Książka ta nigdy nie umrze. Jest to pozycja, która wpisała się w kanon literatury angielskiej. Ponieważ napisana została z pasją i sercem, można ją czytać tak, jak czyta się literaturę piękną. To opowieść traktująca o najbardziej wstrząsających momentach w historii chrześcijaństwa. (...) Przenosi nas w dni, w których "szlachetni żołnierze, mężczyźni i chłopcy; matrony i dziewice, wspinali się ciernistą ścieżką do niebios, a towarzyszyły temu niebezpieczeństwa, ból i udręka".
Poza samą Biblią, żadna książka nie wpłynęła w tym stopniu na wczesny ruch protestancki tak, jak Księga męczenników. Nawet w naszych czasach dzieło to jest aktualne. Stanowi ona nie tylko opis prześladowań, ale także świadectwo wielu konfliktów, zapis historii romansowych i źródło, służące ku zbudowaniu.
James Miller Dodds, English Prose
Kiedy zdamy sobie sprawę, że aż do czasu ukazania się Podróży Pielgrzyma, zwykli ludzie nie mieli właściwie żadnych książek, poświęconych wierze, oprócz Biblii i Księgi męczenników Foxe'a, możemy zrozumieć wielkie wrażenie, jakie na ludziach zrobiła ta książka i jak bardzo posłużyła ona do kształtowania charakteru narodowego. Ci, którzy umieli czytać, zapoznali się ze wszystkimi okropnościami, jakie spotkały reformatorów protestanckich. Ci, którzy czytać nie potrafili, mogli przyjrzeć się ilustracjom, przedstawiającym różne narzędziom tortur, takie jak koło, ruszt, gotujący się olej i świętym ludziom, którzy powierzali Bogu dusze w płomieniach. Pomyślmy o ludziach, którzy właśnie dojrzeli do nowego intelektualnego i religijnego życia. Wyobraźmy sobie, jak kilka generacji takich ludzi- zarówno młode osoby, jak i ludzie w starszym wieku, pochyla się nad książką taką, jak ta, i historie w nich zawarte stają się tradycją, tak jak tradycja są pieśni i zwyczaje, kultywowane przez naród.
Douglas Campbell, The Puritan in Holland, England, and America
Jeśli rozpatrzyć książkę, nie dbając o zatargi między kościołami, to i tak jest ona w stanie się wybronić w pierwszych latach rządów królowej Elżbiety. Praca ta jest świadectwem narastającej potrzeby duchowej wolności, która to potrzeba stoi w opozycji do sił, pragnących obciążyć sumienie i spętać umysł.
Henry Morley, English Writers
? nada Aleksandra Liszka
Szkic o autorze
John Fox (albo Foxe) urodził się w Bostonie, w hrabstwie Lincolnshire, w roku 1517. Jego rodzice byli zamożnymi ludźmi. Ojciec odumarł go wcześnie i jego matka wkrótce wyszła za mąż ponownie. John wciąż mieszkał z rodzicami. Jako że od najmłodszych lat przejawiał talenty i chęć do nauki, jego przyjaciele pragnęli, by zaczął pobierać nauki w Oxfordzie i by tym sposobem zdolności jego mogły się należycie rozwinąć. Kiedy przebywał już na uniwersytecie, wyróżniał się wielkością i bystrością swego intelektu, który rozwijał się dzięki rywalizacji, która istniała między studentami. Foxe przykładał się do nauki z pełną pilności żarliwością. Cechy owe sprawiły, że wkrótce stał się on przedmiotem podziwu wszystkich, którzy go znali i w nagrodę za swe osiągnięcia i godną pochwały postawę, został obrany członkiem koledżu Magdalen, co poczytywano za wielkie wyróżnienie w światku uniwersyteckim i co spotykało jedynie najwybitniejszych spośród studentów. Wydaje się, że pierwsze przebłyski geniuszu widoczne są w jego poezji. Foxe skomponował kilka komedii po łacinie. Są one dostępne dla współczesnych. Niemniej zaraz potem skierował swój umysł na poważniejsze ścieżki i zajął się studiowaniem Pisma Świętego. Do zgłębiania teologii zabrał się z większym żarem, niż roztropnością, i tak odkrył swoje zamiłowanie do idei reformacji, które pojawiło się w nim jeszcze zanim znał i miał poparcie innych sympatyków tego ruchu. Była to okoliczność, która stanowiła o pierwszych jego kłopotach. Mówił ponoć często, że do zrewidowania papieskiej doktryny skłoniło go spostrzeżenie, że istnieją różne, jedne gorsze od drugich, rzeczy, do których zmuszani są ludzie w Kościele i że obserwacja ta zachwiała jego wcześniejszym postanowieniem, dotyczącym dochowania wierności owej instytucji. Z czasem niechęć ta tylko się ugruntowała.
Jednym z pierwszych przedmiotów jego badań były studia nad historią Kościoła; wyznaczenie ram czasowych jego powstania i zbadanie historii jego rozwoju; rozważenie wszystkich kontrowersji, które pojawiły się w owym czasie i zbadanie z pilnością ich skutków, wagi, wszelkich niespójności etc. Zanim ukończył trzydzieści lat, studiował pisma greckich i łacińskich Ojców Kościoła a także dzieła innych uczonych autorów; przekłady uchwał, wydanych przez sobory i konsystorze. Przy okazji nauczył się bardzo dobrze hebrajskiego. Przy owych zajęciach trawił nieraz całą, lub dużą część nocy. By odciążyć umysł od aktywności intelektualnej, udawał się do zagajnika, znajdującego się nieopodal szkoły. Miejsce owo było często odwiedzane przez studentów wieczorem, ponieważ cenili oni panujący tam ponury nastrój odosobnienia. Kiedy tak wędrował samotnie, często można było usłyszeć jego wykrzyknienia i wzdychanie; w ten sposób modlił się ze łzami do Boga. Te nocne aktywności stały się pierwszym z sygnałów, które wywołały podejrzenie, że odsuwa się on od kościoła rzymskiego.
Kiedy starano dowiedzieć się, jaki jest powód zmiany jego zachowania, nie chciał kłamać i tym samym zdobyć dla siebie usprawiedliwienie, ale wyraził swe opinie, przez co został uznany przez college za heretyka i wyrzucony. Jego przyjaciele, usłyszawszy o tym, byli bardzo oburzeni i wkrótce Foxe został porzucony również przez nich. Znalazło się dla niego miejsce w domu sir Tomasza Lucy z Warwickshire, który dał mu pracę guwernera. Budynek ten znajdował się nieopodal osady o nazwie Stanford on Avon.
Foxe się ożenił. Niemniej strach przed inkwizycją papieską przyspieszył jego wyjazd. Inkwizycja bowiem ścigała nie tylko przewinienia publiczne, ale także zaczęła mieszać się w sekrety życia prywatnego swych ofiar. Zaczął rozmyślać, co zrobić, by uchronić się przed dalszymi problemami i zadecydował udać się do ojca swej żony. Jego teść był obywatelem Coventry, i był do męża swej córki nastawiony serdecznie, dlatego Foxe mógł liczyć na jego pomoc. Foxe wyruszył i w czasie podróży, poprzez listy, próbował wysądować, czy teść przyjmie go, czy też nie. Otrzymał następującą odpowiedź: Przyjęcie pod mój dach kogoś, kogo skazano na karę śmierci, będzie dla mnie trudne; wiem też, na jakie niebezpieczeństwa narażam się, decydując się na ten krok. Będę jednak dla was jak rodak i zdecyduję się narazić dla was moje własne bezpieczeństwo. Jeśli mnie przekonacie do siebie, będziecie mogli zostać na tyle, ile was potrzeba; ale jeśli nie, będziecie musieli się zadowolić krótszym pobytem, by nie narażać na niebezpieczeństwo ani mnie, ani żony.
