? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Reklamodawcy nie mieli wpływu na zawartość merytoryczną książki.

Praca recenzowana

Wydawca: Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor merytoryczny: Ewa Jaworska

Producent: Anna Bączkowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

Projekt okładki i stron tytułowych: Kalina Możdżyńska

Zdjęcia: jeżeli nie oznaczono inaczej materiał własny autorów

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie II)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-24967-0

DOI: https://doi.org/10.53271/2026.041

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: [email protected]

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: [email protected]

Autorzy

Andrzej Kopta - doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu, absolwent kierunku ratownictwo medyczne Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum. Wykładowca Zakładu Ratownictwa Medycznego wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum. Inicjator powstania i organizator pierwszych edycji największych konferencji środowiska ratownictwa medycznego: Ogólnopolskiego Kongresu Ratowników Medycznych oraz Konferencji Ratownictwa Medycznego. Członek i jeden z założycieli European Pre-hospital Research Network. Instruktor ITLS Advanced Provider Course.

Zakład Ratownictwa Medycznego

Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie

Sylweriusz Kosiński - doktor habilitowany nauk medycznych, specjalista anestezjologii i intensywnej terapii. Absolwent Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Obecnie pracownik naukowy Pracowni Medycyny Górskiej UJ CM. Zakopiańczyk, ratownik górski, naczelny lekarz TOPR. Współtwórca Centrum Leczenia Hipotermii Głębokiej i Krajowego Systemu Rozpoznania i Leczenia Hipotermii.

Katedra Ortopedii

Pracownia Medycyny Górskiej

Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum

Jacek Baj - doktor habilitowany nauk medycznych i nauk o zdrowiu, profesor uczelni, kierownik Zakładu Anatomii Prawidłowej, Klinicznej i Obrazowej Katedry Nauk Podstawowych.

Zakład Anatomii Prawidłowej, Klinicznej i Obrazowej

Wydział Nauk Medycznych

Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Małgorzata Bujnowska - absolwentka Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu oraz Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. W 2014 roku uzyskała stopień doktora nauk medycznych, a w 2023 roku tytuł magistra prawa. Autorka książek oraz ponad 50 publikacji naukowych z zakresu medycyny i ratownictwa medycznego, a także współautorka artykułów i podręczników dla studentów kierunków medycznych. Od 2008 roku związana z uczelniami wyższymi kształcącymi na kierunkach medycznych. Obecnie adiunkt na Wydziale Lekarskim Akademii Mazowieckiej oraz adiunkt oraz Prodziekan na Wydziale Nauk o Zdrowiu Akademii Nauk Stosowanych Angelusa Silesiusa. Zainteresowania naukowe: ratownictwo medyczne, prawo medyczne.

Bartłomiej Czyż - absolwent kierunku pielęgniarstwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum. Pracownik dydaktyczny Zakładu Ratownictwa Medycznego Wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum. Członek PTRP, EUSEN, instruktor kursów resuscytacji.

Zakład Ratownictwa Medycznego

Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie

Marcin Dzięgielewski - ratownik wodny od 2011 roku, w latach 2019-2021 kierownik grupy interwencyjnej Sopockiego WOPR, wcześniej wieloletni członek tejże grupy interwencyjnej oraz dyspozytor numeru ratunkowego nad wodą 601 100 100, od 2022 ratownik ochotnik w Brzegowej Stacji Ratownictwa Morskiej Służby Poszukiwania i Ratownictwa w Świbnie.

Sopockie Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe

Wojciech Dzikowski - magister, ratownik medyczny, asystent w Pracowni Symulacji Specjalistycznej i Taktycznej.

Centrum Symulacji Medycznej

Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Bartłomiej Florczak - magister inżynier, pilot. Jest absolwentem Politechniki Rzeszowskiej im. Ignacego Łukasiewicza na kierunku lotnictwo, specjalizacja - pilotaż. Ukończył także studia podyplomowe na Wydziale Informatyki Politechniki Wrocławskiej na kierunku projektowanie aplikacji komputerowych. W latach 1995-1996 zajmował się obsługą samolotów w Porcie Lotniczym we Wrocławiu. W latach 1996-2000 pracował w Zespole Lotnictwa Sanitarnego we Wrocławiu jako pilot samolotowy i śmigłowcowy, a przez kolejne osiem lat w KGHM Polska Miedź SA. W Lotniczym Pogotowiu Ratunkowym pracuje od 2008 r. na następujących stanowiskach: pilot/dowódca śmigłowca HEMS, instruktor/egzaminator lotniczy, szef instruktorów szkolenia praktycznego, kierownik Działu Operacji Lotniczych oraz dyrektor ds. operacyjno-szkoleniowych. Opracował i wdrożył procedury standaryzujące czynności załóg HEMS, w szczególności w wykonywaniu operacji NVIS i lotów HEMS z wykorzystaniem technik linowych. Jako kierownik Działu Operacji Lotniczych uczestniczył czynnie w operacyjnym wdrożeniu do służby śmigłowców EC 135 i samolotów Learjet75.

Oskar Fogiel - lekarz, wykładowca akademicki Katedry i Zakładu Medycyny Ratunkowej Wydziału Nauk Medycznych w Katowicach Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach. Instruktor międzynarodowych kursów w medycynie ratunkowej: ACLS i PALS prowadzonych według standardów American Heart Association oraz PHTLS i AMLS realizowanych zgodnie z wytycznymi National Association of Emergency Medical Technicians. Doświadczenie kliniczne zdobywał m.in. podczas stażu w centrum urazowym w Brazylii. Pasjonat ultrasonografii w medycynie ratunkowej, aktywnie uczestniczący w konferencjach naukowych.

Katedra i Zakład Medycyny Ratunkowej

Wydział Nauk Medycznych w Katowicach

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Alicja Forma - doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu, absolwentka kierunku lekarskiego Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, Executive Master of Business Administration w Ochronie Zdrowia. Wyróżniona na prestiżowej liście "25 under 25" magazynu Forbes w kategorii "Nauka".

Katedra i Zakład Medycyny Sądowej

Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Maciej Grzela - lekarz w trakcie specjalizacji z anestezjologii i intensywnej terapii w Szpitalu Klinicznym im. dr. Emila Warmińskiego Politechniki Bydgoskiej, absolwent kierunku lekarskiego Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Współzałożyciel Studenckiego Koła Naukowego Medycyny Górskiej i Ekstremalnej.

Jerzy Kiszka - doktor nauk o zdrowiu. Adiunkt w Katedrze Ratownictwa Medycznego Uniwersytetu Rzeszowskiego. Doświadczenie zawodowe w pracy ratownika wodnego zdobywał pracując na pływalni otwartej, kąpieliskach śródlądowych i morskich. Instruktor WOPR, instruktor pływania i ratownictwa wodnego. Przez wiele lat pełnił funkcje kierownika oraz instruktora szkoleń ratowników wodnych w Rzeszowskim WOPR. Od ponad 20 lat pracuje jako ratownik medyczny. Obecnie w zespołach ratownictwa medycznego Wojewódzkiej Stacji Pogotowia Ratunkowego w Rzeszowie. Współorganizator kampanii społecznej "Ludzie toną w ciszy". Członek Zarządu Stowarzyszenia Polskie Towarzystwo Badania i Prewencji Tonięć.

Katedra Ratownictwa Medycznego

Wydział Nauk o Zdrowiu i Psychologii

Uniwersytet Rzeszowski

Uniwersyteckie Centrum Badawczo-Rozwojowe w Naukach o Zdrowiu

Łukasz Kręglicki - absolwent kierunku zdrowie publiczne, specjalność ratownictwo medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim Collegium Medicum, kierunku zarządzanie kryzysowe na Uniwersytecie Pedagogicznym im. KEN w Krakowie, studiów podyplomowych - Medycyna Ekstremalna i Medycyna Podróży w Medycznym Centrum Kształcenia Podyplomowego Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum. Wieloletni instruktor medyczny w Lotniczym Pogotowiu Ratunkowym oraz instruktor kursów ERC. Kierownik zespołu, który trzykrotnie zdobył złoty medal na Ogólnopolskich Zawodach w Ratownictwie Medycznym. Od ponad 20 lat zawodowo związany z systemem Państwowe Ratownictwo Medyczne. Swoje doświadczenie zdobywał, pracując w Polsce i za granicą. Obecnie asystent w Zakładzie Ratownictwa Medycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum oraz Członek załogi HEMS w Lotniczym Pogotowiu Ratunkowym.

Michał Kurdziel - doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu, absolwent kierunku ratownictwo medyczne Akademii Medycznej w Szczecinie (obecnie Pomorski Uniwersytet Medyczny). Wykładowca akademicki, instruktor taktyki i technik interwencji policyjnych, instruktor strzelań policyjnych, instruktor w zakresie posługiwania się przedmiotami przeznaczonymi do obezwładniania osób za pomocą energii elektrycznej; weteran misji w Afganistanie i Kosowie; prelegent ogólnopolskich konferencji i seminariów naukowych związanych z ratownictwem medycznym.

Kliniczny Oddział Ratunkowy

Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

Karol Łyziński - doktor nauk o zdrowiu, ratownik medyczny, położny oraz magister zarządzania, starszy wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego - Collegium Medicum, związany z Zakładem Medycyny Katastrof i Pomocy Doraźnej Katedry Anestezjologii i Intensywnej Terapii. Na co dzień łączy działalność naukową i dydaktyczną z praktyką przedszpitalną w pogotowiu ratunkowym. Specjalizuje się w medycynie katastrof, ratownictwie medycznym oraz przygotowaniu systemu ochrony zdrowia do reagowania na sytuacje kryzysowe, ze szczególnym uwzględnieniem zdarzeń CBRNE. Jest autorem i współautorem publikacji dotyczących ratownictwa medycznego, medycyny katastrof oraz przygotowania personelu medycznego do działań w warunkach zagrożeń CBRNE.

Zakład Medycyny Katastrof i Pomocy Doraźnej

Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie

Eryk Madej - ratownik medyczny z doświadczeniem wojskowym w misjach poza granicami państwa, pracujący na co dzień w zespołach wyjazdowych Krakowskiego Pogotowia Ratunkowego. Instruktor ITLS Advanced Provider Course oraz ITLS: Sytuacje dużego zagrożenia w środowisku taktycznym i cywilnym.

Jakub Mierzejewski - doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu, absolwent kierunku ratownictwo medyczne Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum, wykładowca Katedry Ratownictwa Medycznego Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Współorganizator pierwszych edycji największych konferencji środowiska ratownictwa medycznego: Ogólnopolskiego Kongresu Ratowników Medycznych oraz Konferencji Ratownictwa Medycznego. Współredaktor i współautor licznych publikacji z zakresu ratownictwa medycznego i kwalifikowanej pierwszej pomocy. Na co dzień ratownik medyczny pracujący "w karetce" i proszący jednostki współpracujące w Systemem o kartę KPP, którą po lekturze tej publikacji będzie można ze spokojem rzetelnie wypełnić. Albo przynajmniej spróbować.

Łukasz Migiel - magister, ratownik medyczny, ratownik górski Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego. Koordynator Szkoleń Ratowników Medycznych TOPR. Instruktor ERC - ALS i EPALS.

Rafał Mirys - ratownik medyczny, absolwent Akademii Medycznych i Społecznych Nauk Stosowanych w Elblągu. Żołnierz zawodowy, ratownik medyczny w Dziale Ratownictwa Medycznego w Elblągu, wykładowca Akademii Medycznych i Społecznych Nauk Stosowanych w Elblągu, instruktor TCCC NAEMT, członek stowarzyszenia Centrum Szkolenia Specjalistycznego SZAFA organizującego szkolenia proobronne.

Natalia Pająk - absolwentka kierunku Ratownictwo Medyczne Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum, członkini Studenckiego Koła Naukowego Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum,

studentka kierunku Fizjoterapia Uniwersytetu Andrzeja Frycza Modrzewskiego, ratownik medyczny w Krakowskim Pogotowiu Ratunkowym.

Maja Paluch - studentka kierunku ratownictwo medyczne Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum, członkini Studenckiego Koła Naukowego Medycyny Ratunkowej i Stanów Nagłych działającego przy Zakładzie Ratownictwa Medycznego Wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum.

Agata Pawlak - doktor nauk o zdrowiu, ratownik medyczny, absolwentka studiów podyplomowych w Szkole Głównej Handlowej na kierunku Zarządzanie Organizacjami Ochrony Zdrowia oraz studiów podyplomowych w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w zakresie Zarządzania Kryzysowego. Jest członkiem międzynarodowej grupy Medical Working Group przy European Hems and Air Ambulance Committee (EHAC). Od 2004 r. zawodowo związana z Lotniczym Pogotowiem Ratunkowym, pełniąc od 2007 roku funkcję kierownika działu logistyki medycznej, od 2024 roku dyrektora ds. organizacji, planowania i organizacji. Pełni funkcję zastępcy szefa oraz członka Mobilnej Grupy Zabezpieczenia Medycznego LPR, a także funkcję koordynatora zespołu ds. wyposażenia załóg. Od wielu lat bezpośrednio angażuje się w działania związane z przygotowaniem organizacji i działaniem w sytuacjach szczególnych lub nadzwyczajnych. Współorganizowała m.in. działania LPR w powodzi 2024 na południu Polski. Brała czynny udział m.in. w zabezpieczeniu medycznym LPR Światowych Dni Młodzieży w 2016, w misjach LPR polegających na ewakuacji poszkodowanych Polaków poza granicami kraju do Polski. Z ramienia spółki Igrzyska Europejskie 2023 sp. z o.o. współorganizowała i nadzorowała zabezpieczenie medyczne Igrzysk Europejskich w Polsce.

Marcin Podgórski - doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu, z wykształcenia jest ratownikiem medycznym. Ponadto jest absolwentem Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, kierunku zdrowie publiczne, specjalność - zarządzanie w ochronie zdrowia, ukończył także studia podyplomowe MBA w ochronie zdrowia. Od ponad 23 lat jest związany z Lotniczym Pogotowiem Ratunkowym, od 2024 roku jest jego dyrektorem. Od wielu lat jest czynnym instruktorem ACLS, PALS, TCCC, PHTLS. Ma wieloletnie doświadczenie praktyczne zarówno w pracy w zespołach ratownictwa medycznego, jak i na oddziałach intensywnej terapii i centrum leczenia urazów wielonarządowych. Od ponad 10 lat przekazuje wiedzę studentom kierunków ratownictwa medycznego i pielęgniarstwa na uczelniach wyższych, w tym od 2018 roku w Zakładzie Ratownictwa Medycznego na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym.

Anita Podlasin - ppłk, doktor nauk o zdrowiu, ratownik medyczny, ekspert medycyny pola walki i ratownictwa taktycznego. Konsultant Wojskowej Służby Zdrowia ds. ratownictwa taktycznego, zastępca komendanta Wojskowego Centrum Kształcenia Medycznego w Łodzi oraz wykładowca akademicki. Absolwentka elitarnego Senior Course 147 w NATO Defense College w Rzymie. Uczestniczka misji wojskowej w Afganistanie, ma wieloletnie doświadczenie w systemie Państwowego Ratownictwa Medycznego oraz w szkoleniu personelu wojskowego i cywilnego w zakresie medycyny taktycznej i ratunkowej. Instruktor National Association of Emergency Medical Technicians (NAEMT), prowadząca szkolenia z zakresu TCCC, medycyny taktycznej oraz Combat Simulation. Członkini Military Medical Training Working Group przy Komitecie Medycznym NATO. Autorka podręczników "Taktyczne ratownictwo medyczne" oraz współautorka książki "Zdarzenia masowe i konflikty zbrojne. Organizacja i procedury postępowania" wydanych przez PZWL.

