Lee Miller. Życie nienasycone - Carolyn Burke

Reflow text when sidebars are open.
Być dziewczyną z Poughkeepsie (1907-1915)
23 kwietnia 1907 roku Theodore Miller odnotował w dzienniku przyjście na świat swojej córki Elizabeth z podaniem dokładnej godziny (16.15), miejsca narodzin (dom rodzinny państwa Millerów, South Clinton Street 40, Poughkeepsie, stan Nowy Jork), jej wagi (3,2 kilograma) oraz nazwiska obecnych przy tym osób (doktora Gribbona i pielęgniarki Ferguson). Jego pierworodny syn, brat Elizabeth - John, urodził się dwa lata wcześniej, ale to córka - Li Li, na którą później mówiło się Te Te, Bettie, a od dwudziestego roku życia Lee - miała zawsze być ulubienicą ojca. Był urzeczony jej niebieskimi oczyma i kręconymi jasnymi włosami. Niezależnie od tego, jakim zdrobnieniem się do niej zwracano, pozostawała jego Elizabeth, a jej rozwój dokumentował, można by rzec, niemal obsesyjnie.
Gdy urodziła się Elizabeth, Theodore Miller kierował firmą będącą największym pracodawcą w Poughkeepsie, DeLaval Separator Company (produkowane przez nią wirówki przemysłowe oddzielały cięższe ciecze od lżejszych). Ambitny trzydziestopięciolatek na najlepszej drodze by wejść do elity miasteczka, ożenił się trzy lata wcześniej, gdy miał zapewnioną posadę w niedawno rozbudowanej fabryce nad rzeką Hudson. Nazwisko jego żony, Florence Miller, nie pada we wspomnianym wpisie w dzienniku, tak jakby jej udział w przyjściu na świat córki trudno było uwzględnić obok faktów i liczb, dzięki którym Theodore czuł, że panuje nad otaczającą go rzeczywistością. Może uznał jej rolę za oczywistą. Jak większość mężczyzn tamtych czasów uważał, że miejsce kobiety jest w domu, a mężczyzny w nowym świecie nauki i technologii - sił umożliwiających rozwój zarówno przedsiębiorców takich jak on, jak również całego kraju.
Theodore mawiał, że jest mechanikiem z dziada pradziada. Był wysokim, postawnym mężczyzną o przenikliwie niebieskich oczach, niczym postać z kart powieści dla młodzieży autorstwa Horatia Algera. Urodził się w 1872 roku w miejscowości Mechanicsville w stanie Ohio, jak na potomka mechaników przystało. Wychował się w Richmond w stanie Indiana, ówcześnie największym siedlisku kwakrów w Stanach Zjednoczonych. Choć Millerowie nie należeli do wspólnoty, Theodore miał o niej dobre zdanie, mimo iż był przeciwnikiem zorganizowanej religii, co w dorosłości przerodziło się w zadeklarowany ateizm. Dla niego fakty były ważniejsze niż Religijne Towarzystwo Przyjaciół i doktryny Wewnętrznego Światła. Jako młody chłopak pracował w fabryce wytwarzającej kółka do wrotek, a następnie w warsztacie, gdzie obsługiwał tokarkę. Zdobycie kwalifikacji inżyniera mechanika za pośrednictwem kursu korespondencyjnego wzmocniło w nim przekonanie, że ciężka praca skutkuje nie tylko samodoskonaleniem, lecz również korzyściami materialnymi.
Gdy opowiadał swoim dzieciom o tym, jak doszedł do pozycji i majątku, podkreślał charakterystyczną dla rodu Millerów samodzielność. Wśród jego przodków byli żołnierze najemni z Hesji, którzy walczyli po stronie Brytyjczyków w wojnie o niepodległość; jego ojciec zasłynął jako ten, który kładł po siedem tysięcy cegieł dziennie przy budowie Antioch College; starszy brat Fred był inżynierem, znanym jako wydawca pisma "American Machinist". Kariera Theodore'a była dowodem na to, że pewność siebie pozwala odnaleźć się w każdym zawodzie W młodości pracował w New Jersey w stoczni marynarki wojennej USA, w fabryce maszyn do pisania na Brooklynie, w hucie Monterrey Steel Works w Meksyku, wreszcie w miejscowości Utica w stanie Nowy Jork, w Drop Forge and Tool Company, gdzie został dyrektorem generalnym. Był tak skoncentrowany na tym, by dojść do czegoś w życiu, że aż do trzydziestki nie myślał o ożenku. Oświadczył się dopiero Florence MacDonald, jasnowłosej pielęgniarce z Kanady, która opiekowała się nim, gdy z powodu tyfusu trafił do szpitala w Utica.
W domu rodzinnym dzieci słyszały więcej o Millerach niż o MacDonaldach. Florence mało opowiadała o swojej przeszłości, poza tym, że pochodziła z rodziny szkocko-irlandzkich osadników zamieszkałych w Brockville w prowincji Ontario, gdzie urodziła się w 1881 roku, i że jej rodzice zmarli, gdy była mała, a ona zamieszkała wtedy u krewnych. Dopiero później jej dzieci dowiedziały się, że MacDonaldów pokonała twarda, skalista ziemia, którą usiłowali uprawiać, a Florence, poza nauką pielęgniarstwa, odebrała skąpe wykształcenie. Pielęgniarstwo było w tamtych czasach jedną z niewielu dróg zawodowych dla kobiet pochodzących z biednych rodzin. W USA było więcej możliwości niż w Kanadzie, ale praca wymagała dużego zaangażowania. W szpitalu w Utica, gdzie zdobywała kwalifikacje, Florence zarabiała zapewne niewiele więcej niż na pokój i wyżywienie, mogła jednak liczyć na to, że po ukończeniu szkolenia dostanie pracę, gdzie zechce. Może istotnie Theodore Miller zdobył jej serce, ale bezsprzecznie był też dobrą partią.
Ich wspólne życie jako szacownych mieszczan zaczęło się po ślubie, w 1904 roku, gdy Theodore objął stanowisko w firmie DeLaval w Poughkeepsie. Florence przypuszczalnie musiała dopiero przywyknąć do zarządzania gospodarstwem domowym, w którym zatrudniana była służba, w tym członkowie miejscowej czarnej społeczności. Na nielicznych zdjęciach rodzinnych sprzed 1904 roku jawi się jako nieśmiała, szczupła młoda kobieta. Jako mężatka z zadowoleniem zmieniła pielęgniarski czepek i uniform na kapelusze z dużym rondem i długie, powłóczyste suknie modne na początku XX wieku, gromadziła drobiazgi do nowego domu i z czasem, gdy dzieci chodziły już do szkoły, zadbała o swoje wykształcenie.
Mimo że Florence wydawała popołudniowe przyjęcia, jak inne panie o jej pozycji w miasteczku, jakieś kompleksy przeszkadzały jej w czerpaniu z tych okazji przyjemność. Zamartwiała się drobiazgami. Niepewna, do którego z wielu protestanckich zborów w Poughkeepsie uczęszczać, wypróbowała wszystkie. Ślady jej pielęgniarskiego doświadczenia widać było w łazience, w której białe kafelki i waga lekarska stanowiły wyraźny sygnał, że w tym domu czystość jest cnotą. Florence na zawsze zachowała lęk przed zarazkami i estymę dla lekarzy. Czuła też respekt wobec męża, który był od niej niemal o dziesięć lat starszy i zapewniał rodzinie dostatnie życie.
Państwo Millerowie często opowiadali dzieciom pewną historię z pierwszych lat życia w Poughkeepsie. Ze względu na pozycję społeczną Theodore'a miejscowy oddział ultrakonserwatywnej organizacji Córy Rewolucji Amerykańskiej zaprosił jego młodą małżonkę do wstąpienia w swoje szeregi. Zgodnie z wymaganiami Florence wypełniła formularz dla nowych członkiń z informacjami o genealogii rodziny. Hescy przodkowie jej męża, którzy walczyli przeciwko rewolucji, do której odwoływała się nazwa ugrupowania, wzbudzili niejakie wątpliwości, a gdy komisja odpowiadająca za rekrutację odkryła, że Florence jest Kanadyjką, zaproszenie wycofano. Millerowie, potraktowani jako nie całkiem lojalni Amerykanie, zmienili ten incydent w żart. Ponieważ niemożliwe okazało się przeniknięcie do świata miejscowych starych rodzin, których majestatyczne, zwieńczone kopułami siedziby wznosiły się nad rzeką Hudson, zastałą sytuację wykorzystali najlepiej jak umieli: wybrali rolę nowoczesnych obywateli rozpoczynającego się właśnie stulecia.
*
W zależności od tego, z kim się rozmawiało, Poughkeepsie z początku XX wieku było albo chylącą się ku upadkowi stolicą regionu, albo centrum przemysłowym gotowym wykorzystać swoją strategiczną lokalizację. Obydwie opinie były trafne. Co bardziej postępowym obywatelom miasteczka jego wartości wydawały się wciąż wiktoriańskie. Jednocześnie jednak instytucje takie jak Vassar College - położony o cztery kilometry na wschód od Poughkeepsie - eksperymentowały z nowymi ideami na temat społecznego i intelektualnego potencjału kobiet, a patrzące w przyszłość przedsiębiorstwa, takie jak fabryka DeLaval, która była firmą szwedzką, redefiniowały myślenie o relacjach między życiem obywatelskim i zawodowym. Wielu mieszkańców Poughkeepsie sądziło, że żyje w samym centrum wydarzeń. Pociągi linii New York Central pędziły wzdłuż rzeki Hudson na północ do Albany i na południe do Nowego Jorku; most przerzucony przez rzekę zachęcał do wycieczek na zachód do New Paltz i Gór Catskill, a droga Dutchess Turnpike, przecinająca żyzne ziemie uprawne, biegła na wschód do Connecticut.