Matka Foxe'a poradziła mu w sekrecie, by przyjechał i by nie bał się surowości swego teścia: koniecznym było, by napisał do ciebie w sposób, w jaki to zrobił; ale kiedy tylko nadarzy się okazja, odpłaci ci wszystko z nawiązką. Rzeczywiście, został przez rodzinę przyjęty lepiej, niż się tego spodziewał. Miał teraz miejsce, w którym mógł się ukryć przez pewien czas. Potem wyruszył do Londynu. Działo się to w drugiej połowie rządów Henryka VIII. Nie mając w nikim oparcia, znalazł się w wielkiej biedzie; nawet śmierć zaglądała mu w oczy z powodu głodu. Niemniej Opatrzność czuwała nad nim i udało mu się przeżyć. Któregoś dnia pan Foxe siedział w kościele św. Pawła, wyczerpany długim postem. W pewnym momencie usiadł obok niego nieznajomy, który pozdrowił go serdecznie i wrzuciwszy mu w ręce pewną sumę pieniędzy, kazał mu się rozchmurzyć. Powiedział też, że w ciągu najbliższych dni jego sytuacja się odmieni. Kim był ów człowiek, tego Foxe'owi nie udało się nigdy dowiedzieć; niemniej w ciągu trzech dni otrzymał on propozycję pracy od księżnej Richmond, która chciała, by zajął się nauczaniem dzieci hrabiego Surry. Hrabia ów, wraz z jego ojcem, diukiem Norfolk, został uwięziony w Tower przez zazdrosnego i pełnego niewdzięczności króla. Powierzono jego opiece Tomasza, który miał w przyszłości zostać diukiem, i Henryka, przyszłego hrabiego Northampton, oraz Jane, która została księżną Westmoreland. Jego praca w pełni zaspokoiła oczekiwania księżnej i jej ciotki. Te cudowne czasy trwały w drugiej połowie rządów Henryka VIII i w ciągu pięciu lat rządów Edwarda VI. Potem do władzy doszła królowa Maria, która przekazała całą władzę w ręce papistów. W owym czasie pan Foxe, który wciąż cieszył się opieką diuka, zaczął wzbudzać zawiść i nienawiść wielu ludzi, a w szczególności doktora Gardniera, ówczesnego biskupa Winchester, który stał się jego najzaciętszym wrogiem. Pan Fox, zobaczywszy, co się dzieje i że rozpoczyna się okres okrutnych prześladowań, zaczął rozważać opuszczenie królestwa. Kiedy diuk znał już zamierzenia Johna Foxe'a, zdołał skłonić go do pozostania na miejscu. Jego argumenty były tak przekonujące, a sam diuk tak szczery, że przestał myśleć o opuszczeniu swego schronienia. Biskup Winchester był wtedy bardzo mocno związany z diukiem (dzięki temu, że wsparcie jego rodziny pomogło mu osiągnąć stanowisko, które obecnie piastował) i często prosił, by ów stary opiekun wyświadczał mu rozmaite przysługi. Z początku diuk mu odmawiał, udając nieobecność lub niedyspozycję. Pewnego dnia jednak zdarzyło się, że pan Foxe, nie wiedząc, że biskup był w domu, wszedł do pokoju, w którym znajdował się diuk, ale zobaczywszy, że był tam również i biskup, wycofał się. Gardiner zapytał, kim jest Foxe i diuk odpowiedział mu: to lekarz, którego zachowanie nie jest zbyt dworskie, ale to pewnie dlatego, że dopiero opuścił uniwersytet. Biskup odpowiedział: On mi się podoba! Kiedy będzie okazja, przyślę po niego. Diuk zrozumiał tę mowę jako zapowiedź zbliżającego się nieszczęścia i pomyślał, że nadchodzi czas, by Foxe opuścił miasto, a może nawet kraj. Zapewnił mu więc wszystko, co było potrzebne do ucieczki, i przygotowania te odbyły się w sekrecie. Wysłał jednego ze swoich sług do Ipswitch, by wynajął barkę i przygotował wszystko, co wymagane, do jego wyjazdu. Umówił się także, że Foxe będzie mógł, aż do momentu, w którym nastanie odpowiedni wiatr, przebywać w domu jednego z jego sług, i wszystko, co potrzebne do wypłynięcia, będzie już przygotowane. Foxe opuścił w sekrecie swego szlachetnego patrona wraz ze swą żoną, która była wówczas ciężarna. Zaledwie rozwinięto żagle, nastał bardzo gwałtowny sztorm, który trwał cały dzień i całą noc. Następnego dnia wiatr zepchnął ich z powrotem do portu, z którego wypłynęli. W czasie, w którym statek znajdował się na morzu, pewien oficer, który został wysłany przez biskupa Winchester, włamał się do domu owego rolnika, z którym mieszkał wcześniej Foxe, z rozkazem pochwycenia go i sprowadzenia do miasta. Dowiedziawszy się o tym, Foxe wynajął konia, by wydawało się, że pragnie natychmiast opuścić miasto; ale zamiast tego, powrócił w sekrecie na nadbrzeże i uzgodnił z kapitanem statku, by wypłynęli, jak tylko wiatry zaczną im sprzyjać. Nie wątpił w to, że Bóg będzie błogosławić jego przedsięwzięciu. Marynarz dał się przekonać i w ciągu dwóch dni jego pasażerowie znaleźli się bezpiecznie w Nieuport. Po tym, jak spędzili na miejscu kilka dni, Foxe wyruszył do Bazylei, gdzie znajdowało się kilku ludzi, którzy uciekli z Anglii przed okrucieństwem prześladowań. Zostali oni jego przyjaciółmi. W tym również czasie rozpoczął pisanie Dzieł i pomników kościoła; książki, która została po raz pierwszy opublikowana po łacinie w Bazylei w roku 1554. Jej wydanie w Anglii ujrzało światło dzienne w roku 1563. W międzyczasie religia reformowana zaczęła zdobywać coraz więcej zwolenników na terenie całej Anglii; natomiast papiści coraz bardziej tracili na znaczeniu- a proces ten rozpoczął się wraz ze śmiercią królowej Marii. Kiedy umarła, wielu protestantów, przebywających dotąd na wygnaniu, powróciło do swego rodzinnego kraju. Wśród owych ludzi znajdował się również pan Foxe, który po powrocie do kraju, znalazł przyjaciela w swym starym opiekunie, diuku Norfolk. Zażyłość ową przerwała dopiero śmierć diuka, w następstwie której Foxe otrzymał pensję, którą jego dobroczyńca przyznał mu w testamencie, i która uznana została przez następcę szlachcica, hrabiego Suffolk. Nie był to kres sukcesów owego dobrego człowieka. Został on polecony królowej przez Cecyla, jej sekretarza stanu i jej wysokość zapewniła mu (a właściwie narzuciła mu ponieważ Foxe'a z trudem udało się przekonać do przyjęcia propozycji) prebendę Shipton w katedrze Salisbury.
Po tym, jak ponownie osiedlił się w Anglii, zajął się przeglądem i uzupełnianiem swego wspaniałego dzieła dotyczącego dziejów męczenników. W wielkich bólach i ciągłej pracy, był w stanie ukończyć swe dzieło w ciągu jedenastu lat. By uniknąć pomyłek, własnoręcznie przepisał każdą linijkę swego dzieła; to samo tyczy się każdego potrzebnego mu fragmentu dokumentu historycznego. Niestety, w związku z tym, że pracował w bardzo wytężony sposób, cały swój czas poświęcając studiowaniu i nie pozwalając sobie na odpoczynek ani będącą koniecznością natury rekreację, jego stan pogorszył się tak znacznie, że odwiedzający go czasem krewni i przyjaciele ledwie go poznawali.