Damian Pora - absolwent OsloMet (Oslo Metropolitan University) na kierunku pielęgniarstwo, absolwent szkoły policealnej Collegium w Warszawie na kierunku ratownictwo medyczne. Pielęgniarz na Oddziale Intensywnego Nadzoru Kardiologicznego oraz ratownik medyczny w szpitalu narodowym w Oslo (OUS, Rikshospitalet). Kierownik operacyjny oraz instruktor w norweskim związku ratownictwa wodnego (Norges Livredningsselskap). Wieloletni członek Norweskiego Czerwonego Krzyża, w tym na stanowisku kierownika operacyjnego lokalnego oddziału w powiecie B?rum oraz szefa szkolenia ds. ratownictwa wodnego w województwie Akershus. Instruktor ratownictwa lodowego.

Małgorzata Rak - doktor nauk medycznych, lekarz specjalista medycyny ratunkowej i toksykologii klinicznej. Autorka bestsellerowych książek z medycyny ratunkowej, a także publikacji naukowych, rozdziałów w podręcznikach, wykładowca akademicki. Zdobywająca doświadczenie kliniczne również na stażach zagranicznych, m.in. w szpitalu urazowym Hospital do Trabalhador w Kurytybie (Brazylia). Szczególnie oddana urazom i wszelkim stanom zagrożenia życia.

Katedra Medycyny Ratunkowej i Medycyny Katastrof

Akademia Śląska w Katowicach

Wojewódzki Szpital Specjalistyczny nr 3 w Rybniku

Wojewódzki Szpital Specjalistyczny nr 5 w Sosnowcu

Paweł Rasmus - doktor nauk medycznych, psycholog kliniczny, nauczyciel akademicki, kieruje Zakładem Psychologii Lekarskiej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Autor ponad 100 publikacji naukowych. Ma za sobą ponad 100 wystąpień konferencyjnych. 15 lat pracy w Systemie Państwowego Ratownictwa Medycznego jako peer supporter, psycholog w Wojewódzkiej Stacji Ratownictwa Medycznego w Łodzi, instruktor w Szkole Ratownictwa WSRM w Łodzi, odpowiedzialny m in. za moduł psychologiczny w kursie Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy. Recenzent w czasopismach naukowych: Medical Science Monitor, Zdrowie Publiczne i Zarządzanie, Patient Preference and Adherence, Progress in Neuropsychopharmacology & Biological Psychiatry, Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Psychologica, Psychiatry Research.

Zakład Psychologii Lekarskiej

Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Daryna Slesarenko - absolwentka kierunku ratownictwo medyczne Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum. Członkini Studenckiego Koła Naukowego Medycyny Ratunkowej i Stanów Nagłych oraz SKN Symulacji Medycznych. Uczestniczka XV Jubileuszowych Mistrzostw Polski Uczelni Wyższych w Ratownictwie Medycznym. Wolontariuszka w Krakowskim Pogotowiu Ratunkowym.

Małgorzata Sulej-Niemiec - doktor nauk medycznych i nauk o zdrowiu, absolwentka ratownictwa medycznego oraz zdrowia publicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum, a także studiów podyplomowych z prawa medycznego i bioetyki na UJ. Adiunkt w Zakładzie Ratownictwa Medycznego Wydziału Nauk o Zdrowiu UJ CM; autorka i koordynatorka programu studiów oraz prowadząca zajęcia symulacyjne z zakresu medycyny ratunkowej. Wieloletni czynny praktyk w SOR oraz ZRM. Ma doświadczenie w pracy w Małopolskim Urzędzie Wojewódzkim w Krakowie, w zakresie kontroli podmiotów leczniczych oraz organizacji systemu Państwowe Ratownictwo Medyczne (PRM). Uczestniczka licznych szkoleń doskonalących m.in. z zakresu zaawansowanych zabiegów resuscytacyjnych, postępowania w urazach oraz USG w stanach nagłych; ukończyła kursy instruktorskie ITLS i GIC. Autorka publikacji naukowych oraz kierownik projektów badawczych poświęconych funkcjonowaniu systemu PRM, ze szczególnym uwzględnieniem segregacji medycznej, realizacji procedur ratunkowych oraz urazów u pacjentów w wieku geriatrycznym.

Zakład Ratownictwa Medycznego

Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie

Kacper Sumera - doktor nauk o zdrowiu, ratownik medyczny oraz lider edukacji i rozwoju zawodowego w brytyjskim systemie ochrony zdrowia NHS. Kierownik ds. edukacji w East Midlands Ambulance Service NHS Trust, odpowiedzialny za rozwój jakości kształcenia, symulacji medycznej oraz programów rozwoju zawodowego personelu medycznego. Visiting Professor na Staffordshire University. Autor i współautor publikacji naukowych z zakresu edukacji medycznej, symulacji oraz opieki przedszpitalnej. Aktywnie zaangażowany w rozwój badań naukowych i współpracę pomiędzy środowiskiem akademickim a praktyką kliniczną. Członek krajowych i międzynarodowych sieci współpracy dotyczących edukacji i badań w ratownictwie medycznym.

East Midlands Ambulance Service NHS Trust

Joanna Szczechowicz - studentka kierunku ratownictwo medyczne na Wydziale Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum oraz członkini Studenckiego Koła Naukowego Medycyny Ratunkowej i Stanów Nagłych działającego przy ZRM WNZ UJ CM.

Ariel Szczotok - magister pielęgniarstwa, specjalista pielęgniarstwa anestezjologicznego i intensywnej opieki, ratownik medyczny, perfuzjonista. Koordynator medyczny największych i najważniejszych wydarzeń sportowych i rozrywkowych w Polsce. Inspektor medyczny na stadionie PGE Narodowym. Współzałożyciel POLSECT - Polskiego Towarzystwa Krążenia Pozaustrojowego. Autor programów szkoleniowych z zakresu pierwszej pomocy i ratownictwa. Instruktor EFR. Dyrektor Zarządzający w Centrum Szkoleniowym AdrenaLTika.

Klinika Kardiochirurgii, Transplantologii i Mechanicznego Wspomagania

Narodowy Instytut Kardiologii im. Stefana kardynała Wyszyńskiego -

Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

Adam Ubych - ratownik medyczny, ratownik wodny i ratownik górski. Wykładowca na kierunku lekarskim. Instruktor kursów ACLS i PALS. Inicjator oraz popularyzator szkoleń z zakresu ultrasonografii Point-of-Care. Współtwórca projektu "Ratunkowa w Roztoce".

Zakład Medycyny Stanów Nagłych

Wydział Nauk Medycznych w Zabrzu

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Jarosław Woroń - doktor habilitowany nauk medycznych i nauk o zdrowiu, specjalista farmakologii klinicznej, kierownik w Zakładzie Farmakologii Klinicznej Katedry Farmakologii Wydziału Lekarskiego UJ CM w Krakowie oraz starszy asystent lecznictwa na Oddziale Anestezjologii i Intensywnej Terapii Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie. Sekretarz Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Badania Bólu, członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Farmakologii Klinicznej i Terapii oraz Polskiego Towarzystwa Fitoterapii. Członek Rady Naukowej Polskiego Towarzystwa Bezpiecznej Farmakoterapii oraz Europejskiego Towarzystwa Farmakologii Klinicznej. Konsultant z zakresu farmakoterapii oraz antybiotykoterapii, biegły sądowy z zakresu farmakologii klinicznej. Autor i współautor wielu książek i podręczników akademickich z zakresu farmakologii i farmakoterapii, psychofarmakologii oraz medycyny bólu. Współautor zaleceń klinicznych o zasięgu krajowym.

Zakład Farmakologii Klinicznej

Wydział Lekarski

Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum

Kamil Woźniak - st. asp., funkcjonariusz Państwowej Straży Pożarnej, nurek kierujący pracami podwodnymi MSWiA oraz ratownik medyczny. Od lat związany z ratownictwem specjalistycznym, ze szczególnym uwzględnieniem działań wodno-nurkowych. Student Akademii Pożarniczej w Warszawie, łączący praktyczne doświadczenie służby z ciągłym rozwojem zawodowym.

Justyna Wójcik - absolwentka kierunku ratownictwo medyczne Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum, pracownik Krakowskiego Pogotowia Ratunkowego.

Bartosz Wróbel - ratownik medyczny, Członek Załogi HEMS w Lotniczym Pogotowiu Ratunkowym, Wykładowca wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Kaliskiego. Dyrektor kursów certyfikowanych Advanced Life Support oraz ITLS Advanced Provider Course. Prelegent na licznych konferencjach branżowych z medycyny ratunkowej. W latach 2022-2023 realizował projekt szkolenia medyków na Zachodnim Brzegu Jordanu. Pomysłodawca kursu Pre-hospital Airway Management Course.

Jakub Zachaj - ratownik medyczny i pielęgniarz, nauczyciel akademicki oraz instruktor medycyny ratunkowej i pola walki. Zawodowo związany z Samodzielnym Publicznym Dziecięcym Szpitalem Klinicznym w Warszawie. Członek Zespołu Pomocy Humanitarno-Medycznej KPRM, uczestnik i koordynator licznych projektów szkoleniowych oraz humanitarnych realizowanych w Europie, Afryce i na Bliskim Wschodzie. Autor i współautor publikacji naukowych oraz rozdziałów podręcznikowych z zakresu ratownictwa medycznego, medycyny ratunkowej i bezpieczeństwa. Odznaczony Brązowym Krzyżem Zasługi za wkład w rozwój ratownictwa medycznego.

Aleksandra Zielińska - ratownik Krakowskiego Pogotowia Ratunkowego, absolwentka Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego

Przedmowa

Szanowni Czytelnicy!

Oddajemy w Państwa ręce monografię z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy. Prócz opisu postępowania w wybranych stanach zagrożenia życia i sposobu przeprowadzania oceny stanu poszkodowanego, znajdziecie w niej zasady działania w szczególnych okolicznościach, np. w ramach ratownictwa taktycznego, w górach, zdarzeniach CBRN lub zdarzeniach masowych. Autorzy nie uciekli również od opisu zagadnień prawnych, organizacyjnych a nawet podstaw anatomii i fizjologii niezbędnych do właściwego udzielenia pomocy. Książka udziela również odpowiedzi na pytanie, czym właściwie jest kwalifikowana pierwsza pomoc i kim powinni być ratownicy. W naszej opinii powinni być armią ludzi gotowych nieść pomoc, przeszkoloną i przygotowaną wedle jednego standardu, która w swojej "masie" daje szansę na natychmiastowe i profesjonalne działanie, bez względu na to, w jakim miejscu znajduje się poszkodowany. Armia ta powinna być liczna, aby zapewnić natychmiastową pierwszą pomoc nawet wtedy, gdy różnica między przeżyciem a śmiercią liczona jest w minutach. Składać się powinna z ludzi na tyle dobrze przygotowanych, aby utrzymać przy życiu poszkodowanego do momentu przekazania go pod opiekę pogotowia ratunkowego. Używając profesjonalnej nomenklatury, kwalifikowana pierwsza pomoc stanowi wyodrębniony element systemu bezpieczeństwa zdrowotnego państwa. Jej istotą jest jak najszybsze podejmowanie przez odpowiednio przeszkolonych ratowników działań ratunkowych o charakterze medycznym, lecz niewchodzących jeszcze w zakres świadczeń zdrowotnych, udzielanych przez personel medyczny.

Kwalifikowana pierwsza pomoc pomimo upływu lat ciągle jest w naszym kraju czymś niedookreślonym, a rekomendowany sposób postępowania bywa niezgodny z aktualną wiedzą medyczną, obowiązującymi przepisami czy taktyką działania w ratownictwie medycznym. Książka w naszym założeniu ma pomóc zdefiniować szczegółowo, czym jest kwalifikowana pierwsza pomoc, określić jej zakres, lecz co najważniejsze, opisać postępowanie zgodne z najnowszą wiedzą medyczną opartą na dowodach naukowych.

Książkę tą dedykujemy wszystkim ratownikom, dziękując za ich wkład w budowanie naszego bezpieczeństwa, mając nadzieję, że pomoże im w jeszcze lepszym zrozumieniu jak istotną role pełnią w łańcuchu przeżycia.

Chcielibyśmy podziękować osobom, które przyczyniły się do powstania lub przygotowania książki, w szczególności: autorom rozdziałów, wydawcy Stelli Nowośnickiej-Pawlitko, Redaktor Ewie Jaworskiej oraz zespołowi PZWL-u, studentom kierunku Ratownictwo Medyczne Wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum, strażakom OSP Wiśniowa, ratownikom Maltańskiej Służby Medycznej, redaktorom portalu kraków112, wszystkim osobom, które znosiły trud pracy przy tej książce.

Andrzej Kopta, Sylweriusz Kosiński

1Państwowe Ratownictwo Medyczne i jednostki współpracujące

Andrzej Kopta, Małgorzata Sulej-Niemiec1.1.Organizacja systemu ratownictwa medycznego i rola kwalifikowanej pierwszej pomocy

Państwowe Ratownictwo Medyczne w Polsce

Jednym z podstawowych zadań państwa jest zapewnienie pomocy każdej osobie, która znajduje się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego. W tym celu powołane zostało Państwowe Ratownictwo Medyczne (PRM). W ramach systemu PRM działają właściwe organy administracji rządowej, jednostki systemu ratownictwa medycznego oraz dyspozytornie medyczne. Jednostkami systemu Państwowe Ratownictwo Medyczne, udzielającymi pacjentom w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego medycznych czynności ratunkowych, są zespoły ratownictwa medycznego (ZRM) oraz szpitalne oddziały ratunkowe (SOR). Współpracują z nimi inne podmioty ratownicze, w tym te zapewniające kwalifikowaną pierwszą pomoc. Z ich grona możemy wyróżnić:

> jednostki podległe Ministrowi Obrony Narodowej,

> jednostki organizacyjne Policji i Straży Granicznej,

> jednostki organizacyjne Państwowej Straży Pożarnej,

> Górskie i Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe,

> Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe,

> inne jednostki współpracujące z systemem PRM.

Z systemem współpracują również jednostki szpitalne: centra urazowe oraz jednostki organizacyjne szpitali, wyspecjalizowane w zakresie udzielania świadczeń zdrowotnych niezbędnych dla ratownictwa medycznego (np. odziały kardiologii interwencyjnej, centra udarowe).

RYCINA 1.1

Naziemny zespół ratownictwa medycznego Krakowskiego Pogotowia Ratunkowego.

W Polsce w ramach Państwowego Ratownictwa Medycznego funkcjonuje kilka rodzajów jednostek ratowniczych:

> naziemne zespoły ratownictwa medycznego (ZRM),

> lotnicze zespoły ratownictwa medycznego (LZRM),

> wodne zespoły ratownictwa medycznego (wZRM),

> motocyklowe jednostki ratownicze (MJR).

