Nr 1
1959 lipiec 15, Warszawa - List prymasa Stefana Wyszyńskiego do ks. Władysława Rubinaa
Prymas Polski
[nagłówek, druk firmowy]
ul. Miodowa 17
nr 4186/59/P.
Warszawa, dnia 15 lipca 1959 r.
Przewielebny
Ks. dr Władysław Rubin
Rektor Kolegium Polskiego
Rzym
Niniejszym przesyłam Przewielebnemu Księdzu Doktorowi pismo Św. Kongregacji Seminariów i Uniwersytetów1 z dnia 22 czerwca br., N. 790/59/19, w sprawie nominacji na stanowisko Rektora Papieskiego Kolegium Polskiego w Rzymie.
Uprzejmie proszę Przewielebnego Księdza Rektora o łaskawe przejęcie agend nowego urzędu z rąk ks. profesora Semkowskiego2.
Na drogę nowych obowiązków ślę z głębi serca płynące błogosławieństwo prymasowskie
? Stefan kard. Wyszyński
1 załącznik3
a Oryg., mps, s. 1; podpis odręczny prymasa i pieczęć okrągła z herbem (zob. List 2).
1 Sacra Congregatio de Seminariis et Studiorum Universitatibus (S. Wyszyński, Pro memoria, t. 6: 1959, red. G. Łeszczyński, Warszawa 2019, s. 180). W 1989 r. zmieniono nazwę na: Congregatio de Institutione Catholica (de Seminariis atque Studiorum Institutis) - Kongregacja Edukacji Katolickiej (Seminariów i Instytutów Studiów).
2 Ludwik Semkowski SJ (1891-1977) - wyświęcony na kapłana w Towarzystwie Jezusowym w 1920 r. Studiował nauki biblijne w Rzymie (1920-1924), uzyskując licencjat i epigrafikę semicką w Getyndze. Wykładowca Papieskiego Instytutu Biblijnego (Biblicum) w Rzymie (1949-1954 i 1959-1972), rektor Papieskiego Kolegium Polskiego w Rzymie (1955-1959) oraz kustosz muzeum archeologicznego Biblicum i jego filii w Jerozolimie (A. Zawadzki, Semkowski Ludwik [w:] Encyklopedia katolicka, t. 17, kol. 1406).
3 Zob. Aneks 1.
Nr 2
1959 lipiec 25, Rzym - List ks. Władysława Rubina do prymasa Stefana Wyszyńskiegoa
Rzym, dnia 25 lipca 1959 r.
Jego Eminencja
Ksiądz Kardynał Stefan Wyszyński
Prymas Polski
Warszawa
Eminencjo!
Wyrażam głęboką wdzięczność Eminencji i najdostojniejszemu Episkopatowi polskiemu za powierzenie mi zaszczytnego i odpowiedzialnego stanowiska Rektora Papieskiego Kolegium Polskiego w Rzymie. Dołożę wszelkich starań i wysiłków, by jak najlepiej wywiązać się z zadania i okazać się godnym zaufania, jakie mi Eminencja raczył okazać. Nie liczę na własne, słabe siły, lecz na pomoc Pana Wszechmocnego i szczególną opiekę Jego Matki, Jasnogórskiej Pani i Królowej. Błogosławieństwo prymasowskie, łaskawie mi przez Waszą Eminencję udzielone, jest niewątpliwie zadatkiem tych łask Bożych, których w przyszłej pracy tak bardzo będę potrzebował. Toteż z głębi serca za to ojcowskie błogosławieństwo składam korne podziękowanie.
Porozumiałem się z ks. prof. Semkowskim w sprawie przekazania agend. Z uwagi na konieczny okres przygotowawczy do zdania przejęcie nastąpi w drugiej połowie sierpnia, tak że z dniem 1 września obejmę kierownictwo Kolegium.
Dane tyczące świadczeń Ligi Katolickiej1 ks. prof. Semkowski podał następujące: rok sprawozdawczy 1957/[19]58 (od 1 X do 30 IX) - wpłynęła kwota 25 000 d[olarów], żadnych zaległości nie ma; rok sprawozd[awczy] 1958/[19]59 (kończy się 30 IX) - wpłynęła kwota 18 000 d[olarów], zaległość wynosi 7000 d[olarów]. W miarę dokonywania dalszych czynności prześlę odpowiednie sprawozdania.
Dziękując raz jeszcze Waszej Eminencji za zaufanie, łaskawość i życzliwość, całuję ręce Eminencji i łączę wyrazy najgłębszej czci oraz synowskiego oddania.
Ks. Władysław Rubin
Rektor Papieskiego Kol[egium] Polskiego
a Kopia, mps, s. 2 (por. List 1).
1 Liga Katolicka Pomocy Religijnej Polsce (Liga Katolicka, Catholic League) - dobroczynne stowarzyszenie katolików świeckich w Stanach Zjednoczonych, powołane w 1943 r. w celu organizowania pomocy materialnej, religijnej i moralniej Kościołowi katolickiemu w Polsce (Z. Skwierczyński, Liga Katolicka Pomocy Religijnej Polsce [w:] Encyklopedia katolicka, t. 10, red. A. Bednarek et al., Lublin 2004, kol. 1041).
Nr 4
1964 październik 22, Rzym - List prymasa Stefana Wyszyńskiego do ks. Władysława Rubinaa
Prymas Polski
[nagłówek, druk firmowy]
Warszawa, ul. Miodowa 17
N. 4323/64/P.
Rzym, 22 października 1964 [r.]
Przewielebny
Ks. Prałat dr Władysław Rubin
Rektor Papieskiego Kolegium Polskiego
w Rzymie
Mam zaszczyt poinformować Księdza Prałata, że Ojciec Święty decyzją, podaną mi do wiadomości przez Sekretariat Stanu Jego Świątobliwości pismem z dnia 20 października 1964, N. 5757/64, powierzył mi opiekę duszpasterską nad całą emigracją polską pozostającą poza granicami Polski. Tą decyzją Ojciec Święty nawiązuje do stanu przedwojennego.
Jestem upoważniony do ustanowienia mojego delegata do prowadzenia całości spraw duszpasterstwa emigracji polskiej.
Po zasięgnięciu zdania najwybitniejszych duszpasterzy emigracji polskiej, powołuję na stanowisko mojego Delegata przewielebnego Księdza Prałata, zobowiązując go do zorganizowania i prowadzenia Centralnego Ośrodka Porozumienia Duszpasterskiego w Rzymie, przy kościele św. Stanisława Biskupa.
Do zadań przewielebnego ks. Prałata będzie należało nadto prowadzić wydawnictwa "Sacrum Poloniae Millennium" i periodyku "Duszpasterz Polski Zagranicą". Inne sprawy związane z całością duszpasterstwa będą określone w specjalnej instrukcji.
Wielce zaszczytnej i odpowiedzialnej pracy, prowadzonej tak owocnie przez śp. arcybiskupa Józefa Gawlinę, a dziś powierzonej ks. Prałatowi, całym sercem błogosławię, oddając emigrację polską i Polonię zagraniczną pod szczególną opiekę macierzyńską Dziewicy Wspomożycielki, Maryi, Królowej Polski i Pani Jasnogórskiej.
? Stefan kard. Wyszyński
Prymas Polski
a Oryg., mps, s. 1 (zob. List 5 i Aneks 2).
Nr 5
1964 październik 22, Rzym - List prymasa Stefana Wyszyńskiego do ks. Władysława Rubinaa
N. 4324/64/P.
Rzym, dnia 22 października 1964 [r.]
Przewielebny Księże Rektorze, Drodzy Duszpasterze Polscy za granicą!
Decyzją Jego Świątobliwości Ojca Świętego Pawła VI, podaną mi do wiadomości w piśmie Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej z dnia 20 X 1964 r., N.5757/64, została mi powierzona opieka duszpasterska nad całą emigracją polską pozostającą poza granicami Polski. Obowiązki te sprawował ongiś mój poprzednik, śp. August kardynał Hlond, prymas Polski. W okresie powojennym wyręczał kardynała prymasa śp. arcybiskup Józef Gawlina.
W miarę, jak stosunki w świecie powoli się stabilizują, Stolica Św[ięta] uznała za słuszne, by protektorat nad duszpasterstwem emigracji polskiej wrócił znów do rąk prymasa Polski.
By jednak w niczym tej pracy duszpasterskiej nie osłabić, jestem upoważniony do ustanowienia swojego delegata w Rzymie. Po dokładnym rozważeniu sprawy i zasięgnięciu opinii duchowieństwa polskiego pracującego w Duszpasterstwie Polonii Zagranicznej delegatem moim ustanawiam przewielebnego Księdza dr. Władysława Rubina, prałata Jego Świątobliwości i rektora Papieskiego Kolegium Polskiego w Rzymie. Delegat mój będzie stale przebywał w Rzymie, a biuro swoje będzie prowadził przy kościele św. Stanisława Biskupa Męczennika (Via Delle Botteghe Oscure 15 r. Ks[iądz] prałat Rubin jest upoważniony do prowadzenia wydawnictwa "Sacrum Poloniae Millennium" i "Duszpasterz[a] Polski[ego] Zagranicą". O poparcie tych wydawnictw gorąco proszę.