I chociaż stawał się z każdym dniem bardziej zmęczony, pracował wytrwale i nie dało go się odwieść od pełnienia obowiązków, które sobie wyznaczył. Papiści, zdając sobie sprawę z tego, jak szkodliwe byłoby mówienie o pełnej okrucieństw i pomyłek historii ich organizacji, wkładali duży wysiłek w to, by nadszarpnąć reputację Foxe'a. Wysiłki przeciwników okazały się jednak czynnikiem mobilizującym dla autora i sprawiły, że pisał ją w sposób dokładny i szczegółowy, sprawdzając pieczołowicie wiarygodność faktów i źródeł, z których czerpał.
Kiedy Foxe zajmował się swą wymagającą uwagi, promującą prawdę pracą, nie zaniedbywał jednocześnie innych obowiązków, związanych ze swym powołaniem: był wspaniałomyślny, ludzki; wyczulony na naturalne i duchowe potrzeby swoich bliźnich. Choć nie chciał utrzymywać znajomości z bogatymi i wysoko postanowionymi ludźmi, to chcąc być bardziej przydatnym, nie odmawiał swej przyjaźni tym, którzy o nią zabiegali, i nigdy nie zapominał o tym, by użyć wpływu, jaki mógł mieć, na użytek biednych i potrzebujących. Ponieważ odznaczał się nieposzlakowaną prawością, często obdarzano go pieniędzmi, które on z kolei rozdzielał między potrzebujących. Czasem spożywał posiłki wraz z przyjaciółmi, ale robił to nie dla przyjemności, ale bardziej z uprzejmości i by przekonać ich, że jego nieobecność nie wynika ze obawy przed nadmiernymi pokusami apetytu. Krótko mówiąc: jego charakter jako człowieka i chrześcijanina był bez skazy. Chociaż ostatnie prześladowanie, które przedsięwzięła Krwawa Mary sprawiło, że jego pisarstwo stało się gorzkie, należy zauważyć, że sam Foxe był człowiekiem wyjątkowo zgodnym. I choć z całego serca odrzucał kościół rzymski, w tradycji którego został wychowany, bardzo leżała mu na sercu zgoda między braćmi-protestantami. Można go właściwie nazwać apostołem tolerancji. Kiedy w Anglii, w roku 1563, wybuchła plaga i wielu porzuciło swe obowiązki, Foxe pozostał na stanowisku, wspomagając ludzi pozbawionych przyjaciół i dając jałmużnę potrzebującym. Mówiono, że nie odmawiał nigdy udzielenia pomocy temu, kto prosił o nią w imieniu Chrystusa. Będąc człowiekiem tolerancyjnym i wielkodusznym, próbował użyć swojego wpływu, prowadząc rozmowy z królową Elżbietą i przekonać ją, by nie zabijano więcej ludzi, którzy mają odmienne od obowiązujących poglądy religijne. Królowa szanowała go i mówiła o nim: Nasz Ojciec Foxe. Pan Foxe mógł cieszyć się z owoców swojej pracy jeszcze przed swoją śmiercią. Jego książka miała cztery duże wydania i z rozkazu biskupa została ona umieszczona w każdym kościele katedralnym w Anglii. Często przykuwano ją do pulpitu- tak jak było w zwyczaju czynić również i z Biblią. W ten sposób ludzie mieli do niej dostęp. W końcu, gdy już od długiego czasu służył swą działalnością i świętym życiem Kościołowi i światu, w pokorze oddał swą duszę Chrystusowi. Był 18 kwiecień roku 1587 i siedemdziesiąty rok jego życia.
[1] Jan Wycliffe- (1320-1384) angielski filozof scholastyczny, profesor uniwersytetu w Oksfordzie, duchowny, tłumacz Biblii; jeden z prekursorów protestantyzmu.
[2] Edward II (ur. 25 kwietnia 1284; zm. 21 września 1327) - król Anglii od 1307 do abdykacji w 1327.
[3] Philippa of Hainault- (1310-1369) - królowa Anglii; żona króla Edwarda III
[4] Edward III (ur. 1312-1377) - król Anglii od 25 stycznia 1327 do chwili śmierci. Rządził pół wieku w niespokojnych czasach (wojna stuletnia i konflikt zbrojny ze Szkocją).
[5] Jan z Gandawy, książę Lancaster (ur. 1340, zm. 1399), syn króla Anglii Edwarda III i jego żony Filipy de Heinault
[6] Ryszard II (ur. 6 stycznia 1367, zm. 14 lutego 1400); młodszy syn Edwarda Czarnego Księcia, księcia Walii, syna króla Edwarda III i Joanny z Kentu (niezgodność z informacją, dostarczoną przez autora).
[7] Urban VI (ok. 1318 - 15 październik 1389), właśc. Bartolomeo Prignano- papież od 8 kwietnia 1378 do chwili śmierci w 1389. Ostatni papież, wybrany bez udziału Kolegium Kardynalskiego.
[8] Klemens VII (właśc. Giulio de' Medici; (ur. 1478 we Florencji; zm. 1534 w Rzymie) - papież w okresie od 19 listopada 1523 do 25 września 1534.
[9] Transsubstancjacja (łac. transsubstantiatio) lub przeistoczenie - doktryna w teologii katolickiej, która mówi o rzeczywistej przemianie substancji podczas obrzędu Eucharystii: chleba (hostia) ma zamieniać się w ciało, a wino w krew Jezusa Chrystusa.