Od XVIII wieku "rodziny znad rzeki", stara elita hrabstwa Dutchess, spoglądały ze swoich położonych na wzniesieniach posiadłości na wioski nad rzeką Hudson, jakby były one lennami w jakimś amerykańskim wydaniu feudalizmu. Poughkeepsie, miasto liczące dwadzieścia cztery tysiące mieszkańców w momencie narodzin Elizabeth, zawsze było dość wyjątkowe. Mieszkańcy chlubili się jego historią: powstało już XVII wieku jako holenderska osada i było jedną z pierwszych stolic stanowych, miejscem konwencji, podczas której stan Nowy Jork ratyfikował Konstytucję Stanów Zjednoczonych, a od lat sześćdziesiątych XIX wieku - węzłem szybkich połączeń kolejowych zarówno z północą, jak i z zachodem. Choć symbol XX wieku, ekspresowy pociąg pasażerski Twentieth Century Limited, śmigał na trasie Nowy Jork - Chicago z pominięciem Poughkeepsie, sądzono, że położenie miasteczka w połowie drogi między Nowym Jorkiem a Albany zapewni mu wpływy - pod warunkiem że włodarze uzgodnią, jak rozumieją postęp i jak wdrażać nowoczesne rozwiązania.
Miejscowi prominenci postrzegali korzystanie z technologii jako wyznacznik bycia nowoczesnym. W okresie, gdy władze większych i mniejszych miejscowości w całych Stanach Zjednoczonych prześcigały się w poprawianiu reputacji własnego terenu kosztem sąsiednich, rządzący w Poughkeepsie ogłosili wyższość miasta nad rywalizującymi miejscowościami, Syracuse i Albany. W rzeczywistości jednak Poughkeepsie niewiele się rozwinęło od siódmej dekady XIX wieku, ponieważ sporo biznesów upadło lub przeniosło się gdzie indziej. Przemysł skupiony nad rzeką Hudson obejmował niegdyś stocznie, farbiarnie, browar i hutę żelaza, z których wiele z czasem ustąpiło miejsca większym, bardziej nowoczesnym koncernom, takim jak DeLaval czy producent damskiej bielizny Queen Undermuslins. Według władz miasteczka to, co było dobre dla biznesu, było dobre dla Poughkeepsie, tak samo jak wprowadzone w podobnym czasie miejskie udogodnienia - światło elektryczne, telefony i asfalt. Znaleźli się jednak również tacy, którzy mówili, że słusznie odrzucili propozycję Thomasa Edisona, by uczynić z Poughkeepsie pierwsze całkowicie zelektryfikowane miasto w Ameryce, wobec czego honor ten przypadł miasteczku Newburgh.
Entuzjazm Theodore'a Millera dla nowoczesnej technologii sytuował go po stronie "postępowców", a więc tych, którzy głosowali za wszelkimi usprawnieniami. Jego kwalifikacje - licencja inżyniera, członkostwo w Amerykańskim Towarzystwie Inżynierów Mechaników i ówczesne stanowisko - tak silnie przemówiły do członków Amrita Club, męskiego klubu miejscowej elity, że zaproponowano mu członkostwo już kilka miesięcy po tym, jak przeniósł się do Poughkeepsie w 1903 roku. Poznał tam zarówno lokalną arystokrację, między innymi Rooseveltów, jak i osoby, które pięły się w górę dzięki stanowiskom w bankowości, handlu i polityce. Zanim urodziła się Elizabeth, Theodore był znany jako postępowy kierownik dużej załogi firmy DeLaval, bądź, według innej wersji, jako jej dobrotliwy dyktator.
Fabryka powstała w 1892 roku w celu produkcji wirówkowych separatorów śmietany (urządzeń do oddzielania śmietany od mleka) i została rozbudowana rok przed zatrudnieniem Millera, który miał za zadanie uspokoić nastroje wśród robotników. Opublikowana w 1905 roku historia Poughkeepsie sławi DeLaval jako najbardziej postępowe przedsiębiorstwo wykorzystujące elektryczność "wytwarzaną przez dynamo napędzane jedynym silnikiem turbinowym, jaki dotąd zainstalowano w mieście"1. Z biegiem lat dla urządzeń produkowanych przez DeLaval znajdowano nowe zastosowania. Theodore nadzorował produkcję maszyn do oczyszczania olejów przemysłowych i lakierów, pozyskiwania osocza krwi oraz do innych zadań opartych na zasadzie oddzielania cięższych cieczy od lżejszych. Firma cieszyła się renomą dobrego miejsca pracy. Theodore wypłacał stawki wyższe od tych, które obowiązywały w kraju, wprowadził czterdziestoośmiogodzinny tydzień pracy oraz system dodatkowych świadczeń pracowniczych, między innymi stołówkę, ubezpieczenie i udział w zyskach. Robotnicy, doświadczeni trudnymi warunkami pracy w poprzednich miejscach, mieli go za pracodawcę, który traktuje ich po ludzku.
Mimo wszystko dobre relacje między pracodawcą a pracownikami wymagały, by ci drudzy znali swoje miejsce. W DeLaval panowało podejście obowiązujące również w życiu towarzyskim Poughkeepsie, gdzie znamienite rodziny znad rzeki trzymały się na dystans od niżej urodzonych. Podejście Theodore'a, mające umożliwić mu wejście do zarządów instytucji miejskich, komisji planowania i rad nadzorczych lokalnych banków, zakładało całkowitą kontrolę nad robotnikami. Robotnice, których zbyt poufale dotykał, nie skarżyły się na nieodpowiednie traktowanie, przedstawiciele grup etnicznych - Włosi, Polacy i inne mniejszości, przede wszystkim wyznania katolickiego - nie burzyli się, że z uwagi na uprzywilejowanie białych anglosaksońskich protestantów nie mają możliwości awansu, a nieliczni członkowie czarnoskórej społeczności uważali, że mają szczęście, bo w ogóle pracują. Surowe rządy Theodore'a nad pięcioma setkami pracowników uważane były za oczywistość.
W tym aspekcie jego podejście do pracowników było tylko odrobinę bardziej liberalne od tego, które prezentowali jego koledzy z Amrita Club, niedopuszczający członkostwa Żydów, katolików i czarnych. Członkowie klubu zapraszali żony i córki na noworoczną potańcówkę, ale przez resztę roku kobiety nie miały do klubu wstępu. Decyzje o rozwoju Poughkeepsie podejmowano w dużej mierze przy stole Amrita Club, obsługiwanym przez najlepszego kucharza w miasteczku. Jak w całym hrabstwie Dutchess, tu też ojcowie miasta byli republikanami, lecz Theodore zarówno pod tym względem, jak i wieloma innymi (choćby ateizmu) pokazywał, że potrafi myśleć niezależnie, i głosował na demokratów. Mimo takich ekscentrycznych zachowań nikt nie podważał jego wysokiej pozycji.
W ostatnich dekadach XIX wieku miejscowi notable starali się podkreślić rangę miasta poprzez wznoszenie okazałych budynków publicznych. W 1912 roku, gdy ukończono eleganckie nowe pomieszczenia Amrita Club, jego członkowie uznali, że należą do elity kraju - ponieważ architekci z nowojorskiego Harvard Club: McKim, Mead i White, zaprojektowali ich siedzibę w stylu Colonial Revival*. Jak oznajmił burmistrz, nowy budynek symbolizował "systematyczny rozwój społeczności", ponieważ oferował nowoczesne udogodnienia, a projekt całości odwoływał się do kolonialnych początków miasteczka2. Według izby handlowej Poughkeepsie wpisywało się w ideę "City Beautiful"**. Banki w stylu klasycystycznym, gotyckie kościoły i domy towarowe nawiązujące do renesansowych pałaców dawały miastu poczucie historycznej ciągłości; mansardowe dachy gmachu głównego Vassar College kojarzyły się z Pałacem Tuileries, wieżyczki budynków Eastman Business College zaś korespondowały z architekturą uniwersytetów w Oksfordzie i Cambridge. Młodzi mężczyźni wchodzący do nowego budynku YMCA, którego fasada nawiązywała do wyglądu Pałacu Medyceuszy, mieli według założeń ojców miasta stać się "lepsi dzięki temu pięknu"3.