Odtąd wspólnie będziemy uzgadniali programy pracy duszpasterskiej wśród emigracji polskiej i Polonii zagranicznej. Zwłaszcza w tak doniosłym okresie przygotowania Polonii zagranicznej na Tysiąclecie Chrztu Polski ważną rzeczą jest uzgadniać prace duszpasterskie i obchody, by zachować wybitnie religijny charakter Jubileuszu, który przecież jest wspomnieniem nadprzyrodzonej łaski chrztu dla dzieci Narodu. Stąd udział mocy łaski, obmycie w sakramencie pokuty, odnowa obyczajów - to główne dzieło Wielkiego Jubileuszu [Milenium Chrztu Polski].
Przekazując drogiemu ks. Rektorowi i Konfratrom współpracującym w Misji Polskiej te wiadomości, jednocześnie wyrażam uczucie radości z naszej współpracy i ślę błogosławieństwo prymasowskie in caritate Christi
? Stefan K[ardyna]ł Wyszyński
a Kopia, mps, s. 2; u góry listu dopisek Kopia dla Przewielebnego ks. Prałata Wł[adysława] Rubina w Rzymie.
Nr 6
1964 listopad 25, Rzym - List prymasa Stefana Wyszyńskiego do ks. Władysława Rubinaa
Stefan Cardinalis Wyszyński
Primas Poloniae
[nagłówek, druk firmowy]
Warszawa, ul. Miodowa 17
N. 4435/64/P.
Roma, 25 listopada 1964 [r.]
Przewielebny Ksiądz Prałat
dr Władysław Rubin
Rektor Papieskiego Kolegium Polskiego
Roma
Listem z dnia l8 XI 1964 r., N. 6327/64, Sekretariat Stanu Jego Świątobliwości powiadomił mnie, że Ojciec Święty Paweł VI, przychylając się do prośby naszej, powołał Księdza Prałata do godności biskupa tytularnego di Serta i jako III sufragana gnieźnieńskiego. To wyniesienie do tak zaszczytnej godności ma przyczynić się do owocniejszej pracy Księdza Prałata na stanowisku Delegata Prymasa Polski w dziele duchownej opieki nad emigracją polską. W tym celu Nominat jest zwolniony z obowiązku rezydencji na terytorium archidiecezji gnieźnieńskiej.
Ojciec Święty wyraża nadzieję, że przyczyni się to do lepszego przygotowania Polonii zagranicznej na zbliżające się Tysiąclecie Chrztu Polski.
Jestem upoważniony, po przyjęciu konsensu kanonicznego od Nominata, udzielić mu w Rzymie sakry biskupiej, nie czekając na odpowiednie dokumenty papieskie.
Ojciec Święty przekazuje Nominatowi uczucie gorących życzeń na jego apostolską pracę i udziela nowemu biskupowi, wszystkim biskupom, kapłanom i wiernym obecnym na konsekracji swego apostolskiego błogosławieństwa.
Witam z radosnym uczuciem Waszą Ekscelencję w gronie Episkopatu Polski jako mojego trzeciego sufragana w prymasowskiej archidiecezji gnieźnieńskiej i delegata mojego dla duszpasterstwa wśród emigracji polskiej. Wyrażam przekonanie, że rzetelna służba Kościołowi, bolesne przeżycia i doświadczenia, wszystkie zalety serca kapłańskiego posłużą drogiemu Księdzu Biskupowi do owocnej
pracy w powierzonej mu pracy wśród umiłowanej polskiej emigracji. Oddaję Waszą Ekscelencję Bogurodzicy Dziewicy, Matce Kościoła i Matce Naszej pod szczególną opiekę.
Z braterskim oddaniem i miłością
? Stefan Kardynał Wyszyński
Prymas Polski
a Oryg., mps, s. 2.
Nr 7
1965 styczeń 4, Rzym - List bp. Władysława Rubina do prymasa Stefana Wyszyńskiegoa
[Rzym], 4 stycznia 1965 r.
Eminencjo, Najdostojniejszy Księże Kardynale Prymasie!
Z głębi serca składam podziękowanie za życzenia świąteczne i noworoczne przesłane dla mnie i dla moich współpracowników. Dziękuję również za zgodę na druk przemówienia radiowego do emigracji. Tekst załączony jest do "Duszpasterza [Polskiego] Zagranicą"1, którego kilka egzemplarzy przekazuję Waszej Eminencji. Rozpoczęliśmy już składanie następnego numeru. Przygotował go w dużej części śp. ks. arcyb[iskup Józef] Gawlina2. Dodałem dokumentację i krótką kronikę. Pragnę nadrobić opóźnienie spowodowane wydarzeniami ostatnich miesięcy, aby mieć czas na spokojne przygotowanie trzeciego numeru 1965 roku (lipiec-wrzesień). Zamierzam poświęcić go w dużej części Soborowi [Watykańskiemu II] i tak zacząć, o ile to będzie możliwe, serię numerów o jednolitej zasadniczo tematyce. Do pomocy powołam wkrótce komitet lub zespół redakcyjny.
Dziesiąty tom "Sacrum Poloniae Millennium"3 ukaże się w marcu, a XI planujemy wydać we wrześniu br. W tym miesiącu zwołuję komitet redakcyjny tego wydawnictwa.
Dnia 15 stycznia odbędzie się zebranie Centralnego Komitetu Obchodu Tysiąclecia Chrztu Polski. Trzeba koniecznie jakoś lepiej skonkretyzować obchód Tysiąclecia w Rzymie oraz w innych większych ośrodkach polonijnych, a całości nadać ton bardziej religijny i duszpasterski charakter. W związku z tym udam się wkrótce do kilku krajów zachodniej Europy (Anglia, Francja, Belgia i Niemcy), gdzie mają się odbyć posiedzenia Komitetów Obchodu Tysiąclecia. Będzie to równocześnie mój pierwszy kontakt z terenem, głównie z duszpasterzami, którzy już od dawna pragną, by biskup ich odwiedził.
W związku z obchodem Tysiąclecia w Rzymie, jak też z uwagi na ważność sprawy samej w sobie pragnę pokrótce przedstawić Waszej Eminencji trudności, na jakie napotykają dwie najbardziej zaawansowane nasze beatyfikacje, a mianowicie o. [Maksymiliana] Kolbego4 i o. [Rafała] Kalinowskiego5. W obydwu najprawdopodobniej potrzebna jest interwencja Waszej Eminencji.
Odnośnie [do] sprawy o. Kolbego, chodzi o dyspensę od interstycji6, tj. wymaganych kodeksem 50 lat, które powinny dzielić beatyfikację od śmierci sł[ugi] Bożego. Postulator o. [Antonio] Ricciardi7 zamierza w tych dniach wnieść do Ojca Świętego suplikę o dyspensę i obawia się, że może być odpowiedź negatywna. Sądzi jednak, że obecnie nie potrzeba interwencji Waszej Eminencji, a dopiero jeśli odpowiedź Ojca Świętego będzie de facto negatywna. Może i ma rację. Mnie i kilku innym osobom wydaje się, że nie można dopuścić do negatywnej odpowiedzi, lecz jak najszybciej uzyskać dyspensę i przeprowadzać pośpiesznie dalsze etapy sprawy i jej procesu, tak by beatyfikacja o. Kolbego mogła odbyć się podczas obchodu Tysiąclecia w Rzymie, tj. ok. 10 maja 1966 r. Otóż w takim stanie rzeczy wydaje się potrzebny list Waszej Eminencji do Ojca Świętego z prośbą o dyspensę od interstycji. List mógłby przywieźć JE ks. arcybiskup Wojtyła i wręczyć go, jeśli uzna za stosowne, zorientowawszy się uprzednio w stanie całej sprawy, tutaj, na miejscu.
Sprawa o. Rafała Kalinowskiego stanęła na martwym punkcie u o. Antonellego8 (najtrudniejszy punkt wszystkich spraw) i może czekać w tym punkcie bardzo długo. Gdyby wkrótce ruszyła, mogłaby być również gotowa do beatyfikacji w r[oku] 1966. Gdyby np. "zawiodła" sprawa o. Kolbego, mógłby być w "zapasie" o. Kalinowski. Bodaj jeden błogosławiony jest konieczny na tę wielką naszą rocznicę. List Waszej Eminencji do o. Antonellego powinien sprawę ruszyć z martwego punktu o. Antonellego.
Proszę Waszą Eminencję o obydwa listy, o ile Wasza Eminencja uzna za stosowne.
Z USA dochodzą wieści, że Episkopat pozwala na użycie języka polskiego w czynnościach liturgicznych. Deo gratias. We Francji także część biskupów wyraziła zgodę. Jak jest w Australii, informuje list ks. prał[ata] Dzięcioła9, który załączam.
Poza tym nic szczególnego. Wchodzę coraz bardziej w normalny tok pracy. Korzystam z okazji i ponawiam me najlepsze życzenia na Rok Nowy, prosząc Boga, by obfitością łask wspierał pracę i trudy Waszej Eminencji, a Matkę Bożą, by tę pracę i znój wciąż swą miłosną opieką otaczała.
Łączę wyrazy najgłębszej czci i uszanowania
[Bp Władysław Rubin]
a Kopia, mps, s. 3.