Rozdział I
Losy i prześladowania Jana Wicliffe'a
Nie będzie nieodpowiednim poświęcenie kilku stron na szczegółowy opis losów kilkorga spośród owych ludzi, którzy pierwsi sprzeciwili się pełnym bigoterii atakom, skierowanym przeciwko reformacji i którzy usiłowali ukrócić szerzenie się papieskiej dezinformacji dotyczącej ewangelii- i przedstawiać ją w niezafałszowanej postaci. Najwięcej owych ludzi pochodziło z Wielkiej Brytanii; kraj ten również jako pierwszy stał się areną religijnych debat, czym wprawił w osłupienie Europę, udowadniając zarazem, że postęp zarówno w dziedzinie polityki, jak i religii, stanowi o rozwoju wyspy. Jednym z ludzi, o których tu mowa, był Jan Wicliffe[1]. Nazywano go Gwiazdą Poranną Reformacji. Urodził się około roku 1324, za czasów rządów króla Edwarda II[2]. Nie mamy pewnych informacji, jeśli chodzi o jego pochodzenie. Rodzice przeznaczyli go do służby Kościołowi i wysłali do Queen's College w Oxfordzie, niedługo po ufundowaniu owej uczelni przez Roberta de Eglesfielda, spowiednika królowej Filipy[3]3. Nie znajdując jednak miejsca odpowiednim, przeniósł się do Merton College. Uczelnia ta była wówczas jedną z najważniejszych instytucji naukowych w Europie. Zauważono go po raz pierwszy na skutek obrony uniwersytetu przed żebrzącymi mnichami, którzy, osiedliwszy się w Oksfordzie w 1230. roku, stanowili jego kłopotliwe sąsiedztwo. Mnisi nieustannie wzniecali spory; słali skargi do papieża; uczeni z kolei odwoływali się do przedstawicieli prawa cywilnego; raz zwyciężała jedna strona, raz druga. Mnisi uważali, że Chrystus był zwykłym żebrakiem; że żebrali jego uczniowie i że to Biblia usankcjonowała żebractwo. Doktrynę tę głosili wszędzie; także zza pulpitów. Wycliffe miał od długiego czasu w pogardzie owych leniwych zakonników; nadchodziła teraz okazja, by ich zdemaskować. Opublikował traktat wymierzony przeciwko żebractwu, będącemu udziałem ludzi zdolnych do pracy, w którym potępiał owych zakonników, oświadczając, że są nie tylko zakałą religii, ale w społeczeństwa w ogóle. Uniwersytet zaczął rozpoznawać w Wycliffe jednego ze swych najzdolniejszych pracowników i niebawem uczyniono go mistrzem Baliol College. Mniej więcej w tym czasie, arcybiskup Islip ufundował Canterbury Hall w Oksfordzie, gdzie ustanowił przełożonego i jedenastu uczniów. Przełożonym tym został Wycliffe, podniesiony do tej rangi przez arcybiskupa. Jednakże po jego śmierci Wycliffe zostaje usunięty ze stanowiska i zastąpiony przez Stefana Langhama, biskupa Ely. Jako że można było się dopatrzyć w tej sprawie jaskrawej niesprawiedliwości, Wycliffe odwołał się do papieża, który rozpatrzył sprawę odmownie z powodów, które opiszemy. Edward III[4], ówczesny król Anglii, wycofał trybut, który od czasów panowania króla Jana był płacony papieżowi. Edward zwołał parlament; papież się odgrażał. Parlament stwierdził, że król Jan przekroczył prawo i poradził królowi, by niezależnie od konsekwencji nie ustępował. Duchowieństwo popierało teraz papieża; uczony mnich opublikował wiarygodny i uduchowiony traktat, który znalazł wielu zwolenników. Wycliffe, zirytowany tym, że tak zła sprawa ma tak zręcznych orędowników, sprzeciwił się mnichowi, i zrobił to w tak niezrównany sposób, że nie można było już powiedzieć, że nie da się podważyć racji zakonnika. Wycliffe przegrał proces, który toczył się w Rzymie, i nikt nie wątpił, oprócz jego wrogów, o prawdziwych powodach takiego obrotu spraw. Wycliffe'a powołano niedługo potem profesorem teologii. W pełni przekonany do błędów kościoła katolickiego i nikczemności mnichów, zdecydował się ujawniać wszelkie nadużycia. W wykładach publicznych chłostał ich wady i sprzeciwiał się szaleństwom. Ujawniał różnego rodzaju zbrodnie, schowane dotąd w mrokach przesądu. Zaczął od podważania uprzedzeń mas i powoli sięgał po trudniejsze do realizacji cele. Mieszał w swych wywodach metafizykę znaną z nieznanymi dotąd poglądami na temat Boga. Uzurpacje władzy przez sąd rzymski był jednym z jego ulubionych tematów. Na ten temat rozwodził się, mnożąc argumenty. W odpowiedzi kler podniósł wrzask i biskup Canterbury usunął go ze stanowiska. W owym czasie władza administracyjna znajdowała się w rękach diuka Lancaster, znanego także jako Jan z Gandawy[5]. Książę ten miał bardzo liberalne poglądy, jeśli chodzi o religię, i był nieprzyjacielem kleru. Jako że wymuszenia ze strony papiestwa były bardzo uciążliwe, zdecydował się wysłać biskupa Bangor i Wycliffe'a w celu zaprotestowania przeciwko nim. Stało się jasne, że papież nie powinien dłużej posługiwać się żadnymi beneficjami, należącymi do angielskiego kościoła. W ambasadzie analityczny umysł Wycliffe'a zdołał przeniknąć wiele tajników polityki i struktury Kościoła Rzymskiego, i po powrocie teolog był bardziej niż kiedykolwiek zdeterminowany, by demaskować ambicję i chciwość kleru.
Odzyskawszy stanowisko, złorzeczył przeciw papieżowi w swoich wystąpieniach; mówił o jego nadużyciach i rzekomej nieomylności; jego pysze i zachłanności, i o tym, że jest on tyranem. To on pierwszy nazwał papieża antychrystem. Od tematu papieża przechodził do pompy i luksusu, jaki otacza kler; mówił o biskupach i porównywał ich z prostotą, jaka towarzyszyła temu stanowisku w czasach pierwszych chrześcijan. Przesądy i podstępy duchowieństwa stanowiły temat, o których rozprawiał z energią i logiczną precyzją. Pod patronatem diuka Lancaster, Wycliffe otrzymał wartościowe beneficjum; niemniej zaraz po objęciu parafii, jego przeciwnicy (do których zaliczali się biskupi), zaczęli go prześladować z nową siłą. Diuk Lanchaster wspierał go w owych prześladowaniach i to, że, wraz z lordem marszałkiem lordem Percy, trwał przy jego boku, sprawiło, że chybiły one celu. Po śmierci Edwarda III, na tron wstąpił jego jedenastoletni syn Ryszard II[6]. Tym samym nie powiodły się plany diuka Lanchaster, który spodziewał się objąć tron; i tak wrogowie Wycliffe'a, korzystając z sytuacji, zaczęli go ponownie oskarżać. Papież wysłał pięć bulli do króla i części biskupów, lecz zarówno przedstawiciele władz świeckich, jak i lud, przyjęli z pogardą butne wystąpienia papieża; także fakt, że wyższe duchowieństwo, spodziewając się rychłej inwazji wojsk francuskich, zaproponowało zebranie pokaźnej sumy pieniędzy i oddanie jej do użytku papieża.
Rys. Portret Jana Wycliffe'a autorstwa Bernarda Picarta (1714)
Decyzję o tym, co robić, miał podjąć Wycliffe. Biskupi jednak, wspomagani autorytetem papieskim, chcieli wytoczyć Wycliffe'owi proces. Kiedy znajdował się on już przed sądem w Lambeth, w mieście rozpoczęły się rozruchy i proces, z rozkazu sir Lewisa Clifforda, domownika królewskiego, zakończono bez wydania ostatecznego wyroku. Uznano jednak, że Wycliff ma przestać głosić doktryny, które są dla papieża obrzydliwością. Postanowienie to zostało wyśmiane przez reformatora, który, boso, odziany w długą szatę, zaczął głosić jeszcze bardziej ogniście niż wcześniej.