RYCINA 1.2

Lotnicze zespoły ratownictwa medycznego Lotniczego Pogotowia Ratunkowego.

RYCINA 1.3

Motocyklowa jednostka ratownicza Rejonowego Pogotowia Ratunkowego w Sosnowcu.

Zespoły ratownictwa medycznego dzielimy na specjalistyczne, w których kierownikiem zespołu jest lekarz, i podstawowe, w których funkcję kierownika pełni najczęściej ratownik medyczny. Liczba funkcjonujących w Polsce zespołów ratownictwa medycznego jest zmienna. Niektóre zespoły działają sezonowo lub nie działają całodobowo. W 2025 roku w naszym kraju działało 1699 zespołów ratownictwa medycznego, z czego większość (1479) to zespoły podstawowe. Ich pracę wspierały 22 lotnicze zespoły ratownictwa medycznego. Dysponowanie zespołów i działanie jednostek systemu jest koordynowane przez 27 dyspozytorni medycznych, w których funkcjonują 233 stanowiska dyspozytorskie [1].

A

B

RYCINA 1.4A, B

Wodny zespół ratownictwa medycznego.

Zespoły ratownictwa medycznego dysponowane są zgodnie z obowiązującą ustawą o Państwowym Ratownictwie Medycznym i powiązanymi z nią rozporządzeniami [2, 3]. Dyspozytor medyczny podejmuje decyzję o przyjęciu zgłoszenia, gdy informacje uzyskane podczas przeprowadzonego wywiadu medycznego kwalifikują stan osoby, której dotyczy zgłoszenie, jako stan nagłego zagrożenia zdrowotnego. Stanem nagłego zagrożenia zdrowotnego określa się nagłe lub przewidywane w krótkim czasie pojawienie się objawów pogarszania zdrowia, którego bezpośrednim następstwem może być poważne uszkodzenie funkcji organizmu lub uszkodzenie ciała, lub utrata życia, wymagające podjęcia natychmiastowych medycznych czynności ratunkowych i leczenia. Warto podkreślić, że system ratownictwa medycznego powołano do udzielania pomocy w stanach nagłych. Wykorzystywanie zasobów Państwowego Ratownictwa Medycznego (PRM) do zdarzeń, w których nie ma osób w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego, powoduje znaczne obciążenie systemu. Zdolność reagowania na wezwania zostaje ograniczona, co wpływa na czas dotarcia do pacjenta, a tym samym - na jego szanse przeżycia [4]. Z tego powodu przepisy nie dopuszczają dysponowania ZRM do zdarzeń, w których nie ma pacjentów znajdujących się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego, w tym do transportów międzyszpitalnych lub zabezpieczania innych działań ratowniczych. Osobami uprawnionymi do zbierania wywiadu medycznego i dysponowania zespołów ratownictwa medycznego są wyłącznie dyspozytorzy medyczni. Z analizy długości czasu obsługi zgłoszeń alarmowych wpływających z numeru alarmowego 112 i numeru alarmowego 999 wynika, że łączny średni czas obsługi zgłoszeń trafiających do dyspozytorni medycznej za pośrednictwem nr 112 to 244 sekundy. Przyjęcie zgłoszenia bezpośrednio przez dyspozytora medycznego pod numerem telefonu 999 trwa 116 sekund. Oznacza to ponaddwukrotne wydłużenie czasu obsługi zgłoszenia alarmowego w sytuacji przyjmowania go za pośrednictwem nr 112 [5]. Z tego powodu zaplanowano modyfikację zasad przyjęcia zgłoszeń alarmowych przez numer 112 w taki sposób, by skrócić czas jego przekazania do dyspozytorni medycznej. Jednak, aby skrócić czas dotarcia zespołu ratownictwa medycznego, warto wybrać numer 999 zamiast 112.

RYCINA 1.5

Stanowisko dyspozytorskie dyspozytorni medycznej.

Do wezwań dysponowany jest zawsze najbliższy pod względem czasu dotarcia zespół ratownictwa medycznego w ramach jednego z trzech istniejących kodów pilności wyjazdu. W 2025 roku zespoły ratownictwa medycznego wykonały 3 398 274 wyjazdów/wylotów, będąc najczęściej dysponowanymi jednostkami ratowniczymi w Polsce [6].

Rola kwalifikowanej pierwszej pomocy

Kwalifikowana pierwsza pomoc (KPP) oznacza szczególny rodzaj pomocy udzielanej przez osoby posiadające odpowiednie kwalifikacje. Ratownikami KPP są osoby wyszkolone w prowadzeniu resuscytacji krążeniowo-oddechowej i szeroko rozumianej pierwszej pomocy. W systemach światowych określa się tę grupę ratowników mianem First Aider, Certified First Responder, Community First Responder. Nie zastępują oni pomocy zespołów ratownictwa medycznego, lecz pierwsi docierają na miejsce zdarzenia, znajdujące się w ich bezpośredniej okolicy (miejscowości na terenach wiejskich lub kwartału/dzielnicy w miastach), w czasie wyraźnie krótszym niż pogotowie ratunkowe. Po dotarciu na miejsce udzielają pierwszej pomocy z wykorzystaniem podstawowego sprzętu w wybranej grupie stanów nagłych, takich jak zatrzymanie krążenia, zadławienie czy masywny krwotok. Mogą też wspierać zespoły ratownictwa medycznego w przenoszeniu pacjentów w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego [7, 8, 9, 10, 11].

Rolą ratowników, którzy ukończyli kurs kwalifikowanej pierwszej pomocy (np. przeszkolonych funkcjonariuszy Straży Pożarnej, Policji lub ratowników GOPR), jest wspomaganie systemu ratownictwa medycznego. Wczesne dotarcie na miejsce zdarzenia i udzielnie pierwszej pomocy w podstawowym zakresie, np. przez podjęcie resuscytacji, użycie AED, udrożnienie dróg oddechowych, wyraźnie zwiększa szanse ofiar na przeżycie. Natomiast wprowadzenie ratowników KPP do zespołów ratownictwa medycznego nie spełniło pokładanych nadzei i nie jest obecnie zalecane [12, 13, 14]. Wykazano wyraźną zależność czasu dotarcia i przeżywalności w przypadku redukcji czasów dotarcia jednostek współpracujących z ratownictwem medycznym, jeśli czas dotarcia ratowników KPP był krótszy niż 5 minut [15, 16, 17].

W Polsce ratownicy jednostek współpracujących z systemem Państwowe Ratownictwo Medyczne udzielają kwalifikowanej pierwszej pomocy:

> gdy jednostki Państwowego Ratownictwa Medycznego nie dotarły jeszcze na miejsce zdarzenia,

> gdy zespoły ratownictwa medycznego nie mają możliwości działania w miejscu zdarzenia (strefa niedostępna lub niebezpieczna),

> w miejscach zabezpieczanych przez ratowników KPP, opisanych w przepisach (w ustawie o bezpieczeństwie i ratownictwie w górach i na zorganizowanych terenach narciarskich, ustawie o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych, w rozporządzeniu w sprawie minimalnych wymagań dotyczących zabezpieczenia pod względem medycznym imprezy masowej, w rozporządzeniu w sprawie ratownictwa górniczego) itd.

> w sytuacjach wsparcia działań zespołów ratownictwa medycznego w przypadku dużej liczby poszkodowanych - zdarzenie mnogie, masowe.

W wymienionych sytuacjach na ratownikach będzie spoczywać odpowiedzialność za właściwe udzielenie pomocy poszkodowanemu do czasu jego przekazania pod opiekę zespołu ratownictwa medycznego. Do takiej sytuacji może dojść również:

> w przypadku braku wolnego zespołu ratownictwa medycznego,

> gdy przewidywany czas dotarcia na miejsce zdarzenia podmiotu współpracującego może być krótszy niż czas dotarcia zadysponowanego zespołu ratownictwa medycznego lub lotniczego zespołu ratownictwa medycznego,

> w przypadku konieczności wykorzystania uprawnień lub wykorzystania sprzętu specjalistycznego, będącego na wyposażeniu jednostki współpracującej z systemem.

Rola ratowników i kwalifikowanej pierwszej pomocy w łańcuchu przeżycia może ciągle wzrastać. Aby tak było, konieczne wydaje się dopracowanie zasad współpracy z systemem Państwowe Ratownictwo Medyczne. Umożliwienie dyspozytorowi medycznemu bieżącej lokalizacji ratowników, z możliwością bezpośredniego dysponowania tych znajdujących się najbliżej miejsca zdarzenia, może - na wzór rozwiązań stosowanych w innych krajach - poprawić przeżywalność w stanach nagłych.

Wytyczne ERC jednoznacznie rekomendują, by program wykorzystania ratowników KPP (pierwsi ratownicy/ ratownicy ochotnicy/ first responders) był wdrażany w ramach systemu opieki zdrowotnej. Dodatkowo powinien być połączony z rejestrami defibrylatorów AED oraz traktować priorytetowo szeroko rozumiane bezpieczeństwo ratowników.

Bibliografia 1. Krajowe Centrum Monitorowania Ratownictwa Medycznego - Zespół ds. Rozwoju SWD PRM: Ratownictwo po godzinach [prezentacja multimedialna]. Tomasz Draczyński, Warszawa. 2. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 19 sierpnia 2019 r. w sprawie ramowych procedur obsługi zgłoszeń alarmowych i powiadomień o zdarzeniach przez dyspozytora medycznego (Dz.U. 2019 poz. 1703 z późn. zm.). 3. Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 9 września 2019 r. w sprawie algorytmu zbierania wywiadu medycznego przez dyspozytora medycznego (DZ. URZ. Min. Zdr. 2019.71). 4. Jones J.: Non-Emergency Utilization of EMS: Contributing Factors and Strategies to Promote Effective Care with Appropriate Resources (2020). Capstone Experience. https://digitalcommons.unmc.edu/coph_slce/128 5. Projekt ustawy o zmianie ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym oraz niektórych innych ustaw. Druk nr 1058 Warszawa, 19 lutego 2025 r. RM-0610-8-25 https://www.sejm.gov.pl/sejm10.nsf/PrzebiegProc.xsp?nr=1058 6. Pomoc doraźna i ratownictwo medyczne w 2024 r. Warszawa 2026. 7. Roberts A., Nimegeer A., Farmer J. i in.: The experience of community first responders in co-producing rural health care: in the liminal gap between citizen and professional. BMC Health Serv Res. 2014; 14: 460. 8. Barry T., Guerin S., Bury G.: Motivation, challenges and realities of volunteer community cardiac arrest response: a qualitative study of 'lay' community first responders. BMJ Open. 2019; 9: e029015. 9. Mort A.J., Fitzpatrick D., Schneider A. i in.: Pre-hospital technology research: reflecting on a collaborative project between ambulance service and academia. J. Paramed. Pract., 2015; 7: 184-191. 10. The role and management of community first responders Inspecting Informing Improving Findings from a national survey of NHS ambulance services in England. https://aace.org.uk/wp-content/uploads/2025/09/Fraser-et-al-2025-Community-First-Responders-report-3925.pdf 11. https://nrmedical.training/blog/the-vital-role-of-communityfirst-responders-in-emergency-care 12. Andréll C., Dankiewicz J., Todorova L., Olanders K., Ullén S., Friberg H.: Firefighters as first-responders in out-of-hospital cardiac arrest - a retrospective study of a time-gain selective dispatch system in the Sk?ne Region, Sweden. Resuscitation. 2022 Oct; 179: 131-140. doi: 10.1016/j.resuscitation.2022.08.012. Epub 2022 Aug 24. PMID: 36028144. https://www.resuscitationjournal.com/article/S0300-9572(22)00647-5/pdf 13. Salhi R.A., Hammond S., Lehrich J.L., O'leary M., Kamdar N., Brent C., Mendes de Leon C.F., Mendel P., Nelson C., Forbush B., Neumar R., Nallamothu B.K., Abir M.: CARES Surveillance Group. The association of fire or police first responder initiated interventions with out of hospital cardiac arrest survival. Resuscitation. 2022 May; 174: 9-15. doi: 10.1016/j.resuscitation.2022.02.026. Epub 2022 Mar 4. PMID: 35257834; PMCID: PMC9050861. 14. Husain S., Eisenberg M.: Police AED programs: a systematic review and meta-analysis. Resuscitation. 2013 Sep; 84(9): 1184-1191. doi: 10.1016/j.resuscitation.2013.03.040. Epub 2013 May 2. PMID: 23643893. 15. Eisenberg M.S., Bergner L., Hallstrom A.: Cardiac resuscitation in the community: importance of rapid provision and implications for program planning. JAMA. 1979; 241: 1905-1907. 16. Valenzuela T.D., Roe D.J., Cretin S., Spaite D.W., Larsen M.P.: Estimating effectiveness of cardiac arrest interventions; a logistic regression survival model. Circulation. 1997; 96: 3308-3313. 17. de Vreede-Swagemakers J.J.M., Gorgels A.P.M., Dubois-Arbouw W.I. i in.: Circumstances and causes of out-of-hospital cardiac arrest in sudden death survivors. Heart. 1998; 79:356-61.

Andrzej Kopta1.2.Współpraca z zespołami ratownictwa medycznego

Ratownicy współpracują z zespołami ratownictwa medycznego (ZRM) w licznych zdarzeniach, w których pomocy poszkodowanemu udzielają różne podmioty ratownicze. Regułą jest również dysponowanie różnych podmiotów ratowniczych do zdarzeń, gdy brak wolnego zespołu ratownictwa medycznego lub istnieje konieczność wsparcia jego działań. Ramy prowadzenia akcji medycznej (AM) i współpracy ratowników z zespołami ratownictwa medycznego zostały opisane w obowiązujących przepisach prawa. Po przyjęciu zgłoszenia przez dyspozytora medycznego, na miejsce zdarzenia dysponowany jest (w jednym z trzech kodów wyjazdu) najbliższy pod względem czasu dotarcia ZRM.

RYCINA 1.6

Zespoły ratownictwa medycznego w miejscu wyczekiwania.

W chwili przybycia na miejsce zdarzenia zespołu ratownictwa medycznego, odpowiedzialność za prowadzenie akcji medycznej przejmuje kierownik tego zespołu. Pełni on formalnie funkcję kierującego akcją medyczną (KAM). Gdy do zdarzenia zostało zadysponowanych więcej zespołów ratownictwa medycznego, dyspozytor medyczny wyznacza kierującego akcją medyczną z grona obecnych na miejscu zdarzenia kierowników zespołów ratownictwa medycznego. Kierujący akcją medyczną odpowiada zarówno za koordynowanie działań, realizowanych przez osoby wykonujące medyczne czynności ratunkowe jak również przez osoby udzielające kwalifikowanej pierwszej pomocy [1]. Współpracuje też z przedstawicielem kierującym działaniami na miejscu zdarzenia z tak zwanej służby wiodącej. Podczas zdarzeń, w których prowadzone są działania w zakresie gaszenia pożarów lub na przykład ratownictwa chemicznego, służbą wiodącą jest Straż Pożarna. Za całość działań w tego typu zdarzeniach odpowiada kierujący działaniem ratowniczym (KDR) przedstawiciel Straży Pożarnej. W przypadkach ataków terrorystycznych lub działań kontrterrorystycznych (np. zdarzeń z udziałem aktywnego strzelca - active shooter) służbą wiodącą jest Policja. Kluczową osobą, kierującą działaniami w takich przypadkach, jest oficer Policji, określany mianem kierującego działaniami antyterrorystycznymi (KDA). W zależności od miejsca i charakteru zdarzenia, kierującymi mogą być również przedstawiciele innych służb (np. Straży Granicznej lub Wojska Polskiego). Jednostki Państwowego Ratownictwa Medycznego zawsze odpowiadają za swój obszar działania, w tym - kierowanie akcją medyczną. Za pozostały obszar działań ratowniczych odpowiadają kierujący innych służb [1].

