Dawna wieś Mątwy
Dziś Mątwy to podmiejska dzielnica Inowrocławia. Dawniej była to wieś położona na prawym brzegu rzeki Noteć, na odcinku od Szarleja do Pakości zwanej Mątwą. W źródłach pisanych pierwsza wzmianka pochodzi z 9 kwietnia 1193 r. (donosi o jej istnieniu bulla papieża Celestyna III zatwierdzająca nadanie klasztorowi w Strzelnie dochodów z mostu na Noteci i karczmy w Mątwach). Około przełomu XII i XIII wieku Mątwy stanowiły własność konwentu cystersów w Łeknie. Od 1231 r. były ponownie własnością książęcą, następnie królewską. Prawdopodobnie w XV stuleciu doszło do podziału Mątew na części: królewską i szlachecką. Stan ten utrzymał się do rozbiorów.
Na terenie wsi 13 lipca 1666 r., rozegrała się bitwa pomiędzy wojskami króla Jana Kazimierza przeprawiającymi się Notecią od strony Kruszy, a uderzającymi od Szymborza rokoszanami Jerzego Lubomirskiego.
W XIX wieku Mątwy były senną, cichą i niewielką osadą. Powolny rozwój zaczął następować w 2. połowie XIX stulecia. W 1879 r. zbudowano tutaj cukrownię (jakiś czas pracował w niej ojciec wieszcza kujawskiego Jana Kasprowicza - Piotr). Do dziś zachowało się kilka budynków tego starego zakładu. W latach 1881-1882 zbudowano fabrykę sody. Jest to największy zakład Inowrocławia - Soda Mątwy S.A.
Dworzec Kolejowy w Mątwach 1914 r., fot. ze zbiorów ZHR.
Główną oś dzisiejszej robotniczej dzielnicy miasta stanowi ulica Poznańska, wytyczona w latach 80. XIX stulecia. Jej południowy kraniec od Kanału Noteckiego, stanowiącego jednocześnie granicę administracyjną Inowrocławia, zajmują wspomniane już zakłady sodowe.
Obiekty cukrowni i sodowni wraz z budynkami mieszkalnymi jako całość podlegają ochronie konserwatorskiej, podobnej ochronie podlega dworzec kolejowy Inowrocław - Mątwy zlokalizowany po zachodniej stronie ulicy Staropoznańskiej 294. Budynek ten wzniesiono w 1889 r. Natomiast jeden z ciekawszych mątewskich zabytków - Kościół parafialny pw. Opatrzności Bożej zbudowano w latach 1930-1931.
Otwarty basen w Mątwach, źródło: dawny-inowrocław.info
Współcześnie w Mątwach znajduję się budynek administracji powiatowej, Szkoła Podstawowa nr 9, Zespół Szkół Chemiczno-Elektronicznych, obiekty sportowe Ośrodka Sportu i Rekreacji, w tym kryte korty tenisowe i hala sportowa. Wzdłuż ulicy Mątewskiej i w okolicy ulicy Staropoznańskiej zlokalizowanych jest wiele zakładów produkcyjnych, a także Zakład Utylizacji Odpadów oraz Oczyszczalnia Ścieków. Od strony Tupadeł i Kruszy Zamkowej znajduje się przystań kajakarska ZHR.
Badania archeologiczne
Badania archeologiczne w rejonie Mątew, powiat Inowrocław, prowadzone były już w 1938 r. przez Zygmunta Zakrzewskiego i w latach 1969-1974 przez A. Coftę-Broniewską i A. Kośkę na terenie dzisiejszej fabryki - stanowisko archeologiczne st. 1 Inowrocław - Mątwy. Wówczas nie odnotowano śladów po słynnej lecz bratobójczej bitwie z 13 lipca 1666 r., jaka miała miejsce w dolinie Noteci. Starły się wówczas pod Mątwami wojska króla Jana Kazimierza i oddziały rokoszan Jerzego Lubomirskiego. Zginęło około trzech tysięcy żołnierzy. Mimo przeprowadzonych badań archeologicznych nie udało się ustalić, gdzie spoczywają żołnierze. Wyjątkiem są mogiły znaczniejszej szlachty. Groby oficerów znajdują się między innymi w Markowicach.
W drugiej połowie XX wieku na terenie Mątew, za sprawą Katedry Archeologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, przeprowadzono szereg badań. Prowadziła je dr Aleksandra Cofta-Broniewska wraz z Aleksandrem Kośko, a sponsorowane były przez Zakłady Sodowe w Mątwach. Przedmiotem badań w 1973 r. była osada znajdująca się w okolicach mątewskich zakładów, umiejscowiona w okresie kultury neolitu - wczesne średniowiecze.
Przeprowadzone badania wykazały ślady licznych osad w różnych okresach pradziejów. Większość źródeł pochodziła z neolitu. Interesujące były pozostałości po obozowisku kultury pucharów lejkowych. Zarejestrowano wówczas szereg tzw. "jam gospodarczych" oraz śladów "pracowni" obróbki kamienia. Część jam przypisano kulturze amfor kulistych. Ciekawe były także konstrukcje słupowe prawdopodobnie z IX wieku.