Rok 1378 był rokiem pojedynku dwóch papieży: Urbana VI[7] i Klemensa VII[8]. Klemens VII był prawomocnie wybranym papieżem; zastępcą Boga na ziemi. Wydarzenie to dało Wycliffe'owi możliwość do wykorzystania swoich talentów. Niebawem opublikował traktat przeciw papiestwu, czytany z zapałem przez wielu ludzi. Pod koniec roku Wycliff gwałtownie zachorował i obawiano się o jego życie. Przedstawiciele zakonu żebrzącego, w towarzystwie czterech najwybitniejszych obywateli Oxfordu, odwiedziło jego komnatę i prosiło, by wycofał się z tego, co mówił przeciwko ich organizacji, jego dusza jest bowiem w niebezpieczeństwie. Wycliffe, zdumiony tą uroczystą prośbą, podniósł się w pościeli i z surowym wyrazem twarzy, powiedział: Nie umrę, lecz będę żył, by mówić o złych uczynkach mnichów. Kiedy wyzdrowiał, zajął się najważniejszą ze swoich prac, którym był przekład Biblii na język angielski. Zanim opublikowano jego dzieło, wydał broszurę, w której mówił o potrzebie przyszłej publikacji. Żarliwość biskupów, wymierzona przeciwko wydaniu tłumaczenia, stała się doskonałą jego promocją i ci, którzy nie byli w stanie nabyć kopii, starali się o zdobycie transkryptu poszczególnych części ewangelii i Listów Apostolskich. Później, kiedy ruch lollardów nabrał na sile i zapłonęły stosy, powszechną praktyką było wiązanie na szyi potępionego heretyka znalezione przy nim transkrypty, które palono wraz z ich właścicielem. Niebawem Wycliffe poszedł o krok dalej, i zaatakował doktrynę o transsubstancjacji[9]. Autorem tej dziwnej nauki był Paschale Radbert, który głosił ją z zadziwiającą śmiałością. Wycliffe opublikował traktat, a także wygłosił wykład przeciwko niej w 1381. roku w Oksfordzie. Ówczesny zastępca rektora Oksfordu, doktor Barton, zwoławszy władze uniwersyteckie, potępił doktryny Wickliffe'a jako heretyckie, i zagroził ich autorowi ekskomuniką. Wickliffe nie był już w stanie podeprzeć się autorytetem diuka Lancaster; i na wezwane swojego byłego wroga, Williama Courteney- obecnie arcybiskupa Canterbury, odpowiedział, że, jako pracownik uniwersytetu, nie podlega sądownictwu kościelnemu. Jako że uniwersytet zobowiązany był do ochrony swoich pracowników, musiano uznać tę rację. Sąd, zebrawszy się o ustalonej godzinie, postanowił jedynie ustalić stanowisko wobec jego opinii. Niektóre uznano za błędne; inne za heretyckie. Publikacja wyników posiedzenia spotkała się z natychmiastową odpowiedzią Wicliffa, który stał się odtąd obiektem szczególnej niechęci arcybiskupa. Właśnie na jego prośbę król wydał nakaz aresztowania nauczyciela herezji, który został jednak unieważniony przez Izbę Gmin jako niezgodny z prawem. Prymas otrzymał od króla list, na mocy postanowień którego rektor uniwersytetu w Oksfordzie miał przeczytać wszystkie publikacje Wicliffa i sprawdzić, czy nie znajdują się w nich herezje. Rozkaz ten stał się powodem nastania wielkiego zamieszania na uniwersytecie. Wycliffe, przewidując kłopoty, zaszył się w odległych rubieżach królestwa. Ziarna ewangelii zostały jednak zasiane. Opinie Wicliffa stały się tak powszechne, że kiedy spotkałeś dwóch ludzi na ulicy, mogłeś być pewny, że jeden z nich jest lollardem.
W owym czasie trwały spory między dwoma papieżami. Urban opublikował bullę, w której wzywał wszystkich, których sprawa religii nie jest obojętna, do podjęcia wysiłków w celu bronienia interesów Stolicy Apostolskiej, i zorganizowania zbrojnego wystąpienia przeciwko papieżowi Klemensowi. Wieść o tej wojnie, wywołanej w imię religii, sprawiła, że Wicliffe, będący już u schyłku swego życia, raz jeszcze chwycił za pióro. Stworzył pismo, nacechowane wielką uszczypliwością. Bez ogródek spierał się weń z papieżem; pytając go o to Jak mógł posłużyć się symbolem Chrystusa ukrzyżowanego -który oznacza przecież pokój, miłosierdzie i miłość bliźniego- i zrobić z niego sztandar, pod którym zabija się i prześladuje chrześcijan w jeszcze gorszy sposób, niż ten, w jaki apostołowie byli prześladowani przez żydów. Kiedy- pytał- dumni duchowni rzymscy, pozwolą, by ludzie żyli w pokoju i miłości bliźniego? Teraz, zamiast tego walczą i zabijają się wzajemnie.
Ostra krytyka sprowadziła na niego gniew Urbana, który chciał sprowadzić na niego większe niż dotąd problemy, ale opatrzność czuwała i nie pozwoliła na schwytanie reformatora. Papież został sparaliżowany- i chociaż żył jeszcze przez jakiś czas, był w takim stanie, że jego wrogowie uważali go za osobę niewartą ich nienawiści. Wicliff powrócił -albo z wygnania, albo z miejsca, w którym go sekretnie przetrzymywano- by objąć parafię w Lutterworth, gdzie, około sylwestra roku 1384, oddał swą duszę Bogu. To, co podobało mu się w latach młodości, radowało go u schyłku życia. Wycliffe mógłby być wdzięczny swoim wrogom, gdyby wiedział, że to, co mogło go spotkać za życia, spotkało go dopiero po śmierci, i to nie od razu, dano bowiem dość długie wytchnienie jego zwłokom... Dopiero bowiem po czterdziestu jeden latach odkopano je odkopano i znalezione tam szczątki wrzucono do rzeki. Tym sposobem jego ciało obróciło się w trzy żywioły: ziemię, ogień i wodę. Myślano, że pozbywając się jego szczątków, można wymazać na zawsze zarówno jego imię, jak i doktryny. Podobnie postąpili faryzeusze i strażnicy Grobu Pańskiego, którzy, po zabiciu Chrystusa, chcieli, by ten nigdy nie zmartwychwstał. Ale zarówno oni, jak i ludzie ich pokroju, muszą wiedzieć, że nie da się powstrzymać ani Boga, ani prawdy; i że prawda zawsze powstanie, choćby z prochów. Tak też się stało w przypadku człowieka, o którym mowa, ponieważ, choć wykopano jego ciało, spalono kości i zatopiono popioły, to Słowo Boże i prawda, zawarta w jego doktrynie, jest niepodatna na zniszczenie.
[1] Zwolenników komunii pod dwiema postaciami nazywano utrakwistami, od łacińskiego określenia sub utraque specie- pod dwiema postaciami.
[2] Karol IV Luksemburski (ur. 1316-1378) - syn i następca Jana Luksemburskiego i Elżbiety, córki króla Wacława II. Sprawował władzę w Czechach jako ich król od 1346.
[3] Grzegorz XI (łac. Gregorius XI, właśc. Pierre Roger de Beaufort; (1329-1378) -urząd papieski sprawował od 30 grudnia 1370 do 27 marca 1378. Był ostatnim papieżem w okresie tzw. niewoli awiniońskiej.
[4] Jan Hus (1370-1415) -czeski duchowny, filozof, rektor Uniwersytetu Praskiego. Uznawany za bohatera narodowego przez Czechów, poniósł męczeńską śmierć, spalony na stosie za propagowanie idei protestantyzmu. Miał napisać traktat De ortografia Bohemica, w którym znalazły się zasady gramatyki jego ojczystego języka.
[5] Hieronim z Pragi (1378-1416) - teolog czeski, zwolennik nauk Husa i Wycliffe'a; profesor na uniwersytecie praskim. Wykładał również w Peszcie i Wiedniu, gdzie cieszył się opinią heretyka. Spalony na stosie za swoje poglądy.
[6] Husinec- miejscowość położona w kraju południowoczeskim, w powicie o nazwie Prachtice.
[7] John Wycliffe (1329-1384) - angielski teolog i duchowny katolicki, profesor teologiina Uniwersytecie w Oksfordzie. Jeden z prekursorów reformacji. Związany z ruchem lollardów (wędrowni kaznodzieje krytykujący kler i nawiązujący do zniesienia części nierówności społecznych).
[8] Grzegorz XI (łac. Gregorius XI, właśc. Pierre Roger de Beaufort; ur. w 1329; zm. w 1378) -papież od 30 grudnia 1370 do 27 marca 1378). Ostatni papież w okresie tzw. niewoli awiniońskiej.
[9] Sobór w Konstancji - (16 listopad 1414- 22 kwietnia 1418) sobór powszechny Kościoła katolickiego. Zwołał go antypapież pizański Jan XXIII na wezwanie Zygmunta Luksemburskiego (ówczesnego elektora brandenburskiego, króla węgierskiego i niemieckiego). Głównym postulowanym celem soboru było zakończenie wielkiej schizmy zachodniej.
