk/guidance/ng238 (dostęp: 7.02.2026).
24. Nelson S.J., Lawton P.D., O'Kane G. i wsp.: Effects of nutritional interventions on cardiovascular disease health in Aboriginal and Torres Strait Islander peoples: a scoping review. Int. J. Environ. Res. Public Health 2022; 19 (8): 4861.
25. NHS England: National lipid management pathway. NHS England, London 2024. Dostępne na: www.england.nhs.uk/aac (dostęp: 6.02.2026).
26. Okamura T., Tomonori T., Sasaki J. i wsp.: Japan Atherosclerosis Society (JAS) Guidelines for Prevention of Atherosclerotic Cardiovascular Diseases 2022. J. Atheroscler. Thromb. 2024, 31 (6): 641-853.
27. Pearson G.J., Thanassoulis G., Anderson T.J. i wsp.: 2021 Canadian Cardiovascular Society Guidelines for the Management of Dyslipidemia for the Prevention of Cardiovascular Disease in Adults. Can. J. Cardiol. 2021; 37 (8): 1129-1150.
28. Public Health England: NHS Health Check Best Practice Guidance. London 2023.
29. Puri R., Mehta V., Bansal M. i wsp.: Navigating Cardiovascular Risk and Lipid Management in Indian Patients: Key Messages from the Lipid Association of India 2024 Consensus Statement IV. J. Assoc. Physicians India 2024; 72 (8): 80-82.
30. Royal Australian College of General Practitioners (RACGP), NACCHO: National Guide to Preventive Healthcare for Aboriginal and Torres Strait Islander People, 4th ed. RACGP, East Melbourne 2024.
31. Sim?o A.F., Précoma D.B., Andrade J.P. i wsp.: I Diretriz Brasileira de Prevenç?o Cardiovascular. Arq. Bras. Cardiol. 2013; 101 (6 supl. 2): 1-63.
32. Taiwan Society of Cardiology: Taiwan Society of Cardiology Prevention Guidelines. ACC.org. Dostępne na: https://www.acc.org (dostęp: 4.02.2026).
33. The Writing Committee of the Report on Cardiovascular Health and Diseases in China: Report on Cardiovascular Health and Diseases in China 2022: an updated summary. Biomed. Environ. Sci. 2023; 36 (8): 669-701.
34. Tykarski A., Filipiak K.J., Rajzer M.: Zalecenia ESH 2023 dotyczące postępowania w nadciśnieniu tętniczym. Próba komentarza na temat zmian w stosunku do zaleceń ESH/ESC 2018 i różnic w porównaniu z zaleceniami PTNT 2019. Nadciśnienie Tętnicze Prakt. 2023; 9 (2): 45-84.
35. UK Chief Medical Officers: Physical Activity Guidelines. Department of Health and Social Care, London 2019.
36. Visseren F.L.J., Mach F., Smulders Y.M. i wsp..; ESC Scientific Document Group: 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice: Developed by the Task Force for cardiovascular disease prevention in clinical practice with representatives of the European Society of Cardiology and 12 medical societies, with the special contribution of the European Association of Preventive Cardiology (EAPC). Eur. Heart J. 2021; 42 (34): 3227-3337.
37. World Health Organization: Call for experts to develop a WHO guideline on the management of dyslipidaemia for the primary and secondary prevention of cardiovascular disease. WHO Newsroom, Geneva 2025. Dostępne na: https://www.who.int/news-room/articles-detail/call-for-experts-todevelop-a-who-guideline-on-the-management-of-dyslipidaemia-for-the-primary-and-secondary-prevention-of-cardiovascular-disease (dostęp: 4.02.2026).
38. World Health Organization: Prevention of cardiovascular disease. Guidelines for assessment and management of total cardiovascular risk. WHO Press, Geneva 2007. Dostępne na: https://iris.who.int/handle/10665/43685 (dostęp: 4.02.2026).