W ostatnim czasie wznowione zostały prace archeologiczne w Mątwach i okolicy. Badania prowadzone były za sprawą Muzeum im. Jana Kasprowicza. Na wsparcie inowrocławskie Muzeum mogło liczyć ze strony Gminy Inowrocław oraz Polskiego Towarzystwa Historycznego. Przeprowadzone prace archeologiczne w rejonie pola bitwy pod Mątwami - Kruszy Zamkowej, miały na celu wyjaśnić zagadkę poległych w czasie bitwy, a dokładnie gdzie zostali oni pochowani. Sprawa była o tyle ciekawa, że źródła historyczne nie mówią praktycznie nic o tym, co stało się z ciałami ponad trzech tysięcy poległych pod Mątwami. Król i oddziały z pewnością uporządkowali pobojowisko. Wiemy, że wojska pozostały na miejscu do 18 lipca. O pochówku zmarłych dowiadujemy się z listów i relacji świadków tj. Wespazjana Kochanowskiego (1633-1700), Jakuba Łosia (1632-1688), Joachima Jerlicza (1598-1673), Mikołaja Jemiołowskiego (1620? -1693?), Jana Władysława Poczobuta Odlanickiego (1640-1703), Jana Sobieskiego, hetmana polnego koronnego, Jana Sobieskiego ze Strykowa. Wspomnienia mątewskich kombatantów mówią nam wiele o bitwie. Dowiadujemy się, że poległo około trzech tysięcy żołnierzy, w niektórych relacjach rycerze podają liczbę czterech tysięcy. Ciała poległych zostały na polecenie króla Jana Kazimierza zebrane z pobojowiska. Oficerowie zostali pogrzebani w osobnych mogiłach. Ciała żołnierzy złożono we wspólnej, zbiorowej mogile lub mogiłach. Mogiły zbiorowe zostały nakryte nasypem - kopcem, czyli kurhanem.
Mimo wielu starań i zastosowaniu najnowszych metod badawczych nie udało się ustalić, gdzie znajduje się zbiory grób poległych z 1666 r. Jednakże odkryto wiele ludzkich kości, a także odkryte zostały relikty między innymi pochodzące z osady neolitycznej kultury ceramiki wstęgowej rytej. Odnaleziono pochówki szkieletowe w obrębie osady - stanowisko Tupadły.
Lokalizacja pochówku z czasów bitwy mątewskiej nadal pozostaje nieznana. Badacze mają nadzieje, że w przyszłości uda się natrafić na trop, który doprowadzi do "śpiących pod Mątwami rycerzy".
Źródła:
- J. Bednarczyk, Karta Ewidencji Stanowiska Archeologicznego - Krusza Zamkowa st. 1, obszar AZP 45-40/160, Poznań 2003, maszynopis w archiwum WUOZ w Toruniu.
- A. Cofta-Broniewska, B. Stolpiak, Z dziejów badań archeologicznych na Kujawach, Inowrocław 1984.
- A. Cofta-Broniewska, Metodyka badań regionalnych na Kujawach [w:] Kontakty pradziejowych społeczeństw Kujaw z innymi ludami Europy, red. A. Cofta-Broniewska, Inowrocław 1988.
- M. Janicki, Pochówki i pamięć poległych (XIV-XVII w.),?2001, seria 7.
- L. Kajzer, Wstęp do archeologii historycznej w Polsce, Łódź 1996.
- A. Kośko, Osady kultury pucharów lejkowatych w Inowrocławiu-Mątwach woj Bydgoszcz, stanowisko 1, Inowrocław 1988.
- W. Kochanowski, Historya panowania Jana Kazimierza z klimakterów Wespazyana Kochanowskiego, t. 3, wyd. E. Raczyński, Poznań 1859.
- T. Koczorski, Krusza Zamkowa st. 1 - analiza antropologiczna, Bydgoszcz 2015, maszynopis w archiwum MJK.
- T. Korzon, Dola i niedola Jana Sobieskiego 1629-1674, t. 1, Kraków 1898.
- T. Kozłowski, M. Krajewska, Ludność Płonkowa w świetle wyników antropologicznych, [w:] M. Grupa, T. Kozłowski, M. Krajewska, D. Grupa, N. Janowska, K. Jarzęcki, D. Kurzawa, N. Mucha, M. Nowak, S. Nowak, M. Przymorska-Sztuczka, M. Słomczewska, A. Wojciechowska, M. Majorek, Historia kościoła św. Oswalda w Płonkowie, t. 1, Płonkowo 2015.
- W. Kujawski, Parafie diecezji włocławskiej. Archidiakonaty: kruszwicki i włocławski, Włocławek 2014.
- W. Majewski, Bitwa pod Mątwami, Studia i Materiały do Historii Wojskowości, t. 7: 1961.
- B. Pokropiński, Transport wodny i kolejowy Cukrowni Mątwy, Świat Kolei, 1996, nr 1.
- K. Wolski, Polskie pola bitew w świetle archeologii. Średniowiecze i okres wczesnonowożytny, Racibórz 2008.
- A. Woźniak, Archeologiczne badania poszukiwacze w rejonie pola bitwy pod Mątwami z 1666 r. - Krusza Zamkowa st. 1 (AZP 45-40/160) - Inowrocław- Mątwy st. 8 (AZP 45-40/180) - Tupadły st. 23 (AZP 45-40/205) - Tupadły st. 16 (AZP 45-40/206) - sprawozdanie, Inowrocław 2015; maszynopis 2016.