[10] Aleksander V (właśc. Pietro Philarges di Candia; ur. ok. 1339; zm. 3 maja 1410) -franciszkanin, antypapież obediencji pizańskej (26 czerwiec 1409- 3 maj 1410)
[11] W czasie prześladowań często przebierano tzw. heretyków w stroje, których celem było ich ośmieszenie.
[12] Marcin Luter (niem. Martin Luther, ur. 10 listopada 1483 r.; zm. 18 lutego 1546) - inicjator reformacji; duchowny katolicki, doktor teologii, mnich- augustianin. Autor 95 tez przeciwko odpustom, których przybicie na drzwiach katedry w Wittenberdze 30 października 1517 wyznaczyło początek reformacji.
[13] Hieronim z Pragi (ur. ok.1378 w Pradze, zm. 1416 w Konstancji) - teolog czeski, zwolennik Jana
[14] Palatynat (niem. Pfalz), także: Palatynat Reński (Rheinpfalz) - kraina historyczna, położona z zachodnich Niemczech, na zachód od Renu. Nazwa pochodzi od nazwy urzędnika (palatyn; comes palatinus- hrabia pałacowy, hrabia palatyn), sprawującego władzę nad swymi włościami (palatynat).
[15] Jan z Trocznova (ur. ok. 1360 w Trocnovie, zm. 11 października 1424 w Přibyslaviu) - przywódca taborytów w okresie wojen husyckich. W latach 1399-1419 był żołnierzem najemnym. Oko miał stracić, uczestnicząc u boku króla polskiego w bitwie pod Grunwaldem.
[16] Zygmunt Luksemburski( Luksemburczyk), (ur. 14 lub 15 lutego 1368 w Norymberdze, zm. 9 grudnia 1437 w Znojmie) - elektor elektor (margrabia) brandenburski od 1378, król węgierski od 1387, niemiecki od 1410; książę Luksemburga od 1419, król włoski od 1431; Święty Cesarz Rzymski od 1433, król czeski od 1419. Ostatni cesarz z dynastii luksemburskiej.
[17] Mulda (Mulde) - lewostronny dopływ Łaby
[18] Kremnica (niem. Kremnitz) - miasto w środkowej Śłowacji, w Górach Kremnickich
[19] calix- łac. kielich
[20] łac. sub utraque specie- pod dwiema postaciami; stąd druga nazwa stronnictwa kalikstynów: ultrakwiści
[21] taboryci- radykalny odłam husytów, powstały na początku lat 20. XV w. Postulował gruntowne reformy w organizacji kościelnej, a także reformy społeczne
[22] Prokop Wielki (ur. ok. 1380- zm. 1434) - kaznodzieja husycki, wojskowy. Po śmierci Jana Żiżki dowodził wojskami husytów.
[23] Nie mścijcie się sami, ale pozostawcie to gniewowi Bożemu, albowiem napisano: Pomsta do mnie należy, Ja odpłacę, mówi Pan. Rz. 12:19
[24] Fryderyk V Wittelsbach, zw. Królem Zimowym (ur. 26 sierpnia 1596, zm. 29 listopada 1632) -elektor Palatynatu Reńskiego (1608-1623); przywódca Unii Ewagelickiej, zrzeszającej protestantów Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego; król Czech (1619-1620) jako Fryderyk I.
[25] Teraz, o Władco, pozwól odejść słudze Twemu w pokoju, według Twojego słowa. Bo moje oczy ujrzały Twoje zbawienie, któreś przygotował wobec wszystkich narodów: światło na oświecenie pogan i chwałę ludu Twego, Izraela. Łk 2:29-32
[1] Aureliusz Augustyn z Hippony, łac. Aurelius Augustinus (ur. 13 listopada 354, zm. 28 sierpnia 430) - filozof, teolog, święty Kościoła katolickiego i Cerwki Prawosławnej, ojciec i doktor Kościoła, zwany doktorem łaski (doktor gratiae).
[2] Fryderyk III Wettyn (ur. 17 stycznia 1463, zm. 5 maja 1525) - książę saski i elektor Rzeszy Niemieckiej w latach 1486-1525. Protektor Lutra i założyciel uniwersytetu w Wittenberdze, w którym wykładowcami byli Marcin Luter i Filip Melanchton. Wstawił się za Lutrem u cesarza Karola V na czas Sejmu Rzeszy w Wormacji (1521) i ukrywał go w latach 1521-1522 na zamku w Wartburg. Mecenas artystów i poetów.
[3] Leon X (łac. Leo X, właśc. Giovanni di Lorenzo de" Medici; ur. 11 grudnia 1475, zm. 11 grudnia 1521) - papież od 11 marca 1513 do 1 grudnia 1521.
[4] 95 tez (niem. 95 Thesen) - dokument ogłoszony przez Marcina Lutra 31 października 1517 w Wittenberdze. Tezy zostały przybite do drzwi katedry zamkowej.
[5] Johann Tetzel (ur. 1465, zm. 1519) - niemiecki duchowny, dominikanin, przeor klasztoru w Głogowie, inkwizytor Polski. Sprzedawca odpustów. Znany z powiedzenia: Gdy tylko złoto w misce zadzwoni, do nieba jaaś duszyczka pogoni (niem. Sobald der Gülden im Becken klingt im huy die Seel im Himmel springt).
[6] Martin Bucer, lub Marcin Bucer (ur. 11 listopada 1419, zm. 28 lutego 1551) - niemiecki reformator protestancki. Współpracował z Oswaldem Myconiusem. Napisał podręcznik, dotyczący postulowanych zasad odnowy życia kościelnego i świeckiego według zasad, znajdujących się w Piśmie Świętym.
[7] Beatus Rhenanus (22 sierpień 1485- 20 czerwiec 1547) - znany także jako Beatus Bild-niemiecki humanista, reformator religijny, uczony i bibliofil.
[8] Tomasz z Akwinu, Akwinata, łac. Thomas de Aquino (ur. ok. 1225, zm. 7 marca 1274) -filozof scholastyczny, teolog, doktor kościoła, dominikanin. Jeden z najbardziej wpływowych myślicieli w dziejach Kościoła. Autor słynnej Summy teologicznej. Nazywany Doktorem anielskim.
[9] Święty Bonawentura włos. Giovanni Fidanza (ur. ok.1217, zm. 15 lipca 1274) - duchowny, teolog, filozof scholastyczny; doktor Kościoła nazywany Doktorem Serafickim (łac. Doctor Seraphicus).
[10] Maksymilian I, niem. Maximilian I (ur. 22 marca 1459, zm. 12 stycznia 1519) - od 1486 król Niemiec, od 1508 cesarz rzymski. Ojciec Filipa I Pięknego, króla Kastylii. Jeden z głównych twórców potęgi rodu Habsburgów.
[11] Tomasz Kajetan (właśc. Tommaso de Vio) (ur. 20 lutego 1469, zm. 9 sierpnia 1534) -dominikanin (generał zakonu w latach 1508-1518), teolog, filozof-tomista. W 1518 przesłuchiwał Marcina Lutra jako legat papiesk
[12] Jan Mayer von Eck (ur. 13 listopada 1486, zm. 1543) - teolog, zdeklarowany katolik, wróg Marcina Lutra i faworyt ówczesnego papieża. W 1519 odbył w Lipsku dysputę z Marcinem Lutrem, starając się ośmieszyć przeciwnika, po czym sam ogłosił się jej zwycięzcą i odebrał nagrody z rąk władz tamtejszego uniwersytetu.