Obowiązujące zasady współpracy i dowodzenia można w łatwy sposób zobrazować przykładem. W przypadku pożarów Straż Pożarna jest służbą wiodącą, odpowiada za koordynację całości działań, a dowodzącym jest kierujący działaniami ratowniczymi. Spod jego kurateli wyłączona jest jednak akcja medyczna. Jeżeli z grona znajdujących się na miejscu zdarzenia ratowników straży KDR wyznaczy rotę medyczną, to polecenia dotyczące kolejności ewakuacji i postępowania z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy w strefie bezpiecznej będzie jej wydawał kierujący akcją medyczną. Ratownicy powinni także przekazać temu kierującemu informacje, jakie zebrali w trakcie przeprowadzonej oceny poszkodowanego lub wyniki segregacji pierwotnej, prowadzonej do czasu przybycia zespołów ratownictwa medycznego. Sam sposób przekazania informacji o poszkodowanym może mieć znaczenie w prowadzonej akcji medycznej. Informacje o stanie zdrowia poszkodowanego powinny być przekazywane zwięźle, z właściwym przedstawieniem kluczowych problemów. Koncentracja uwagi na informacji, która jest w subiektywnej ocenie ratownika najważniejsza, może skutkować pominięciem wielu ważnych aspektów [2]. Z tego powodu opracowano dedykowane ratownictwu medycznemu metody raportowania stanu poszkodowanego. Zgodnie z nimi informacje, przekazywane kierownikowi zespołu ratownictwa medycznego, powinny zawierać wynik:

- oceny miejsca zdarzenia,

- oceny wstępnej poszkodowanego,

- szybkiego badania urazowego, badania miejscowego bądź oceny poszkodowanego pod względem innych dolegliwości.

W gronie najpopularniejszych akronimów, opisujących sposób raportowania stanu poszkodowanego, możemy wyróżnić:

ISBAR (Identify, Situation, Background, Assessment, Recommendation),

IMIST-AMBO (Identification, Mechanism, Injuries, Signs, Treatment - Allergies, Medications, Background history, Other information),

ASHICE (Age, Sex, History, Injury, Conditions, Estimated time of arrival).

Najczęściej stosowanym w Polsce akronimem jest ATMIST. Umożliwia on przekazanie najważniejszych informacji w zwięzłym komunikacie, trwającym około 45 sekund. Skrót ten składa się z pierwszych liter angielskich słów, oznaczających:

A - Age - wiek oraz cechy poszkodowanego, takie jak: płeć, ciąża;

T - Time of injury - czas powstania urazu, a jeśli go nie znamy, należy podać informację, kiedy poszkodowany został znaleziony i jaki czas urazu sugerują okoliczności zdarzenia;

M - Mechanism of injury/ medical problems identifed - opis mechanizmu urazu; powinien być on jak najprostszy, np.: upadek z wysokości 6 metrów, wypadek komunikacyjny, pobicie z użyciem noża; w tym punkcie raportujący powinien również podać inne okoliczności, które mogły mieć wpływ na uraz, np.: uwięzienie w pojeździe przez pół godziny, przygniecenie trwające określony czas, wypadnięcie z pojazdu, dachowanie pojazdu;

I - Injury suspected - podejrzewane skutki urazu, zauważalne lub podejrzewane następstwa urazu;

S - Symptoms, signs - objawy, parametry krytyczne, akcja serca, częstość oddechów, saturacja itd. oraz dynamika zmian. W szczególności należy określić, czy dochodzi do utrzymywania się parametrów życiowych czy też zauważalna jest ich zmienność;

T - Treatment - informacja o zastosowanym postępowaniu i jego skutku, np. założenie opatrunku uciskowego - brak efektu zatamowania krwawienia.

Do przekazania wyników oceny stanu nagłego zagrożenia zdrowotnego, powodowanego innymi przyczynami niż uraz, wykorzystać można akronim ISBAR:

I - Identify - identyfikacja, zwięzłe przedstawienie, kim jesteś (organizacja/uprawnienia), oraz podstawowe informacje o pacjencie, takie jak: wiek, płeć;

S - Situation - sytuacja, zwięzłe określenie problemu, wiek i płeć poszkodowanego;

B - Background - tło, istotne i krótkie informacje, dotyczące sytuacji, objawów i parametrów, oraz informacje zawarte w wywiadzie SAMPLE;

A - Assessment - ocena, wyniki analizy stanu poszkodowanego; co znalazłeś? co rozpoznałeś lub co podejrzewasz?

R - Recommendation - rekomendacje, informacja dotycząca tego, na co zespół ratownictwa medycznego powinien zwrócić uwagę w pierwszej kolejności.

Przekazanie poszkodowanego zespołowi ratownictwa medycznego powinno nastąpić bez przerywania podjętych czynności ratunkowych. Rozpoczyna się ono w momencie, gdy członek zespołu ratownictwa medycznego wyrazi gotowość przejęcia od ratownika podjętych działań, np. ucisków klatki piersiowej, wentylacji czy ograniczenia ruchomości kręgosłupa. Zadania ratowników KPP nie kończą się jednak w momencie podjęcia przez zespół ratownictwa medycznego (ZRM) czynności ratunkowych. Ich pomoc może być niezbędna w trakcie transportu, ewakuacji i wykonywania medycznych czynności ratunkowych na dalszym etapie. W takiej sytuacji ratownik (jeśli kierujący działaniami ratowniczymi/kierujący działaniami antyterrorystycznymi lub inny kierujący nie zdecyduje inaczej) współpracuje z zespołem ratownictwa medycznego, wykonując polecenia kierującego akcją medyczną. Działania podejmuje zgodnie ze swoimi umiejętnościami, uprawnieniami i zakresem kompetencji. Ratownik w trakcie przekazywania poszkodowanego powinien przekazać zespołowi ratownictwa medycznego wypełnioną kartę udzielonej kwalifikowanej pierwszej pomocy.

Jeżeli na miejsce zdarzenia nie zadysponowano ZRM, a ratownik stwierdził stan nagłego zagrożenia zdrowotnego, należy niezwłocznie powiadomić o takiej sytuacji dyspozytornię medyczną. W zależności od jednostki współpracującej, ratownik powiadamia dyspozytornię medyczną bezpośrednio (tel. 999) lub za pośrednictwem właściwego stanowiska kierowania (na przykład w przypadku Straży Pożarnej).

Gdy ZRM ze względu na okoliczności (ciężkie warunki terenowe, zjawiska atmosferyczne itp.) nie jest w stanie dotrzeć do poszkodowanego, możliwe jest przemieszczanie poszkodowanego w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego za pomocą sprzętu danej jednostki współpracującej z systemem ratownictwa medycznego. Przemieszczanie takie powinno być realizowane w miarę możliwości w obecności członków zespołu ratownictwa medycznego i tylko do miejsca, w którym będą oni mogli podjąć transport poszkodowanego.

W sytuacji braku ZRM lub niemożności jego dotarcia możliwe jest samodzielne przemieszczanie poszkodowanego za pomocą sprzętu należącego do danej jednostki współpracującej z systemem PRM, w okolicznościach uzasadnionych stanem wyższej konieczności. Decyzję taką można uzasadnić jedynie istniejącym w miejscu i czasie zdarzenia bezpośrednim oraz rzeczywistym zagrożeniem utraty życia lub zdrowia przez poszkodowanego, czemu nie da się inaczej zapobiec. Stwierdzone niebezpieczeństwo utraty życia musi być rzeczywiste, a nie przypuszczalne. Dobro ratowane powinno przedstawiać wartość wyższą niż dobro poświęcane, musi także istnieć realne prawdopodobieństwo uratowania życia lub zdrowia ludzkiego.

Po przekazaniu poszkodowanego i wykonaniu medycznych czynności ratunkowych zespół ratownictwa medycznego rozpoczyna transport medyczny. Zespoły transportują osoby znajdujące się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego do najbliższego - pod względem czasu dotarcia - szpitalnego oddziału ratunkowego, centrum urazowego albo do jednostki organizacyjnej szpitala, wyspecjalizowanej w zakresie udzielania świadczeń zdrowotnych niezbędnych dla ratownictwa medycznego. Decyzję o wyborze miejsca, do którego transportowany jest pacjent, najczęściej podejmuje kierownik zespołu ratownictwa medycznego lub dyspozytor medyczny.

Ratowanie życia i właściwe działanie łańcucha przeżycia składa się często z wielu elementów oraz decyzji osób zatrudnionych w różnych podmiotach ratowniczych. Właściwa współpraca oraz zrozumienie roli, jaką się pełni w łańcuchu przeżycia, jest kluczowa dla uzyskania właściwego efektu.

Bibliografia 1. Ustawa z dnia 8 września 2006 r o Państwowym Ratownictwie Medycznym. (Dz. U. z 2022 r. poz. 1720 z późn. zm.). 2. Rak M., Dudek M.: Raportowanie chorych z obrażeniami wielonarządowymi i pacjentów nieurazowych w stanie ciężkim - współpraca ZRM i SOR. 25.09.2020 r. Nr wyd.: 3/2017 https://journals.indexcopernicus.com/api/file/viewByFileId/273903.pdf

Bartłomiej Florczak, Marcin Podgórski, Agata Pawlak1.3.Współpraca z lotniczym zespołem ratownictwa medycznego

Współpraca z lotniczym zespołem ratownictwa medycznego (LZRM) jest specyficzną sytuacją, na którą każdy z ratowników powinien być właściwie przygotowany. Jednostką tworzącą w naszym kraju struktury Śmigłowcowej Służby Ratownictwa Medycznego (HEMS - Helicopter Emergency Medical Service) jest Lotnicze Pogotowie Ratunkowe. Powołane zostało do życia w 2000 roku, a do jego stworzenia wykorzystano zręby funkcjonujących wcześniej zespołów lotnictwa sanitarnego. Obecnie śmigłowce Lotniczego Pogotowia Ratunkowego operują z 21 baz stałych oraz 1 bazy sezonowej i mają określone kryptonimy wywoławcze, opisane na rycinie 1.7.

RYCINA 1.7

Kryptonimy załóg Śmigłowcowej Służby Ratownictwa Medycznego w Polsce.

Loty ratunkowe realizowane są bezpośrednio do miejsca zdarzenia, w celu udzielenia pomocy osobie w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego, w porze dziennej lub w porze nocnej z wykorzystaniem noktowizji. Wyjątkowo gdy nie ma możliwości wykorzystania noktowizji, loty mogą być realizowane na tak zwane miejsca gminne lub drogi dwujezdniowe na zasadach opisanych poniżej. Jednym z podstawowych kryteriów możliwości wykorzystania urządzenia nocnego widzenia (noktowizji, gogli noktowizyjnych, NVG) jest wartość natężenia światła naturalnego, występującego w danych warunkach w obszarze wykonywania operacji lotniczych. Określa się je terminem luminancji. Jest to wielkość fizyczna, zależna między innymi od:

> pory doby (zmierzch, świt, noc),

> fazy Księżyca (pełnia, nów i fazy pośrednie),

> godziny wschodu i zachodu Księżyca,

> występujących zjawisk meteorologicznych (rodzaj i wielkość zachmurzenia, rodzaj i intensywność opadów).

Jednostką luminancji są luksy (lx). Wysoka jakość użytkowanych w LPR gogli noktowizyjnych pozwala na bezpieczne wykonywanie operacji lotniczych przy wartościach poniżej 1,5 mlx (1,5 mililuksa), jednak jest to czynnik zależny od indywidualnych cech narządu wzroku członków załogi. W praktyce realizowano z powodzeniem loty przy wartościach 0,5-0,3 mlx, jednak realizacja lotu przy tych samych wartościach przy opadzie deszczu jest już niemożliwa. Ostateczną decyzję co do możliwości realizacji lotu z wykorzystaniem noktowizji podejmuje pilot dowódca śmigłowca.

Współpraca pomiędzy lotniczymi zespołami ratownictwa medycznego a jednostkami wspierającymi PRM realizowana jest w ramach stosownych porozumień, zawartych pomiędzy dyrektorem Lotniczego Pogotowia Ratunkowego a:

> Komendantem Głównym Państwowej Straży Pożarnej,

> Górskim Ochotniczym Pogotowiem Ratunkowym,

> Tatrzańskim Ochotniczym Pogotowiem Ratunkowym,

> Strażą Graniczną.

Porozumienia regulują między innymi takie aspekty współpracy, jak:

> realizacja wspólnych akcji ratunkowych,

> transport specjalistycznych grup PSP,

> realizacja transportu sił i środków.

Współpraca ratowników podmiotów nie objętych porozumieniami w zakresie wzywania i wspólnej realizacji akcji ratowniczych powinna opierać się na ogólnych zaleceniach zawartych w niniejszym rozdziale.

Wzywanie Lotniczego Zespołu Ratownictwa Medycznego

Dyspozytor medyczny (numer telefonu 999), na podstawie informacji przekazanych przez ratowników jednostek współpracujących z systemem PRM, może zadysponować LZRM. Po przeprowadzaniu przez dyspozytora wywiadu medycznego należy przekazać mu informacje dodatkowe, które mogą sugerować konieczność zadysponowania LZRM. Mogą to być na przykład informacje dotyczące stanu poszkodowanego, jak i okoliczności w miejscu zdarzenia (wypadek w miejscu niedostępnym w górach lub miejscu, do którego czas dotarcia naziemnego ZRM będzie znacznie wydłużony).

RYCINA 1.8

Dwa lotnicze zespoły ratownictwa medycznego w trakcie jednej z akcji medycznych w Krakowie.

Należy pamiętać, że dyspozytor medyczny może podjąć decyzję o zadysponowaniu na miejsce zdarzenia więcej niż jednego lotniczego zespołu ratownictwa medycznego.

Realizacja lotów Śmigłowcowej Służby Ratownictwa Medycznego

Śmigłowcowa Służba Ratownictwa Medycznego w zależności od rejonu kraju może realizować loty od godziny 7.00 do 20.00 lub przez całą dobę. Do lotów HEMS w dzień LZRM utrzymują gotowość do startu:

do 3 minut - w promieniu do 60 km (z wyjątkiem baz, w przypadku których, ze względu na lokalne ograniczenia, została wydana decyzja Dyrektora o wydłużeniu gotowości),

do 6 minut - w promieniu do 60 km (w okresie od 30 minut przed wschodem słońca do godziny 6.30 czasu lokalnego w bazie HEMS pełniącej dyżur całodobowy) z powodu zjawiska niżu dobowego,

do 6 minut - w promieniu od 60 km do 130 km (z wyjątkiem baz, w przypadku których, ze względu na lokalne ograniczenia, została wydana decyzja Dyrektora o wydłużeniu gotowości),

do 15 minut - w promieniu powyżej 130 km.

