Wprowadzenie
Dwie pierwsze części motta książki - zaczerpnięte z prac Arystotelesa i Wolffa - wskazują na pewną historycznie podstawową ideę metaontologiczną. Zgodnie z treścią tych cytatów, ontologia jest nauką o najogólniejszych właściwościach bytu, rozwijaną za pomocą metody aksjomatycznej w języku pojęć ontologicznych, a więc pojęć, które mają zastosowanie w każdym obszarze racjonalnego myślenia o świecie.
Arystotelesowskie prawa niesprzeczności i wyłączonego środka oraz prawo nieodróżnialności identycznego Leibniza leżą u podstaw logiki klasycznej. Koncepcja ontologii rozwijana przez wspomnianych filozofów (Arystotelesa, Leibniza i Wolffa) jest więc historycznie związana z metaontologiczną tezą o logice klasycznej, głoszącą, że logika ta jest właściwym narzędziem aksjomatyzacji teorii ontologicznych.
Na zarysowaną koncepcję ontologii, zwaną dalej koncepcją klasyczną, składają się w istocie trzy zasady. Pierwsza z nich głosi, że ontologia jest najogólniejszą nauką o wszelkim bycie. Druga jest uznaniem klasycznej logiki i metody aksjomatycznej jako podstawowych narzędzi systematyzacji twierdzeń ontologicznych. Zgodnie z trzecią zasadą, ontologiczne pytania i odpowiedzi są formułowane za pomocą pojęć stosowalnych w każdym obszarze racjonalnego myślenia o świecie.
Owe zasady są w książce wspierane i rozwijane. W celu uniknięcia możliwych nieporozumień, zwróćmy uwagę na kilka ich historycznych aspektów i konsekwencji.
*
Uznanie koniunkcji pierwszej i ostatniej z wymienionych zasad - a więc tezy o naukowości, przedmiotowej uniwersalności i pojęciowej ogólności ontologii - prowadzi z jednej strony do podporządkowania owej dyscypliny rygorom współczesnej logiki i metodologii nauk, a z drugiej strony - do przyznania jej specjalnego statusu nauki "pierwszej" w porządku ogólności.
"Ogólność" pojęcia jest tu zasadniczo rozumiana jako jego powszechna lub co najmniej szeroka stosowalność w wielu obszarach racjonalnego myślenia o świecie. W tym sensie pojęcia logiczne (np. IDENTYCZNOŚĆ) i teoriomnogościowe (np. KLASY I NALEŻENIA DO KLASY) należą do pojęć najogólniejszych.
Ujęcie ontologii jako przedmiotowo uniwersalnej, najogólniejszej nauki nie musi wiązać się z - typową dla tradycyjnej filozofii - fundamentalistyczną koncepcją poznania naukowego, zgodnie z którą ontologia jest poznawczym fundamentem dla całej szczegółowej wiedzy naukowej. Relacja między naukami szczegółowymi i ontologią ma raczej naturę interpretacyjnej inferencji przebiegającej od twierdzeń nauk szczegółowych, uzupełnionych o pewne dodatkowe przesłanki interpretacyjne, do ogólnych tez ontologicznych (przekonanie to wspiera m.in. koncepcja Quine'a ontologicznych zobowiązań nauki).
Innymi słowy, przy odpowiednio szerokim, niefundamentalistycznym rozumieniu idei "filozofii pierwszej", można w spójny sposób rozwijać ontologię uwzględniając zarówno ową ideę, jak i (w pewnym sensie historycznie "konkurencyjną") koncepcję ontologii jako interpretacyjnego uogólnienia rezultatów nauk szczegółowych.
*
Pojęcia ontologiczne często mają swoje odpowiedniki w językach pozafilozoficznych nauk szczegółowych. Na przykład ogólne pojęcia KLASY, LICZBY, CZASU i CAŁOŚCI mają swoje uszczegółowienia w postaci znaczeń matematycznych lub fizykalnych terminów: "zbiór", "liczba rzeczywista", "czas fizyczny", czy też "układ termodynamiczny".