1 "Duszpasterz Polski Zagranicą" - pismo założone przez abp. Józefa Gawlinę w 1949 r. w Rzymie, wydawane przez Centralny Ośrodek Duszpasterstwa Emigracji Polskiej, przeznaczone głównie dla duchowieństwa polskiego pracującego wśród Polaków za granicą (M. Kowalczyk, "Duszpasterz Polski Za Granicą" [w:] Encyklopedia katolicka, t. 4, red. L. Bieńkowski et al., Lublin 1985, kol. 398).
2 Por. Wstęp, przyp. 4.
3 "Sacrum Poloniae Millenium" - rocznik naukowy (t. 1-12, Rzym 1954-1966), zainicjowany przez abp. Józefa Gawlinę; "Sacrum Poloniae Millennium" [w:] Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii, t. 4, red. K. Dopierała, Toruń 2005, s. 326; J. Żaryn, Obchody milenijne wśród Polonii [w:] Milenium czy Tysiąclecie, red. B. Noszczak, Warszawa 2006, s. 344; J. Żaryn, Obchody Millenium na uchodźctwie z lotu ptaka [w:] Obchody Millenium na uchodźstwie..., s. 21-45; R. Łatka, Obchody Millenium chrztu Polski na uchodźstwie w dokumentacji partyjnej i wyznaniowej PRL - wprowadzenie do badań [w:] ibidem, s. 123-152.
4 Maksymilian Maria (Rajmund) Kolbe OFMConv (1894-1941) - wyświęcony na kapłana w Zakonie Braci Mniejszych Konwentualnych w 1918 r. Studiował w Rzymie, gdzie uzyskał dwa doktoraty - z filozofii i teologii. Założyciel Rycerstwa Niepokalanej i klasztoru w Teresinie k. Sochaczewa (Niepokalanów) w 1927 r. Misjonarz w Japonii. W czasie II wojny światowej więzień KL Auschwitz, zabity przez Niemców zastrzykiem z fenolem (14 VIII 1941 r.). Beatyfikowany przez Pawła VI w 1971 r. i kanonizowany przez Jana Pawła II w 1983 r. (S. Napiórkowski, Maksymilian Kolbe [w:] Encyklopedia katolicka, t. 11, red. A. Bednarek et al., Lublin 2006, kol. 915-918).
5 Rafał (Józef) Kalinowski OCD (1835-1907) - wstąpił do Zakonu Karmelitów Bosych w Czernej w 1877 r., wyświęcony na kapłana w 1882 r. Definitor prowincji (1885-1888) i przełożony domu zakonnego w Wadowicach (1897-1898). Wspierał powstanie żeńskich zakonów karmelitanek we Lwowie i w Przemyślu. Uważany za odnowiciela zakonu karmelitańskiego. Beatyfikowany w 1983 r. i kanonizowany w 1991 r. przez Jana Pawła II (Z. Pałubska, Rafał Kalinowski [w:] Encyklopedia katolicka, t. 16, red. E. Gigilewicz et al., Lublin 2012, kol. 1149-1151).
6 Interstycja - odstęp czasu, jaki należy zachować między posługami i święceniami.
7 Antonio Ricciardi OFMConv (1911-1996) - wyświęcony na kapłana w Zakonie Braci Mniejszych Konwentualnych we Włoszech w 1934 r. Przełożony klasztoru w Fossanova (1934), przełożony klasztoru i rektor kleryków oraz profesor teologii moralnej w Cave (1937), postulator zakonu franciszkanów (1940-1976) i innych zgromadzeń zakonnych, postulator generalny procesu beatyfikacyjnego i biograf o. Maksymiliana Kolbego. Należał do włoskiej Prowincji Centralnej (d. Prowincji Rzymskiej) (Święty naszych czasów. Beatyfikacja i kanonizacja Ojca Maksymiliana Kolbego, oprac. A. Szafrańska, Warszawa 1983, s. 32, 119; Padre Antonio Ricciardi, OFM Conv, http://www.alfonsomariafusco.org/pospar.htm, dostęp 2 IV 2024 r.; Relacja Zbigniewa Kopcia OFMConv, Warszawa, 5 IV 2024 r.).
8 Ferdinando Giuseppe Antonelli OFM (1896-1993) - wyświęcony na kapłana w Zakonie Braci Mniejszych we Włoszech w 1922 r., uczestnik Soboru Watykańskiego II i jego ekspert (1962-1965); sekretarz Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów (od 1965) i sekretarz Kongregacji spraw Kanonizacyjnych (od 1969), kardynał (1973) (Ferdinando Giuseppe Kardynał Antonelli OFM, https://www-catholic--hierarchy-org.translate.goog/bishop/bantfg.html?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=pl&_x_tr_hl=pl&_x_tr_pto=sc, dostęp 19 III 2024 r.).
9 Witold Dariusz Dzięcioł (1907-1976) - wyświęcony na kapłana w Kielcach w 1931 r., wikariusz parafii św. Wojciecha (1931-1932) i parafii katedralnej (1932-1939) w Kielcach, proboszcz (1939) i wikariusz-substytut tejże parafii (1939-1942), więzień niemieckich obozów koncentracyjnych w Auschwitz, Matthausen-Gusen (1942-1944) i Dachau (1944-1945). Po II wojnie światowej duszpasterz Polaków w Hohenfels i Ratyzbonie. Od 1950 r. duszpasterz w Australii, a także rektor Polskiej Misji Katolickiej tamże (1953-1974) (J. Szymański, ks. Witold Dariusz Dzięcioł - świadectwo więźnia obozów koncentracyjnych, "Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne", Lublin 2011, t. 96, s. 179-194).
Nr 8
1965 styczeń 22, Rzym - List bp. Władysława Rubina do prymasa Stefana Wyszyńskiegoa
[Rzym], 22 I 1965 [r.]
Jego Eminencja, Najdostojniejszy
Ksiądz Kardynał Stefan Wyszyński
Prymas Polski
ul. Miodowa 17, Warszawa
Eminencjo, Najdostojniejszy Księże Kardynale Prymasie!
Uprzejmie proszę Waszą Eminencję, aby był łaskaw przesłać mi list pasterski do Polaków na uchodźstwie z okazji Wielkiego Postu, jak to dotąd było w zwyczaju. List ten, wydrukowany osobno, załączylibyśmy do najbliższego numeru "Duszpasterza Polskiego Zagranicą", który jest obecnie w druku i rozsyłany będzie w drugiej połowie lutego. Odczytaliby go nasi księża w pierwszą niedzielę [Wielkiego] Postu. Mógłby być również ogłoszony w prasie tak, by ukazał się na tę samą niedzielę.
W związku z przygotowaniem do Tysiąclecia Chrztu [Polski] pragniemy więcej zająć się młodzieżą. Odbyło się zebranie Komitetu Obchodu Tysiąclecia. Poddano mi bardzo dobrą, sądzę, propozycję, z którą zwracam się do Waszej Eminencji, prosząc, aby był łaskaw napisać "modlitwę młodego Polaka na obczyźnie". Modlitwa mogłaby zawierać istotne elementy pobożności naszego narodu i wpajać w młodych zdrową dumę z tego, że są katolikami i Polakami. Taką modlitwę rozprowadzilibyśmy szeroko wśród młodzieży naszej za granicą.
W tych dniach wyjeżdżam do Anglii, by po raz pierwszy zetknąć się bliżej z duchowieństwem i naszymi wiernymi oraz zorientować się w ich problemach duszpasterskich i religijnych. Pragnę również na miejscu przekonać się o tym, jak idą przygotowania do Millennium. Takie samo mniej więcej zadanie wyznaczyłem sobie podczas krótkich wizyt w Belgii, Niemczech i we Francji, wstępując do tych krajów w drodze powrotnej z Anglii do Rzymu. Z całości tych spraw przygotuję sprawozdanie dla Waszej Eminencji na maj, kiedy to spodziewamy się ujrzeć Eminencję wśród nas.
Polecając się modlitwom Waszej Eminencji, zapewniam o mojej stałej pamięci we Mszy świętej o Waszej Eminencji. Łączę wyrazy najgłębszej czci i uszanowania
[Bp Władysław Rubin]
a Kopia, mps, s. 1 (zob. List 10).
Nr 9
1965 styczeń 28, Warszawa - List Sekretariatu Prymasa Polski z polecenia prymasa Stefana Wyszyńskiego do bp. Władysława Rubinaa
Sekretariat Prymasa Polski
[nagłówek, druk firmowy]
Warszawa 40, ul. Miodowa 17
N. 492/65/P.
Warszawa, dn. 28 stycz[nia] 1965 [r.]
Jego Ekscelencja,
Najprzewielebniejszy ks. Biskup Władysław Rubin
Delegat Prymasa Polski dla Duszpasterstwa Polonii Zagran[icznej]
w Rzymie
Sekretariat Prymasa Polski - z polecenia JEm ks. Kardynała Prymasa - niniejszym uprzejmie powiadamia, że ks. prałat dr Bolesław Wyszyński1 na prośbę Episkopatu Polski został mianowany przez Stolicę Św[iętą] rektorem Papieskiego Kolegium Polskiego w Rzymie.