Obecnie loty w nocy realizowane są głównie z wykorzystaniem noktowizji, co w istotny sposób wpływa na zasady współpracy podmiotów ratowniczych z załogami HEMS. Loty HEMS w nocy realizowane są w gotowość do startu:

do 15 minut w promieniu do 60 km,

do 30 minut w promieniu powyżej 60 km.

Niezwłocznie po przybyciu na miejsce zdarzenia ratownik powinien nawiązać łączność z załogą śmigłowca jeszcze w trakcie jego dolotu (oczywiście jeśli ma wiedzę o zadysponowaniu śmigłowca). Łączność współdziałania LPR realizowana jest dla jednostek Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego wyłącznie przy wykorzystaniu kanału Krajowej Sieci Współdziałania ze statkami powietrznymi KSWL U02 (149.90 MHz); dla pozostałych podmiotów ratowniczych - na ogólnopolskim kanale współdziałania (169,000 MHz). Jeżeli ratownik nie posiada danych o kryptonimie lecącego do zdarzenia śmigłowca, powinien wywołać lecącą załogę HEMS z wykorzystaniem miejsca, w którym jest zlokalizowane zdarzenie, lub miejsca gminnego, na które leci śmigłowiec. Komunikat powinien mieć następujący schemat: Śmigłowiec ratowniczy ? strażak/ratownik GOPR ? miejsce (miejsce gminne, miejscowość). Przykładowo: "Śmigłowiec ratowniczy, tu strażak Ospowice".

Po nawiązaniu łączności ratownik powinien przekazać w zwięzły sposób najważniejsze informacje, zaczynając od określenia lokalizacji zdarzenia, do którego leci śmigłowiec. Prawidłowe określenie lokalizacji, w jakiej się znajduje, skróci czas oczekiwania na pomoc. W tym celu najlepiej wykorzystać współrzędne odczytane z urządzenia GPS. Jeśli miejsce, w którym oczekują ratownicy, nie jest znane załodze śmigłowca, należy określić przez radio położenie według charakterystycznych i łatwo widocznych z powietrza znaków orientacyjnych, np. "Łąka około 200 m na wschód od kościoła, w miejscowości Ospowice". Zwykle śmigłowiec z ziemi widać dużo wcześniej niż miejsce zdarzenia z powietrza. Jak tylko zostanie dostrzeżony, należy powiedzieć o tym załodze przez radio w sposób tak prosty, jak to możliwe, np. "Jesteśmy na twojej godzinie trzeciej", lub "Lecisz prosto na mnie". Należy pamiętać, by podawane kierunki odnosiły się do kierunku lotu śmigłowca (kierunki podawane w taki sposób, jakby siedziało się na miejscu pilota). Jeśli ratownicy nie widzą śmigłowca, ale go usłyszeli, powinni powiedzieć o tym przez radio, starając się prawidłowo określić jego położenie, np.: "Słyszę cię na południowy wschód ode mnie". Warto również poinformować przez radio o położeniu sugerowanego miejsca do lądowania, właściwości nawierzchni, przeszkodach wewnątrz i na zewnątrz strefy lądowania. Szczególną uwagę należy zwróć na przekazanie informacji o napowietrznych liniach energetycznych, telefonicznych, rozwieszonych linach, przewodach itd. Są to szczególnie niebezpieczne dla załogi elementy, które mogą być niewidoczne z powietrza. Podaj, jakie są inne zidentyfikowane niebezpieczeństwa, oraz - jeżeli to możliwe - określ kierunek wiatru przy ziemi.

RYCINA 1.9

Zawsze przekaż wszelkie niezbędne informacje o znajdujących się w bezpośredniej bliskości miejsca zdarzenia liniach energetycznych i innych przeszkodach.

PAMIĘTAJ - ostateczną decyzję o wylądowaniu i miejscu lądowania podejmuje pilot śmigłowca.

Wybór miejsca lądowania - zabezpieczenie strefy lądowania

Do lotów w porze dziennej jak i w porze nocnej NIE JEST wymagane zabezpieczenie i oświetlenie miejsca lądowania przez jednostki Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. Dysponowanie zastępu Straży Pożarnej lub innych jednostek jest uzależnione od charakteru i miejsca wezwania, obecności na miejscu naziemnego zespołu ratownictwa medycznego i innych sytuacji, w których ich obecność wydaje się być niezbędna w celu sprawnego i skutecznego udzielenia pomocy osobom poszkodowanym.

Wybór miejsca lądowania pozostaje ZAWSZE w gestii załogi śmigłowca HEMS. W trakcie lądowania oczekuj na wskazówki i polecenia załogi, pamiętaj że mocne oświetlenie miejsca zdarzenia może utrudniać lądowanie załogom wykorzystującym noktowizję.

Lądowanie śmigłowca w dzień odbywa się (w miarę możliwości) w bezpośredniej odległości od miejsca zdarzenia. Podstawowym warunkiem wyboru miejsca do lądowania są jego wystarczająco duże wymiary. Przyjmuje się, że minimum w dzień to kwadrat o bokach 25 × 25 m dla śmigłowca EC135, jednak pamiętajmy, że mówimy o obszarze bezpośrednio przeznaczonym do lądowania. Nie oznacza to, że ten teren może być bezpośrednio otoczony z każdej strony, np. przez drzewa. Wyznaczona powierzchnia powinna być jak najbardziej płaska, bez istotnych nierówności (rowy, nasypy, wystające kamienie czy luźne przedmioty itp.), o zwartej nawierzchni (drobne kamienie, ostry piasek lub pył mogą zranić ludzi i uszkodzić śmigłowiec). Jeżeli teren jest pylący, można przed lądowaniem śmigłowca zrosić go wodą. Ponadto różnica poziomów terenu w miejscu lądowania nie powinna przekraczać 1 m na odległości 12 m (czyli maksymalne nachylenie 5°). Niespełnienie tego warunku oznacza, że miejsce jest zbyt pochyłe. W miejscu do lądowania nie powinno być ludzi, pojazdów, przeszkód, m.in.: słupów, przewodów linii energetycznych i telefonicznych, drzew, pni, kamieni czy zwierząt gospodarczych.

Przy lądowaniu należy uwzględnić kierunek wiatru; śmigłowiec podchodzi do lądowania "pod wiatr" lub przy wietrze wiejącym "z przodu - z prawej" lub "z przodu - z lewej". Różnego rodzaju przeszkody terenowe, budynki, drzewa mogą spowodować odchylenie osi lądowiska od linii wiatru, co nie dyskwalifikuje wybranego miejsca do lądowania. Ratownicy muszą mieć świadomość, że śmigłowiec nigdy nie ląduje z wiatrem tylnym, wiejącym "w ogon" śmigłowca.

W przypadku lądowania na drodze czy jezdni - wybrany jej odcinek powinien być widoczny z daleka dla nadjeżdżających pojazdów, oddalony od łuków i zakrętów oraz pozbawiony przeszkód. Ścieżka podejścia do lądowania o nachyleniu 1:6 powinna być wolna od przeszkód, to znaczy że w odległości 60 metrów od krawędzi lądowiska przeszkoda nie może być wyższa niż 10 metrów (ryc. 1.10).

RYCINA 1.10

Schemat profilu wysokości przeszkód na kierunku podejścia wybranego miejsca do lądowania.

RYCINA 1.11

Prawidłowy wybór miejsca do lądowania na podstawie odległości od przeszkód.

RYCINA 1.12

Schemat profilu wysokości przeszkód bocznych w stosunku do kierunku podejścia wybranego miejsca do lądowania.

Przeszkody boczne powinny być oddalone od krawędzi lądowiska w stosunku 1:2, czyli w odległości 2 metrów od krawędzi lądowiska przeszkoda nie może być wyższa niż 1 metr. Ostateczną decyzję o miejscu lądowania zawsze podejmuje dowódca śmigłowca.

Zadaniem ratowników KPP nie jest wskazanie pilotowi miejsca lądowania, ale zapewnienie bezpieczeństwa w przewidywanej strefie lądowania. Jeśli widzisz, że śmigłowiec kieruje się do lądowania, zadbaj o bezpieczeństwo w miejscu przyziemienia śmigłowca. Odsuń wszystkich świadków i osoby postronne na odległość minimum 30 metrów od śmigłowca. Nie dopuść do wtargnięcia kogokolwiek w przewidywane miejsce lądowania. Stojąc poza wyznaczoną strefą lądowania, obserwuj, czy nikt nie podchodzi lub nie podjeżdża. Jeżeli to możliwe, współpracuj z innymi ratownikami i odsuwaj osoby postronne od miejsca lądowania. Zapobiegaj także wtargnięciu ludzi w momencie lądowania śmigłowca. Zadbaj o bezpieczeństwo własne, chroniąc oczy przed pyłem, wodą itd. Utrzymuj stałą łączność radiową; jeśli widzisz, że śmigłowiec wykonuje manewr w kierunku niebezpiecznej przeszkody lub zagraża komuś, podaj przez radio komunikat, np.: "Stop, uważaj z lewej!" (kierunki podawaj zawsze w taki sposób, jakbyś siedział na fotelu pilota).

Lądowanie śmigłowca w nocy z wykorzystaniem noktowizji również odbywa się (w miarę możliwości) w bezpośredniej odległości od miejsca zdarzenia. Obecnie wszystkie śmigłowce LPR funkcjonują z wykorzystaniem tej metody lotów. Podstawowy wpływ na wybór miejsca do lądowania mają warunki panujące w miejscu lądowania i jego wystarczająco duże wymiary. Przyjmuje się, że minimum w nocy to prostokąt o bokach 50 metrów × 25 metrów płaskiej powierzchni. Odcinek długości 50 metrów powinien być wyznaczony wzdłuż osi lądowania.

Po wybraniu miejsca lądowania przez załogę śmigłowca HEMS, procedura wymaga przeprowadzenia nocą dwukrotnej inspekcji wybranego miejsca z powietrza. Pierwszy przelot odbywa się na wysokości minimum 150 metrów. Drugi przelot jest wykonywany na wysokości minimum 90 metrów. Biorąc pod uwagę powyższą procedurę, niezbędny czas, potrzebny załodze śmigłowca do sprawdzenia możliwości lądowania w wybranym miejscu, zajmuje szacunkowo od 5 do 6 minut, od momentu dolotu do miejsca zdarzenia do momentu przyziemienia śmigłowca. W trakcie sprawdzania załoga określa możliwość lądowania w wybranym miejscu oraz rozpoznaje widoczne przeszkody wysokościowe na kierunku lądowania i na kierunku startu z miejsca zdarzenia.

RYCINA 1.13

Loty HEMS z wykorzystaniem urządzeń noktowizyjnych - wybór miejsca do lądowania.

RYCINA 1.14

Loty HEMS z wykorzystaniem urządzeń noktowizyjnych - sprawdzenie wybranego miejsca do lądowania.

RYCINA 1.15

Schemat przygotowania i zabezpieczenia miejsca do lądowania w nocy - lot z noktowizją.

Jeśli miejsce lądowania jest wyznaczone na drodze lub jej skraju, zamknij ruch w obu kierunkach przed lądowaniem śmigłowca. W celu ułatwienia załodze śmigłowca identyfikacji miejsca zdarzenia włącz w dzień i w nocy światła błyskowe wozu bojowego, karetki lub radiowozu policyjnego. Oświetlenie miejsca przyziemienia w nocy wykonaj w taki sposób, by nie oślepiać załogi lądującego śmigłowca (nie używaj świateł drogowych pojazdów, nie używaj masztów oświetleniowych, nie świeć na śmigłowiec).

W przypadkach szczególnych możliwe jest wykonywanie lotów nocnych bez wykorzystania noktowizji. W takim przypadku loty realizowane są do:

> najdogodniejszego miejscu zdarzenia miejsca gminnego, przystosowanego do lądowania śmigłowca,

> bezpośrednio do miejsca zdarzenia w przypadku autostrad i dróg dwujezdniowych,

> bezpośrednio do miejsca zdarzenia w przypadku wystąpienia zdarzenia masowego lub katastrofy.

W takich przypadkach wymienione miejsca muszą być obligatoryjnie zabezpieczone przez zastęp Straży Pożarnej.

Miejsce gminne jest to miejsce lądowania śmigłowców wyznaczone w każdej gminie, celem przekazania pacjenta i przetransportowania go do specjalistycznego ośrodka wyposażonego w lądowisko całodobowe. Miejsce gminne nie jest lądowiskiem przyszpitalnym i jakkolwiek może być wykorzystane w porze dziennej, to jego podstawowym zadaniem jest wykonywanie nocnych lotów ratowniczych bez noktowizji. W chwili powstania programu wyznaczania miejsc gminnych były one formalnie tak zwanymi innymi miejscami przeznaczonymi do startów i lądowań (zgodnie z wytycznymi Prezesa Urzędu Lotnictwa Cywilnego). Nazwa "miejsce gminne" została wypracowana w Lotniczym Pogotowiu Ratunkowym. Każde miejsce gminne ma kartę podejścia wraz z opisem przeszkód, kierunków podejścia i startu, współrzędnych punktu, zdjęć, schematów oraz niepowtarzalnego kodu identyfikacyjnego (np. WPZ03, GST08). Jednostki KSRG, dyspozytornie medyczne powinny posiadać zestaw miejsc gminnych danego województwa, umożliwia to szybką identyfikację miejsca gminnego, w którym będzie lądował zespół HEMS. Ponadto na stronie www.lpr.com.pl umieszczone zostały i są na bieżąco aktualizowane wszystkie dostępne miejsca gminne w Polsce, z podziałem na poszczególne województwa.

W razie wystąpienia sytuacji, w której śmigłowiec doleci do planowanego miejsca gminnego przed zabezpieczeniem przez Straż Pożarną, ma on obowiązek oczekiwać w powietrzu do czasu zabezpieczenia i umożliwienia lądowania. Zasada ta nie dotyczy lotów wykonywanych z goglami noktowizyjnymi. Należy pamiętać, że dowódca śmigłowca ma prawo do przerwania misji, jeżeli wyczerpane zostaną operacyjne możliwości jej bezpiecznej realizacji. Ostateczną decyzję o lądowaniu i miejscu lądowania zawsze podejmuje dowódca śmigłowca.

Lądowanie - przyjęcie śmigłowca

Po sprawdzeniu siły i kierunku wiatru ratownik przyjmujący śmigłowiec powinien zająć pozycję plecami do wiatru niezależnie od tego, z którego kierunku nadleci śmigłowiec. Takie ustawienie daje pilotowi informację, z jakiego kierunku wieje wiatr przy ziemi w rejonie miejsca lądowania. Ratownik powinien stać poza obszarem minimalnych wymiarów do lądowania. Jeśli jest taka potrzeba, ratownik przyjmujący śmigłowiec powinien przyjąć postawę dającą sygnał "Tu ląduj" (ryc. 1.16). Ratownik powinien mieć możliwość dokładnej obserwacji lądującego śmigłowca oraz strefy lądowania. Należy pamiętać, że pilot w śmigłowcu EC135 siedzi po prawej stronie, w związku z czym pole obserwacji w prawo jest dla niego lepsze. Dodatkowo podczas lądowania cała załoga obserwuje swoje pole widzenia i natychmiast informuje pilota o potencjalnym niebezpieczeństwie. Tym samym ratownik przyjmujący śmigłowiec, w przypadku stwierdzenia potencjalnego niebezpieczeństwa, powinien natychmiast podać pilotowi sygnał o niebezpieczeństwie i konieczności przerwania procedury lądowania (ryc. 1.17).