Nie oznacza to, że owe uszczegółowienia są jedynymi dopuszczalnymi w nauce eksplikacjami tych znaczeń. Wręcz przeciwnie, do tradycyjnie podstawowych zadań ontologii należy ścisła i jednolita eksplikacja systemu ogólnych znaczeń takich terminów, jak "klasa", "liczba", "czas" i "całość"; taka systemowa i ogólna eksplikacja jest w nauce potrzebna; jest ona też możliwa.
Nie wyklucza to możliwości korzystania w ontologii z twierdzeń nauk szczegółowych, w których używane są specjalistyczne odpowiedniki pojęć ontologicznych. Warunkiem metodologicznej poprawności skorzystania z takich twierdzeń jest ich uprzednia ontologiczna interpretacja (uogólnienie).
*
Uznanie drugiej z wymienionych zasad - klasycznie pojętej metody aksjomatycznej jako podstawowego narzędzia systematyzacji twierdzeń ontologicznych - nie oznacza bynajmniej konieczności zastępowania wszelkich intuicji ontologicznych metodami formalnymi. Wręcz przeciwnie, posługiwanie się intuicją wydaje się niezbędne w każdym procesie badawczym. W szczególności, wydaje się niezbędne w początkowych etapach badań ontologicznych. Natomiast z perspektywy ontologii formalnej - czy też szerzej: filozofii formalnej - poznanie intuicyjne jest niewystarczające.
Zdecydowana większość rozważań ontologicznych była i nadal jest kierowana przeciwnym przekonaniem. Jednym ze skutków tego podejścia jest wielość konkurujących ze sobą i trudno porównywalnych koncepcji. W przeciwieństwie do typowych nauk ścisłych, w filozofii nie wypracowano do tej pory szeroko akceptowanych kryteriów porównywania i wartościowania owych koncepcji. Zgodnie z krytycznymi opiniami Łukasiewicza i Poppera (por. trzecią i czwartą część motta), tę cechę intuicyjnej filozofii bytu trzeba uznać jako jej istotną wadę.
O metodologicznej niedoskonałości i poznawczym ograniczeniu intuicyjnej ontologii świadczy choćby fakt, że najbardziej podstawowe kryterium oceny teorii ontologicznych, jakim jest warunek ich logicznej niesprzeczności, może być skutecznie zrealizowane jedynie w postaci ścisłego dowodu. Podobnie formalny charakter ma analiza logicznej zgodności danego stanowiska z ontologicznymi konsekwencjami wiedzy naukowej.
Odpowiedni zestaw metod formalnych opartych na metodzie aksjomatycznej - takich jak dowód niesprzeczności, aksjomatyczna eksplikacja pojęć ontologicznych czy też analiza zgodności aksjomatów z filozoficznymi konsekwencjami nauki - może stanowić kryterium wyboru pomiędzy konkurencyjnymi stanowiskami ontologicznymi; dzięki temu możliwe jest zbliżenie ontologii do metodologicznych standardów współczesnych nauk ścisłych. To przekonanie jest głównym motywem badawczym tej pracy.
*
Słowo "byt" oznacza cokolwiek, co istnieje. Objaśnienie to mogłoby sugerować, że cała problematyka ontologiczna sprowadza się do kwestii zakresu BYTU, wyrażonej w Quine'owskim pytaniu "Co istnieje?". Sugestia ta, wsparta (niewątpliwie zasłużonym) autorytetem Quine'a, stała się niemal dogmatem we współczesnej metaontologii analitycznej. W "Przedmowie" został wskazany jeden z powodów, dla którego teza ta powinna być odrzucona. W tym miejscu warto wskazać na jeszcze inny powód.
Kwantyfikatorowe pojęcie ISTNIENIA jest zasadniczo pojęciem logicznym; tak jest on w każdym razie traktowany we współczesnej metodologii nauk dedukcyjnych. W konsekwencji, redukcja problematyki ontologicznej do pytania o zakres (kwantyfikatorowo pojętego) BYTU jest równoważna z redukcją całej ontologii bądź do ontologii logicznej (przy ujęciu ontologii jako względnie autonomicznej subdyscypliny), bądź do analizy egzystencjalnych zobowiązań danej nauki, dokonywanej niejako na jej "obrzeżach" (a więc w obrębie filozofii matematyki, filozofii fizyki itd.).