Z wyrazami czci
Ks. H[ieronim] Goździewicz2
a Oryg., mps, s. 1; w lewym górnym rogu odręczny numer dziennika podawczego bp. Rubina 95/65/S.
1 Bolesław Wyszyński (1910-1989) - wyświęcony na kapłana w Poznaniu w 1930 r. Więziony przez Niemców w KL Dachau (1941-1945). Ukończył prawo kanoniczne na Uniwersytecie Laterańskim w Rzymie, uzyskał doktorat (1950) i habilitację (1952). W 1953 r. odbył studia w Rocie Rzymskiej, pracował w urzędach watykańskich. Rektor Kolegium Polskiego w Rzymie (1965-1978) (M. Jędraszewski, Teczki na Baraniaka. Świadek, t. 1, Poznań 2009, s. 516, przyp. 958). Według niektórych publicystów ks. Wyszyński miał współpracować z wywiadem PRL (1970-1978) (T. Krzyżak, Zdrada w Watykanie, https://archiwum.rp.pl/artykul/1280011-Zdrada-w-Watykanie.html, dostęp 19 III 2024 r.).
2 Hieronim Goździewicz (1911-1984) - po ukończeniu studiów seminaryjnych w Gnieźnie i Poznaniu wyświęcony na kapłana w 1934 r. Ukończył prawo kanoniczne na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim w Rzymie (od 1937) i Salamance, uzyskując doktorat (1941). Duszpasterz w Chile (1941-1947). W 1947 r. powrócił do Polski. Referent (do 1961) i kierownik (1961-1984) w Sekretariacie Prymasa Polski w Warszawie (J. Bartoszewski, Goździewicz Hieronim [w:] Encyklopedia katolicka, t. 5, red. L. Bieńkowski et al., Lublin 1989, kol. 1366). Według niektórych historyków (Jana Żaryna, Mirosława Biełaszki) ksiądz współpracował z aparatem bezpieczeństwa PRL ("Heniek"), z czego się wyswobodził; później był inwigilowany przez SB (E.K. Czaczkowska, Kardynał Wyszyński..., s. 127-128, 130, 413, 451-452).
Nr 11
1965 luty 12, Warszawa - List prymasa Stefana Wyszyńskiego do bp. Władysława Rubinaa
Prymas Polski
[nagłówek, druk firmowy]
ul. Miodowa 17
N. 733/65/P.
Warszawa, dn. 12 lutego 1965 [r.]
Jego Ekscelencja
Najprzewielebniejszy
Ks. Bp dr Władysław Rubin
Roma, Via Botteghe Oscure 15
Drogi Księże Biskupie!
Podczas kilku rozmów z ks. prałatem K[amilem] Kantakiem1 w Rzymie omawialiśmy sprawę opieki duszpasterskiej dla Polonii libańskiej. Ks[iądz] Kantak czuje się już słabym, znużonym wiekiem i przeżyciami wojennymi. Ostatnio przypomniał mi tę sprawę. Bardzo proszę ks. Biskupa, by zajął się tą sprawą.
Pojedzie do Rzymu ks. dr Witold Malej2, bibliotekarz i archiwista warszawski. Oddałem go pod opiekę ks. prałata Mączyńskiego3. Gdyby w Instytucie były trudności z pomieszczeniem, może znalazłby przytułek w Kolegium Polskim.
Słowa bratniej czci i oddania w Panu ślę in caritate
? Stefan kard. Wyszyński
a Oryg., mps, s. 1; w lewym górnym rogu odręczny numer dziennika podawczego bp. Rubina 153/65 S.
1 Kamil Kantak (1881-1976) - po ukończeniu studiów seminaryjnych w Gnieźnie i Poznaniu wyświęcony na kapłana w 1904 r.; studia teologiczne kontynuował od 1906 r. we Fryburgu, gdzie uzyskał doktorat (1909); wykładowca historii Kościoła w seminarium duchownym w Poznaniu (od 1919) i Pińsku (od 1926); habilitację uzyskał na Uniwersytecie Karola w Pradze. Więziony przez Sowietów w obozach w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku (1939-1941). Kapelan wojskowy w Griazowcu. Wykładowca w emigracyjnym seminarium duchownym w Bejrucie (1947-1948) (A. Bednarek, Kantak Kamil [w:] Encyklopedia katolicka, t. 8, red. A. Bednarek et al., Lublin 2000, kol. 623-624).
2 Witold Malej (1922-2005) - wyświęcony na kapłana w Warszawie w 1949 r., dr teologii, dyrektor biblioteki seminaryjnej i redaktor "Wiadomości Archidiecezjalnych Warszawskich" (1953-1960), dyrektor archiwum archidiecezji warszawskiej (1960-1967), proboszcz parafii św. Szczepana i św. Anny w Raszynie (1967-1973). W 1973 r. wyjechał na misje (S. Wyszyński, Pro memoria, t. 12: 1965, red. P. Skibiński, Warszawa 2021, s. 45, przyp. 303).
3 Franciszek Mączyński (1901-1998) - wyświęcony na kapłana we Włocławku w 1926 r.; studiował nauki biblijne na Uniwersytecie Warszawskim (do 1930). Więzień niemieckich obozów koncentracyjnych w Sachsenhausen i Dachau (1940-1945). Ojciec duchowny w Papieskim Instytucie Polskim i Papieskim Kolegium Polskim w Rzymie (1946-1958); pracownik sekcji polskiej Radia Watykańskiego (1947-1958); rektor Papieskiego Instytutu Polskiego w Rzymie (1958-1987) i konsultor Kongregacji Zakonów (1968-1998). Infułat (1968) i kanonik honorowy Bazyliki św. Piotra w Rzymie (1973) (M. Jacniacka, Mączyński Franciszek [w:] Encyklopedia katolicka, t. 12, red. A. Bednarek et al., Lublin 2008, kol. 304).
Nr 12
1965 luty 19, Paryż - List bp. Władysława Rubina do prymasa Stefana Wyszyńskiegoa
Paryż, dnia 19 II 1965 [r.]
JEm ks. Kardynał Stefan Wyszyński
Prymas Polski
ul. Miodowa 17, Warszawa
Eminencjo, Najdostojniejszy Księże Kardynale Prymasie!
Zarząd Stowarzyszenia "Polska Macierz Zagranicą"1, które bardzo wydatnie i pilnie pracuje nad utrzymaniem polskości i znajomości języka polskiego wśród dziatwy i młodzieży naszej w Anglii, prosi mnie o przekazanie Waszej Eminencji listu wraz z zawartą w nim prośbą. Czyniąc to, proszę również od siebie o łaskawe, przychylne załatwienie tej prośby.
Jestem w Paryżu, w seminarium2. Rozpocząłem ostatni etap mojego objazdu duszpasterskiego. Potrwa on tydzień, tak że najpóźniej 1 marca będę w Rzymie. Stamtąd napiszę znowu.
Przesyłam wyrazy najgłębszej czci i ucałowanie rąk od ks. inf. [Antoniego] Banaszaka3. Proszę przyjąć wyrazy mej najgłębszej czci i uszanowania
[Bp Władysław Rubin]
a Kopia, mps, s. 1.
1 "Polska Macierz Szkolna Zagranicą" - organizacja powstała w Londynie w 1953 r. z inicjatywy działaczy przedwojennej Polskiej Macierzy Szkolnej z gen. Władysławem Andersem na czele. Jej celem było wspieranie rozwoju polskiej oświaty szkolnej, pogłębianie świadomości religijnej i narodowej wśród młodego pokolenia Polaków. Pierwszym przewodniczącym PMSZ był gen. Anders. Organizacja (od 1987 r. o statusie charytatywnym) prowadziła też działalność wydawniczą, wydając m.in. pisma, poradniki (T. Radzik, Polska Macierz Szkolna Zagranicą [w:] Encyklopedia polskiej emigracji..., t. 4, s. 123-124).
2 Polskie Seminarium Duchowne w Paryżu, otwarte w październiku 1945 r.
3 Antoni Banaszak (1901-1999) - po ukończeniu studiów seminaryjnych w Poznaniu i Gnieźnie wyświęcony na kapłana w 1927 r.; sekretarz Archidiecezjalnego Instytutu Akcji Katolickiej w Poznaniu (od 1938) i rektor Arcybiskupiego Seminarium Duchownego w Gnieźnie (od 1939). Więziony przez Niemców w KL Dachau (1939-1945). Od 1945 r. w Polskiej Misji Katolickiej w Paryżu rektor tamtejszego Polskiego Seminarium Duchownego (1945-1982) i delegat prymasa Polski ds. Misji Polskich za Granicą; infułat (L. Wilczyński, Banaszak Antoni (1901-1999) [w:] Słownik polskich teologów katolickich, t. 9: 1994-2003, red. J. Mandziuk, Warszawa 2006, s. 44).
Nr 14
1965 marzec 15, Rzym - List bp. Władysława Rubina do prymasa Stefana Wyszyńskiegoa
183/65
[Rzym], 15 marca 1965 [r.]
Jego Eminencja, Najdostojniejszy
Ksiądz Kardynał Stefan Wyszyński
Prymas Polski
Warszawa
Eminencjo, Najdostojniejszy Księże Kardynale Prymasie!