[13] Karol V (ur 24 lutego 1500, zm. 21 września 1558) - król Hiszpanii (1516-1556) jako Karol I i wybrany cesarz rzymski (151901556) z dynastii Habsburgów.
[14] Filip Melanchton (właśc. Philipp Schwartzerd ur. 16 lutego 1497, zm. 19 kwietnia 1560) - reformator religijny. Współpracował z Marcinem Lutrem. Profesor uniwersytetu w Wittenberdze; reformator szkolnictwa. Autor Wyznania augsburskiego, zawierającej podstawowe zasady luteranizmu.
[15] sejm w Spirze (niem. Reichstage zu Speyer) - zgromadzenie stanów Świętego Cesarstwa Rzymskiego
[16] Wyznanie augsburskie (Konfesja augsburska, łac. Confessio Augustana) - księga, stanowiąca podstawę wyznaniową luteranizmu, autorstwa Filipa Melanchtona i która została ogłoszona na sejmie rzeszy w Ausburgu w roku 1530. Od tytułu owej pracy wzięły swoją nazwę Kościoły ewangelicko-augsburskie.
[17] Sobór trydencki- sobór powszechny Kościoła katolickiego, obradujący w latach 1545-1563.
[1] William Tyndale (ur. 1494, zm. 1536) uczony angielski; jedna z najważniejszych postaci, związanych z rozwojem reformacji. W 1536 r. otrzymał wyrok śmierci, który wykonano mimo tego, że wstawił się w jego sprawie sam Oliver Cromwell. Tyndale przełożył Pismo Święte na język angielski.
[2] Sztuki wyzwolone(siedem sztuk wyzwolonych) (łac..septem artes liberales) - siedem dyscyplin wiedzy, stanowiące podstawę wykształcenia w okresie późnej starożytności i średniowiecza. Sztuki wyzwolone dzielono na trivium (gramatyka, dialektyka, retoryka) i quadrivium (muzyka, arytmetyka, geometria, astronomia).
[3] Magdalen Hall w Oksfordzie została ufundowana przez Williama Waynflete dziesięć lat przed fundacją koledżu Magdalen (1458).
[4] Erazm z Rotterdamu (łac. Desiderius Erasmus Roterodamus, właśc. Geert Geerts) - ur. w 1466 lub 1467; zm. 1467. Niderlandzki filozof, pedagog, filolog; jeden z głównych humanistów dobry renesansu, nazywany księciem humanistów; propagował kulturę antyczną; był również katolickim duchownym, oskarżanym przez Kościół o herezję.
[5] Izokrates (gr. Isokrates; 436-338 p.n.e.) 436-338 p.n.e.) - mówca grecki, nauczyciel wymowy, twórca teorii klasycznej prozy greckiej.
[6] Thomas More, Tomasz More, Morus (ur. 7 lutego 1478; zm. 6 lipca 1535) - angielski polityk, pisarz i filozof; członek Izby Lordów; kanclerz królewski. Należał do kościoła katolickiego, któremu służył jako tercjarz franciszkański. Autor słynnego dzieła pod nazwą Utopia, która została wydana w 1516.
[1] Pikardia (fr. Picardie) - kraina historyczna we Francji, położona w północnej części kraju nad kanałem La Manche
[2] Montaigne- miejscowość i gmina we Francji, w regionie Nowa Akwitania, w departamencie Dordogne
[3] Point l'Eveque- miejscowość i gmina francuska, położona w regionie Normandia, w departamencie Calvados.
[4] Bourges- miejscowość i gmina we Francji, w Regionie Centralnym, w departamencie Cher.
[5] Melchior Wolmar- profesor literatury w Orleanie i na uniwersytecie w Bourges.
[6] Nicolas Cop (urodzony około 1501.; zmarł w 1540) - rektor Uniwersytetu Paryskiego w roku 1533, szwajcarski reformator protestancki i przyjaciel Jana Kalwina.
[7] Sorbona powstała w 1253 r. jako jedno z kolegiów Uniwersytetu Paryskiego. Później nazwę zaczęto stosować na określenie całego Uniwersytetu.
[8] Saintonge- była prowincja francuska, zlokalizowana na zachodnim wybrzeżu Atlantyku. Jego stolicą było Saintes.
[9] Królestwo Nawarry- historyczne królestwo na północy Półwyspu Iberyjskiego, na terytorium którego mieszkało plemię baskijskie Basconum. Nazywane wcześniej Królestwem Pampeluny, obejmowało ogół terytoriów zamieszkałych przez Basków.
[10] Institutio religionis christianae franc. L'Institution de la religion chrétienne, traktat teologiczny, napisany przez Jana Kalwina w 1536. Pierwsze w historii dzieło, przedstawiające w sposób kompletny i usystematyzowany teologię protestancką; stworzyło doktrynalne podstawy kalwinizmu. Pierwsza książka w języku francuskim, którą uznaje się za dorównującą poziomem artystycznym i literackim dziełom klasyków starożytej Grecji i Rzymu. Klasyczna pozycja, pisząc którą reformator stworzył wzorzec dla rozwoju współczesnego literackiego języka francuskiego.
[11] Franciszek I (ur. 12. września 1494. w Cognac w Charente; zm. 31. marca 1547. w Rambouillet); król Francji od 1515. Syn Karola d'Angoul?mei Ludwiki Sabaudzkiej (1476-1531).
[12] Księstwo Ferrary- państwo w północnych Włoszech, ze stolicą w Ferrrarze. Powstało w 1471. po uzyskaniu przez ród d'Este uzyskał tytułu książąt Ferrary. W 1598. zostało włączone do Państwa Kościelnego.
[13] Strasburg- Miasto w północno-wschodniej Francji, położone przy granicy niemieckiej na Renie. Stolica i główny ośrodek gospodarczy Alzacji
[14] Sabaudia (fr. Savoie) - kraina historyczna w południowo-wschodniej Francji, położona we francuskich Alpach przy granicy ze Szwajcarią i Włochami. Część regionu administracyjnego Rodan-Alpy.
[15] Pierre Bayle (ur. 18 listopada 1647 w Carlat, zm. 28 grudnia 1706 w Rotterdamie) - francuski filozof, historyk i publicysta.
[16] Konsystorz- najwyższa władza administracyjno-sądowa w kościołach protestanckich
[17] Berno- czwarte co do wielkości i ludności miasto Szwajcarii, siedziba rządu (niem. Bundesstadt) i stolica kantonu Berno.
[18] Syndyk- burmistrz
[19] Wilhelm Farel (fr. Guillaume Farel, ur. W 1489 w Gap, zm. 13 września 1565 w Metzu-francuski reformator religijny).
[20] Filip Melanchton (właśc. Philipp Schwartzerd ur. 16. lutego 1947. w Bretten, zm. 19. kwienia 1560. w Wittenberdze) - reformator religijny, najbliższy współpracownik Marcina Lutra; profesor uniwersytetu w Wittenberdze. Autor Wyznania augsburskiego; księgi zawierającej podstawy wyznaniowe luteranizmu.
[21] Johann Heinrich Bullinger (ur. 18 lipca 1504 w Bremgarten w szwajcarskiej Argowii; zm. 17 września 1575 w Zurychu) - szwajcarski reformator religijny i teolog protestancki.
[22] Miguel Servet (także: Michał Serwet; ur. 29 września 1511 w Villanueva de Sijena, zm. 27. października 1553. w Genewie) - hiszpański humanista, teolog, astronom, prawnik I lekarz. Prekursor unitarianizmu. Farel oznajmił: Servet zasługiwał na karę śmierci.
[23] Martin Bucer (ur. 11. listopada 1491. w Schlettstadt; zm. 28. lutego 1551. w Cambridge) -niemiecki reformator protestancki.