Odrzucając tu obie te konsekwencje - jako zbyt radykalne i niezgodne z klasyczną koncepcją ontologii - odrzuca się też koncepcję redukcji problematyki ontologicznej do Quine'owskiej kwestii "Co istnieje?".
Jednocześnie w książce akceptowane jest spostrzeżenie Fregego i Quine'a (leżące u podstaw współczesnej metaontologii analitycznej), że kwantyfikator egzystencjalny odgrywa fundamentalną rolę w systemie pojęciowym ontologii. Należy podkreślić, że to spostrzeżenie nie pociąga za sobą tezy, iż kwantyfikator egzystencjalny wyraża jakieś specyficznie pozalogiczne pojęcie istnienia; taka teza nie jest w pracy formułowana.
Zasygnalizowane tu zagadnienie metaontologicznego statusu kwantyfikatorów - oraz ogólniej: stałych logicznych - nie będzie w pracy rozwijane. Na użytek rozważań przyjmuje się konwencję, zgodnie z którą znaczenia ontologicznie zinterpretowanych stałych logicznych - kwantyfikatorów, predykatu identyczności i logicznego funktora należenia - są jednocześnie pojęciami logicznymi i ontologicznymi.
*
W książce przyjmuje się, że procedura rozstrzygania dowolnego pytania ontologicznego Q jest zrelatywizowana do z góry określonego zestawu kryteriów oceny teorii generujących możliwe odpowiedzi na pytanie Q. Główne etapy owej procedury są następujące:
(1) intuicyjna analiza wstępnego sformułowania pytania ontologicznego Q,
(2) intuicyjna argumentacja za jedną z dopuszczalnych odpowiedzi H na pytanie Q,
(3) wskazanie lub konstrukcja stosownej teorii T i formalizacja hipotezy H w języku teorii T,
(4) dowód ścisłej wersji zdania H na gruncie T oraz
(5) ewaluacja teorii T na podstawie przyjętego zbioru kryteriów.
Procedura złożona z etapów 1-5 jest rozszerzoną wersją metody filozofii formalnej pochodzącej od Łukasiewicza. Owo rozszerzenie dotyczy w szczególności ostatniego etapu (5); motywowane jest ono przekonaniem, że rozwiązanie dowolnej kwestii teoretycznej jest zasadniczo tyle warte, ile warta jest teoria, która je wspiera. To z kolei przekonanie prowadzi do wniosku, że w ontologii nie wystarczy wskazanie satysfakcjonującej nas teorii; potrzebne jest jeszcze wykazanie, że owa teoria jest dobrą teorią ontologiczną.
Jednym z zadań książki jest historyczne i metafilozoficzne ugruntowanie powyższej procedury (w pierwszej części) oraz jej metodologiczne rozwinięcie i wskazanie podstawowych przykładów zastosowań (w drugiej części). Do dwóch kluczowych podzadań należy określenie dobrze osadzonych w tradycji filozoficznej i w naukowej metodologii cząstkowych kryteriów oceny teorii ontologicznych oraz ich użycie w ocenie wybranych teorii.
W książce sformułowano siedem takich kryteriów. Dwa z nich dotyczą logicznej poprawności (metalogiczna adekwatność i logiczna niesprzeczność), dwa dotyczą eksplikacyjnej adekwatności (eksplikacyjna pełność i semantyczne ugruntowanie), a trzy pozostałe - merytorycznej trafności (ontologiczna typologia, filozoficzna nietrywialność i empiryczne ugruntowanie).
*
Termin "ontologia" został wprowadzony do europejskich słowników dość późno, bo u schyłku trwającej ponad dwa tysiące lat epoki, w której niemal cała filozofia była rozwijana jako nauka o bycie i jego atrybutach. Termin ów stał się popularny w Oświeceniu głównie dzięki pracom Wolffa.
