Krótki kurs filozofii Schopenhauer - Christopher Janaway

54.00 zł
43.20 zł (42,49 zł najniższa cena z 30 dni)

Bookmark Settings Fullscreen

Rozdział 1Życie i dzieła Schopenhauera

Arthur Schopenhauer urodził się w 1788 roku w Gdańsku, a zmarł we Frankfurcie nad Menem w 1860. W ostatnim dziesięcioleciu życia powstało wiele jego fotografii, które wiele nam o nim mówią. Wygląda na niekonwencjonalnego i ponuro zdeterminowanego, ale iskra w oku sugeruje też czujność, przenikliwość i skłonność do złośliwości, co jest zgodne z osobowością wyłaniającą się z jego pism. Pod koniec życia Schopenhauer zaczynał dopiero cieszyć się pewną sławą. Jego filozofia nie była jednak tworem wieku starszego czy średniego. Choć większość opublikowanych przez niego tekstów została napisana po tym, jak w wieku czterdziestu pięciu lat osiedlił się we Frankfurcie, to w latach 1810-1818 stworzył cały system filozoficzny, z którego jest znany. Jak napisał później Nietzsche, powinniśmy pamiętać, że Świat jako wola i przedstawienie powstał dzięki buntowniczej, twórczej energii dwudziestoparolatka. W wieku dojrzałym filozof zajmował się umacnianiem i uzupełnianiem stanowiska zaprezentowanego w swoim arcydziele, które niemal do końca jego życia było lekceważone przez innych intelektualistów.

Duchowa niezależność to najbardziej charakterystyczna cecha Schopenhauera. Pisze on nieustraszenie, bez szacunku do autorytetów, i gardzi pustym konformizmem powszechnym wśród niemieckiego establishmentu akademickiego. Tę postawę umożliwiał jednak fakt, że był on finansowo niezależny. Gdy w 1809 roku osiągnął pełnoletniość, odziedziczył majątek, który dzięki rozważnemu zarządzaniu wystarczył mu na resztę życia. Jego ojciec, Heinrich Floris Schopenhauer, był w czasie, gdy narodził się przyszły filozof, jednym z najbogatszych kupców w Gdańsku. Będąc kosmopolitą, przekonanym do liberalnych wartości oświecenia i republikanizmu, opuścił Gdańsk, gdy przyłączono go do Prus, i przeniósł się do wolnego miasta Hamburga.

Arthur podzielał miłość swojego ojca do kultury francuskiej i angielskiej oraz niechęć do pruskiego nacjonalizmu. Ojciec wybrał dla niego imię "Arthur" właśnie dlatego, że brzmi ono podobnie w wielu europejskich językach i ułatwiłoby to karierę w międzynarodowym handlu, do której chciał go przygotować. Arthur uważał, że odziedziczył po nim uczuciowy, skłonny do obsesji charakter. Śmierć ojca w 1805 roku, prawdopodobnie samobójcza, była dla niego ogromnym ciosem.

Schopenhauer odebrał w szkole wszechstronną, edukację, uzupełnioną przez podróże i kontakty zapewnione mu przez zamożną rodzinę. Nauczył się mówić płynnie po francusku, gdy w wieku dziewięciu lat, po narodzinach siostry, wysłano go do Francji. Po kilku latach edukacji, w wieku piętnastu lat, wyruszył wraz z rodzicami w dwuletnią podróż po Holandii, Anglii, Francji, Szwajcarii i Austrii. Widział wiele spośród ówczesnych atrakcji turystycznych, nieraz też dotykał go widok biedy i cierpienia. Gdy jednak jego rodzice zwiedzali Anglię, pozostawili go w szkole z internatem w Wimbledonie; panująca tam opresyjna, religijna atmosfera (bardzo różniąca się od atmosfery wcześniejszych szkół, w których przebywał Arthur) wywarła na nim negatywne wrażenie, które miało przetrwać dłużej.

Epizod ten wiele mówi o charakterze i wychowaniu Schopenhauera. Był bojowym, niespokojnym uczniem, który nie chciał podporządkować się ogłupiającej rutynie otoczenia; co więcej, wydaje się, że w swoim oporze był raczej odosobniony. W wysyłanych do niego wówczas listach ojciec krytykował jego charakter pisma, a matka rozpisywała się o tym, jak wspaniale spędzają czas i radziła, żeby zachowywał się rozsądniej, ale żadne z nich nie chciało spojrzeć na pobyt w Anglii z jego punktu widzenia.