Jak najserdeczniej dziękuję za przesłany mi dekret mianujący mnie członkiem Najwyższej Rady Emigracyjnej, jak też za wiadomość, że zostałem również członkiem Komitetu Wykonawczego tejże Rady. Wiem, w jakim stopniu na takich decyzjach Stolicy Apostolskiej zaważył autorytet Waszej Eminencji i stąd moja szczególniejsza podzięka oraz zobowiązanie, by z wynikających stąd zadań i obowiązków jak najlepiej się wywiązać.
Wydaje mi się, że po tej linii należy ustawić moją pierwszą wizytację, dokonaną w miesiącu lutym br. Konieczność nawiązania bliższych kontaktów z duchowieństwem, zapoznanie się na miejscu z aktualnymi problemami duszpasterskimi i dodanie bodźca życiu religijnemu wiernych były racją istotną tej wizytacji. Sądzę, że zadanie swoje spełniła. Ilustracją tego będzie obszerne sprawozdanie, które przygotowuję dla Waszej Eminencji na maj, kiedy się tutaj Waszej Eminencji spodziewamy. Obecnie załączam jego formę krótszą, którą przekazuję równocześnie Stolicy Apostolskiej.
Prace nad przygotowaniem obchodu Tysiąclecia Chrztu Polski postępują naprzód. Dokładnie je zreferuję podczas pobytu Waszej Eminencji w Rzymie. Niektóre sprawy będą wymagały decyzji Waszej Eminencji.
Dziękuję za list wielkopostny, który na osobnych kartkach dołączyłem do rozesłanego już "Duszpasterza [Polskiego Zagranicą]". Druk 10 tomu ["Sacrum Poloniae] Millennium" już na ukończeniu.
Łączę wyrazy najgłębszej czci i uszanowania
[Bp Władysław Rubin]
a Kopia, mps, s. 2.
Wstęp
Relacje prymasa Polski kard. Stefana Wyszyńskiego1 z kapłanem, a następnie biskupem i kardynałem Władysławem Rubinem2 sięgają połowy lat pięćdziesiątych XX w. Prymas w zapiskach Pro memoria pod datą 17 maja 1957 r. zanotował: "Ks[iądz] Rubin, kapłan diec[ezji] lwowskiej przynosi ofiarę polskich katolików we Włoszech na potrzeby prymasa Polski"3. Wówczas ks. Rubin pełnił z rekomendacji protektora emigracji polskiej bp. Józefa Gawliny4 funkcję duszpasterza emigrantów polskich we Włoszech i przewodniczącego Polskiego Komitetu Papieskiego Dzieła Pomocy, mianowany na te stanowiska przez watykańską Kongregację Konsystorialną w sierpniu 1953 r.5
Oficjalne kontakty prymasa Polski z ks. Rubinem rozpoczęły się z chwilą mianowania go (na wniosek prymasa) przez watykańską Kongregację Seminariów i Uniwersytetów 22 czerwca 1959 r. rektorem6 Papieskiego Kolegium Polskiego w Rzymie7. Relacje te zacieśniły się jeszcze bardziej po przejęciu przez prymasa (po śmierci abp. Józefa Gawliny 21 września 1964 r.) opieki duszpasterskiej "nad całą emigracją polską, pozostającą poza granicami Polski", którą powierzył mu papież Paweł VI 20 października 1964 r.8 Bowiem dwa dni później, 22 października, prymas ustanowił swoim delegatem do spraw Polonii ks. Rubina, a 26 października wyjednał mu w Watykanie nominację na rektora polskiego kościoła św. Stanisława BM w Rzymie oraz istniejącego przy nim hospicjum. Funkcję tę ks. Rubin objął 15 listopada tegoż roku9 w obecności prymasa i arcybiskupa krakowskiego Karola Wojtyły10. Wkrótce potem, 25 listopada, prymas - powołując się na list Sekretariatu Stanu z 18 listopada 1964 r. - poinformował ks. rektora Rubina o mianowaniu go (17 listopada) przez papieża Pawła VI biskupem tytularnym Serty i biskupem pomocniczym archidiecezji gnieźnieńskiej z rezydencją w Rzymie11.
17 lutego 1967 r. bp Rubin otrzymał ze Stolicy Apostolskiej nominację na sekretarza generalnego Synodu Biskupów12. Nie mogąc pogodzić w praktyce obowiązków związanych z emigracją polską z tym nowym zadaniem, zwrócił się z prośbą do prymasa 1 grudnia tegoż roku o przydzielenie mu pomocnika (w sprawach emigracji) w osobie ks. Szczepana Wesołego. Sugerował przy tym, by był on w randze biskupa, co podniosłoby prestiż jego misji w oczach emigracji. Tę sugestię prymas przyjął ze zrozumieniem i podjął w tym kierunku stosowne działania w Watykanie. W 1968 r. ks. Szczepan Wesoły został biskupem i w tej roli współpracował z bp. Rubinem do 1980 r., kiedy to przejął od niego funkcję opiekuna emigracji polskiej13.
Współpracę prymasa Wyszyńskiego z księdzem, a następnie biskupem i kardynałem Rubinem dokumentuje ich korespondencja z lat 1959-1981, zachowana w jego archiwum prywatnym14. Znajdowała się ona najpierw wraz z aktami personalnymi i biblioteką kardynała w siedzibie duszpasterstwa emigracyjnego przy kościele św. Stanisława BM w Rzymie (via delle Botteghe Oscure 15), a po jego nominacji w 1980 r. na prefekta Kongregacji dla Kościołów Wschodnich została przewieziona do biura tej dykasterii w Watykanie (via della Conziliazione 34). W 1991 r., po śmierci kard. Rubina (28 listopada 1990 r.), jego archiwum i bibliotekę przetransportowano dzięki zaangażowaniu jego współpracowników, a zwłaszcza sekretarza ks. Adama Krasińskiego15, do Lubaczowa16.
Korespondencja i inne dokumenty prezentowane w niniejszej publikacji pochodzą wyłącznie ze zbiorów kard. Władysława Rubina. Wśród nich są oryginalne listy prymasa, a także kartki rękopiśmienne i w maszynopisie oraz kopie listów rękopiśmiennych (koncepty) i maszynopisów kardynała. Niektóre listy posiadają załączniki. Korespondencja docierała do adresatów głównie przez osoby zaufane spośród duchowieństwa, członków życia konsekrowanego i być może ludzi świeckich17. Natomiast pisma kurtuazyjne, np. kartki okolicznościowe (zwykle bez koperty), były wysyłane pocztą.
Korespondencja jest ułożona chronologicznie, według lat i dat dziennych, w osobnych okładkach archiwizacyjnych i umieszczona w pudle archiwizacyjnym opatrzonym tytułem "Korespondencja z ks. Kard. Prymasem St. Wyszyńskim" i sygnaturą: 2-109-4-1. Ten układ odzwierciedla poszczególne etapy życia i posługi kard. Rubina oraz jego współpracy z prymasem Wyszyńskim.
Część pierwsza korespondencji obejmuje czas pełnienia przez ks. Rubina funkcji rektora Papieskiego Kolegium Polskiego i polskiego kościoła św. Stanisława BM w Rzymie (1959-1964). Otwiera ją list prymasa do ks. Rubina z 15 lipca 1959 r., w którym powiadamia go o jego nominacji watykańskiej na te stanowiska (List 1). W odpowiedzi na to pismo, z 25 lipca tr., ks. Rubin wyraził wdzięczność Episkopatowi Polski za okazane mu zaufanie, informując, że powierzone obowiązki obejmie 1 września 1959 r. (List 2).
Dalsza korespondencja (Listy 4-263) z lat 1964-1980 dotyczy spraw związanych z emigracją polską oraz aktywności w tym zakresie bp. Rubina jako delegata prymasa Wyszyńskiego. Ten okres ich współpracy otwierają dwa listy prymasa z 22 października 1964 r. dotyczące wspomnianych nominacji ks. Rubina. Głównym jego zadaniem jako delegata ds. emigracji było zorganizowanie i prowadzenie Centralnego Ośrodka Porozumienia Duszpasterskiego w Rzymie przy kościele św. Stanisława, wizyty w środowiskach emigracyjnych na świecie oraz redagowanie wydawnictwa "Sacrum Poloniae Millennium" i periodyku "Duszpasterz Polski Zagranicą" (Listy 4-5).
Kolejne listy z tego roku dotyczą m.in. nominacji biskupiej ks. Rubina. W związku z tym prymas wyrażał nadzieję, że przyczyni się ona do jego owocniejszej pracy w dziele opieki nad emigracją polską (List 6). Biskup Rubin zaś zapewniał prymasa, że będzie się starał utrzymywać "zdrową i pożyteczną linię w całości duszpasterstwa emigracyjnego" oraz "bronić "praw Polaków do modlitwy w swoich kościołach i w swoim języku". W związku z tym postulował w 1965 r. otwarcie w Rzymie Centralnego Ośrodka Duszpasterstwa Emigracji (List 22). Wśród zadań, które wówczas przed nim stanęły były także kwestie związane z procesem beatyfikacyjnym franciszkanina konwentualnego Maksymiliana Kolbego, karmelity Rafała Kalinowskiego (List 7 i 66) i królowej Jadwigi Andegaweńskiej (List 62).