[24] Transylwania- kraina historyczna w Centralnej Rumunii, położona na Wyżynie Siedmiogrodzkiej
[25] Unitarianizm- Odłam chrześcijaństwa, odrzucający wiarę w Trójcę i boskość Chrystusa
[26] Prebenda- Uposażenie duchownych niepołączone ze sprawowaniem obowiązków duszpasterskich. Osobę czerpiącą dochody z prebendy nazywano prebendarzem lub prebendariuszem.
[1] quake- ang. trząść się, dygotać
[2] Kwakrzy zwani byli inaczej Towarzystwem Przyjaciół, Religijnym Towarzystwem Przyjaciół lub też Towarzystwem Przyjaciół.
[3] George Foxe (1624-1691) - założyciel Towarzystwo Przyjaciół; wędrowny kaznodzieja, prześladowany przez władze. Wielokrotnie zamykany w więzieniu za poglądy.
[4] Zaprawdę, zaprawdę, powiadam ci, jeśli się ktoś nie narodzi z wody i z Ducha, nie może wejść do królestwa Bożego. Jn 3:5 Słynne słowa Jezusa Chrystusa, które ten wypowiedział do faryzeusza Nikodema.
[5] Nie powstał z tych, którzy z niewiast się rodzą, większy od Jana Chrzciciela, ale najmniejszy w Królestwie Niebios większy jest niż on. Mt 11:11
[6] I każdy, kto opuści domy lub braci, lub siostry, lub ojca, lub matkę, lub żonę, lub dzieci, lub rolę ze względu na moje imię, posiądzie sto razy tyle i odziedziczy życie wieczne. Mt 19:29 Słowa Jezusa
[7] Ale wy nie nazywajcie się mistrzami; albowiem jeden jest mistrz wasz, Chrystus; ale wy jesteście wszyscy braćmi. Mt 23:8
[8] Mat. 5:3
[9] Ja zaś nie polegam na świadectwie ludzkim, ale to mówię, abyście byli zbawieni. Jn 5:34 Słowa Jezusa
[10] Oliver Cromwell (ur. 25 kwietnia 1599, zm. 3 września 1658) - angielski polityk; centralna postać angielskiej wojny domowej, rozgrywającej się w latach 1642-1651 i stanowiącej szereg zmagań między zwolennikami silnej władzy królewskiej a zwolennikami poszerzenia władzy parlamentu. Cromwell, zachowując uprawnienia podobne do królewskich i nie uznając jednocześnie tytułu króla, objął władzę nad Anglią i Szkocją jako tzw. lord protektor i sprawował ją w latach 1653-1658.
[11] Nawa londyńskiej tawerny, w której spotykali się kwakrzy i która stanowiła również ważne i znane miejsce odpoczynku kierowców dorożek, podróżujących głównie na północ Anglii i do Szkocji.
[12] Thomas Venner (zm. w styczniu 1661) - z zawodu bednarz; ostatni lider ruchu religijnego znanego pod nazwą Fifth Monarchy Men. W roku 1657 Usiłował bezskutecznie obalić Olivera Cromwella. Dążył także do obalenia odrestaurowanego rządu króla Karola II- była to słynna insurekacja Vennera. Trwała ona 4 dni (1-4 stycznia 1661) i zakończyła się egzekucją buntowników.
[13] The Fifth Monarchists, Fifth Monarchy Men- ruch religijny powiązany z purytanizmem; aktywny od 1649 do 1660. Swą nazwę wziął od pięciu monarchii, o których wspomina proroctwo Daniela (królestwo babilońskie, perskie, macedońskie i rzymskie).
[14] Karol II (ur. 29 maja 1630, zm. 6 lutego 1685) - król Anglii i Szkocji w latach 1649-1685 (de iure) lub 1660-1685 ( de facto). Syn króla Anglii i Szkocji, Karola I Stuarta i Henrietty Marii, córki Henryka IV Burbona, króla Francji.
[15] The Rye House Plot- spisek w Rye House, zawiązany w 1683, mający na celu zamordowanie króla Anglii Karola II wraz z bratem Jakubem, diukiem Yorku, będącym następcą tronu. Nie doszedł do skutku z powodu wybuchu pożaru w mieście Newmarket i odwołania wyścigów konnych, na które mieli udać się bracia.
[16] Niechże skończy się zło bezbożnych! Utwierdź sprawiedliwego, który badasz serca i nerki, Boże sprawiedliwy! Ps 7:10
[17] Więzienie Newgate było położone w Londynie na rogu ulic Newgate Street i Old Bailey, na terenie dawnego muru miejskiego, który został wybudowany w czasach panowania rzymskiego.
[18] Jakub II Stuart (ur. 14 października 1633, zm. 16 września 1701) - król Anglii (jako Jakub II) i Szkocji (jako Jakub VII). Panował w latach 1685-1688. Młodzy syn króla Karola I i Henrietty Marii Burbon, córki króla Francji Henryka IV, ostatni katolicki król Anglii i ostatni angielski władca absolutny.
[19] William Penn (ur. 14 października 1644, zm. 30 lipca 1718) - angielski szlachcic, syn Williama Penna, kwakier; fundator angielskiej kolonii w Ameryce Północnej o nazwie Pennsylvania (Pensylawnia). Nazwa kolonii znaczy dosłownie "lasy Penna". William Penn był zwolennikiem demokracji, działaczem i pisarzem chrześcijańskim. Wielokrotnie umieszczano go w angielskim więzieniu Tower za poglądy.
[20] Willem Sewel (ur. 19 kwietnia 1653, zm. w marcu 1720) - holenderski historyk, pisarz i dziennikarz. Autor dzieła The History of the Rise, Increase and Progress of the Christian People called Quakers, nad którym pracował 25 lat.
[21] John Gough- autor wydanego w 1789 dzieła A History of the People called Quakers
[22] Mat. 5:44
[23] 110 Mat 5:34
[24] Joseph Besse (ur. ok. 1683, zm. 1757) - angielski polemista. Jego głównym dziełem było Suffering of the Quakers, czyli opis historii prześladowań kwakrów.
[25] konstabl- tytuł pochodzący od łacińskiego zwrotu comes stabuli, co znaczy urzędnika (comes) sprawującego pieczę nad stajnią (stabuli) monarchy. Używany był pierwotnie w Cesarstwie Rzymskim i na terenie Bizancjum. Mieszkańcy Wielkiej Brytanii używają go na określenie funkcjonariusza najniższego stopnia policji.
[26] John Endicott - zarządca kolonii Massachusetts (1641-44, 1644-49, 1651-54, 1655-65) wysłany do Nowego Świata przez Kompanię Massachusetts 6 września 1628. Żarliwy purytanin, cechujący się nietolerancją wobec innych wyznań religijnych.
[27] The Pilgrims; Pilgrim Fathers- Pielgrzymi lub Ojcowie-pielgrzymi: założyciele pierwszej angielskiej kolonii w Plymouth w stanie Massachussets (1620).
[28] Francis Bacon, 1. wicehrabia St Alban (ur. 22 stycznia 1561; zm. 9 kwietnia 1626) - angielski filozof i mąż stanu, Francis Bacon- angielski mąż stanu, filozof, prawnik i jeden z najwybitniejszych filozofów epoki odrodzenia i baroku. Uważany za ojca empiryzmu i jednego z prekursorów nowożytnej nauki.
[29] Monteskiusz (fr. Montesquieu), właśc. Charles Louis de Secondat, baron de La Br?de et de Montesquieu (ur. 18 stycznia 1689, zm. 10 lutego 1755) - francuski filozof, prawnik, mason i wpływowy pisarz epoki oświecenia.