Ówcześni młodzi mężczyźni, z których większość miała nadzieję zrobić karierę podobną do Theodore'a Millera, niewątpliwie czuli się lepiej, gdy spędzali czas na świeżym powietrzu, a nie we wnętrzach budowli wzniesionych po to, by ich ucywilizować. Niewielu było stać na bilet kolejowy do Nowego Jorku, dokąd osoby o statusie Millera coraz częściej wybierały się w poszukiwaniu rozrywki; wielu onieśmielała sama myśl o wielkim mieście. Młodzi ludzie brali udział w lokalnych aktywnościach: jesienią urządzali wycieczki do sadów jabłkowych po cydr, w zimie uczestniczyli w zabawach karnawałowych, jeździli na łyżwach lub wiosłowali po rzece Hudson, w kwietniu, gdy na tarło wędrowały alozy, wędkowali, a w cieplejszych miesiącach gromadzili się na przyjęciach w ogrodach i na spotkaniach towarzyskich pod kwitnącymi drzewami owocowymi czy wśród azalii.
Punkt kulminacyjny kalendarza wydarzeń towarzyskich następował w czerwcu, gdy do Poughkeepsie przyjeżdżały załogi wioślarskie ze wszystkich uczelni należących do Ligi Bluszczowej, by trenować do regat międzyuczelnianych. Miejscowi z dumą mówili o zwycięstwie nad Saratoga Springs, gdzie regaty odbywały się do roku 1898, zanim za bardziej odpowiedni od Jeziora Saratoga uznano szeroki, ośmiokilometrowy odcinek rzeki Hudson na północ od miasteczka. Tysiące entuzjastów wioślarstwa przyjeżdżało pociągiem, by spacerować nad rzeką, oglądać wioślarzy i dawać zarobić miejscowym przedsiębiorcom. Załogi i ich kibice zajmowali wszystkie wolne pokoje w okolicy. Młodzi mężczyźni w słomkowych kapeluszach przechadzali się po miasteczku w towarzystwie pań z upiętymi wysoko włosami; robiło się bardzo romantycznie. Przez miesiąc rzeka była wodną sceną, którą przecinały promy pełne fanów wioślarstwa, a na brzegach, na specjalnie do tego przystosowanych wagonach kolejowych, wznosiły się trybuny dla widzów.
To spektakularne doroczne wydarzenie wprawiało miejscowe dziewczęta w zachwyt i przesądziło o przyszłości wielu studentek Vassar College, z których część osiadła później w Poughkeepsie. Elizabeth Miller nie marzyła o takim losie. Podobno kiedy mówiła o swojej rodzinnej miejscowości, zawsze używała określenia "P'ok" - w nawiązaniu do słów poke, czyli "szturchać", "wtrącać się", i pokey, czyli "ograniczony", "bez gustu", a w znaczeniu slangowym "więzienie" - i robiła wszystko, by gorszyć tamtejsze mieszczaństwo. Gdy tylko dowiedziała się czegoś więcej o Starym Świecie, o którym stale wspominało się w "P'ok", bardzo chciała znaleźć się w Europie. Pod koniec życia, spędziwszy poza granicami Stanów Zjednoczonych pięćdziesiąt lat, przyswoiła antyburżuazyjną postawę surrealistów i zaakceptowała swój dziwny status żony uszlachconego Brytyjczyka sir Rolanda Penrose'a po tym, jak wychowała się w amerykańskim dostatku i odwróciła się od tego, co miało jej do zaoferowania Poughkeepsie.
Geografia eskapad Lee Miller - od Nowego Jorku przez Paryż i Kair do nieistniejącej na mapie krainy awangardy - stanowiła przeciwieństwo krajobrazu hrabstwa Dutchess. Jednak mimo iż rodzinne miasteczko kojarzyło się jej z wąskimi horyzontami, bawiło ją podpisywanie się (na przykład podczas rejsu po Morzu Karaibskim) "Lady Penrose z Poughkeepsie w stanie Nowy Jork".
*
Do 1912 roku rodzina Millerów mieszkała w wygodnym drewnianym domu przy South Clinton Street, gdzie urodziła się Elizabeth. Theodore cenił jego lokalizację blisko centrum miasteczka, Florence chodziła na zakupy ulicami, przy których rosły wiśnie i klony japońskie, pod oknami jakiś Włoch wygrywał ogniste melodie na katarynce, a podczas parady z okazji Święta Niepodległości przed ich domem defilowała orkiestra grająca wojskowe marsze i wymachująca flagami. W 1910 roku, gdy urodził się młodszy brat Elizabeth, Erik, Millerowie rozważali wyprowadzkę na wieś. Niezależnie od tego, gdzie mieszkali, Te Te zawsze widziała w Eriku towarzysza zabaw, lojalnego przybocznego gotowego na każde jej skinienie. Rodzice zdecydowali, że nie chcą mieć więcej dzieci, co było kolejnym wyborem uznawanym przez niektórych za przejaw postępowego myślenia.
Wyraźne przywiązanie obojga rodziców do dzieci przeciwnej płci niektórzy ich znajomi uważali jednak za osobliwe. Ulubieńcem Florence był pierworodny John. Ubierała go jak dziewczynkę i wiązała mu kokardy, póki nie skończył sześciu lat, kiedy niechętnie zgodziła się obciąć mu włosy - rok po tym, jak Theodore własnoręcznie obciął długie, delikatne włosy Elizabeth i uwiecznił to zdarzenie na zdjęciu przed i po. Swoiście a rebours Elizabeth często nosiła chłopięce ubrania. Theodore tak wyraźnie faworyzował córkę, że John nie bez podstaw uznał, że to dziewczynki mają w życiu lepiej - ojcowie skupiali na nich uwagę i nie musiały pomagać w domu. Dwoje starszych dzieci państwa Millerów łączyło niewiele poza fascynacją maszynami i tym, co w rodzinie nazywano uporem. Pod innymi względami stanowili swoje przeciwieństwo.
Elizabeth od wczesnych lat gardziła lalkami; wyjątek robiła wtedy, gdy pozowała z lalką ojcu, który za pomocą aparatu dokumentował jej dzieciństwo przy każdej możliwej okazji. Sfotografował siebie z Johnem na rękach, gdy obaj patrzyli na Florence z trzytygodniową Elizabeth w sztywnym białym ubranku ("Elizabeth jako wykrochmalona stokrotka"), siebie unoszącego półroczną córkę ("Elizabeth z tatą"), Johna z siostrą jedzących na golasa w upalny dzień. Nikt nie przywiązywał wagi do jego zdjęć nagiej półtorarocznej Elizabeth, choć pewnie trudno było skłonić dziecko, by wytrzymało w bezruchu na wiklinowym fotelu, zarówno do ujęć profilowych, jak i en face. W albumie rodzinnym znajduje się o wiele więcej zdjęć córki, starannie podpisanych fioletowym atramentem, niż zdjęć synów.
Po przeprowadzce w 1912 roku na farmę Cedar Hill, położoną osiem kilometrów na południe od miasteczka, Theodore miał znacznie więcej okazji do robienia malowniczych zdjęć. Posiadłość o powierzchni sześćdziesięciu sześciu hektarów stała się olbrzymim placem zabaw dla dzieci. Początkowo rodzina mieszkała w niedużej chacie, a następnie w piętrowym drewnianym domu. Przez kolejne osiem lat, gdy Elizabeth dorastała, jej ojciec przeszklił werandę, dodał kolejne pomieszczenia i wybudował domek do zabawy, z odlanym z brązu dzwonkiem na wieży służącym do wzywania dzieci. Ustalony przez Theodore'a kod opierał się na kolejności narodzin: trzy dzwonki przywoływały Johna, dwa - Elizabeth, jeden - Erika. Gdy John dostał od ojca własne narzędzia, domek stał się jego warsztatem. Młodsze dzieci przyglądały się, jak buduje lokomotywę, która jeździła po torach wyposażonych w zwrotnicę zapobiegającą kolizjom. Theodore specjalnie odlał dla syna osiem mosiężnych kół do pojazdu. Cała trójka miała stale odrapane kolana w wyniku nieuchronnych kraks, do których dochodziło, kiedy pociąg pędził po drewnianych torach z górki za domem, następnie jechał kawałek po równym terenie i potem znów podjeżdżał pod górę. Póki John nie zamienił fascynacji pociągami na zamiłowanie do samolotów, cała trójka marzyła o tym, by w przyszłości zostać maszynistami.
Elizabeth zwykle bawiła się w chłopięce zabawy. Uwielbiała, kiedy John pozwalał jej jeździć zbudowaną przez siebie kolejką. Tak bardzo zainteresowały ją lokomotywy, że pewnego dnia zniknęła na dworcu tuż przed wyruszeniem rodziny w podróż. Dopiero konduktor poinformował zamartwiających się rodziców, że dziewczynka poszła obejrzeć silnik lokomotywy. Jej zabawy polegały przeważnie na majstrowaniu przy różnych przedmiotach i - wyłącznie z ciekawości, którą ojciec u niej pobudzał - rozmontowywaniu ich na części. Wraz z braćmi zbudowała koło młyńskie nad strumieniem płynącym przez rodzinną posiadłość, gdzie latem pływali, a także urządzali pikniki i zbierali rukiew wodną. Nauczyła się podstaw fotografii od Theodore'a, który podarował jej aparat skrzynkowy - w czasie, gdy reklamy Kodaka przekonywały młodych klientów do zakupu modelu Brownie jako najnowocześniejszej i najbardziej twórczej zabawki. Łaziła po drzewach, urządzała obozowiska, jeździła konno i chodziła na ryby z białymi kokardami w delikatnych blond włosach - jej matka usiłowała w ten sposób sprawić, by do reszty nie zmieniła się w chłopczycę.