Korespondencja w roku 1966 była poświęcona głównie przygotowaniom do obchodów millennium chrześcijaństwa w kraju i za granicą18. Prymas w listach do bp. Rubina pisał o trudnościach, jakie w związku z tym przeżywa Kościół w Polsce, a wśród nich o sprzeciwie władz państwowych wobec pielgrzymki papieża Pawła VI do kraju. Ten fakt skomentował tak: "Osobiście jestem zdania, że stał się wielki błąd. Na przyjeździe papieża na pewno więcej w opinii publicznej zyskałby pierwszy sekretarz, partia i rząd - niż Kościół" (List 37). Biskupowi Rubinowi dziękował za reprezentowanie go na obchodach milenijnych w Rzymie i w innych miejscach świata (Listy 23-45).
W listach z 1967 r. mowa m.in. o nominacji bp. Rubina na sekretarza generalnego Synodu Biskupów, którą przyjął jako dowód papieskiej "życzliwości i miłości względem Kościoła w Polsce i narodu polskiego" (List 49). Wśród zadań, które wówczas stanęły przed bp. Rubinem, była redakcja nowego Mszału rzymskiego i innych ksiąg liturgicznych potrzebnych do sprawowania Mszy św. oraz dokumentów soborowych (List 49, 53, 57).
Sprawom Synodu Biskupów bp Rubin mógł poświęcić więcej uwagi po otrzymaniu w 1969 r. współpracownika w sprawach emigracji w osobie bp. Szczepana Wesołego, który go wyręczał m.in. w wizytach zagranicznych (Listy 69, 72-99, 110-120). Jedną z nich odbył w 1975 r. do Stanów Zjednoczonych. Była to rewizyta w imieniu prymasa Wyszyńskiego po wizycie w Polsce w październiku 1972 r. kard. Jana Króla ze Stanów Zjednoczonych, przewodniczącego tamtejszej Krajowej Konferencji Biskupów Katolickich (1971-1974). Wówczas to kard. Król zaprosił prymasa Polski do złożenia wizyty w Ameryce, do czego jednak nie doszło z przyczyn obiektywnych. Prymas uzasadniał to trudną sytuacją Kościoła w Polsce oraz brakiem możliwości swobodnego wyrażania poglądów i myśli w kraju i za granicą. Liczył się też z tym, że po powrocie do kraju mogą go spotkać "różne represje związane z wypowiedziami lub przemilczeniami" ze strony władzy państwowej, gniewnie patrzącej na Episkopat Polski po wystosowaniu do niej memoriału o wolności religijnej (List 149). W liście do bp. Rubina 4 kwietnia 1974 r. prymas konstatował: "Dałem ostateczną odpowiedź Jego Eminencji Kardynałowi Królowi. Sytuacja Kościoła w Polsce nie pozwala mi na podróże, gdzie trzeba "robić dobre wrażenie". Zwłaszcza po wyjeździe arcybiskupa Casarol[ego] uwrażliwienie społeczeństwa wzrosło - obawa przed układami z rządem ogromna. Muszę czuwać, by to miało rozumne wymiary - na obydwie strony. Naciski administracyjne na Kościół też się spotęgowały" (List 177). W tej sytuacji zaproponował, aby do Stanów Zjednoczonych Ameryki udał się bp Szczepan Wesoły (Listy 149-155, 158, 170, 206).
Listy prymasa Wyszyńskiego i bp. Rubina z 1973 r. zawierają obok spraw dotyczących emigracji informacje poświęcone obchodom 25. rocznicy śmierci prymasa Augusta Hlonda19 (22 października 1948 r.), które miały miejsce w Warszawie (21 października 1973 r.), Gnieźnie (22 października 1973 r.) i Rzymie (21 listopada 1973 r.) z udziałem prymasa Polski (Listy 165-166, 168, 175).
Korespondencję z 1975 r. otwiera list prymasa do bp. Rubina z 15 stycznia tr., w którym informuje o przedłużeniu mu przez 145. Konferencję Plenarną Episkopatu Polski na wniosek jej Rady Głównej funkcji "Delegata Prymasa Polski w Rzymie do spraw Duszpasterstwa Polonii Zagranicznej" (List 191). Biskup Rubin, dziękując za okazane mu zaufanie, wyznał prymasowi, że zadań w tym względzie nie wypełnia na miarę potrzeb i oczekiwań, gdyż nie pozwala mu na to funkcja sekretarza Synodu Biskupów. Tymczasem "duszpasterska opieka nad kilkumilionową rzeszą rodaków wymaga stałej obecności w terenie, w różnych państwach świata, oraz stałych osobistych kontaktów z kapłanami, a wreszcie bardzo rozległej korespondencji". Wprawdzie wyręcza go w tym w dużej mierze bp Wesoły, ale i on nie jest w stanie zaradzić w tym względzie wszystkim problemom. Jako tego przykład podał Anglię, "gdzie [...] najaktywniejsze są ośrodki i duszpasterstwo polskie, dość dobrze rozwinięte" (List 192), ale brakuje tam księży, zwłaszcza diecezjalnych (List 213). Podobnie jest we Francji (List 223, 226). Inne listy z tego roku dotyczą obchodów Roku Świętego i pracy Polskiego Komitetu Roku Świętego w Rzymie, a także związanej z tym pielgrzymki Polaków z kraju i z zagranicy do Wiecznego Miasta (Listy 193-197, 205).
W korespondencji z roku 1978 jest mowa o obchodach 400-lecia Kościoła i Hospicjum św. Stanisława BM w Rzymie (Listy 239, 241, 251), a z roku 1979 - o statucie Ośrodka Duszpasterskiego "Corda Cordi" w Rzymie, zależnego od delegata prymasa Polski ds. Duszpasterstwa Polonii Zagranicznej i podległego Konferencji Episkopatu Polski (Listy 248-250, 255), a także o Domu Pielgrzyma Polskiego w Rzymie prowadzonym przez Zgromadzenie Sióstr Opieki Społecznej pw. św. Antoniego (List 257).
Treścią listów z 1980 r. jest m.in. sprawa wyniesienia bp. Rubina do godności kardynalskiej z równoczesnym zakończeniem przez niego pracy w charakterze delegata prymasa Polski do spraw emigracji polskiej (Prymas do kard. Rubina, 5 sierpnia 1980 r., List 259).
Ostatni zaś list zawarty w niniejszej publikacji pisany przez kard. Rubina do prymasa Wyszyńskiego, z 26 stycznia 1981 r., zamyka niejako ich wieloletnią współpracę. Czytamy w nim: "Myśli i serca nasze są przy Ojczyźnie w tym niezmiernie ważnym i trudnym momencie naszych dziejów. Dziękujemy Bogu za to, że dał nam Waszą Eminencję, by prowadził naród po właściwej drodze" (List 264).
Korespondencja prymasa Wyszyńskiego z kard. Rubinem jest cennym źródłem historycznym dla badaczy dziejów emigracji polskiej i jej duszpasterstwa oraz do biografii obu hierarchów. Jej treść świadczy o ich wielkim zaufaniu do siebie - dla dobra Kościoła i jego misji ewangelizacyjnej w świecie. Prymas widział w kard. Rubinie swego ambasadora w Rzymie i poza jego granicami, co ten odwzajemniał szczerą lojalnością i dyspozycyjnością.
Publikacja niniejsza zawiera 264 listy (w tym kartki) oraz 8 związanych z nimi dokumentów (w Aneksie). Listy otrzymały numery (od 1 do 264) i tytuł (data, nadawca, adresat) z przypisem tekstowym oznaczonym literą "a", gdzie podano o nich podstawowe informacje (oryginał, kopia, maszynopis, liczba stron itd.). W przypisach umieszczono także biogramy osób, których nazwiska występują w listach i załącznikach, oraz inne objaśnienia. Na kopiach listów, głównie kard. Rubina, w większości niepodpisanych, umieszczono jego imię i nazwisko (w nawiasie kwadratowym). Listy ułożono chronologicznie, według lat, a w poszczególnych latach zgodnie z datami dziennymi i własną numeracją przypisów.
Publikację przygotowano zgodnie ze współczesnymi normami jezykowymi oraz Instrukcją Wydawnictwa IPN, przyjmując jednak zasadę ograniczonego ingerowania w tekst źródeł, aby zachować autorski charakter korespondencji obu hierarchów. Nie poprawiano więc błędów składniowych, a jedynie zdarzające się ortograficzne (np. pisownię rozdzielną, odmianę nazwisk obcych). Uwspółcześniono interpunkcję. Wyróżnienia zaznaczono czcionką pogrubioną, słowa obcojęzyczne - czcionką pochyłą. W nawiasach kwadratowych rozwinięto inicjały imion i niestandardowe skróty oraz skrócone nazwy funkcji rozpoczynające zdania. Występującą często w korespondecji majuskułę pozostawiono jedynie w zwrotach grzecznościowych i słowach mających dużą wagę dla prymasa Wyszyńskiego (Naród, Ojczyzna). Ujednolicono nazwy własne, chociaż nie we wszystkich przypadkach było to możliwe z uwagi na występujące w dokumentach różne ich formy (np. delegat prymasa Polski do spraw emigracji polskiej lub ds. Duszpasterstwa Polonii Zagranicznej). Listy opatrzono przypisami tekstowymi oraz rzeczowymi zawierającymi noty biograficzne i wyjaśnienia.