RYCINA 1.16

Sygnalizacja podczas przyjmowania śmigłowca na lądowisku. Sygnał: "Tu ląduj".

RYCINA 1.17

Sygnalizacja podczas przyjmowania śmigłowca na lądowisku. Sygnał: "Nie ląduj!".

Należy pamiętać o bezwzględnym zakazie przebywania w pobliżu śmigłowca, w szczególności w okolicach śmigła ogonowego i wirnika głównego, obowiązującym wszystkich ratowników (ryc. 1.18).

RYCINA 1.18

Strefy niebezpieczne przy śmigłowcu EC135.

Lądowanie śmigłowca może nastąpić na najbardziej utwardzone miejsce, zwane bazą, na którym całe płozy znajdą stabilne oparcie. Trzeba pamiętać, że ostateczna decyzja o wyborze miejsca lądowania należy zawsze do pilota i każda osoba przebywająca w miejscu lądowania bezwzględnie musi się podporządkować poleceniom pilota bądź ratownika medycznego Lotniczego Pogotowia Ratunkowego. Nie należy podchodzić samodzielnie ani nie wolno dopuszczać innych do śmigłowca nawet po wylądowaniu. O zbliżaniu się osób postronnych zawsze informuj zespół lotniczy przez radio i próbuj nie dopuścić nikogo do stref niebezpiecznych. Ratownicy powinni pozostać w miejscu zabezpieczenia do czasu zatrzymania wirnika.

W obrębie śmigłowca należy stosować kilka podstawowych reguł, które obowiązują wszystkich:

> do śmigłowca podchodzimy na wyraźny znak załogi, po zatrzymaniu zespołu napędowego, z boku lub przodu, zgodnie ze strefami dozwolonymi przedstawionymi na rycinie 1.18,

> zawsze dostosowujemy się do poleceń załogi,

> nigdy nie podchodzimy do śmigłowca od strony wznoszącego się zbocza,

> po przekazaniu poszkodowanego nawiązujemy kontakt z załogą przez radio lub wizualnie, nigdy przez zbliżanie się do śmigłowca,

> chronimy oczy przed unoszącym się pyłem i zanieczyszczeniami - ratownik zawsze powinien stosować okulary ochronne lub hełm z opuszczoną zasłoną,

> w odległości mniejszej niż 50 m od śmigłowca obowiązuje zakaz palenia i używania otwartego ognia.

Dalsze etapy współpracy

Na dalszym etapie współpracy należy działać zgodnie z zasadami opisanymi w innych rozdziałach niniejszej książki. Po przekazaniu poszkodowanego pod opiekę lotniczego zespołu ratownictwa medycznego i po udzieleniu medycznych czynności ratunkowych należy pomóc zespołowi HEMS w załadunku poszkodowanego do śmigłowca. Osoby lub pojazdy przekazujące poszkodowanego nie mogą zbliżać się do śmigłowca bez wezwania załogi. Powinny czekać, aż członek załogi podejdzie lub wykona jednoznacznie przywołujący gest. Dojazd pojazdem do śmigłowca odbywać się może wyłącznie wzdłuż niego (stycznie, a nie prostopadle!), po lewej stronie, nie bliżej niż 2 metry od końcówek łopat wirnika głównego. Podjeżdżać można jedynie na wyraźne polecenie załogi, stosując się do jej poleceń i uważając na łopaty śmigłowca. Osoby i pojazdy, które nie uczestniczą bezpośrednio w przekazaniu poszkodowanego, oraz osoby postronne nie mogą zbliżać się na odległość mniejszą niż 30 metrów od śmigłowca.

Po umieszczeniu pacjenta na pokładzie śmigłowca ratownicy zabezpieczający teren startu powinni upewnić się, że osoby postronne i pojazdy znajdują się w bezpiecznej odległości, a teren jest wolny od luźnych przedmiotów lub zanieczyszczeń. Następnie powinni ustawić się w konfiguracji ustalonej z załogą śmigłowca. Najczęściej zabezpieczenie miejsc startu przed wtargnięciem osób trzecich polega na ustawieniu się ratowników w rogach wyznaczonego miejsca startu. Po starcie śmigłowca (zarówno w dzień, jak i w nocy), należy pozostać na miejscu lądowania do czasu potwierdzenia przez załogę drogą radiową zakończenia fazy startu.

Bibliografia 1. Rozporządzenie komisji (UE) nr 965/2012 z dnia 5 października 2012 r. ustanawiające wymagania techniczne i procedury administracyjne odnoszące się do operacji lotniczych zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 216/2008. 2. Ustawa z dnia 3 lipca 2002 r. Prawo lotnicze. 3. Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym. 4. www.lpr.com.pl

2Zarys anatomii i fizjologii dla ratowników

Alicja Forma, Wojciech Dzikowski, Jacek Baj2.1.Anatomia człowieka w praktyce ratownika

Wprowadzenie do anatomii praktycznej

Anatomia człowieka jest nauką o budowie, topografii oraz wzajemnych zależnościach między strukturami anatomicznymi ciała ludzkiego. Anatomia praktyczna koncentruje się na elementach istotnych klinicznie; obejmuje ona orientację w topografii ciała, rozpoznawanie punktów orientacyjnych oraz ocenę, jakie struktury mogą ulec uszkodzeniu w wyniku urazu. Dla ratownika anatomia stanowi fundamentalny filar wiedzy, który umożliwia szybkie, bezpieczne i skuteczne podejmowanie decyzji w stanach zagrożenia zdrowia i życia. Jest niezbędna do prawidłowej oceny drożności dróg oddechowych, lokalizacji miejsca ucisku klatki piersiowej podczas resuscytacji krążeniowo-oddechowej czy właściwej stabilizacji kręgosłupa. Dzięki znajomości anatomii topograficznej ratownik jest w stanie ocenić mechanizm urazu, przewidzieć możliwe powikłania oraz dobrać odpowiednie postępowanie. Znajomość relacji anatomicznych umożliwia nie tylko efektywne i bezpieczne wykonanie procedury medycznej, ale przede wszystkim zrozumienie, dlaczego należy ją wykonać w określony sposób, by zapewnić maksymalnie skuteczną opiekę, jednocześnie minimalizując ryzyko powikłań czy skutków ubocznych działań, podjętych podczas akcji ratunkowej.

Znajomość anatomii pozwala:

- prawidłowo ocenić uraz i mechanizm jego powstania,

- oszacować, które narządy prawdopodobnie mogły zostać uszkodzone,

- skutecznie udrożnić drogi oddechowe,

- skutecznie zatamować krwotok,

- poprawnie prowadzić resuscytację krążeniowo-oddechową,

- właściwie unieruchomić pacjenta.

Anatomia powierzchniowa i orientacja anatomiczna

Anatomia powierzchniowa obejmuje wiedzę z zakresu punktów orientacyjnych, jakimi są struktury wyczuwalne przez skórę podczas palpacji, np. kości, wyrostki, kłykcie, mięśnie, ścięgna, i zależności między nimi a głębiej położonymi narządami. Anatomia powierzchniowa i palpacyjna stanowi podstawę orientacji w ciele pacjenta, szczególnie w warunkach przedszpitalnych, gdzie ratownik opiera się głównie na ocenie wzrokowej i palpacyjnej.

Podstawą orientacji anatomicznej są osie, płaszczyzny i kierunki ciała. Wyróżnia się trzy główne osie ciała: strzałkową, pionową i poprzeczną. Oś strzałkowa przebiega od przodu do tyłu, dzieląc ciało na część prawą i lewą. Oś pionowa (oś długa) przebiega od szczytu głowy do szczątkowego ogona, dzieląc ciało na część górną (bliższą, dogłowową) i dolną (dalszą, doogonową); jest to najdłuższa ze wszystkich osi. Oś poprzeczna (oś pozioma) przebiega od jednej do drugiej strony ciała (np. od lewej do prawej).

Powyższemu podziałowi odpowiadają trzy płaszczyzny anatomiczne: strzałkowa, czołowa i poprzeczna. Płaszczyzna strzałkowa przebiega pionowo, dzieląc ciało na stronę prawą i lewą, płaszczyzna czołowa przebiega pionowo, dzieląc ciało na część przednią i tylną, płaszczyzna poprzeczna zaś przebiega poziomo, dzieląc ciało na część górną i dolną (ryc. 2.1).

RYCINA 2.1

Płaszczyzny ciała ludzkiego. (Źródło: Medycyna sądowa pod redakcją Grzegorza Teresińskiego, tom 3. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa 2021).

Znajomość przebiegu osi i płaszczyzn ciała pozwala jednoznacznie opisać położenie urazu lub miejsca wykonywanej procedury, niezależnie od pozycji pacjenta.

Kluczową rolę w anatomii powierzchniowej odgrywają punkty orientacyjne. Punkty orientacyjne są łatwe do zlokalizowania palpacyjnie i stanowią punkty odniesienia dla dalszej oceny anatomicznej. Przykładami takich punktów są struktury łatwo wyczuwalne palpacyjnie, takie jak mostek, obojczyki, kolce biodrowe, wyrostki czy nadkłykcie kości.

Uzupełnieniem punktów orientacyjnych są linie anatomiczne (topograficzne, ryc. 2.2):

- linia pośrodkowa przednia,

- linia pośrodkowa tylna,

- symetryczne linie mostkowe,

- linia środkowo-obojczykowa,

- symetryczne linie przykręgowe,

- symetryczne linie łopatkowe,

- symetryczne linie pachowe: przednia, środkowa i tylna.

RYCINA 2.2

Linie topograficzne na przedniej, bocznej i tylnej powierzchni ciała. (Źródło: Medycyna sądowa pod redakcją Grzegorza Teresińskiego, tom 3. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa 2021).

Szczególne znaczenie w anatomii powierzchniowej mają również przestrzenie międzyżebrowe, będące przestrzeniami położonymi między sąsiadującymi żebrami. Przestrzenie międzyżebrowe wyznacza się, lokalizując najpierw wcięcie szyjne mostka (brzeg górny rękojeści mostka), następnie kąt mostka, czyli wyraźne zgrubienie na granicy rękojeści i trzonu mostka, które odpowiada przyczepowi II żebra. Od tego punktu można palpacyjnie policzyć kolejne żebra w dół, a przestrzeń pomiędzy nimi stanowi odpowiednią przestrzeń międzyżebrową. Pod względem klinicznym istotne jest umiejscowienie w nich pęczka naczyniowo-nerwowego, który biegnie wzdłuż dolnego brzegu żebra w bruździe żebra. W obrębie pęczka znajdują się kolejno (od góry ku dołowi): żyła, tętnica, nerw (VAN, ang. vein, artery, nerve).

Ocena wzrokowa i palpacyjna umożliwia szybkie wykrycie asymetrii, deformacji, bolesności czy patologicznych ruchów ściany klatki piersiowej. Umiejętność projekcji narządów wewnętrznych na powierzchnię ciała umożliwia natomiast - jeszcze przed wykonaniem badań dodatkowych - ocenę, które struktury mogą być uszkodzone w konkretnym obszarze. Anatomia palpacyjna ma kluczowe znaczenie w przypadku wstępnego badania pacjenta.

A

B

C

RYCINA 2.3

Okolice ciała ludzkiego: A - głowa, twarz i szyja; B - strona przednia; C - strona tylna. (Źródło: Medycyna sądowa pod redakcją Grzegorza Teresińskiego, tom 3. Wyd. Lek.PZWL, Warszawa 2021).

Układ kostno-stawowy

Układ kostno-stawowy stanowi rusztowanie ciała człowieka i odgrywa kluczową rolę w ochronie narządów wewnętrznych oraz umożliwianiu ruchu. Szkielet człowieka dzieli się na dwie części: szkielet osiowy, w skład którego wchodzą czaszka, kręgosłup, mostek i żebra, oraz szkielet kończyn górnych i dolnych. Dorosły człowiek ma zwykle około 206 kości, które dzielą się na pięć głównych kategorii: długie, krótkie, płaskie, różnokształtne oraz pneumatyczne.

Czaszka ludzka składa się z dwóch elementów - mózgoczaszki i twarzoczaszki. Mózgoczaszka chroni mózgowie i składa się z ośmiu kości: czołowej, sitowej, klinowej, potylicznej oraz z dwóch kości skroniowych i dwóch kości ciemieniowych. Twarzoczaszka zaś składa się z kości nosowej, łzowych, jarzmowych oraz szczęki i żuchwy, a jej głównym zadaniem jest ochrona narządów zmysłów oraz narządów dróg oddechowych i pokarmowych. Kręgosłup zbudowany jest z 33 lub 34 kręgów i dzieli się na 5 podstawowych odcinków:

- odcinek szyjny (7 kręgów);

- odcinek piersiowy (12 kręgów);

- odcinek lędźwiowy (5 kręgów);

- odcinek krzyżowy (5 kręgów);

- odcinek guziczny/ogonowy (4-5 kręgów).

Kręgosłup, oprócz podstawowej funkcji podporowej, ochrania rdzeń kręgowy przed potencjalnymi uszkodzeniami mechanicznymi.

W skład klatki piersiowej wchodzi mostek, dwanaście kręgów piersiowych oraz dwanaście żeber. Kościec klatki piersiowej chroni główne narządy układu krążenia oraz układu oddechowego. Mostek jest kością płaską położoną centralnie w obrębie przedniej części klatki piersiowej, składa się z trzech głównych części - rękojeści, trzonu i wyrostka mieczykowatego. Mostek jest centralnym punktem orientacyjnym do RKO oraz do wyznaczania przestrzeni międzyżebrowych. Żebra odchodzą obustronnie od powierzchni bocznych kręgów piersiowych. Zazwyczaj u człowieka występuje 12 par żeber. Należy jednak pamiętać o zmiennościach osobniczych i możliwym występowaniu żeber dodatkowych lub odwrotnie - redukcji liczby żeber. Siedem pierwszych par żeber stanowią żebra prawdziwe (to znaczy, że łączą się bezpośrednio z mostkiem poprzez własne chrząstki żebrowe), 8-10 para żeber stanowi żebra rzekome, tworzące łuk żebrowy. Żebra rzekome nie łączą się bezpośrednio z mostkiem, lecz z chrząstką żebra VII, tworząc pośrednie połączenie z mostkiem. Żebra wolne to takie, które nie są połączone z mostkiem ani innymi żebrami. Wszystkie elementy kostne, tworzące klatkę piersiową, połączone są za pomocą stawów, chrząstkozrostów oraz więzadeł.

Szkielet kończyny górnej składa się z dwóch podstawowych części: obręczy kończyny górnej i części wolnej kończyny górnej.