Dzieci uważały ojca za skrzyżowanie czarodzieja z wynalazcą. Gdy remontował dom, doprowadził bieżącą wodę, założył ogrzewanie i elektryczność. Jeszcze większy ich podziw budziły gadżety, które sam projektował: nowy rodzaj dziadka do orzechów, światło zapalające się automatycznie podczas otwierania szafki czy światłoszczelna ciemnia fotograficzna w przerobionej na ten cel łazience. Theodore nauczył Johna wykonywania różnych czynności obiema rękami, by był oburęczny. Zachęcał też całą trójkę do tego, by pisała i prawą, i lewą ręką - tak jak on. Elizabeth wdrożyła to w życie i w efekcie jej pismo odręczne jest tak samo zmienne jak pismo ojca. Theodore przywiązywał wielką wagę do rzeczy dających się zaobserwować - godziny, pogody, samopoczucia po nocy czy trawienia - bo uważał je za punkt wyjścia do rozumienia rzeczywistości. Liczyło się to, co dawało się zmierzyć lub zapisać.
W czasach dorastania dzieci Millerów wynalazcy byli bohaterami narodowymi. Leżąca w okolicy pięknie utrzymana posiadłość Locust Grove, gdzie mieszkał Samuel Morse, podtrzymywała reputację jej właściciela jako amerykańskiego Leonarda da Vinci. To, że żyjący w XIX wieku wynalazca telegrafu i kodu Morse'a był również wybitnym artystą oraz rolnikiem, stanowiło kolejny przykład nieograniczonej męskiej kompetencji. Do jego willi w stylu włoskim, podobno połączonej siecią telegraficzną z najważniejszymi miejscami w Ameryce Północnej, prowadził kręty podjazd, a za nią rozciągał się romantyczny ogród francuski. Choć Locust Grove było posiadłością bardziej patrycjuszowską niż farma Cedar Hill, a Theodore Miller - człowiekiem nowego stulecia, to pod pewnymi względami jego wizja zdrowego otoczenia sprzyjającego rozwoju dzieci opierała się na wartościach, w których zostało wychowane jego pokolenie.
Ponieważ Theodore pracował w fabryce, uprawą jego ziemi musiał zająć się ktoś inny. Za pośrednictwem krewnych Florence skontaktował się z człowiekiem, którego wkrótce dzieci miały nazywać wujem Ephraimem Millerem, mimo iż nie byli rodziną. Ephraim przyjechał do Poughkeepsie z Kanady wraz z żoną, czterema córkami i żywym inwentarzem, by prowadzić gospodarstwo według metod obowiązujących ówcześnie w jego ojczyźnie. Sami wytwarzali większość żywności, młócili zboże cepami i żyli zgodnie z przykazaniami wiary. Dziewczynki z entuzjazmem bawiły się z Elizabeth i jej braćmi, z wyjątkiem niedziel, kiedy razem z rodzicami szły osiem kilometrów do miasta, do kościoła metodystów. Theodore patrzył z niechęcią na, jak to określał, zacofanie Ephraima - głównie brak zainteresowania nowoczesnym sprzętem rolniczym - niemniej przez kilka lat, póki nie zastąpił Ephraima bardziej postępowym zarządcą, jego dzieci miały towarzyszki zabaw, z którymi zżyły się jak z rodziną.
Podczas długich zim, gdy z powodu dużych opadów śniegu nie można było wychodzić z domu, Florence czytała na głos dzieciom budujące historyjki, na przykład Five Little Peppers and How They Grew [O pięciorgu małych Pepperach i o tym, jak rosły] Margaret Sidney. Mali Millerowie żyli w lepszych warunkach niż osierocone przez ojca dzieci pani Pepper, czasami jednak miały wrażenie, że ich dom na farmie Cedar Hill przypomina brązową chatkę tej biednej, lecz wesołej gromadki opisanej w książce. Początkowo, zanim Theodore dobudował łazienkę, u nich również wodę do mycia grzało się na piecu opalanym węglem i kąpało się w kuchni. Z kolei w odróżnieniu od rodziców z książki ich ojciec był ważną figurą, z którą wszyscy się liczyli, a mama nie musiała zarabiać szyciem. Trudno też byłoby sobie wyobrazić Elizabeth naśladującą pracowitą Polly Pepper i wyczarowującą ciasteczka z mąki żytniej i starych rodzynek. Przypadek rodziny Pepperów, która przeszła od ubóstwa do dostatku (dzięki dobroczynności pewnego milionera, dyrektora kolei, niejakiego pana Kinga), stanowił historię alternatywną wobec typowych powiastek Horatia Algera, w których wszyscy byli zawsze pełni ogłady, a awans społeczny właściwie nie zmieniał ich charakteru.
Elizabeth wolała jednak opowieści w innym stylu, te o rodzinie Goopów pisane przez Franka Geletta Burgessa. Stworzone na pozór po to, by pokazywać dzieciom, jak nie należy się zachowywać, niesforne rodzeństwo Goopów parodiowało moralizatorstwo dziewiętnastowiecznych opowiastek dla dzieci, przez co niegrzeczne zachowanie stawało się pociągające. Burgess dał zresztą wyraz sympatii dla swoich bohaterów, przemądrzałych urwisów, zatytułował bowiem jedną opowieści Goops and How to Be Them [Goopsy i jak nimi być]. Straszliwe przewiny wieku dziecięcego: mówienie z pełną buzią, kwękanie, strojenie fochów i niesłuchanie mamy, przedstawiane były jako naganne. Jak jednak można domyślić się na podstawie podtytułu jednego z późniejszych wydań, te instruktaże "dla niegrzecznych dzieci, przedstawiające typowe wady złośliwych i bezmyślnych brzdąców" stanowiły raczej inspirację do naśladowania rodzeństwa Goopów, niż zniechęcały do wybryków. The Goop Directory [Księga Goopów], którą dorosła Elizabeth zachowała w swojej bibliotece, obarczała winą za dziecięce wybryki postacie o swojsko brzmiących nazwiskach - niejaka Eliza Puddingfoot, winna oszukiwaniu podczas zabawy, zostaje odsunięta od grupy, lecz na ilustracji tak wyraźnie dominuje, że właściwie nie sposób jej współczuć.
W odróżnieniu od zmarłego pana Peppera Theodore miał duży wpływ na życie córki i synów. Oddawał się rozrywkom odpowiednim dla człowieka o jego pozycji społecznej i wciągał w te aktywności dzieci. Tak jak Teddy Roosevelt, co roku jesienią znikał na kilka tygodni, by polować na jelenie i niedźwiedzie. Ustrzelone zwierzęta przywoził do domu jako trofea. Był towarzyski i uwielbiał podróżować, początkowo pociągiem, a potem dużym Buickiem zakupionym w 1917 roku. Dzieci wyglądały przez okna z rżniętego szkła, gdy w wakacje jeździły z rodzicami na wycieczki w góry i nad morze albo z wizytą do bogatego wuja Freda, którego posiadłość na wyspie na rzece Delaware robiła na nich większe wrażenie niż rezydencja Morse'a Locust Grove.
Millerowie chadzali także do Collingwood Opera House w Poughkeepsie, gdzie, pod pozorem uczestniczenia w kulturze wysokiej, oglądali spektakle rozrywkowe, od wodewilów po farsy. Zabierali do tego przybytku dzieci, by poznały ciekawą nowinkę, "ruchome obrazy", pokazywaną jako wstęp do bardziej wymagających wydarzeń. Potomstwo zostało również wciągnięte w kolejną pasję Theodore'a - był nią stereoskop, czyli przyrząd optyczny, który oddawał z zaskakującą głębią i szczegółowością obrazy egzotycznych miejsc i cudów techniki oraz przedstawiał humorystyczne lub pikantne scenki. Zapewne dzieci nie oglądały jednak stereoskopowych obrazów nagich kobiet, które były szeroko dostępne na przełomie XIX i XX wieku i cieszyły się popularnością w miejscach spotkań zarezerwowanych dla mężczyzn, takim jak Amrita Club. Czym innym było przecież oglądanie szorstkiej faktury ananasów rosnących na Hawajach, a czym innych podziwianie wdzięków półnagich nałożnic w haremie.
Theodore często opowiadał dzieciom o swoim dorastaniu. W dzieciństwie nigdy nie sprzeciwiał się ojcu. Uważał się za rodzica surowego, lecz rozsądnego. Jeśli dzieci próbowały się z nim sprzeczać lub w jakiś inny sposób łamały zasady, musiały iść do swoich pokoi. Uwagi Elizabeth na temat manier Erika przy stole spotykały się z pełnymi złości ripostami matki, która zabraniała jej krytykować młodszego brata, a następnie wysyłała ją na górę, by zastanowiła się nad swoim zachowaniem, podobnym do zachowania rodzeństwa Goopów - nie tylko bowiem sprawiała bratu przykrość, lecz również dawała mu zły przykład. Theodore mówił dzieciom, że mogą robić co im się podoba, o ile nie krzywdzą innych. Dobre zachowanie opierało się więc na zasadach etycznych. Uważał też, że jego liczne książki o ateizmie mają większą wartość niż Biblia. Systemy religijne wytwarzały jego zdaniem albo fanatyków, którzy wierzyli w cuda, albo niereformowalnych ignorantów jak wuj Ephraim. W ramach ustępstwa wobec Florence rodzina chodziła do kościoła unitariańskiego, który miał tę zaletę, że nie podważał znacząco światopoglądu Theodore'a, a także zachowywał łączność z doktryną protestantyzmu.
