Przedmowa
Kilka lat, które upłynęły od pierwszego wydania książki Medyczne aspekty tatuażu, było okresem dalszych zmian w postrzeganiu tatuażu jako zjawiska społecznego, a także w rozwoju wiedzy medycznej oraz regulacji prawnych dotyczących celowej pigmentacji skóry. Życzliwe przyjęcie poprzedniego wydania przez środowisko medyczne oraz branżę tatuatorską potwierdziło potrzebę aktualizacji książki.
Odsetek osób z tatuażami stale rośnie. Szacuje się, że w krajach europejskich ma je około 25-30% dorosłych, przy czym w młodszych grupach wiekowych procent ten jest jeszcze wyższy. W Polsce co piąta osoba dorosła ma co najmniej jeden tatuaż. Systematycznie wzrasta liczba studiów tatuażu. Tatuaż, poza funkcją estetyczną i kulturową, od lat znajduje także zastosowanie medyczne, m.in. w chirurgii rekonstrukcyjnej, kamuflażu blizn, korektach estetycznych czy procedurach wspomagających identyfikację medyczną.
Tatuowanie jest zabiegiem naruszającym ciągłość tkanek i wiąże się z wprowadzeniem do organizmu mieszaniny substancji chemicznych o nie w pełni poznanym losie biologicznym. Dlatego coraz więcej uwagi poświęca się nie tylko powikłaniom dermatologicznym, takim jak: reakcje alergiczne, przewlekłe odczyny zapalne czy reakcje fototoksyczne, lecz także potencjalnie odległym skutkom zdrowotnym trwałej pigmentacji skóry. Przedmiotem badań jest przemieszczanie się pigmentów i ich metabolitów do regionalnych węzłów chłonnych oraz ewentualny związek tatuaży z chorobami rozrostowymi układu chłonnego. Dotychczas nie wykazano zależności przyczynowej, jednak zagadnienie to wymaga dalszych, dobrze zaprojektowanych badań oraz ostrożnej interpretacji dostępnych danych.
Od czasu pierwszego wydania książki nastąpił dalszy rozwój europejskich regulacji dotyczących bezpieczeństwa tuszów do tatuażu. Wprowadzenie ograniczeń w ramach rozporządzenia REACH, obejmujących zakaz lub istotne ograniczenie stosowania wielu potencjalnie toksycznych substancji, stanowi ważny krok w kierunku poprawy bezpieczeństwa pigmentacji skóry. Nowe przepisy określiły wymagania dotyczące składu tuszów, zwiększyły transparentność rynku oraz zwróciły uwagę opinii publicznej na problem jakości i kontroli preparatów stosowanych do tatuowania. W Polsce, podobnie jak w innych krajach Europy, wzrasta świadomość zdrowotna i prawna dotycząca potrzeby uporządkowania praktyk związanych z wykonywaniem tatuaży oraz doprecyzowania standardów bezpieczeństwa.
Wraz ze wzrostem zainteresowania bezpieczeństwem tatuaży dynamicznie rozwija się także działalność naukowa w tym obszarze. W badania nad zdrowotnymi aspektami trwałej pigmentacji skóry zaangażowane są europejskie towarzystwa i organizacje naukowe. Istotną rolę odgrywają polskie ośrodki akademickie, w tym Gdański Uniwersytet Medyczny oraz Politechnika Gdańska, łączące badania podstawowe dotyczące pigmentów z praktyką kliniczną skupioną na rozpoznawaniu i leczeniu powikłań trwałej pigmentacji skóry.
Oddajemy do rąk czytelników uaktualnione wydanie książki Medyczne aspekty tatuażu rozszerzone o najnowsze dane naukowe. Jako lekarze przedstawiamy omawiane zagadnienia z perspektywy klinicznej, opierając się na aktualnej wiedzy medycznej oraz doświadczeniu praktycznym. Do zespołu redaktorów dołączył naukowiec reprezentujący nauki techniczne, co pozwoliło poszerzyć wartość edukacyjną książki o zagadnienia związane z laboratoryjną oceną pigmentów.
Książka nie powstałaby bez współpracy z osobami związanymi z branżą trwałej pigmentacji skóry. Dziękujemy artystom tatuażu oraz specjalistkom makijażu permanentnego za udostępnienie efektów swojej pracy, a także pacjentom za wyrażenie zgody na wykorzystanie dokumentacji fotograficznej.
Aneta Szczerkowska-Dobosz i Współautorzy
ROZDZIAŁ 1Historia tatuaży, epidemiologia, socjokulturowe uwarunkowania zdobienia skóry tatuażemAneta Szczerkowska-Dobosz
1.1. Historia tatuaży
Tatuaż jest trwałym rysunkiem na skórze, jedną z form modyfikacji ciała wykonywaną poprzez wprowadzenie do skóry barwników za pomocą igieł lub innych ostrych urządzeń. Tatuowaniem - zgodnie z definicją najnowszego rozporządzenia unijnego REACH - nazywane są wszystkie procedury służące zarówno do tatuowania, jak i makijażu permanentnego (permanent make-up, PMU), bez względu na technikę i głębokość wprowadzania tuszu do skóry.