Obręcz kończyny górnej obejmuje obojczyk oraz łopatkę. Część wolna kończyny górnej składa się zaś z trzech podstawowych odcinków:

> odcinek bliższy, obejmujący kość ramienną;

> odcinek środkowy, obejmujący kości przedramienia - kość promieniową (bocznie) i łokciową (przyśrodkowo);

> odcinek dalszy, obejmujący 8 kości nadgarstka (szereg bliższy od strony bocznej: kości łódeczkowata, księżycowata, trójgraniasta, grochowata, i szereg dalszy od strony bocznej: kości czworoboczna większa, czworoboczna mniejsza, haczykowata i główkowata), 5 kości śródręcza oraz kości palców ręki.

Podobnie szkielet kończyny dolnej zbudowany jest z dwóch podstawowych elementów: obręczy kończyny dolnej i części wolnej kończyny dolnej.

Obręcz kończyny dolnej stanowi kość miedniczna. Kość miedniczna jest największą kością szkieletu, powstałą ze zrośnięcia się trzech kości: biodrowej, kulszowej i łonowej, które łączą się ze sobą w panewce stawu biodrowego. Miednica kostna stanowi połączenie między kręgosłupem a kończynami dolnymi. Miednica składa się z czterech głównych kości - dwóch kości miednicznych, kości krzyżowej i kości guzicznej.

W skład części wolnej kończyny dolnej zaliczamy kość udową, będącą najdłuższą i najmocniejszą kością człowieka, rzepkę, dwie kości goleni - piszczelową i strzałkową, a także kości stopy.

Do kości stopy zaliczamy:

- 7 kości stępu (skokowa, piętowa, łódkowata, 3 kości klinowate oraz kość sześcienna);

- 5 kości śródstopia;

- kości palców stopy.

Do najważniejszych stawów człowieka, umożliwiających ruch i stabilizację, zaliczamy:

- staw ramienny - łączy łopatkę z kością ramienną;

- staw łokciowy - łączy kość ramienną z kośćmi przedramienia (łokciową i promieniową);

- stawy nadgarstka;

- stawy międzykręgowe;

- staw kolanowy - największy staw w ciele, łączy kość udową z piszczelową i rzepką;

- staw biodrowy - łączy miednicę z kończyną dolną;

- staw skokowo-goleniowy - łączy podudzie ze stopą.

W ratownictwie medycznym urazy kości i stawów należą do najczęściej spotykanych w warunkach przedszpitalnych. Znajomość budowy szkieletu w ujęciu ratowniczym pozwala na szybką ocenę mechanizmu urazu, rozpoznanie potencjalnie groźnych obrażeń oraz właściwe zabezpieczenie poszkodowanego.

Do głównych urazów układu kostno-stawowego zaliczamy:

- złamania - otwarte, zamknięte, poprzeczne, podłużne, spiralne, skośne lub pęknięcie kości;

- zwichnięcia;

- skręcenia;

- stłuczenia.

Złamanie to całkowite lub częściowe przerwanie ciągłości kości. Zwichnięcie to przemieszczenie powierzchni stawowych kości względem siebie z uszkodzeniem więzadeł i torebki stawowej. Skręcenie to stan, w którym doszło do przekroczenia fizjologicznego zakresu ruchu w stawie; może mu towarzyszyć naciągnięcie lub zerwanie torebki stawowej i więzadeł. Stłuczeniom mogą towarzyszyć widoczne makroskopowo krwiaki.

Czaszka chroni mózg, dlatego jej urazy mogą współwystępować z zaburzeniami świadomości, w związku z czym każdy uraz głowy należy traktować jako potencjalnie poważny. Do najczęstszych urazów czaszki i mózgu zaliczamy: wstrząśnienie i stłuczenie mózgu, krwiaki (nadtwardówkowy, podtwardówkowy i śródmózgowy) oraz złamania kości czaszki. Charakterystyczne objawy złamania podstawy czaszki to krwiaki okularowe (zasinienia wokół oczu), krwiak zlokalizowany za małżowiną uszną nad wyrostkiem sutkowatym (objaw Battle'a) oraz wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego lub krwi z nosa i/lub uszu.

Uszkodzenia kręgosłupa mogą prowadzić do trwałych lub przejściowych deficytów neurologicznych, a na szczególną uwagę zasługuje odcinek szyjny kręgosłupa, gdyż jego uszkodzenie może prowadzić do bezpośredniego zagrożenia życia pacjenta. Każde podejrzenie urazu kręgosłupa wymaga traktowania pacjenta jako potencjalnie niestabilnego i wdrożenia odpowiednich procedur unieruchamiających. Najczęstsze uszkodzenia kręgosłupa obejmują złamania kręgów: kompresyjne (compression fracture) oraz wybuchowe (burst fracture), zwichnięcia oraz podwichnięcia kręgów, uszkodzenie więzadeł kręgosłupa, uszkodzenie rdzenia kręgowego oraz urazy typu whiplash, czyli urazy odcinka szyjnego kręgosłupa, spowodowane gwałtownym ruchem zgięcia i przeprostu szyi, najczęściej w wyniku wypadków komunikacyjnych.

Urazy w obrębie klatki piersiowej mogą powodować niewydolność oddechową oraz poważne krwawienia wewnętrzne. Najczęstsze urazy w obrębie klatki piersiowej to odma opłucnowa (otwarta, zamknięta, prężna - szczególnie niebezpieczna), krwiak opłucnej, stłuczenie płuca, złamania żeber, tamponada serca.

Kości kończyn górnych i dolnych są szczególnie narażone na urazy w wyniku upadków, wypadków komunikacyjnych czy urazów sportowych. Złamania kości promieniowej, szczególnie w okolicy nadgarstka, należą do najczęstszych urazów spotykanych w praktyce przedszpitalnej. Najczęstszym uszkodzeniem w obrębie kości nadgarstka jest złamanie kości łódeczkowatej. Jest to uraz typowo związany z upadkiem na wyprostowaną rękę. W praktyce ratowniczej każdy ból nadgarstka (szczególnie ból w obrębie tabakierki anatomicznej) po urazie z mechanizmu upadku na rękę należy traktować jako potencjalne złamanie kości łódeczkowatej. Złamanie kości udowej może prowadzić do masywnego krwotoku i wstrząsu hipowolemicznego, nawet bez widocznego krwawienia zewnętrznego. Do złamania szyjki kości udowej najczęściej dochodzi u osób w podeszłym wieku, zwłaszcza u kobiet po menopauzie. Kości stopy narażone są zaś na urazy zmiażdżeniowe i skrętne, najczęściej są to skręcenia stawu skokowego, złamania kości śródstopia, kości piętowej, skokowej lub kości palców czy też uraz Lisfranca, czyli uszkodzenie stawów stępowo-śródstopnych obejmujące więzadła i/lub złamania u podstaw kości śródstopia, którego charakterystycznym objawem jest obecność siniaka na podeszwie stopy.

W praktyce ratowniczej istotne znaczenie mają również duże stawy kończyn; do najbardziej narażonych na zwichnięcia i urazy należą stawy: ramienny, łokciowy, kolanowy oraz skokowy. Do najczęstszych urazów stawu kolanowego zaliczamy uszkodzenie więzadła krzyżowego przedniego (ACL), więzadła pobocznego piszczelowego (MCL) oraz więzadła pobocznego bocznego (LCL), uszkodzenie łąkotki (w szczególności łąkotki przyśrodkowej) czy zwichnięcie rzepki. Triada O'Donoghue'a ("nieszczęśliwa triada") to poważny uraz kolana, obejmujący jednoczesne uszkodzenie trzech struktur: więzadła krzyżowego przedniego (ACL), więzadła pobocznego piszczelowego (MCL) oraz łąkotki przyśrodkowej. W przypadku wspomnianej triady charakterystyczny jest słyszalny trzask w chwili urazu; najczęściej jest to uraz podczas jazdy na nartach lub gry w piłkę nożną.

Prawidłowe zabezpieczenie stawów podczas urazu zmniejsza dolegliwości bólowe ofiary, ogranicza ryzyko dalszych uszkodzeń tkanek oraz ułatwia bezpieczne przenoszenie poszkodowanego.

W warunkach przedszpitalnych rozpoznanie uszkodzenia w obrębie układu kostno-stawowego opiera się przede wszystkim na ocenie bólu, deformacji, patologicznej ruchomości, skrócenia kończyny oraz zaburzeń funkcji. Znajomość podstawowych kości i stawów oraz ich położenia umożliwia ratownikowi nie tylko rozpoznać podejrzenie złamania, ale także przewidzieć możliwe powikłania, takie jak krwawienie, uszkodzenie nerwów czy zaburzenia ukrwienia kończyny.

Układ mięśniowy

Układ mięśniowy człowieka składa się z ponad 450 mięśni szkieletowych poprzecznie prążkowanych i odpowiada przede wszystkim za wprawienie w ruch szkieletu. Rozróżniamy trzy podstawowe rodzaje tkanek mięśniowych: mięśnie poprzecznie prążkowane (podlegające kontroli ośrodkowego układu nerwowego), mięśnie gładkie (podlegające kontroli układu autonomicznego) oraz mięsień poprzecznie prążkowany serca. Do głównych grup mięśniowych zaliczamy mięśnie głowy i szyi, mięśnie tułowia oraz mięśnie kończyn górnych i dolnych.

W ratownictwie medycznym szczególne znaczenie mają największe i najważniejsze funkcjonalnie grupy mięśniowe. Mięśnie kończyn górnych są istotne dla funkcji chwytu oraz samoasekuracji poszkodowanego. Mięśnie tułowia, obejmujące mięśnie grzbietu i brzucha, stabilizują kręgosłup i uczestniczą w oddychaniu, natomiast mięśnie klatki piersiowej mają znaczenie pomocnicze w wentylacji, co jest szczególnie istotne u pacjentów z dusznością. Mięśnie kończyn dolnych odpowiadają za stabilność i lokomocję, a ich urazy mogą znacznie utrudniać ewakuację pacjenta.

Ocena czynności mięśni obejmuje obserwację ich napięcia oraz reakcji na bodźce. Ocena napięcia mięśniowego przez ratownika opiera się przede wszystkim na obserwacji oraz badaniu palpacyjnym. Już na etapie pierwszego kontaktu z pacjentem ratownik zwraca uwagę na sposób ułożenia ciała, symetrię kończyn oraz spontaniczne ruchy, które mogą świadczyć o prawidłowym, wzmożonym lub obniżonym napięciu mięśniowym.

Dla ratownika kluczowe jest porównawcze badanie napięcia mięśniowego po obu stronach ciała. Asymetria napięcia lub siły mięśniowej może sugerować uraz miejscowy lub miejscowe uszkodzenie nerwów obwodowych. U pacjentów przytomnych pomocne jest polecenie wykonania prostych ruchów czynnych, co daje możliwość szybkiej oceny siły mięśniowej, wstępnej oceny funkcji nerwów czy też integralności układu ruchu. Do najczęściej polecanych ruchów w obrębie kończyny górnej zaliczamy zgięcie i wyprost w stawie łokciowym, uniesienie ramion czy zaciśnięcie dłoni w pięść, w przypadku kończyny dolnej zaś - zgięcie i wyprost w stawie kolanowym oraz zgięcie grzbietowe i podeszwowe stopy.

Urazy mięśni i ścięgien są częstym problemem w praktyce przedszpitalnej. Naderwanie mięśnia lub ścięgna objawia się bólem, obrzękiem oraz ograniczeniem ruchu, natomiast całkowite zerwanie prowadzi do wyraźnej utraty funkcji mięśnia.

Układ sercowo-naczyniowy

- Główną funkcją układu sercowo-naczyniowego jest transport tlenu i substancji odżywczych do tkanek, usuwanie produktów przemiany materii oraz utrzymanie prawidłowej temperatury i gospodarki płynowej organizmu. W ratownictwie medycznym znajomość anatomii krążenia ma kluczowe znaczenie, ponieważ pozwala na szybką ocenę perfuzji, rozpoznanie wstrząsu oraz właściwe tamowanie krwotoków.

Układ krwionośny człowieka składa się z serca, naczyń krwionośnych (tętnice, żyły oraz naczynia włosowate) oraz krwi.

Serce zbudowane jest z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej serca i składa się z czterech podstawowych jam: dwóch przedsionków i dwóch komór. Przedsionek lewy i prawy oddzielone są od siebie przegrodą międzyprzedsionkową, komora prawa i lewa zaś - przegrodą międzykomorową. W obrębie serca możemy wyróżnić wierzchołek oraz trzy powierzchnie: mostkowo-żebrową, tylno-dolną oraz płucną. Ściany serca zbudowane są z trzech głównych warstw (od wewnątrz) - wsierdzia, śródsierdzia i nasierdzia, a całość serca otoczona jest przez worek osierdziowy. W obrębie mięśnia sercowego znajdują się zastawki, które zapewniają jednokierunkowy przepływ krwi. Do zastawek przedsionkowo-komorowych zaliczamy:

- zastawkę mitralną (dwudzielną) - składa się ona z dwóch płatków (przedniego i tylnego) i leży między lewym przedsionkiem a lewą komorą;

- zastawkę trójdzielną - składa się ona z trzech płatków (przedniego, tylnego i przegrodowego) i leży między prawym przedsionkiem a prawą komorą.

Z płatkami obu zastawek przedsionkowo-komorowych połączone są za pomocą strun ścięgnistych mięśnie brodawkowate, które zapobiegają wypadaniu płatków zastawek do przedsionków podczas skurczu komór.

Zastawki ujść tętniczych aorty i pnia płucnego to zastawki półksiężycowate, do których zaliczamy:

- zastawkę aorty - umiejscowioną między lewą komorą a aortą, zbudowaną z trzech płatków;

- zastawkę pnia płucnego - znajdującą się między prawą komorą a pniem płucnym, zbudowaną (podobnie jak zastawka aorty) z trzech płatków.

Serce unaczynione jest przez naczynia wieńcowe - tętnicę wieńcową prawą i lewą - odchodzące od aorty wstępującej. Prawa tętnica wieńcowa zaopatruje prawy przedsionek i komorę, tylną część przegrody międzykomorowej oraz węzeł zatokowo-przedsionkowy. Lewa tętnica wieńcowa dzieli się z kolei na gałąź międzykomorową przednią oraz gałąź okalającą, zaopatrując lewy przedsionek i komorę oraz przednią część przegrody międzykomorowej. Serce unerwione jest poprzez splot sercowy. Układ bodźcoprzewodzący serca odpowiedzialny jest za automatyzm serca i składa się z następujących struktur: węzła zatokowo-przedsionkowego, węzła przedsionkowo-komorowego, pęczka Hisa oraz włókien Purkinjego.

Aorta jest największym naczyniem tętniczym ciała człowieka i dzieli się na poszczególne części:

- aortę wstępującą, która odchodzi bezpośrednio z lewej komory, ma około 5 cm długości i odchodzą od niej tętnice wieńcowe unaczyniające mięsień sercowy;

- łuk aorty, który biegnie na lewo i ku tyłowi; od łuku aorty odchodzą główne naczynia zaopatrujące głowę i szyję oraz kończynę górną, czyli pień ramienno-głowowy, lewa tętnica szyjna wspólna i lewa tętnica podobojczykowa;

- aortę zstępującą, która dzieli się na aortę piersiową i brzuszną.