W późniejszym okresie życia Theodore spotykał się raz w tygodniu z duchownym episkopalnym, nazywanym przez niego doradcą do spraw duchowych, lecz jakby dla zrównoważenia jego wpływu często zapraszał równocześnie dziekana wydziału astronomii Vassar College. Ponieważ jego siostra Elizabeth wyszła za kwakierskiego misjonarza, Theodore traktował tę wspólnotę wyjątkowo. Gdy wujostwo Binfordowie przyjeżdżali w odwiedziny, mała Elizabeth słuchała uważnie opowieści ciotki o życiu w Japonii i przebierała się do sesji zdjęciowych w przywiezione w prezencie kimono przewiązane obi; bracia dostawali miecze i zbroje. Opowieści o ich egzotycznym życiu, w połączeniu z wieczorami spędzonymi na oglądaniu przez wizjer stereoskopu dalekich krain - Hawajów, Indii czy Japonii, gdzie mieszkało wujostwo - wcześnie obudziły w Elizabeth ducha włóczęgi.
John przestał interesować się pociągami, gdy ojciec zabrał go na spotkanie z Glennem Curtissem, lotnikiem współczesnym braciom Wright, który w roku 1910 wylądował swoją maszyną w pobliżu farmy Millerów, by uzupełnić zapas paliwa. Na chłopcu wywarło to tak silne wrażenie, że postanowił zostać pilotem. Elizabeth, wciąż zauroczona silnikami pojazdów lądowych, znalazła niezależne od ojca źródło inspiracji w równie nieoczekiwanym miejscu. Gdy dziesiątki lat później wspominała pierwszą w swoim życiu projekcję filmową - "ekscytujący obraz sypiącej iskrami lokomotywy pędzącej przez tunele i po estakadach" - wciąż czuła jej oszałamiającą prędkość i widziała "przednie światła pociągu, jak oczy wpatrujące się w jego własny ogon", gdy pociąg zjeżdżał serpentynami nad przepaścią4. "Dosłownie wszystko było w ruchu" - pisała - "a ja w swoim zachwycie, w radosnym szale powyrywałam z poręczy naszej loży frędzle za sumę ośmiu dolarów".
Zachwytu Elizabeth nie wywołał obecny na ekranie maszynista, lecz postać dokumentująca przejazd pociągu - "nieustraszony operator, który miał czapkę włożoną daszkiem do tyłu i pobierał "dodatek za ryzyko"". W tym retrospektywnym sprawozdaniu z uczuć siedmiolatki utożsamienie się dziecka z ekranowym idolem nierozerwalnie łączy się z oszałamiającym poczuciem ruchu naprzód. Było to dla małej dziewczynki intensywne, cielesne doznanie - po latach ta dziewczynka, już jako fotografka, też będzie stale w ruchu i nie zostanie za to wynagrodzona ani sławą, ani "dodatkiem za ryzyko".
*
Elizabeth, sama niczym sypiąca iskrami lokomotywa, w porównaniu z innymi dziewczynkami wiodła życie bez ograniczeń. Jako oczko w głowie taty nawykła do buszowania po farmie, sama lub z braćmi, i do stawiania na swoim. Była również pewna własnych osądów i zdeterminowana, by odkrywać, jak działają różne rzeczy, szczególnie te należące do świata mężczyzn. Nade wszystko jednak pociągało ją charakterystyczne dla maszyn połączenie ruchu i materii - czy to w wirówkach fabryki DeLaval, które rozbijały materię na części składowe, czy lokomotywach nowojorskiej Central Line, czy bogato wyposażonych samochodach ojca. Silniki pobudzały wyobraźnię dziewczynki, w której ona również miała mnóstwo energii i była samowystarczalna jak tamten pociąg, gdy jego czoło zbliżało się do ogona. Silnie symboliczny obraz, budzący skojarzenia z uroborosem (wężem zjadającym własny ogon - archetypem ciągłości przyrody), oddaje poczucie autonomii Elizabeth.
Jednak z perspektywy matki Te Te była mało kobieca. Florence chciała, żeby jej jedyna córka wyglądała jak dziewczynka. Ona sama niedługo po ślubie szczyciła się modną, smukłą sylwetką, ale trzy ciąże i przeprowadzka rodziny na farmę zmieniły jej figurę. Kiedy Elizabeth była mała, Florence ubierała ją jak mniejszą wersję siebie, w miniaturowy fartuch pielęgniarski. Była przekonana, że skoro zachowuje się niesfornie, to przynajmniej powinna porządnie wyglądać. Na szczególne okazje Elizabeth była ubierana w białe koronkowe sukienki i haftowane narzutki albo w biały płaszczyk z wełny alpaki z mufką do kompletu, rękawiczki, czapkę i kokardę. W albumach rodzinnych występuje na przemian w kombinezonie i kaloszach albo w delikatnych dziewczęcych ubrankach wybranych przez matkę.
O ile wczesne lata życia Elizabeth upływały szczęśliwie, o tyle trudno ocenić związek jej rodziców. Z jednej strony Theodore był tyranem nie tylko w pracy, lecz również w domu, a Florence była uległa i milcząco akceptowała jego przygody z innymi kobietami. Z drugiej miała na niego pewien wpływ. Gdy Theodore wciągnął ją w pasję fotografowania, Florence zgodziła się pozować nago. Niecodzienna prośba męża nie zaniepokoiła jej, niewątpliwie dzięki zapewnieniom, że portrety będą mieć walor artystyczny. Były przeznaczone tylko do prywatnego użytku, a zresztą naturyzm należał do postępowych praktyk, które w tej rodzinie były na porządku dziennym.
Theodore regularnie odwiedzał główną siedzibę firmy DeLaval, która mieściła się w Sztokholmie. Pewnej zimy, gdy właśnie wrócił z takiego wyjazdu, sąsiedzi mogli pomyśleć, że oszalał - zobaczyli, jak zjeżdża z zaśnieżonych pagórków na zakrzywionych deskach. Wcześniej w Poughkeepsie nigdy nie widziano nart. Potem samodzielnie zrobił narty dzieciom: trzymał deski nad parą, by wygiąć końce w górę. Cała trójka szybko złapała bakcyla. Ze Szwecji przywiózł nie tylko ideę narciarstwa, lecz również duży szacunek dla szwedzkiego systemu produkcji. W Sztokholmie DeLavala uważano za geniusza, człowieka tego rangi co Alfred Nobel. Theodore przyglądał się też z zainteresowaniem wczesnej fazie rozwoju szwedzkiego systemu opieki społecznej i rosnącym w siłę socjaldemokratom, mimo iż tamtejsze przepisy dotyczące praw robotników nie były zgodne z poglądami, które sam wyznawał. Szwecja zmodernizowała się wprawdzie stosunkowo późno, lecz jej sukces przemysłowy sprawił, że Miller odnosił się do tego kraju z uznaniem.
Gdy znajomi ze Szwecji odwiedzali Poughkeepsie, często przywozili prezenty dla dzieci Millerów. Na rodzinnych zdjęciach widać Elizabeth przebraną za małą Szwedkę czy ze szwedzką lalką w ręce. Gdy Millerowie odwiedzili Szwecję w lipcu 1913 roku, spędzili kilka sielankowych dni u pracownika firmy DeLaval w domu nad Jeziorem Melar. Poznali tam panią i pana Kajerdt, młodą atrakcyjną parę, którą później przybyła do Stanów Zjednoczonych i pracowała w amerykańskiej filii firmy. Mieszkali wówczas w Poughkeepsie i często odwiedzali Millerów. Astrid Kajerdt (która nie miała dzieci) przepadała za Elizabeth - jej uroda, a szczególnie blond włosy, przywodziła jej na myśl rodzinne strony. Uczucie to było odwzajemnione do tego stopnia, że Elizabeth nie mogła się doczekać pobytu u Kajerdtów na Brooklynie podczas rekonwalescencji Florence.
Pani Kajerdt pisała do Florence o wrażeniach Elizabeth z pierwszej podróży metrem (zapytała, czy zapadła noc) i o jej umiejętności "przyjmowania wszystkich i wszystkiego naturalnie i ze swobodą"5. Razem karmiły wiewiórki w parku, jeździły na karuzeli i odwiedziły sklep z zabawkami Abraham and Straus. Elizabeth zaprzyjaźniła się z chłopcem mieszkającym piętro wyżej i ze szwagrem pani Kajerdt, "wujkiem Bobem", który jadał z nimi posiłki. Astrid pisała, że wszystkich cieszyło jej towarzystwo: "To niesamowite, jak dzięki dziecku można znów poczuć się młodym. Ona naprawdę jest teraz najważniejsza w naszym domu, ale postaram się nie pozwolić panom jej rozpieścić".