W opracowaniu korespondencji wykorzystano źródła i literaturę przedmiotu, m.in. Pro memoria prymasa Stefana Wyszyńskiego, publikacje księży: Wacława Szetelnickiego, Jana Walkusza, Józefa Szymańskiego i innych, hasła z Encyklopedii katolickiej (KUL) i internetu oraz relacje20.
Autor niniejszej publikacji dziękuje Księdzu Infułatowi Adamowi Krasińskiemu, sekretarzowi kard. Władysława Rubina - za cenne informacje dotyczące jego osoby oraz zbiorów archiwalnych i bibliotecznych; Księdzu Kanonikowi Andrzejowi Stopyrze, proboszczowi parafii konkatedralnej w Lubaczowie - za udostępnienie archiwum kard. Rubina, oraz Księdzu Arcybiskupowi Stanisławowi Gądeckiemu, przewodniczącemu Konferencji Episkopatu Polski (2014-2024) - za aprobatę myśli opublikowania prezentowanych dokumentów.
Podziękowanie adresuję także do recenzentów tej publikacji: Księdza Profesora dr. hab. Jana Walkusza z Pelplina oraz Pana dr. hab. Rafała Łatki, profesora UKSW i pracownika Biura Badań Historycznych IPN w Warszawie, jak również do Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie za jej wydanie.
1 Stefan Wyszyński (1901-1981) - wyświęcony na kapłana w diecezji włocławskiej w 1924 r.; dr prawa kanonicznego KUL (1929), wicerektor Wyższego Seminarium Duchownego we Włocławku, biskup lubelski (1946-1948), arcybiskup gnieźnieński i warszawski oraz prymas Polski (1948-1981). Więziony w PRL (1953-1956). Kardynał (1953), protektor emigracji polskiej (1964-1981), beatyfikowany w 2021 r. (P. Raina, Stefan Kardynał Wyszyński Prymas Polski, t. 1-3, Londyn 1979-1988; A. Micewski, Kardynał Wyszyński, Prymas i Mąż Stanu, Paryż 1982; S. Wyszyński, Dzieła zebrane, t. 1-21, Warszawa 1991-2021; M.P. Romaniuk, Życie, twórczość i posługa Stefana Kardynała Wyszyńskiego, t. 1-4, Warszawa 1994-2002; B. Pylak, Stefan Wyszyński biskup lubelski 1946-1949, Lublin 2000; Sługa Boży Stefan kardynał Wyszyński (1901-1981). Co Kościół w Polsce zawdzięcza Prymasowi Tysiąclecia?, red. S. Budzyński et al., Warszawa 2000; E.K. Czaczkowska, Kardynał Wyszyński. Biografia, Kraków 2013; S. Wyszyński, Pro memoria, t. 1-12: 1948-1965, Warszawa 2017-2021; Z. Zieliński, Wyszyński Stefan [w:] Encyklopedia 100-lecia KUL, t. 2, red. E. Gigilewicz et al., Lublin 2018, s. 617-619; R. Łatka, P. Skibiński, Stefan Wyszyński (1901-1981) [w:] Słownik biograficzny polskiego katolicyzmu społecznego, t. 1, red. R. Łatka, Warszawa 2020, s. 465-483; R. Łatka, Prymas Stefan Wyszyński w realiach PRL, Warszawa 2023; Prymas Stefan Wyszyński i Episkopat Polski, red. R. Łatka i D. Zamiatała, Warszawa 2023; M. Leszczyński, Stefan Wyszyński a biskupi lubelscy (1947-1981) [w:] Prymas Stefan Wyszyński i Episkopat Polski..., s. 199-218).
2 Władysław Rubin (1917-1990) - kapłan archidiecezji lwowskiej obrządku łacińskiego, uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r., więzień sowiecki (1940-1941), żołnierz armii gen. Władysława Andersa (1942), z którą przybył na Środkowy Wschód. Po studiach na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu św. Józefa w Bejrucie (1943-1945) wyświęcony na kapłana w 1946 r. Duszpasterz w Libanie i proboszcz w polskim ośrodku uchodźczym w Roum pod Bejrutem. Od 1947 r. w Bejrucie katecheta w szkołach polskich, kapelan w szpitalu polskim i moderator Sodalicji Mariańskiej Polskiej Młodzieży Akademickiej. Ukończył prawo kanoniczne na Wydziale Prawa Uniwersytetu Gregoriańskiego w Rzymie (1949-1952), uzyskując doktorat. Następnie duszpasterz Polaków we Włoszech, przewodniczący Polskiego Komitetu Papieskiego Dzieła Pomocy (1953-1958), rektor Papieskiego Kolegium Polskiego oraz polskiego Kościoła i Hospicjum św. Stanisława BM w Rzymie (1959-1964), delegat prymasa Stefana Wyszyńskiego ds. Polonii z siedzibą w Rzymie (1964-1980). 25 XI 1964 r. mianowany przez papieża Pawła VI biskupem tytularnym Serta i sufraganem gnieźnieńskim (z rezydencją w Rzymie). Sakrę biskupią przyjął z rąk prymasa Wyszyńskiego w asyście abp. krakowskiego Karola Wojtyły i bp. częstochowskiego Stefana Bareły 29 XI 1964 r. w kościele św. Andrzeja na Kwirynale. Sekretarz generalny Synodu Biskupów (1967-1979). Od 1979 r. kardynał. Następnie prefekt Kongregacji dla Kościołów Wschodnich (1980-1985). Tajny szambelan papieski (1959), prałat domowy (1963) i kanonik honorowy Bazyliki Matki Boskiej Większej (1964). Odznaczony francuskim Orderem Narodowym Legii Honorowej (1976) i Orderem Orła Białego (1990). Zmarł 28 XI 1990 r. w Rzymie, pochowany w krypcie prokatedry w Lubaczowie (Zbiory bp. Mariusza Leszczyńskiego, M. Leszczyński, Kardynał Władysław Rubin (1917-1990), Zamość 2023, mps, s. 4; idem, Władysław Rubin (1917-1990) [w:] Słownik biograficzny polskiego katolicyzmu społecznego, t. 7, red. R. Łatka, Warszawa 2024, s. 352-361; W. Szetelnicki, Lwowianin na drogach świata. Władysław Kardynał Rubin, Rzym 1986; Jan Paweł II, Miłował, a zatem służył. Homilia podczas Mszy św. przy trumnie kard. Władysława Rubina, "L'Osservatore Romano", wyd. pol., 1990, nr 10-11, s. 3-4; L. Lozza, Kardynał Władysław Rubin, ibidem, s. 4; J. Szymański, Rubin Władysław [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 17, red. E. Gigilewicz et al., Lublin 2012, kol. 509-510).
3 S. Wyszyński, Pro memoria, t. 4: 1956-1957, red. M. Białkowski, M. Wiśniewska, Warszawa 2020, s. 237-238.
4 Józef Gawlina (1892-1964) - wyświęcony na kapłana we Wrocławiu w 1921 r.; inkardynowany do diecezji katowickiej (1925), organizator i dyrektor Katolickiej Agencji Prasowej (1927-1929), dyrektor Akcji Katolickiej diecezji katowickiej, od 1931 r. proboszcz parafii w Królewskiej Hucie (obecnie Chorzów), od 1933 r. biskup polowy (tytularny Mariamme) WP. Po klęsce wrześniowej 1939 r. udał się do Francji. Miał jurysdykcję duszpasterską nad całością rozproszonego wojska, a od 1942 r. także nad uchodźcami z okupowanej Polski. Po II wojnie światowej duszpasterz Polonii i rektor kościoła polskiego św. Stanisława w Rzymie; od 1952 r. arcybiskup tytularny Medytus. Pochowany na cmentarzu na Monte Cassino (J. Gawlina, Wspomnienia, oprac. J. Myszor, wyd. 2, Katowice 2013; J. Gawlina, In viam pacis. Dziennik Biskupa Polowego Wojska Polskiego 1939-1945, wstęp i oprac. J. Myszor, Katowice 2019; D. Bednarski, Biskup Józef Gawlina jako opiekun Polaków na Emigracji, Katowice 2019; J. Myszor, Józef Gawlina (1892-1964) [w:] Słownik biograficzny polskiego katolicyzmu społecznego, t. 1, s. 100-107; J. Szymański, Polonijne duszpasterstwo [w:] Encyklopedia katolicka, t. 15, red. E. Gigilewicz et al., Lublin 2011, kol. 1140-1146).
5 Archiwum Parafii Konkatedralnej w Lubaczowie [dalej: APKL, AP], Akta Personalne, b. sygn., Władysław Rubin; D. Bednarski, Biskup Józef Gawlina jako opiekun Polaków..., s. 84.