W pracach tych można odnaleźć interesujący i mało znany projekt formalnej ontologii jako nauki, w której zbiór kluczowych i powszechnie stosowanych w ludzkim myśleniu o świecie i umyśle, choć nie dość wyraźnych pojęć (ontologia naturalis) jest przekształcany w dedukcyjny system jasnych i wyraźnych pojęć oraz zasad z nimi związanych (ontologia artificialis).
Jeden z motywów napisania tej książki ma poniekąd ów "wolffiański" charakter. Do jej istotnych podzadań należy określenie metodologicznej ramy dla badań z zakresu ontologii eksplikacyjnej, w której intuicyjnie używane pojęcia ontologiczne są poddane stosownej eksplikacji.
Teza o istnieniu pojęć kluczowych w strukturze ludzkiego myślenia o świecie jest podstawowym składnikiem koncepcji metafizyki opisowej Strawsona (zob. przedostatnią część motta). W książce przyjmuje się tę tezę, jednakże zakłada się - odmiennie niż w koncepcji Strawsona, za to zgodnie z zasadami metafilozofii Quine'a (zob. ostatnią część motta) - że podstawowym kontekstem użycia pojęć ontologicznych nie jest język naturalny, lecz język nauki.
*
Zarówno w tradycyjnej, jak i we współczesnej filozofii można wyróżnić trzy koncepcje ontologii: logiczną, eksplikacyjną i naukową. Koncepcje te występują w zalążkowej postaci już w pracach Arystotelesa. Odgrywają też istotną rolę we współczesnej filozofii analitycznej.
Ontologia logiczna (zwana też niekiedy - za J. Perzanowskim - "ontologiką") jest ontologią, której twierdzenia są wyrażalne za pomocą samych tylko stałych logicznych, zmiennych i znaków pomocniczych. Przykładami tez z zakresu ontologii logicznej są Arystotelesowskie prawa niesprzeczności i wyłączonego środka, czy też Leibnizjańska zasada identyczności nieodróżnialnego. Najprostsze nietautologiczne twierdzenie ontologiki wyraża formuła "(?xy)x?y" głosząca, że istnieją co najmniej dwa przedmioty. Bardziej złożonych przykładów takich formuł - zarówno tautologicznych, jak i nietatutologicznych - dostarczają logiczne teorie identyczności wyższych rzędów. Podstawową metodą ontologii logicznej jest konstrukcja i ontologiczna interpretacja takich teorii. Jej minimalnym celem jest pełna eksplikacja podstawowych, przedmiotowych znaczeń wyrazów "identyczny", "istnieje" i "jest".
Ontologia eksplikacyjna jest ontologią rozwijaną metodą eksplikacji pojęć ontologicznych. Owa metoda może przyjąć postać aksjomatyczną. Taka wersja analizy filozoficznej była ogólnie i pośrednio wskazywana już pracach Arystotelesa (por. pierwszy fragment motta), a w sposób dość wyraźny - w pracach Wolffa (por. drugi fragment motta).
Ontologia naukowa jest ontologią, w której dorobek nauk szczegółowych jest wykorzystywany w celu zbudowania spójnej koncepcji świata za pomocą metod zachowujących standardy współczesnej logiki i metodologii nauk. Formalna wersja ontologii naukowej dostarcza aksjomatycznej syntezy wiedzy naukowej wyrażonej w języku pojęć ontologicznych. Jedną z metod stosowanych w ontologii naukowej jest analiza ontologicznych konsekwencji (zobowiązań) wiedzy dobrze ugruntowanej w naukach empirycznych.
Powyższe koncepcje zostały w książce powiązane w następujący sposób: ontologia eksplikacyjna (EO) została ujęta jako rozszerzenie ontologii logicznej (LO) o rezultaty aksjomatycznej eksplikacji niektórych pozalogicznych pojęć ontologicznych, a ontologia naukowa (SO) - jako rozszerzenie EO o rezultaty analizy niektórych ontologicznych konsekwencji szczegółowych nauk realnych. Jeśli potraktujemy powyższe skróty jako symbole odpowiednich zbiorów tez ontologicznych i oznaczymy literą "S" zbiór wszystkich twierdzeń naukowych, to postulowane związki można zwięźle opisać za pomocą inkluzji:
? ? LO ? EO ? SO ? S.