Kusi, żeby postrzegać tę sytuację jako zalążek postępowania filozofa w dalszym życiu. Z czasem stało się bowiem jasne, że nie będzie ono zorganizowane wokół bliskich związków. Schopenhauer zaczął postrzegać towarzystwo jako ogień, "przy którym człowiek rozważny ogrzewa się tylko w odpowiedniej odległości" (M1, 123). Zdecydował nawet, że musi pozostać samotny, nawet przebywając w towarzystwie, żeby nie utracić swej autonomii.

Później napisał, że pięć szóstych ludzkości zasługuje tylko na pogardę, ale dostrzegał też, że w nim samym istnieją przeszkody dla nawiązywania kontaktów z innymi: "Natura uczyniła więcej, niż to konieczne, by odosobnić moje serce, gdyż wyposażyła je w podejrzliwość, wrażliwość, porywczość i dumę" (M4, 506). Schopenhauer łatwo popadał w przygnębienie. "Zawsze cechowała mnie skłonność do niepokoju i zmartwień - pisał - która sprawia, że spodziewam się niebezpieczeństw, które w rzeczywistości nie istnieją" (M4, 507).

Niektórzy badacze piszący o osobowości niemieckiego filozofa przyglądali się bliżej jego relacjom z rodzicami; to, co odkryli, nie jest zaskakujące. Jego ojciec był człowiekiem niespokojnym, rygorystycznym i onieśmielającym; wiązał z synem wielkie ambicje. Matka, Johanna Schopenhauer z domu Trosiener, również pochodząca z zamożnej rodziny gdańskich kupców, bardzo się od niego różniła. Była osobą wesołą i towarzyską; miała ambicje literackie, które udało jej się przekuć w karierę popularnej powieściopisarki; za życia cieszyła się większą sławą niż jej syn. Odgrywała w jego życiu ważną rolę, ale ich relacje nigdy nie były szczególnie ciepłe. Również w małżeństwie, jak sama pisała, nie odczuwała potrzeby "udawania żarliwej miłości" do męża, dodając, że on sam tego nie oczekiwał.

Po śmierci Heinricha Schopenhauera Johanna mogła w pełni poświęcić się własnej karierze. Przeniosła się do Weimaru, gdzie założyła salon artystyczny i intelektualny, który odwiedzało wiele ważnych postaci owej epoki. Arthur odniósł korzyści dzięki nawiązanym w tym kręgu znajomościom, między innymi z Goethem, a także orientalistą Friedrichem Majerem, który rozbudził w nim trwające całe życie zainteresowanie myślą indyjską. Gdy jednak jego relacje z matką stały się burzliwe, zerwała ona z nim stosunki i od 1814 roku nigdy się już nie widzieli.

Do tego czasu Schopenhauer zrezygnował z kariery w handlu, którą planował dla niego ojciec, i zdecydował, że zajmie się nauką. W roku 1809 zaczął studiować na Uniwersytecie w Getyndze, skąd po dwóch latach przeniósł się do Berlina. Słuchał wykładów z rozmaitych dyscyplin naukowych i z początku planował studiować medycynę, szybko jednak zaczął interesować się filozofią.

Gottlob Ernst Schulze, filozof z Getyngi, odegrał decydującą rolę w rozwoju Schopenhauera, podsuwając mu do przeczytania dzieła Platona i Kanta. Lektura tych dwóch filozofów pozwoliła temu oczytanemu i pełnemu erudycji studentowi wypracować podstawowe intuicje, które ukształtowały jego całą filozofię. Trzecim składnikiem, który Arthur poznał dzięki Friedrichowi Majerowi, były Upaniszady, które połączył w Świecie jako woli i przedstawieniu z elementami Platońskimi i Kantowskimi, tworząc coś niezwykle oryginalnego.

Gdy Schopenhauer przeniósł się do Berlina, mógł uczestniczyć w wykładach Schleiermachera i Fichtego, dwóch najsłynniejszych filozofów jego epoki, choć - jak na niego przystało - gardził nimi i nie uważał, by mógł się od nich czegoś nauczyć. Jego notatki z wykładów i zapiski na marginesach czytanych książek (zachowane w wydanych pośmiertnie fragmentach z rękopisów) ukazują, że lubił polemizować, a także reagować z niezwykłą jak na młodego studenta pewnością co do własnego stanowiska. To również nigdy nie miało się zmienić.