Uważa się, że etymologia pierwszej części słowa tatuaż pochodzi od polinezyjskiego słowa "ta" oznaczającego uderzanie w coś, a druga "tautau" to naznaczanie, oznaczanie. Określenie zostało prawdopodobnie po raz pierwszy użyte przez Jamesa Cooka w opisie wypraw, w trakcie których podróżnik zetknął się z tym egzotycznym dla niego rytuałem.
Praktyka tworzenia trwałych obrazów na skórze sięga czasów prehistorycznych jako jedna z najstarszych form trwałego dekorowania ciała. Słynne, zachowane dzięki zamrożeniu w lodowcu ciało człowieka z lodu sprzed 5000 lat (nazwane Ötzi od miejsca odkrycia w 1991 roku w topniejącym lodowcu w Alpach Ötztalskich) było pokryte licznymi tatuażami (ryc. 1.1). Tatuaże Ötziego najprawdopodobniej pełniły funkcję terapeutyczną i były związane z łagodzeniem dolegliwości bólowych stawów o charakterze zwyrodnieniowym, a ich wykonywanie stanowiło pierwotną formę akupunktury. Tatuaże odkryto na ciałach mumii staroegipskich, znane były także w kulturze judaizmu, starożytnych Chinach, Japonii, wśród Eskimosów, plemion Afryki, Ameryki i Oceanii, zwłaszcza plemion Polinezji. Odniesienia do praktyki tatuowania odnaleźć można w Biblii i Koranie.
RYCINA 1.1. Mumia Ötzi "człowieka z lodu" z 61 tatuażami. Obecnie mumia znajduje się w Muzeum Archeologicznym Południowego Tyrolu, Bolzano
Źródło: Fot. Gianni Giansanti/Gamma-Rapho via Getty Images
RYCINA 1.2. Tradycyjny, oryginalny, maoryski tatuaż ciała i twarzy moko. Wśród autochtonicznej ludności Nowej Zelandii jest on bardzo ważnym elementem kultury o silnym tradycyjnym przekazie
Źródło: Fot. Wikimedia Commons
RYCINA 1.3. Tradycyjny, japoński tatuaż irezumi o bogatej tradycji, głębokim znaczeniu. Często zajmuje całe ciało (tzw. full body suit), jest wielokolorowy, a jego wykonanie - bardzo czasochłonne i bolesne. Wśród grup przestępczych yakuzo wykonanie irezumi oznaczało rytuał przejścia i oznakę przynależności
Źródło: Fot. elmimmo /Flickr
Przed wiekami tatuaże były ściśle związane z obrzędami rytualnymi i religijnymi, spełniały funkcje magiczne i lecznicze. W kolejnych stuleciach tatuaż nabierał dużo szerszego, symbolicznego znaczenia: miał chronić od wrogów, pełnić funkcję odstraszającą, oznaczać przynależność i pozycję plemienną, być widocznym znakiem dokonanych bohaterskich czynów, a także odgrywać rolę piętnującą - stygmatyzować niewolników i jeńców. W wielu kulturach tatuowanie oznaczało proces inicjacji - wejścia w nowy okres życia, najczęściej dojrzałości lub małżeństwa. W Europie praktyka tatuowania skóry zaczęła zyskiwać popularność pod koniec XVII wieku za sprawą marynarzy, którzy w trakcie dalekich podróży przejmowali od mieszkańców egzotycznych krajów zwyczaj zdobienia swojego ciała w ten sposób. Pierwsze urządzenie do tatuażu skonstruował w 1891 roku Amerykanin Samuel O'Reilly. Urządzenie to w zmodyfikowanej formie jest stosowane do dnia dzisiejszego (ryc. 1.4). Do czasów tego odkrycia tatuaże były wykonywane ręcznie, za pomocą igły z tuszem albo poprzez czasochłonne nacinanie skóry różnymi narzędziami i wcieranie w nią barwnika.