Do najważniejszych tętnic kończyny górnej zaliczamy tętnice pachową, ramienną, promieniową i łokciową, do najważniejszych żył zaś - żyły odpromieniową, odłokciową oraz żyłę pośrodkową łokcia. Z kolei do najważniejszych tętnic kończyny dolnej zaliczamy tętnice udową, podkolanową, piszczelową przednią i tylną, grzbietową stopy oraz podeszwową przyśrodkową i boczną. Do najważniejszych żył kończyn dolnych należą żyły odpiszczelowa duża i odstrzałkowa.

Krążenie małe i duże

Krążenie człowieka dzieli się na krążenie małe (płucne) oraz krążenie duże (systemowe).

Krążenie małe (płucne) rozpoczyna się w prawej komorze serca, skąd krew nisko utlenowana jest wypompowywana do pnia płucnego, który dzieli się na dwie tętnice płucne - prawą i lewą. Tętnice płucne dzielą się następnie na drobniejsze gałęzie, odpowiadające liczbie płatów płuca, a następnie przechodzą w naczynia włosowate, oplatające pęcherzyki płucne. Pomiędzy pęcherzykami płucnymi a naczyniami włosowatymi dochodzi następnie do wymiany gazowej, w której krew oddaje do pęcherzyków płucnych dwutlenek węgla, a pobiera tlen. Następnie natlenowana krew wraca czterema żyłami płucnymi do serca - do lewego przedsionka. Krążenie płucne ma kluczowe znaczenie w stanach nagłych, ponieważ każda przeszkoda przepływu przez płuca (np. masywna zatorowość płucna) szybko prowadzi do niewydolności krążenia i ciężkiej hipoksji.

Krążenie duże (systemowe) rozpoczyna się w lewej komorze serca, skąd utlenowana krew jest wypompowywana do aorty. Aorta oraz główne odgałęzienia, odchodzące od łuku aorty (pień ramienno-głowowy, tętnica szyjna wspólna lewa oraz tętnica podobojczykowa lewa), rozprowadzają krew do narządów i tkanek całego ciała. W dystalnych naczyniach włosowatych dochodzi do oddania tlenu i substancji odżywczych oraz zwrotnego poboru dwutlenku węgla. Nisko utlenowana krew wraca układem żylnym do serca - do prawego przedsionka - głównie przez żyłę główną górną (zbierającą krew powyżej przepony) oraz żyłę główną dolną (zbierającą krew z jamy brzusznej, miednicy i kończyn dolnych).

Duże naczynia krwionośne mają kluczowe znaczenie w ratownictwie medycznym, ponieważ wszelkie uszkodzenia w ich obrębie mogą szybko prowadzić do wstrząsu. Dlatego też tak ważna jest ocena tętna na tętnicach obwodowych, umożliwiająca wstępne oszacowanie stanu perfuzji.

Punkty tętna i ich znaczenie diagnostyczne

Tętno należy do podstawowych parametrów ocenianych przez ratownika, ponieważ informuje o pracy serca i pośrednio o perfuzji obwodowej. W praktyce klinicznej wybór miejsca badania tętna zależy od stanu pacjenta i sytuacji klinicznej, w jakiej się on znajduje. U pacjenta przytomnego i stabilnego tętno najczęściej ocenia się na tętnicy promieniowej (w "tabakierce" anatomicznej). Zanik lub osłabienie tętna promieniowego może być jednym z wczesnych objawów rozwijającego się wstrząsu.

U pacjenta w ciężkim stanie, we wstrząsie lub podczas oceny BLS/ALS, bardziej wiarygodne jest badanie tętna na tętnicach centralnych, np. na tętnicy szyjnej (po bokach krtani, w bruździe między krtanią a mięśniem mostkowo-obojczykowo-sutkowym). Tętnica szyjna jest jednym z najważniejszych miejsc oceny tętna centralnego w ratownictwie medycznym ze względu na swoje położenie i bezpośredni związek z perfuzją mózgu. Brak tętna na tętnicy szyjnej jest jednoznacznym sygnałem do natychmiastowego rozpoczęcia resuscytacji krążeniowo-oddechowej. Dodatkowo w praktyce ratowniczej istotne są: tętnica udowa, tętnica podkolanowa, tętnica piszczelowa tylna (za kostką przyśrodkową) oraz tętnica grzbietowa stopy (na grzbiecie stopy). Te ostatnie są szczególnie przydatne przy ocenie ukrwienia kończyn po urazie lub po założeniu unieruchomienia/opatrunku uciskowego. U niemowląt i małych dzieci do oceny tętna najczęściej wykorzystuje się tętnicę ramienną.

Rodzaje krwotoków

Krwotok jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia, a jego szybkie rozpoznanie i opanowanie jest jednym z najważniejszych zadań ratownika. W praktyce wyróżnia się krwawienie tętnicze, żylne oraz włośniczkowe, różniące się obrazem klinicznym i dynamiką utraty krwi.

Krwotok tętniczy jest zwykle najbardziej niebezpieczny, ponieważ krew wypływa pod wysokim ciśnieniem. Krew w krwotoku tętniczym typowo ma jasnoczerwony kolor i może pojawiać się pulsacyjnie lub "tryskająco". Krwotok żylny ma zazwyczaj ciemnoczerwony kolor i wypływa jednostajnym strumieniem, choć przy dużych żyłach utrata krwi może być równie szybka jak w krwawieniu tętniczym. Krwawienie włośniczkowe jest zwykle powierzchowne, sączy się z całej powierzchni rany i najczęściej nie jest trudne do opanowania.

Niezależnie od typu krwotoku kluczowe jest szybkie działanie, ponieważ w praktyce przedszpitalnej o rokowaniu często decydują pierwsze minuty.

Punkty ucisku i tamowanie krwotoków

Szybkie ograniczenie utraty krwi jeszcze przed założeniem opatrunku uciskowego lub opaski uciskowej może zapobiec rozwojowi wstrząsu krwotocznego. Kluczową rolę odgrywa tutaj znajomość topograficznego przebiegu dużych tętnic, które można ucisnąć ręcznie, wykorzystując punkty kostne jako naturalne "podparcie" dla naczynia.

W praktyce jedną z najważniejszych tętnic jest tętnica udowa, która biegnie w pachwinie, w bruździe między mięśniem biodrowo-lędźwiowym a mięśniem grzebieniowym, a następnie schodzi w dół uda. Jej przebieg jest stosunkowo powierzchowny w okolicy pachwinowej, gdzie leży bezpośrednio nad głową kości udowej. Dzięki temu możliwe jest jej skuteczne uciśnięcie przez silny nacisk palcami lub dłonią w kierunku kości. Ucisk tętnicy udowej pozwala znacząco ograniczyć krwawienie z kończyny dolnej, zwłaszcza przy rozległych urazach uda, amputacjach urazowych lub masywnych ranach penetrujących.

W przypadku krwotoków z kończyny górnej podstawowym punktem ucisku jest tętnica ramienna. Przebiega ona po przyśrodkowej stronie ramienia, w bruździe pomiędzy mięśniem dwugłowym a trójgłowym, a następnie przechodzi do dołu łokciowego. W górnej części ramienia tętnica ramienna może być skutecznie uciśnięta do kości ramiennej, co pozwala ograniczyć krwawienie z przedramienia lub dłoni.

Szczególnej ostrożności wymaga tętnica szyjna, której ucisk stosowany jest wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach, ze względu na bezpośredni wpływ na perfuzję mózgu. Tętnica szyjna wspólna biegnie po bocznej stronie szyi, przyśrodkowo od mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego. Znajomość topografii tętnicy szyjnej ma jednak przede wszystkim znaczenie diagnostyczne (ocena tętna centralnego), a nie rutynowo-terapeutyczne, ponieważ długotrwały ucisk może prowadzić do niedokrwienia mózgu.

Anatomia serca i klatki piersiowej w kontekście RKO

Serce leży w śródpiersiu, za mostkiem, z większą częścią masy przesuniętą nieco na lewo od linii pośrodkowej. W resuscytacji krążeniowo-oddechowej celem uciśnięć klatki piersiowej jest wytworzenie przepływu krwi przez ucisk struktur w obrębie klatki piersiowej, co umożliwia choćby częściowe utrzymanie perfuzji mózgu i serca aż do czasu wdrożenia zaawansowanych technik medycznych. Z punktu widzenia anatomii kluczowe jest prawidłowe ułożenie rąk na mostku, aby ucisk działał efektywnie i minimalizował ryzyko urazów. Ucisk wykonuje się na dolnej połowie mostka, unikając ucisku na wyrostek mieczykowaty, bo może to prowadzić do urazów narządów jamy brzusznej. Należy pamiętać, że u pacjentów starszych, z osteoporozą lub deformacjami klatki piersiowej, ryzyko złamań żeber jest większe, jednak w sytuacji nagłego zatrzymania krążenia (NZK) priorytetem pozostaje skuteczna resuscytacja.

Układ oddechowy

Układ oddechowy odpowiada za dostarczanie tlenu do wszystkich narządów, tkanek i komórek oraz usuwanie dwutlenku węgla z organizmu. W ratownictwie medycznym drożność dróg oddechowych oraz skuteczna wentylacja stanowią absolutny priorytet postępowania, ponieważ nawet krótkotrwałe zaburzenia oddychania mogą prowadzić do ciężkiej hipoksji i groźnych powikłań włącznie z uszkodzeniem mózgu.

Drogi oddechowe - budowa i podział

Drogi oddechowe dzieli się na górne i dolne, z krtanią jako umowną granicą pomiędzy nimi.

Górne drogi oddechowe obejmują nos, jamę nosową wraz z zatokami przynosowymi, jamę ustną, gardło oraz nagłośnię. Nos i jama nosowa odpowiadają za wstępne oczyszczanie, ogrzewanie i nawilżanie powietrza. Należy pamiętać, że w sytuacjach nagłych oddychanie często odbywa się przez jamę ustną. Gardło stanowi wspólny odcinek dla dróg oddechowych i pokarmowych, co ma istotne znaczenie w kontekście aspiracji treści i ciał obcych. Nagłośnia pełni funkcję ochronną, zamykając wejście do krtani podczas połykania.

Wejście do krtani to otwór łączący część krtaniową gardła z jamą krtani. Anatomicznie granice wejścia do krtani obejmują: od przodu - nagłośnię, od tyłu - chrząstki nalewkowate, bocznie - fałdy nalewkowo-nagłośniowe.

Dolne drogi oddechowe rozpoczynają się na poziomie krtani, która zawiera struny głosowe i utrzymuje drożność wejścia do tchawicy. Tchawica jest elastycznym przewodem, wzmocnionym pierścieniami chrzęstnymi, co zapobiega jej zapadaniu się. Na wysokości rozdwojenia tchawicy (ostroga tchawicy) powietrze kierowane jest do oskrzela głównego prawego i lewego. Oskrzela rozgałęziają się, tworząc drzewo oskrzelowe, prowadzące następnie do pęcherzyków płucnych, w których zachodzi właściwa wymiana gazowa. Prawe oskrzele główne jest krótsze od lewego (ma około 2,5 cm długości), jest szersze i przebiega bardziej pionowo, co ma istotne znaczenie kliniczne. Zaaspirowane ciała obce najczęściej trafiają właśnie do prawego oskrzela głównego ze względu na jego bardziej pionowy przebieg oraz większą średnicę.

Prawe płuco składa się z trzech płatów (płat górny, środkowy i dolny), a lewe z dwóch (płat górny i dolny), co związane jest z obecnością serca po stronie lewej. Każde płuco otoczone jest opłucną, składającą się z blaszki płucnej i ściennej, pomiędzy którymi znajduje się jama opłucnej, w warunkach fizjologicznych wypełniona niewielką ilością płynu. Ujemne ciśnienie w jamie opłucnej umożliwia prawidłowe rozprężanie się płuc podczas wdechu.

Mechanika oddychania - wentylacja a wymiana gazowa

Oddychanie jest procesem mechanicznym i fizjologicznym. Wentylacja polega na ruchu powietrza do i z płuc, natomiast wymiana gazowa to proces dyfuzji tlenu i dwutlenku węgla w pęcherzykach płucnych.

Głównym mięśniem oddechowym jest przepona, której skurcz powoduje obniżenie się i zwiększenie objętości klatki piersiowej, co prowadzi do wdechu. W oddychaniu uczestniczą również mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne. Oprócz przepony i mięśni międzyżebrowych zewnętrznych, stanowiących główne mięśnie wdechowe, rozróżniamy również mięśnie pomocnicze wdechowe, czyli mięśnie pochyłe szyi - przedni, środkowy i tylny, mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy, mięśnie zębate - przedni i tylny, dźwigacze łopatek, mięśnie piersiowe oraz mięsień prostownik grzbietu.

Z kolei do mięśni pomocniczych wydechowych zaliczamy mięśnie: prosty brzucha, poprzeczny klatki piersiowej, poprzeczny brzucha, najszerszy grzbietu oraz mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne.

Udrażnianie dróg oddechowych

Udrażnianie dróg oddechowych jest jedną z najważniejszych czynności wykonywanych przez ratownika, ponieważ niedrożność na każdym poziomie może w krótkim czasie doprowadzić do ciężkiej hipoksji i zatrzymania krążenia. Drożność dróg oddechowych może zostać zaburzona na wielu poziomach. U pacjentów nieprzytomnych bardzo częstą przyczyną zaburzeń drożności jest zapadanie się języka, który traci napięcie mięśniowe i przemieszcza się ku tyłowi, przesuwając nagłośnię i zamykając wejście do gardła. W przypadku pacjentów nieprzytomnych częstym zagrożeniem są również ciała obce, wymiociny, krew czy też obrzęk tkanek. Szczególnie niebezpieczne są również urazy szyi i krtani, które mogą prowadzić do obrzęku, krwiaka lub deformacji struktur chrzęstnych, skutkując gwałtownym pogorszeniem drożności dróg oddechowych.

W pierwszej kolejności ratownik stosuje ręczne manewry udrażniające, takie jak odgięcie głowy i uniesienie żuchwy, a u pacjentów z podejrzeniem urazu kręgosłupa szyjnego - wysunięcie żuchwy bez odginania głowy.

Jeżeli ręczne udrożnienie jest niewystarczające, stosuje się rurki ustno-gardłowe (UG), których zadaniem jest mechaniczne odsunięcie języka od tylnej ściany gardła. Rurka UG może być używana wyłącznie u pacjentów nieprzytomnych, bez zachowanych odruchów obronnych. Alternatywą w nagłym zatrzymaniu krążenia są przyrządy nadgłośniowe, takie jak maska krtaniowa I-gel.

Układ nerwowy

Układ nerwowy odpowiada za świadomość, zachowanie, ruch, czucie, mowę, koordynację oraz kontrolę podstawowych funkcji życiowych, takich jak oddychanie i krążenie, przez ośrodki zlokalizowane w obrębie pnia mózgu. Anatomicznie układ nerwowy dzieli się na ośrodkowy (mózg, rdzeń kręgowy) i obwodowy (nerwy obwodowe). W ratownictwie medycznym ocena neurologiczna stanowi jeden z podstawowych filarów postępowania, ponieważ zaburzenia ze strony ośrodkowego układu nerwowego (OUN) często rozwijają się dynamicznie i mogą w krótkim czasie doprowadzić do niewydolności oddechowej, aspiracji, wstrząsu neurogennego lub wtórnego uszkodzenia mózgu z powodu hipoksji i hipotensji.