Ta wizyta przyniosła też koniec poczucia bezpieczeństwa siedmioletniej Elizabeth i pod wieloma względami koniec jej dzieciństwa. Pewnego dnia, gdy Astrid poszła na zakupy, zostawiła dziewczynkę pod opieką któregoś znajomego, być może "wujka Boba" lub siostrzeńca, marynarza, który pomieszkiwał u Kajerdtów na przepustce. Szczegóły tego, co zaszło, są niejasne. Korespondencja pani Kajerdt wówczas nagle się urywa, a dzienniki Theodore'a milczą na ten temat, choć wiemy, że Elizabeth błyskawicznie sprowadzono z powrotem do Poughkeepsie. Jej brat John jako dziewięciolatek nie znał słowa "gwałt", później jednak wysnuł przypuszczenie, że opiekun Elizabeth zgwałcił ją pod nieobecność pani Kajerdt. Zważywszy na milczenie towarzyszące zwykle podobnym zajściom, nic dziwnego, że John musiał sobie złożyć tę historię ze skrawków. Nikt mu nie wyjaśnił, co się stało.
Dla Elizabeth to doświadczenie było tak traumatyczne i tak niemożliwe do przepracowania w dziecięcym umyśle, że o jego wpływie można wnioskować na podstawie schematów powtarzających się w jej późniejszym życiu. Podczas gwałtu dochodzi do rozłamu integralności ciała i umysłu; zniszczone zostaje zaufanie do świata. Akt ten pozbawia ofiarę autonomii, niezależnie od tego, czy może się ona bronić, czy nie. Często skutkuje swego rodzaju odrętwieniem. Bezradna ofiara może doświadczać odmiennego stanu świadomości, w którym napaść wydaje się nierzeczywista, "patrzy na siebie z boku, lub że cała sytuacja jest tylko złym snem i wkrótce nastąpi przebudzenie"6. Spojrzenie na dorosłe życie Lee Miller pozwala dostrzec, że nigdy do końca nie obudziła się koszmaru, którego doświadczyła. Krzywda wyrządzona jej jako siedmiolatce odcisnęła trwały ślad, choć później Lee potrafiła wykorzystać zdolność do obserwowania tego, co dzieje się z jej ciałem, z dystansu - jakby z zewnątrz.
Skoro przemoc seksualną rozumie się również jako pogwałcenie życia wewnętrznego, "najświętszego i najbardziej osobistego repozytorium Ja", jego wpływ na małe dziecko, którego psychika dopiero się kształtuje, jest tym bardziej przerażający7. Pisarka Maya Angelou, zgwałcona przez przyjaciela rodziny, gdy była w podobnym wieku co Elizabeth, nazwała to zdarzenie "włamaniem z wtargnięciem, kiedy nawet zmysły rozdzierane są na kawałki"8. Wiele lat później Lee Miller dawała wyraz swoim wzburzonym emocjom za pomocą kadrów, na których enigmatyczne bramy stanowią aluzję do krzywdy wyrządzonej domowi, jakim jest ludzkie Ja, bądź prowadzą w przestrzeń wolną od straty i traumy.
*
Mimo że istnieje wiele wątpliwości dotyczących tego punktu zwrotnego w życiu Elizabeth, na zdjęciach Theodore'a jego wpływ jest widoczny. Na jednym, zrobionym najprawdopodobniej przed pobytem na Brooklynie, Elizabeth stoi między Johnem a Erikiem, a za ich plecami opiekuńczo czuwają rodzice. Ubrana w białą letnią sukienkę, w białych skarpetkach i bucikach, z dużą kokardą we włosach, uśmiecha się pewnie. Rodzina jest dla niej oczywistym gwarantem bezpieczeństwa. Na innym zdjęciu, wykonanym niecały rok później, Elizabeth stoi na skraju, ręką opiera się o domek do zabawy. Jest ubrana w workowaty kombinezon, włosy ma zaczesane do tyłu i nie ma w nich żadnej ozdoby, jej mina wyraża przygnębienie i gniew. Ma niecałe osiem lat, a wydaje się zupełnie inną osobą niż rok wcześniej. Wiele lat później John zauważył, że siostra nigdy w pełni nie doszła do siebie po tamtej traumie. "Zmieniło to całe jej życie i stosunek do świata" - podsumował, po czym dodał: "Stała się nieprzewidywalna"9.
Plan powrotu do zdrowia Elizabeth po przyjeździe z Brooklynu nie był sprecyzowany. To, czy ofiara odzyska zaufanie po doświadczeniu gwałtu, zależy w dużej mierze od postaw członków jej rodziny. Stąpający twardo po ziemi Theodore był jednak zupełnie nieprzygotowany na to, co się stało; szkolenie pielęgniarskie na przełomie XIX i XX wieku również nie uczyło, jak postępować w tego rodzaju sprawach. Millerowie zwrócili się więc o pomoc, lecz nie do doradcy duchowego, a do lekarza, prawdopodobnie psychiatry. Za jego radą przekazywali Elizabeth, że nie została trwale okaleczona, ponieważ seks i miłość to dwie odrębne sfery. Próba zastosowania freudyzmu mogła brzmieć nowocześnie, miał on jednak tę wadę, że oddzielano w nim ciało od ducha, zmysły od emocji.
Fizycznym zdrowiem córki zajęła się Florence, która odkryła, że gwałt nie tylko zmienił podejście Elizabeth do świata, lecz również spowodował chorobę, zdiagnozowaną potem jako rzeżączka. W pierwszych dekadach XX wieku specjaliści od zdrowia publicznego ostrzegali, że Stanom Zjednoczonym grozi epidemia tego rodzaju schorzeń. Doktor Prince Morrow, ekspert od "grzesznych chorób", ostrzegał, że kiła i rzeżączka wtargnęły do cnotliwych domów. Kultura dyskursu publicznego nie dopuszczała otwartych rozmów na takie tematy, lecz choroby przenoszone drogą płciową stanowiły poważny problem - pod względem zarówno etycznym, ponieważ dochodziło do nieświadomych zakażeń u niewinnych kobiet, jak i wpływu na życie społeczne10. Zdaniem Morrowa rzeżączka była najpotężniejszym czynnikiem prowadzącym do spadku liczebności populacji, gdyż u pięćdziesięciu procent zakażonych kobiet powodowała niepłodność. Poza tym dostępne wówczas kuracje miewały katastrofalne skutki. "Kwiat naszej ojczyzny, młode kobiety" - pisał inny ekspert - "jest okaleczany i pozbawiany płci wskutek ratujących życie interwencji chirurgicznych podejmowanych w związku z tymi chorobami"11.
Ponieważ nikt w Poughkeepsie nie mógł poznać przyczyny choroby Elizabeth, należało zachować dyskrecję, co oznaczało izolację dziewczynki do czasu wyzdrowienia. Przez kolejny rok Florence kilka razy w tygodniu woziła ją do szpitala klinicznego Vassar College. Przed wprowadzeniem sulfonamidów leczenie rzeżączki u kobiet polegało na antyseptycznych nasiadówkach i irygacji pęcherza moczowego roztworem nadmanganianu potasu (za pomocą szklanego cewnika, gruszki do irygacji i gumowych rurek), po czym pacjentkę poddawano tej procedurze ponownie, tym razem mieszaniną kwasu bornego, kwasu karbolowego i kilku olejków12. Jakby tego było nie dość, dwa razy na tydzień trzeba było wprowadzać zgłębnik do szyjki macicy, by usunąć wydzielinę, a następnie podać roztwór kwasu pikrynowego w glicerynie.
Florence wykonywała te zabiegi w swojej nieskalanej białej łazience. Chłopcy wprawdzie mieli nie wiedzieć, co się tam dzieje, ale John słyszał, jak siostra krzyczy, gdy matka wykonuje irygację, i widział, jak Florence sterylizuje łazienkę, by choroba się nie rozprzestrzeniła. Wszystko, czego dotknęła Elizabeth - wanna, zlew, sedes - trzeba było szorować silnym środkiem dezynfekującym, dwuchlorkiem rtęci. Nietrudno wyobrazić sobie skutek takich regularnie ponowianych zabiegów dla psychiki małej dziewczynki ani uznać, że matka, zamiast dawać dziecku ukojenie, bezwiednie pogarszała sytuację.
U ofiar traumy, które najpełniej wracają do zdrowia, proces rekonwalescencji przebiega etapami. Kluczowe jest odzyskanie poczucia kontroli nad własnym ciałem, a powtarzające się przez cały rok codzienne irygacje i częste "zabiegi ochronne" zapewne wzbudziły u siedmiolatki poczucie, że nigdy nie odzyska swobody, jaką cieszyła się przed napaścią. Elizabeth nie miała też jak odbudować zaufania, ponieważ do gwałtu doszło w domu zaprzyjaźnionych ludzi. Prawdopodobnie nauczyła się dysocjować, wewnętrznie odcinać się od tego zdarzenia (ponieważ tata powiedział jej, że seks i miłość są rozdzielne) i od jego następstw - poczucia wstydu, winy i gniewu. Niezależnie od tego, co przekazywała jej matka słowami, wykonywane przez nią zabiegi sprawiały, że córka czuła się zbrukana. By użyć powszechnego w tamtych czasach określenia: była "wybrakowanym towarem"13. Możliwe, że w tym czasie Lee zaczęła postrzegać siebie jako rozdartą między tym, co dobre, a tym, co złe.
*
Pewnego ranka 1915 roku, dwa tygodnie przed ósmymi urodzinami Elizabeth i kolejną delegacją Theodore'a do Szwecji, ojciec oznajmił córce, że sfotografują ją inaczej niż zwykle, a portret zatytułuje: "Grudniowy poranek" - mimo że był kwiecień. Może myślał, że wykonuje zalecenia lekarza, albo liczył na to, że córka poczuje się lepiej w swoim ciele, a może chciał symbolicznie zamknąć ten straszny rok, w każdym razie kazał jej się nie ubierać do zdjęcia. Miała pozować na dworze nago. Na zdjęciu stoi całkiem goła na śniegu przed domem, ma tylko kapcie na nogach. Starała się pewnie nie drżeć z zimna, bo to zepsułoby zdjęcie, i wygląda na skrępowaną, lecz w jakiś sposób dumną z siebie.
Dzisiaj wymyślone przez Theodore'a połączenie terapii i "sztuki" wydaje się osobliwe, szczególnie gdy weźmiemy pod uwagę, że inspirował się on obrazem Paula Chabasa September Morn [Wrześniowy poranek], przedstawiającym ponętną kobietę wychodzącą ze stawu. Obraz ten, rok wcześniej wystawiony w Nowym Jorku, wywołał skandal na skalę krajową14. Przez pewien czas to pikantne dzieło sztuki, obecnie stanowiące własność Metropolitan Museum, było w USA równie sławne, choć pewnie z innych powodów, co Mona Lisa.
Ze współczesnej perspektywy zastanawiamy się, czy Theodore też postrzegał córkę jako "wybrakowany towar". Możliwe, że próbował zachować jej niewinność w wyobraźni, że przechowywał jej nieskalany obraz na stereoskopowych slajdach i w albumach z podpisanymi zdjęciami. Rodzina z czasem zaakceptowała jego hobby jako pewną formę sztuki. Florence, która często nadzorowała sesje fotograficzne, nie zgłaszała obiekcji, jeśli chodzi o ich wpływ na Elizabeth. A Lee, mimo iż miała w życiu wielu kochanków, zawsze była blisko z ojcem. Jak stwierdził Erik: "Był jedynym mężczyzną, z którym mogła się czuć swobodnie i którego umiała naprawdę kochać"15.
Dalsza część w wersji pełnej
* Colonial Revival - amerykański styl architektoniczny nawiązujący do architektury kolonialnej, charakteryzujący się symetrią, klasycznymi detalami i eklektycznym łączeniem elementów wcześniejszych stylów (przyp. red.).
** City Beautiful - ruch urbanistyczny z przełomu XIX i XX wieku, który promował estetykę, harmonię i porządek w planowaniu miast (przyp. red.).
Lee Miller należała do najbardziej niezwykłych, a zarazem niedocenionych fotografek zeszłego stulecia. Jej najlepsze zdjęcia są dowodem na "zgranie umysłu, oka i serca wzdłuż jednej łączącej je prostej", by zapożyczyć frazę jej przyjaciela Henriego Cartier-Bressona. Tak jak on, Lee Miller zatrzymywała w obiektywie ten "decydujący moment"*, kiedy rzeczywistość zdaje się sama komponować w kadrze - oddaje głos temu, co wizualne. Ponieważ jednak nie kroczyła typową ścieżką kariery, do niedawna jej osiągnięcia przyćmiewały legenda jej życia osobistego oraz mężczyźni, którzy przyczynili się do powstania tej legendy.
Faktycznie, wczesne paryskie prace Miller przywodzą na myśl twórczość jej kochanka Mana Raya, lecz mają unikatowy styl - pełen zdumiewających perspektyw i dowcipnych niespodzianek. W Egipcie, który był jej domem w połowie lat trzydziestych, jej intuicyjne, surrealistyczne spojrzenie lustrowało zarówno to, co znajome, jak i to, co obce, przez zniekształcający pryzmat życia na emigracji. W latach czterdziestych jej wojenne reportaże dla "Vogue'a" oddawały dramatyzm walk, grozę obozów śmierci oraz wpływ wojny na życie zwykłych ludzi - tę traumę fotografka odczuwała długo jeszcze po zakończeniu konfliktu.
Przez to, że Lee Miller była również jedną z najpiękniejszych kobiet XX wieku, trudno było oceniać jej działalność wyłącznie według kryteriów merytorycznych. Jej olśniewająca uroda zdawała się temu przeszkadzać. Zdaniem wielu osób piękno Miller kłóci się z jej dokonaniami, tak jakby umysł nie chciał dopuścić myśli, że może istnieć olśniewającej urody kobieta, która jest najwyższej klasy fotografką.
Niezwykły urok osobisty Lee Miller uchwyciło w pracach wielu artystów znacznie bardziej od niej znanych. Edward Steichen odkrył ją jako modelkę; Man Ray fotografował całą jej postać lub detale jej ciała jako swojej perwersyjnie czarującej muzy; Jean Cocteau obsadził ją w roli urzekającego klasycznego posągu w filmie Krew poety (Blood of a Poet); Picasso sześciokrotnie portretował ją jako prowansalską dziewoję, której nagie piersi przywołują wizje seksualnego wyzwolenia; Roland Penrose zarejestrował swój erotyczny związek z Lee Miller w serii obrazów, których atmosfera waha się od ekstatycznej do melancholijnej.
Urzeczeni urodą, patrzymy na nią, wykorzystując zmysł wzroku bardzo powierzchownie. Myślimy o niej jako o ponadczasowej ikonie. Do dziś życie Lee Miller jest tematem artykułów w tych samych czasopismach o modzie, dla których pozowała - pojawiają się w nich na przykład porady, jak zrekonstruować jej look. Takie podejście zmienia prawdziwą kobietę w medium cudzych fantazji. Utrwala legendę Lee Miller jako "amerykańskiego wolnego ducha w ciele greckiej bogini" (jak ujął to jej przyjaciel John Phillips), bagatelizuje zaś żywiołowość, siłę wyobraźni i przekonań przyciągające ludzi, którzy ją znali - często na ich własną zgubę1.
Wielbiciele Lee Miller byli pod jej urokiem, a równocześnie widzieli w niej ucieleśnienie kobiety nowoczesnej: w Stanach Zjednoczonych lat dwudziestych postrzegali ją jako typową flapperkę, w Paryżu lat trzydziestych - wywrotową chłopczycę, garçonne, czy irytująco niezależną femme surréaliste, która pobudzała twórcze moce innych, ale rolę muzy odgrywała tylko wtedy, kiedy jej to odpowiadało, i wbrew obiekcjom kochanków starała się zachować całą energię dla siebie.
Wyzwolona z konwencjonalnych ról przewidzianych dla kobiet, czy to w tradycyjnych środowiskach, czy w kręgach awangardy, Lee Miller sprawiała kłopoty i sobie, i tym, którzy ją kochali. Podobnie jak scenopisarka Anita Loos i aktorka Louise Brooks, których kariery z zainteresowaniem śledziła, przyczyniła się do przeformułowania kobiecych aspiracji poprzez włączenie się w nurt kultury popularnej, począwszy od pozowania dla "Vogue'a" po tym, jak dość przypadkowo została odkryta przez Condé Nasta w 1927 roku. Jednocześnie szkoliła się na własną rękę w szeroko pojętej sztuce, projektowaniu scenografii, fotografowaniu i później także w polityce, a o wiedzy i doświadczeniu, które zdobyła, świadczą wnikliwe raporty pisane w latach czterdziestych, gdy wcieliła się w nieoczekiwaną - lecz ostatecznie definiującą ją - rolę korespondentki wojennej "Vogue'a".
Przejście od pracy modelki do fotoreporterki z wojennego frontu to bodaj najniezwyklejsza metamorfoza w życiu obfitującym w akty ciągłego wymyślania siebie na nowo. "Kto poza nią pisał równie dobrze o żołnierzach na wojnie i o Picassie?"2 - pytała dyrektorka brytyjskiej edycji "Vogue'a", gdy Lee wróciła do Londynu w 1945 roku. "Kto poza nią zrobi materiał o śmierci w bitwie pod Saint-Malo i o odrodzeniu salonów mody? Kto poza nią potrafi w jednym tygodniu pisać o Linii Zygfryda, a w kolejnym o najmodniejszej linii spódnic?"
Dwa portrety Lee Miller, na których większą uwagę poświęcono jej twarzy ukrytej pod kapeluszami niż długości spódnic, świadczą o tym, jak ważną postacią była już za swojego życia. Pierwszy, rysunek Georges'a Lepape'a, ukazał się na okładce "Vogue'a" miesiąc przed jej dwudziestymi urodzinami. Lee pozuje na tle nocnego Manhattanu, jakby patrzyła w przyszłość spod przypominającego hełm kapelusika typu cloche - żywa ilustracja bycia "nowoczesną".
Niemal dwie dekady później "Vogue" opublikował znamienne zdjęcie Lee Miller w mundurze, w hełmie żołnierza armii amerykańskiej. W jej oczach można dostrzec powidok rannych i martwych żołnierzy, których chwilę wcześniej fotografowała na potrzeby swojego pierwszego reportażu z inwazji w Normandii. Te dwa portrety pokazują, na jak wiele było ją stać. Kobieta, która inspirowała artystów jako wcielenie kobiety nowoczesnej, stała się fotografką uwieczniającą obrazy wojny. Fotografie te, podobnie jak te tworzone przez Margaret Bourke-White, wciąż potrafią wywołać dreszcze.