6 Nominację Świętej Kongregacji Seminariów i Uniwersytetów (obecnie Kongregacja Edukacji Katolickiej [Seminariów i Instytutów Studiów]) na urząd rektora Kolegium Polskiego w Rzymie prymas Wyszyński przekazał ks. Rubinowi 15 VII 1959 r. (List 1, Aneks 1). Jego ordynariusz abp Eugeniusz Baziak polecił mu wprawdzie powrócić do Polski, ale po tej nominacji wyraził zgodę na jego dalszy pobyt w Rzymie (APKL, AP, b. sygn., Władysław Rubin, Listy ks. Władysława Rubina do abp. Eugeniusza Baziaka, Rzym, 25 VII i 21 VIII 1959 r., mps, s. 1; List abp Eugeniusza Baziaka do ks. Władysława Rubina, Kraków, 7 VIII 1959 r., mps, s. 1).
7 Papieskie Kolegium Polskie w Rzymie (wł. Pontificio Collegio Polacco, Awentyn, Piazza Remuria 2A) - dom formacyjny dla księży studentów, kierowanych przez biskupów na studia specjalistyczne w rzymskich uczelniach kościelnych. Pierwsze Kolegium Polskie powstało tu dzięki św. Filipowi Nereuszowi 1 IX 1582 r., cztery lata później z powodu braku funduszów upadło. Wznowione w 1866 r. staraniem ks. Piotra Semenenki. Opiekowali się nim najpierw księża zmartwychwstańcy, a po II wojnie światowej jezuici. Od 1959 r. Kolegium podlega bezpośrednio Konferencji Episkopatu Polski (100-lecie Papieskiego Kolegium Polskiego w Rzymie 1866-1966, oprac. zbiorowe, [Rzym] 1966, s. 13-40).
8 Zob. Listy 4 i 5; J. Szymański, Prymas Wyszyński a duszpasterstwo emigracyjne [w:] Prymas Stefan Wyszyński i Episkopat Polski..., s. 104-118.
9 APKL, AP, b. sygn., Władysław Rubin; W. Szetelnicki, Lwowianin na drogach świata..., s. 96-104; E.K. Czaczkowska, Kardynał Wyszyński..., s. 486-487; J. Szymański, Prymas Wyszyński..., s. 119.
10 Karol Wojtyła (1920-2005) - wyświęcony na kapłana w Krakowie 1 XI 1946 r., biskup pomocniczy krakowski (1958-1964), arcybiskup metropolita krakowski (1964-1978), kardynał prezbiter (1967-1978), zastępca przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski (1969-1978), papież Jan Paweł II (1978-2005), beatyfikowany przez Benedykta XVI w 2011 r. i kanonizowany przez papieża Franciszka w 2014 r. (Z. Zieliński, Jan Paweł II, Karol Wojtyła [w:] Encyklopedia 100-lecia KUL, t. 1, red. E. Gigilewicz et al., Lublin 2018, s. 417-421).
11 Zob. List 6; Zbiory bp. Mariusza Leszczyńskiego, M. Leszczyński, Kardynał Władysław Rubin..., s. 4; W. Szetelnicki, Lwowianin na drogach świata..., s. 104-107; J. Szymański, Prymas Wyszyński..., s. 112-118.
12 APKL, AP, b. sygn., Władysław Rubin; Zbiory bp. Mariusza Leszczyńskiego, M. Leszczyński, Kardynał Władysław Rubin..., s. 4.
13 Szczepan Wesoły (1926-2018) - studiował teologię na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim w Rzymie (1951-1957), uzyskując licencjat; na kapłana wyświęcony w Rzymie w 1957 r.; studia kontynuował na Papieskim Uniwersytecie Laterańskim, zakończone doktoratem. Duszpasterz polskich emigrantów w Rzymie (1958-1962), kierownik Sekcji Słowiańskiej Biura Prasowego Sekretariatu Soboru Watykańskiego II (1962-1965) i Centralnego Ośrodka Duszpasterstwa Emigracyjnego w Rzymie (od 1967). W 1968 r. nominacja na biskupa pomocniczego archidiecezji gnieźnieńskiej i drugiego delegata prymasa Polski obok bp. Władysława Rubina do opieki nad emigracją polską, jego następca (1980-2003). W 1994 r. otrzymał godność arcybiskupa (ad personam). Rektor kościoła św. Stanisława BM w Rzymie (1980-2007), przewodniczący Rady Administracyjnej Fundacji Jana Pawła II w Rzymie i redaktor kwartalnika "Duszpasterz Polski Zagranicą". Zmarł w Rzymie, pochowany w kryptach kościoła Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Katowicach (E. Kasjaniuk, Wesoły Szczepan [w:] Encyklopedia 100-lecia KUL, t. 2, s. 525-526; zob. Aneks 2).
14 Korespondencja prymasa Wyszyńskiego z kard. Rubinem znajduje się także w Archiwum Sekretariatu Prymasa Polski w Warszawie oraz w innych archiwach i zbiorach (J. Żaryn, Raport o stanie badań nad dziejami Kościoła rzymskokatolickiego na wychodźstwie w latach 1945-1966(1989) [w:] Polska emigracja polityczna 1939-1990. Stan badań, red. S. Łukasiewicz, Warszawa 2016, s. 491-495; W. Kucharski, Listy milenijne, Wrocław 2020, s. 9-10, 15, 19-21).
15 Adam Krasiński (ur. 1939 r.) - studia filozoficzno-teologiczne odbył w Wyższym Seminarium Duchownym w Białymstoku (1957-1963); wyświęcony na kapłana w 1963 r. Wikariusz i prefekt w parafii Niepokalanego Serca NMP w Białymstoku (1963-1973), sekretarz kard. Władysława Rubina w Rzymie (1973-1990), po jego śmierci kanclerz kurii i wikariusz generalny w Białymstoku w swojej rodzinnej archidiecezji (1991-2006). Protonotariusz apostolski (infułat). Od 2018 r. na emeryturze, zamieszkał w Suchowoli (Relacja ks. Adama Krasińskiego, Suchowola k. Białegostoku, 17 X 2023 r.).
16 Archiwum, biblioteka i pamiątki osobiste kard. Władysława Rubina zostały spakowane w grudniu 1990 r. przez jego sekretarza ks. Adama Krasińskiego i siostry ze Zgromadzenia Służebnic Najświętszego Serca Jezusowego (sercanki), wśród nich Marię Dudek. Przetransportowano je tirem należącym do Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego (pallotynów) w Ząbkach k. Warszawy. Stąd ks. Krasiński w lutym 1991 r. przewiózł je (samochodem ciężarowym) do Lubaczowa i przekazał ówczesnemu arcybiskupowi metropolicie lwowskiemu Marianowi Jaworskiemu. Po 1992 r. abp Jaworski ulokował je w Krakowie, a w lecie 2020 r. przekazał ks. kan. Andrzejowi Stopyrze, proboszczowi parafii konkatedralnej w Lubaczowie, do tamtejszego archiwum i biblioteki (Relacja ks. Adama Krasińskiego, Suchowola k. Białegostoku, 11 i 17 X 2023 r.; Relacja ks. Andrzeja Stopyry, Lubaczów, 24 X 2023 r.).
17 Wśród tych osób, których nazwiska znaleziono w korespondencji prymasa Wyszyńskiego i kard. Rubina, są m.in. biskupi: Szczepan Wesoły (list bp. Rubina do prymasa, Rzym, 16 III 1972 r.), Bronisław Dąbrowski (kopia listu bp. Rubina do prymasa, Rzym, 17 V 1980 r.) i Marian Rechowicz (list bp. Rubina do prymasa, Rzym, 27 XII 1975 r.) oraz ks. Zygmunt Zieliński (list bp. Władysława Rubina do prymasa, Rzym, 12 IV 1973 r.).
18 M. Leszczyński, Wkład Biskupa Władysława Rubina w obchody Milenium Chrztu Polski za granicą [w:] Kościół w Polsce. Dzieje i kultura, red. J. Walkusz, t. 16, Lublin 2017, s. 117-128; Obchody Millenium na uchodźstwie - w 50. rocznicę, red. R. Łatka, J. Żaryn, Warszawa 2016.
19 August Hlond SDB (1881-1948) - wyświęcony na kapłana w Towarzystwie św. Franciszka Salezego w 1905 r.; ukończył filozofię na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim w Rzymie, uzyskując doktorat (1900). Dyrektor salezjańskiego Zakładu Wychowawczego w Przemyślu (1907-1909), od 1922 r. administrator apostolski polskiej części Śląska. Od 1925 r. biskup katowicki, od 1926 r. arcybiskup gnieźnieński i poznański, 1926-1948 - prymas Polski, od 1927 r. kardynał. W 1930 r. powołał w Kościele w Polsce Akcję Katolicką, w 1936 r. zwołał na Jasnej Górze I Synod Plenarny Episkopatu Polski; sprawował opiekę nad emigracją polską. W latach II wojny światowej przebywał poza granicami kraju. W 1945 r. ustanowił organizację kościelną na Ziemiach Odzyskanych. W 1992 r. prymas Józef Glemp otworzył jego proces beatyfikacyjny (S. Kosiński, Hlond August [w:] Encyklopedia katolicka, t. 6, red. J. Walkusz et al., Lublin 1993, kol. 1088-1090).
20 Zob. Bibliografia.