RYCINA 1.4a, b. Samuel O'Reilly (1854-1909); (a) twórca pierwszej maszynki do tatuażu (b)
Źródło 1.4 (a): Fot. Wikimedia Commons, (b): Fot. patents.google.com
W czasach nowożytnych tatuaże stały się popularne wśród więźniów i przestępców. W XX w. tatuaże o charakterze przestępczo-więziennym niosły w sobie bezpośredni przekaz, symbolizując członków zorganizowanych grup przestępczych, specjalizację przestępczą, pobyty w zakładach karnych, pozycję w hierarchii więziennej, cechy osobowości przestępcy, a nawet preferencje seksualne (ryc. 1.5-1.7). W latach powojennych ubiegłego wieku tatuażami chętnie zdobili swoje ciało hipisi, członkowie gangów motocyklowych, użytkownicy marihuany oraz innych subkultur i organizacji (ryc. 1.8). Członkowie tradycyjnych grup przestępczych w Japonii (yakuz?) do dnia dzisiejszego pokrywają całe ciało unikalnymi, symbolicznymi i wielobarwnymi tatuażami (irezumi, tatuaż japoński). Praktyka ta wywarła istotny wpływ na społeczny odbiór tatuażu w Japonii, gdzie przez długi czas był on utożsamiany z przestępczością. W rezultacie tatuaże do dziś bywają postrzegane negatywnie, a osoby wytatuowane mogą doświadczać wykluczenia w przestrzeni publicznej.
RYCINA 1.5. Tatuaż skóry prącia
Źródło: Eksponat ze zbiorów Katedry i Zakładu Medycyny Sądowej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego
RYCINA 1.6. Symbole więzienne wyrażające przestępstwo - gwiazda ośmioramienna jednostronnie cieniowana do centrum (symbol recydywisty) oraz półksiężyc skrzyżownany z pistoletem (symbol przestępcy trudniącego się rozbojem z bronią)
Źródło: Malinowski K.: Tatuaże. Wydawnictwo Zakładu Kryminalistyki Komendy Głównej MO, Warszawa 1973
RYCINA 1.7. Róża z pąkami - symbol przebytej choroby wenerycznej. Każdy pąk symbolizuje kolejne zakażenie
Źródło: Malinowski K.: Tatuaże. Wydawnictwo Zakładu Kryminalistyki Komendy Głównej MO, Warszawa 1973
RYCINA 1.8. Tatuaż oznaczający palacza marihuany. Historia powstania tego symbolu jest związana z grupą amerykańskich nastolatków, która spotykała się zawsze o godzinie 16:20, po zakończonych zajęciach w szkole, aby palić konopie
Źródło: dzięki uprzejmości Pacjenta
1.2. Epidemiologia
Mimo że w ostatnich latach nastąpił istotny postęp w zakresie badań epidemiologicznych dotyczących częstości występowania tatuaży, nadal brak jest dokładnych danych dotyczących liczby osób posiadających tatuaże. Większość badań dotyczy wybranych grup wiekowych, najczęściej młodych dorosłych. Aktualne analizy epidemiologiczne wskazują, że około 20-25% dorosłej populacji Europy posiada co najmniej jeden tatuaż. W grupie wiekowej 18-35 lat odsetek ten jest znacznie wyższy i sięga 40-50%. W Stanach Zjednoczonych tatuaże ma obecnie 32-35% dorosłych, natomiast wśród osób poniżej 40. roku życia - ponad 45%. Najwyższe wskaźniki występowania tatuaży w Europie obserwuje się w krajach skandynawskich, we Włoszech, Francji i Hiszpanii. W Polsce wyniki badań sondażowych Centrum Badań Opinii Społecznej (CBOS) z 2017 roku, prowadzone na reprezentatywnych próbach dorosłych Polaków wskazują, że tatuaż posiada 8% dorosłych Polaków. Dane te pochodzą sprzed niemal dekady i nie odzwierciedlają obecnej skali rozpowszechnienia tatuaży w Polsce.
Niewątpliwie na rosnący trend tatuowania wpływa popularyzacja tatuaży przez postacie publiczne: sportowców, artystów, celebrytów. Moda na wytatuowane ciało szybko rozprzestrzenia się drogą mediów społecznościowych. Tatuaż zyskał status ważnego składnika kultury wizualnej. Media cyfrowe mają istotny wpływ na kształtowanie estetycznych trendów, w tym upowszechniania tatuażu wśród młodych ludzi oraz postrzeganie tatuatora jako twórcy i artysty.
Współcześnie na trwałą pigmentację ciała częściej decydują się kobiety, dawniej stosunek płci był odwrotny, co m.in. jest związane z uwzględnianym w niektórych analizach epidemiologicznych makijażem permanentnym - obecnie bardzo popularną formą trwałego podkreślania koloru brwi, rzęs i czerwieni wargowej. Kobiety częściej niż mężczyźni zdobią swoje ciało małymi tatuażami zakrytych okolic ciała. Wśród płci żeńskiej popularne stały się tatuaże minimalistyczne, cienkoliniowe (fine line tattoos). Natomiast obserwacje wskazują, że mężczyźni chętniej decydują się na duże tatuaże w obrębie odsłoniętych części ciała. Ponad 60% tatuaży jest czarnych lub częściowo czarnych.