Gdybym miała wybrać jedno zdjęcie jako jej wizytówkę, byłby to pewnie autoportret, który zatytułowała LM par LM - "Lee Miller sfotografowana przez Lee Miller". Powstał, gdy w latach trzydziestych wprowadziła się do kawalerki na Montparnasse, dość blisko miejsca zamieszkania Mana Raya, lecz z zachowaniem pewnego dystansu. Fotografia różni się od szerzej znanych portretów jego autorstwa, ponieważ sprawia wrażenie nieupozowanej i oddaje to, jak Miller czuła się sama ze sobą. LM par LM odsłania miękkość, jaką rzadko pokazywała innym ludziom, ponieważ już wówczas starała się nie odstawać od mężczyzn - prawdziwa amerykańska garçonne.
Czytając listy Lee Miller, możemy zauważyć, że we własnym odczuciu, ukształtowanym przez rany psychiczne odniesione w dzieciństwie, była całkowicie pozbawiona pewności siebie. Pod maską arogancji przeżywała wątpliwości tuszowane nieustanną pogonią za wolnością. Chwiejne balansowanie między dążeniem do spełnienia osobistego i twórczego a potrzebą miłości doprowadziło ją do uzależnienia od alkoholu i depresji w późniejszym okresie życia, gdy wczesna trauma oraz odroczone skutki wojny dały o sobie znać ze zwielokrotnioną siłą.
Życie Lee Miller możemy postrzegać jako podzielone na kilka części, a kolejne fazy następowały po sobie tak, jakby przechodziła od jednej roli do drugiej w kilku skrajnie odmiennych filmach. Gdy patrzy się z dystansu na to, jak dobrze potrafiła przyciągać uwagę świata - jako modelka "Vogue'a", muza awangardy, wzięta portrecistka, fotoreporterka i co najbardziej nieoczekiwane, mistrzyni sztuki kulinarnej - na pierwszy plan wysuwa się jej nieugaszone pragnienie zmiany.
Jeżeli jednak zmienić głębię ostrości i przyjrzeć jej dokonaniom w zbliżeniu, wśród pozornej różnorodności wyłaniają się pewne stałe wątki, powiązania, ciągłość. By sięgnąć po metaforę fotograficzną: biografka potrzebuje zestawu różnych obiektywów, by móc raz przedstawić szersze ujęcie, a raz zrobić zbliżenie na detal. Dzięki zmianom perspektywy możemy ująć czyjeś życie w mnogości kontekstów, lecz również dotknąć świata wewnętrznego bohaterki, dostrzec emocjonalny i estetyczny przymus, który kierował jej działaniami, nawet podczas prób stwarzania siebie wciąż na nowo.
Aby zrozumieć kogoś, kto postrzega rzeczywistość przede wszystkim wzrokiem, także musimy popatrzeć jego oczami, a w wypadku Lee Miller wziąć pod uwagę ekspresyjne operowanie przestrzenią w jej kadrach. We wszystkich fazach twórczości zdjęcia były dla niej intuicyjnym medium do mówienia o cielesności - o tych prawdach, które inaczej pozostawałyby niewypowiedziane. Na taką interpretację pozwala nam jej archiwum, na którego podstawie konstruujemy opowieść o życiu różnorodnym, lecz poprzecinanym liniami uskoku ujawniającymi się w okresach zwiększonego napięcia, odciskającego piętno na jej najbardziej tajemniczych i poruszających fotografiach.
Jednocześnie miała niezwykłą zdolność reagowania na to, co przynosiło życie, i przyjmowania rzeczywistości taką, jaka była. Jej umiejętność pełnego zanurzenia się w chwili sprawiała, że tworzyła kadry mówiące po prostu: tak właśnie było. Jakby w nieustannym pędzie życia potrafiła uchwycić w wizjerze aparatu istotę każdej sceny i każdej napotkanej osoby. Jej fotografie sprawiają wrażenie szczęśliwych przypadków.
Naturalnie my również zetknęłyśmy się za sprawą przypadku czy może pomyślnego zbiegu okoliczności. Poznałam ją w 1977 roku, gdy szczęśliwym trafem usiadłam obok niej podczas publicznego wydarzenia w Paryżu. Zaczęłyśmy rozmawiać. Nazajutrz rozmowa miała ciąg dalszy. Lee opowiedziała mi o swoim życiu w Poughkeepsie, na Manhattanie, w Paryżu i w Egipcie, a potem o wojnie i o tym, co nastąpiło po niej. Od razu wiedziałam, że chcę o niej napisać, gdy skończę projekt, którym się wtedy zajmowałam - biografię jej znajomej Miny Loy. Wiele lat później, gdy oglądałam obrazy wojny autorstwa Lee, na których jej surrealistyczna wyobraźnia zderza się czołowo ze zdruzgotaną rzeczywistością, pomysł powrócił i postanowiłam go zrealizować. Było to możliwe dzięki życzliwości syna Lee Antony'ego Penrose'a, który udostępnił mi jej archiwum.
Przeprowadziłam rozmowy z członkami rodziny Lee, z dziesiątkami przyjaciół i znajomych, z których wielu było zaskoczonych pęknięciami w jej biografii; pracowałam w archiwach w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i we Francji; pogłębiłam znajomość wszystkich dziedzin jej życia; wreszcie korespondowałam ze specjalistami zajmującymi się pokrewnymi projektami i często wracałam do Archiwum Lee Miller w celu zweryfikowania szczegółów i doprecyzowania interpretacji. Poruszało mnie obcowanie z dokumentami tam zgromadzonymi oraz odnalezionymi w innych miejscach - ulubioną książką z dzieciństwa The Goop Directory, zeszytem wypełnionym nastoletnimi refleksjami, zbiorami instrukcji postępowania dla mieszkańców Londynu z czasów niemieckich bombardowań, żółtą bawełnianą gwiazdą Dawida, którą Lee zabrała na pamiątkę po wyzwoleniu Paryża - i czytanie jej korespondencji: elokwentnych, żartobliwych listów, które podpisywała "Lovelee". Gdy rekonstruowałam jej życie z tych materiałów i z tekstów innych autorów i autorek, czasami miałam poczucie, jakbym układała puzzle, w których brakuje kawałków.
Ogarnęło mnie niepokojące wrażenie, że przeszłość Lee Miller dotyka mojej teraźniejszości, gdy w liście do Rolanda Penrose'a z 1937 roku przeczytałam, że widziała swoje życie właśnie jako układankę, której kawałki "nie pasują do siebie ani kształtem, ani wzorem"; usiłowała ułożyć nowy kształt z tych niepasujących do siebie części i zastanawiała się, czy "kiedykolwiek powstanie z tego całość"3. Ta metafora (Miller uwielbiała wszelkiego rodzaju układanki) powraca w opisach jej stanu ducha: "Czuję się lubiana mniej więcej tak jak trędowata, oraz poukładana tak jak rozrzucone puzzle", pisała w 1945 roku, gdy bez nadziei patrzyła w przyszłość własną i Europy4.
Trudno było zrozumieć jej zwrot ku sztuce kulinarnej. W latach pięćdziesiątych osiadła w Londynie, wyszła za mąż za Penrose'a i przestała pracować w pełnym wymiarze jako fotografka. Wybrała gotowanie "w celach terapeutycznych", jak wyjaśniała jej przyjaciółka Bettina McNulty, "żeby zatrzeć wspomnienia z czasów wojny i żeby dzielić się owocami swojej pracy z najbliższymi"5. Gdy wypróbowałam co bardziej szalone z jej inspirowanych surrealizmem przepisów, zrozumiałam, że gotowanie zapewniało jej podobną zmysłowość i natychmiastową satysfakcję artystyczną podobną do tej, którą znajdowała wcześniej w fotografii. Jako osoba niezwykle towarzyska Lee tworzyła w swojej kuchni atmosferę żywej serdeczności, kreowała świat, który mogła karmić i do pewnego stopnia komponować według swojego gustu, choć gdy obiad w końcu wjeżdżał na stół, i ona, i jej goście często byli już wstawieni.
Ostatecznie Lee nie udało się poskładać fragmentów swojego życia w spójną całość. Mało komu z nas się to udaje. Zadaniem biografki jest jednak stworzenie pełnego obrazu, jak również zaznaczanie punktów wspólnych i rozbieżności - dopasowanie do siebie rozsypanych kawałków. Próba spojrzenia na świat oczyma wybitnej fotografki stała się dla mnie doświadczeniem transformacyjnym, a jej życie okazało się pełną poplątanych ścieżek podróżą w poszukiwaniu wewnętrznej spójności oraz więzi z tymi, których kochała, i z czasami, w których żyła - mimo że korzystała z każdej okazji, by łamać ówczesne konwencje i prowokować. Mimo swojego stosunku do fotografii (uważała, jak wielu jej współczesnych, że nie jest ona sztuką, lecz rzemiosłem) Lee Miller stworzyła dzieło, które nadal nas zaskakuje: ukazywaniem chwil spokoju pośród chaosu śmiało zgrywała w jedno: umysł, oko i serce.
* Decydujący moment - fr. l'instant décisif, określenie używane przez Bressona na określenie chwili, w której forma i treść idealnie spotykają się w kadrze (przyp. red.).