Zasada głosząca, iż w każdej dobrej teorii z zakresu ontologii naukowej można wskazać twierdzenia należące do warstwy logicznej (LO), eksplikacyjnej (EO) i "empirycznej" (SO-EO), jest jednym z głównych założeń książki.
*
W książce została wskazana seria względnie prostych, sformalizowanych teorii ontologicznych oraz ich nadteorii. Najsilniejsza z nich - oznaczona symbolem ME - jest jedną z monadycznych (drugiego rzędu) teorii czasu wypełnionego. Wykazano, że ME - w przeciwieństwie do standardowej teorii mnogości i klasycznej mereologii - spełnia wszystkie założone w pracy warunki bycia dobrą teorią ontologiczną.
ME generuje następujące tezy ontologiczne: Istnieją dokładnie dwa logiczne typy bytów: klasy i przedmioty. Istnieją trzy niepuste klasy przedmiotów: (a) chwile, (b) przedmioty czasowe (dokładniej: istniejące co najmniej w jednej chwili; np. przedmioty obserwowalne) i (c) przedmioty pozaczasowe (tj. niebędące przedmiotami czasowymi; np. przedmioty matematyczne). Czas (rzeczywisty) jest liniowo uporządkowaną klasą chwil wypełnionych przedmiotami, a świat realny jest ekstensjonalną "całością" złożoną ze wszystkich przedmiotów czasowych. Ponieważ teza o istnieniu owych przedmiotów jest ontologiczną konsekwencją dowolnej nauki empirycznej, słuszne okazuje się twierdzenie, że świat realny istnieje jako pewna "całość".
Powyższa argumentacja - przedstawiona w ostatniej sekcji książki - ma charakter nieformalnego wsparcia intuicyjnej tezy o istnieniu świata realnego jako ekstensjonalnej "całości". Stanowi ona wstępną część rozumowania prowadzącego - zgodnie z rozszerzoną procedurą Łukasiewicza - do uznania ścisłej wersji owej tezy. Celem dalszych części rozumowania jest formalizacja owej argumentacji w języku ME, dowód sformalizowanej wersji rozważanej tezy na gruncie ME oraz wykazanie, że ME jest dobrą teorią ontologiczną.
*
Zadaniem pierwszej części pracy ("Czym jest ontologia?") jest: a) przedstawienie historyczno-filozoficznego kontekstu klasycznej koncepcji ontologii i rekonstrukcja jej kluczowych zasad zgodnie z duchem współczesnej logiki i metaontologii (w rozdziale 1), b) wyjaśnienie najważniejszych spośród współcześnie wysuwanych wątpliwości związanych z realizacją owej koncepcji (w rozdziale 2) oraz c) wyjaśnienie kwestii natury i demarkacji pojęć ontologicznych (w rozdziale 3). Zadaniem drugiej części pracy ("Metody ontologii formalnej") jest sformułowanie spójnej metodologii: d) eksplikacji pojęć ontologicznych (w rozdziale czwartym), e) konstrukcji teorii ontologicznych uwzględniających rezultaty nauk szczegółowych (w rozdziale piątym) oraz f) oceny owych teorii i rozstrzygania na ich gruncie pytań ontologicznych (w rozdziale szóstym).
Oprócz wspomnianego rozszerzenia procedury Łukasiewicza (przedstawionego w sekcji 6.7), w pracy scharakteryzowano kilka nowych metod formalnych lub nowych wersji stosowanych dotychczas metod, w tym: logicznej legitymizacji pojęć ontologicznych (4.2), ich aksjomatycznej eksplikacji (4.1), analizy ścisłych konsekwencji ontologicznych (5.2) i wartościowania teorii ontologicznych (6.4).
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki
