Przypisy

Wprowadzenie

1 Urząd Bezpieczeństwa w województwie białostockim 1944-1956. Z badań nad strukturą i działalnością aparatu represji. Studia i materiały, red. M. Markiewicz, Białystok 2015.

2 D. Czerwiński, Pierwsza dekada. Aparat bezpieczeństwa w województwie gdańskim w latach 1945-1956, Gdańsk 2016; J. Marszalec, Z dziejów gdańskiej bezpieki, Gdańsk 2017.

3 Fundament systemu zniewolenia. Z działalności wojewódzkich struktur Urzędu Bezpieczeństwa w Katowicach 1945-1956, wstęp i red. A. Dziurok, A. Dziuba, Katowice 2009.

4 P.P. Warot, Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Olsztynie. Struktury - kadry - działalność, Białystok-Warszawa 2021.

5 E. Kowalczyk, K. Pawlicka, Działalność Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego na m.st. Warszawę (1944-1954), Warszawa 2011; T. Ruzikowski, Między urzędem a służbą. Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy 1954-1956, Warszawa 2024.

6 Urząd Bezpieczeństwa na Dolnym Śląsku 1945-1956. Z badań nad organizacją i działalnością aparatu bezpieczeństwa, red. R. Klementowski, K. Szwagrzyk, Wrocław 2012.

7 Strażnicy sowieckiego imperium. Urząd Bezpieczeństwa i Służba Bezpieczeństwa w Małopolsce 1945-1990, red. F. Musiał, M. Wenklar, Kraków 2009.

Wojciech Frazik, Filip Musiał. Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego / Wojewódzki Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego w Krakowie - organizacja, metody i środki działania, główne kierunki aktywności operacyjnej

1 W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, M. Wenklar, Ludzie bezpieki województwa krakowskiego. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w województwie krakowskim w latach 1945-1990. Informator personalny, Kraków 2007, s. 15-23; ibidem, wyd. 2 zm. i uzup., Kraków 2009, s. 15-47; W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w Krakowie. Informator personalny, Kraków 2006, s. 16-24; W. Frazik, Struktura organizacyjna Urzędu Bezpieczeństwa w województwie krakowskim w latach 1945-1956 w świetle aktów normatywnych [w:] Strażnicy sowieckiego imperium. Urząd Bezpieczeństwa i Służba Bezpieczeństwa w Małopolsce 1945-1990, red. F. Musiał, M. Wenklar, Kraków 2009, s. 9-63; Nieznany etat Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego z lutego 1945 r., oprac. J.P. Ptak, "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2014, nr 39, s. 247-256.

2 F. Musiał, Podręcznik bezpieki. Teoria pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w świetle wydawnictw resortowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (1970-1989), Kraków 2007, s. 275-320; Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945-1989), oprac. T. Ruzikowski, Warszawa 2004; Instrukcje pracy pionów pomocniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa (1945-1989), wybór, wstęp, oprac. M. Komaniecka, Kraków 2010; Aparat bezpieczeństwa w latach 1944-1956. Taktyka, strategia, metody, cz. 1: Lata 1945-1947, oprac. A. Paczkowski, Warszawa 1994 (seria: "Dokumenty do Dziejów PRL", z. 5); Aparat bezpieczeństwa w latach 1944-1956. Taktyka, strategia, metody, cz. 2: Lata 1948-1949, oprac. A. Paczkowski, Warszawa 1996 (seria: "Dokumenty do Dziejów PRL", z. 9); Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1950-1952. Taktyka, strategia, metody, wstęp A. Paczkowski, wybór i oprac. A. Dudek, A. Paczkowski, Warszawa 2000; Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1953-1954. Taktyka, strategia, metody, wstęp A. Paczkowski, wybór i oprac. G. Majchrzak, A. Paczkowski, Warszawa 2004; Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1954-1956. Taktyka, strategia, metody, wstęp A. Paczkowski, wybór i oprac. G. Majchrzak, A. Paczkowski, Warszawa 2011; odnośnie do środków pracy operacyjnej zob. np. T. Balbus, Mechanizm werbowania i prowadzenia agentury Urzędu Bezpieczeństwa (dokument MBP z 1945 r.) [w:] Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, t. 3, red. Ł. Kamiński, Wrocław 2000, s. 108-117; J.W. Wołoszyn, "Ostra broń" - agentura celna. Tajni współpracownicy w więzieniach i aresztach śledczych w latach 1944-1956, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2010, nr 2(16), s. 295-337; A. Zieliński, Instrukcja (tymczasowa) o pozyskaniu, pracy i ewidencji agenturalno-informacyjnej sieci z 13 lutego 1945 r. Analiza krytyczna dokumentu, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2012, t. 5, s. 129-189; także: Archiwalia komunistycznego aparatu represji - zagadnienia źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2012; Osobowe środki pracy operacyjnej - zagadnienia źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2013; Osobowe źródła informacji - zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2008.

3 Instrukcja (tymczasowa) [o] pozyskaniu, pracy i ewidencji agenturalno-informacyjnej sieci [w:] Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa..., s. 23-28.

4 Instrukcja nr 03/55 o zasadach prowadzenia rozpracowania agenturalnego i ewidencji operacyjnej w organach bezpieczeństwa publicznego PRL [w:] Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa..., s. 47-68. Por. Instrukcje Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego z 1947 r. w sprawie pracy aparatu bezpieczeństwa (niewprowadzone w życie), oprac. M. Kasprzycki, "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2018, nr 48, s. 125-234.

5 Instrukcja nr 012/53 o pracy aparatu bezpieczeństwa z siecią agenturalną [w:] Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa..., s. 31-46.

6 Instrukcja nr 04/55 o zasadach pracy z agenturą w organach bezpieczeństwa publicznego PRL [w:] Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa..., s. 69-92.

7 [1946, brak miesiąca, b.d.d.], [Warszawa] - Instrukcja nr 1 dyrektor Departamentu V MBP dotycząca ewidencji duchowieństwa diecezjalnego w Sekcjach 5 Wydziałów V WUBP [w:] Instrukcje, wytyczne, okólniki dyrektor Departamentu V MBP dotyczące działań przeciwko Kościołowi katolickiemu w latach 1945-1953, wybór i oprac. A. Dziurok, J. Marecki, F. Musiał, wstęp A. Dziurok, F. Musiał, Kraków-Katowice 2012, s. 47-57; [1946, brak miesiąca, b.d.d.], [Warszawa] - Instrukcja nr 2 dyrektor Departamentu V MBP dotycząca schematu rozpracowywania działaczy duchownych i ich współpracowników [w:] Instrukcje, wytyczne, okólniki..., s. 58-59; [1946, brak miesiąca, b.d.d.], [Warszawa] - Instrukcja nr 3 dyrektor Departamentu V MBP dotycząca pracy z agenturą przy rozpracowywaniu duchowieństwa [w:] Instrukcje, wytyczne, okólniki..., s. 60; 1949 lipiec 26, Warszawa - Projekt instrukcji Departamentu V MBP w sprawie werbunku agentury wśród duchowieństwa katolickiego, oprac. M. Jeziorski [w:] Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec Kościołów i związków wyznaniowych 1945-1989, wstęp, wybór dokumentów, red. A. Dziurok, oprac. K. Banaś, K. Białecki et al., Warszawa 2004, s. 119-124; b.d. [1946], Warszawa - Instrukcja nr 1 dyrektor Departamentu V MBP - wzór sprawy na obiekt wobec jawnie działających partii rozpracowywanych przez sekcje 1 wydziałów V WUBP [w:] Nieznane instrukcje, wytyczne, okólniki Departamentu V Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego dotyczące ruchu ludowego i niezależnych działaczy ludowych 1945-1954, wstęp, wybór i oprac. F. Musiał, M. Szpytma, Kraków 2020, s. 55-60; b.d. [1946], Warszawa - Instrukcja nr 2 dyrektor Departamentu V MBP - schemat rozpracowania działaczy jawnie działających partii rozpracowywanych przez sekcje 1 wydziałów V WUBP [w:] Nieznane instrukcje, wytyczne, okólniki..., s. 61-65; b.d. [1946], Warszawa - Instrukcja nr 3 dyrektor Departamentu V MBP - dotycząca pracy z agenturą ulokowaną w jawnie działających partiach rozpracowywanych przez sekcje 1 wydziałów V WUBP [w:] Nieznane instrukcje, wytyczne, okólniki..., s. 66.

8 Wskazówki do pracy operacyjnej przeciw podziemiu. Z materiałów szkoleniowych MBP, do druku podali K. Krajewski, T. Łabuszewski, wstępem i przypisami opatrzył F. Musiał, "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2009, nr 30, s. 219-288; skrypt szkoleniowy Ustalenie i opracowanie wodzirejów - organizatorów wrogiej działalności na wsi, Warszawa 1952 [w:] Księga bezprawia. Akta normatywne kierownictwa resortu bezpieczeństwa publicznego (1944-1956), wybór i oprac. B. Kopka, wstęp A. Paczkowski, Warszawa 2011, faksymile na płycie DVD.

9 F. Musiał, Podręcznik bezpieki..., s. 238-239, 244-248.

10 O metodach pracy operacyjnej zob. np. F. Musiał, Metody pracy operacyjnej UB/SB pionów działających w granicach PRL w świetle normatywów resortowych [w:] Strażnicy sowieckiego imperium..., s. 359-376; idem, Podręcznik bezpieki..., s. 205-239.

11 M. Korkuć, Operacje prowokacyjne. Przyczynek do dyskusji o metodach pracy operacyjnej UB na przykładach z województwa krakowskiego [w:] Strażnicy sowieckiego imperium..., s. 377-394.

12 Szerzej zob. F. Musiał, Metody pracy operacyjnej..., s. 359-367; idem, Podręcznik bezpieki..., s. 207-214.

13 F. Musiał, Pion antywyznaniowy WUBP w Krakowie (1945-1952). Rekonesans badawczy [w:] Przeciw Kościołom i religii. Sprawozdania Sekcji 5 Wydziału V Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Krakowie 1946-1952, red. F. Musiał, Kraków 2008, s. 86-87.

14 1947 czerwiec b.d.d., Kraków - Raport kierownika Sekcji 2 Wydziału V WUBP w Krakowie z odprawy w Departamencie V MBP w Warszawie [w:] Nieznane instrukcje, wytyczne, okólniki..., s. 162-164; 1947 czerwiec 8, Kraków - Pismo naczelnika Wydziału V i kierownika Sekcji 2 Wydziału V WUBP w Krakowie do szefów powiatowych urzędów bezpieczeństwa publicznego w woj. krakowskim z wytycznymi do uporządkowania dokumentacji i działań "po linii" ruchu ludowego [w:] Nieznane instrukcje, wytyczne, okólniki..., s. 165-166; Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Krakowie (AIPN Kr), 075/31, Sprawa obiektowa krypt. "Pobożni", t. 3, Stronnictwo Pracy, [Kraków], 8 I 1948 r., k. 51.

15 AIPN Kr, 056/2, t. 9, Raporty okresowe Wydziału V WUBP w Krakowie - 1948-1950, Raport okresowy naczelnika Wydziału V WUBP w Krakowie za maj 1948 r., Kraków, 16 VI 1948 r., k. 169.

16 AIPN Kr, 041/3, Sprawozdania statystyczne Wydziału "C" po linii spraw, t. 1, cz. 7, Wykaz zarejestrowanych spraw agenturalnego rozpracowania WUBP i PUBP, [Kraków], b.d. [kwiecień/maj 1953 r.], k. 253.

17 Instrukcja (tymczasowa) [o] pozyskaniu..., s. 23.

18 1948 wrzesień 16, Warszawa - Instrukcja dyrektora Departamentu II MBP o ewidencji sieci agenturalno-informacyjnej jednostek operacyjnych służby bezpieczeństwa publicznego [w:] Księga bezprawia..., s. 286; 1950 sierpień 25, Warszawa - Instrukcja dyrektora Departamentu II MBP o prowadzeniu ewidencji sieci agenturalno-informacyjnej jednostek operacyjnych służby bezpieczeństwa publicznego [w:] Ewidencja operacyjna i archiwum organów bezpieczeństwa PRL w latach 1944-1990. Zbiór normatywów, red. i oprac. M. Komaniecka-Łyp, Kraków 2017, s. 248.

19 Instrukcja nr 012/53..., s. 31-32.

20 Instrukcja nr 04/55..., s. 69.

21 F. Musiał, Pion antywyznaniowy WUBP..., s. 156-157.

22 Ibidem, s. 156 (tam literatura).

23 Instrukcja nr 012/53..., s. 34.

24 J.W. Wołoszyn, Chronić i kontrolować. UB wobec środowisk i organizacji konspiracyjnych młodzieży na Lubelszczyźnie (1944-1956), Warszawa 2007, s. 151-152.

25 F. Musiał, Pion antywyznaniowy WUBP..., s. 156.

26 Z. Zblewski, Aparat bezpieczeństwa wobec opozycji, "Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej" 2007, nr 12(83), s. 108-114. Zblewski nazywa je funkcjami: represyjną, kontrolną i diagnostyczno-zapobiegawczą czy diagnostyczno-informacyjną.

27 D. Czerwiński, Pierwsza dekada. Aparat bezpieczeństwa w województwie gdańskim w latach 1945-1956, Gdańsk 2016; Fundament systemu zniewolenia. Z działalności wojewódzkich struktur Urzędu Bezpieczeństwa w Katowicach 1945-1956, red. A. Dziurok, A. Dziuba, Katowice 2009; E. Kowalczyk, K. Pawlicka, Działalność Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego na m.st. Warszawę (1944-1954), Warszawa 2011; J. Marszalec, Z dziejów gdańskiej bezpieki, Gdańsk 2017; T. Ruzikowski, Między urzędem a służbą. Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego m.st. Warszawy 1954-1956, Warszawa 2024; Urząd Bezpieczeństwa na Dolnym Śląsku 1945-1956. Z badań nad organizacją i działalnością aparatu bezpieczeństwa, red. R. Klementowski, K. Szwagrzyk, Wrocław 2012; Urząd Bezpieczeństwa w województwie białostockim 1944-1956. Z badań nad strukturą i działalnością aparatu represji. Studia i materiały, red. M. Markiewicz, Białystok 2015; P.P. Warot, Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Olsztynie. Struktury - kadry - działalność, Białystok-Warszawa 2021; Zmagania ze społeczeństwem. Aparat bezpieczeństwa wobec Wielkopolan w latach 1945-1956, red. A. Łuczak, A. Pietrowicz, Poznań 2008.

28 Podobnie było na wszystkich terenach Polski "pojałtańskiej" zajmowanej w latach 1944-1945 przez Sowietów. Andrzej Paczkowski trafnie ocenia, że w tychże latach rodzimy aparat represji odgrywał jedynie pomocniczą i usługową rolę wobec służb sowieckich, które w tym czasie ponosiły odpowiedzialność za pacyfikację polskiego społeczeństwa i rozbicie struktur legalnego (konstytucyjnego) aparatu władzy polskiej (A. Paczkowski, Aparat bezpieczeństwa w latach 1945-1956: główne kierunki działania [w:] Opór społeczny i konspiracja w województwie pomorskim (bydgoskim) w latach 1945-1956, red. T. Chinciński, Z. Karpus, Bydgoszcz-Toruń 2007, s. 16-17). Zachowane źródła wskazują, że w MBP korzystano też wtedy z informacji pochodzących prawdopodobnie spoza aparatu bezpieczeństwa (AIPN, 01265/159, Sprawozdania szefa WUBP w Krakowie - 1945 r., Sprawozdanie Zielińskiej [z sytuacji w woj. krakowskim], 17 III 1945 r., k. 2; ibidem, Sprawozdanie Krystyny Żurawskiej [z sytuacji w woj. krakowskim], 30 III 1945 r., k. 3-4; ibidem, Sprawozdanie Krystyny Żurawskiej [z sytuacji w woj. krakowskim], 1 V 1945 r., k. 5).

29 AIPN, 01265/160, Sprawozdania szefa WUBP w Krakowie - 1946 r. [dalej: AIPN, 01265/160], Wyniki walki z bandytyzmem w województwie krakowskim za okres od dnia 1 VIII do dnia 15 X 1946 r., k. 16-35.

30 Ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 2 V 1946 r., k. 2-3; ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 14 V 1946 r., k. 5-6; ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 19 VI 1946 r., k. 15; ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 1 VII 1946 r., k. 21.

31 Ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 25 VII 1946 r., k. 26.

32 Ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 18 V 1946 r., k. 7; ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 8 VI 1946 r., k. 9. Szerzej na temat pacyfikacji: C. Brzoza, 3 Maja 1946 w Krakowie. Przebieg wydarzeń i dokumenty, Kraków 1996; 3 Maja 1946 w Krakowie. Materiały sesji naukowej odbytej 11 maja 1996 roku, red. J. M. Małecki, Kraków 1997.

33 AIPN, 01265/160, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 19 VI 1946 r., k. 15; ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 1 VII 1946 r., k. 20.

34 Ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 18 V 1946 r., k. 8; ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 8 VI 1946 r., k. 9-10; ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 8 VI 1946 r., k. 12. Z dzisiejszej perspektywy najbardziej dziwić mogą trzy strajki wywołane latem 1946 r. jako "protest przeciwko wygórowanej cenie za papierosy "Bałtyk"" (ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 25 VII 1946 r., k. 26).

35 Ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 2 V 1946 r., k. 3-4; ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 2 V 1946 r., k. 6; ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 8 VI 1946 r., k. 10-11; ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 8 VI 1946 r., k. 13-14; ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 19 VI 1946 r., k. 16; ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 17 VII 1946 r., k. 26.

36 Ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 2 V 1946 r., k. 6; ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 8 VI 1946 r., k. 10.

37 Ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 25 VII 1946 r., k. 28. Dopiero pod koniec lat czterdziestych zaczęto bardziej rygorystycznie przestrzegać przepisów (także nowo wprowadzonych) i w aresztach przetrzymywano w zasadzie tylko te osoby, którym funkcjonariusze UB byli w stanie przedstawić sankcję prokuratorską.

38 AIPN, 01265/160, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 2 V 1946 r., k. 3.

39 Ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 1 VII 1946 r., k. 21.

40 Ibidem, Informacja na podstawie raportu dekadowego z Krakowa, Warszawa, 8 VI 1946 r., k. 12. O Werwolfie jako swoistej fikcji zob. J. Hytrek-Hryciuk, Działania WUBP we Wrocławiu wobec "podziemia niemieckiego" na Dolnym Śląsku [w:] Urząd Bezpieczeństwa na Dolnym Śląsku..., s. 249-265.

41 AIPN Kr, 060/1, t. 1, Raporty dekadowe i okresowe Kierownictwa WUBP w Krakowie za okres 10 X 1946 - 31 XII 1947 r. [dalej: AIPN Kr, 060/1, t. 1], Raport dekadowy za okres od dnia 15 XII 1946 do dnia 1 I 1947 r., Kraków, 31 XII 1946 r., k. 33-34.

42 Ibidem, Raport dekadowy [!] za okres od dnia 1-28 II 1947 r., b.m.d., k. 42; ibidem, Raport dekadowy [!] za okres od dnia 15-31 III 1947 r., b.m.d., k. 64; ibidem, Raport okresowy za sierpień 1947 r., b.m.d., k. 165-166, 173-176, 185; ibidem, Raport okresowy za wrzesień 1947 r., b.m.d., k. 198, 200-201.

43 Ibidem, Raport okresowy za październik 1947 r., b.m.d., k. 241; ibidem, Raport okresowy za listopad 1947 r., b.m.d., k. 252.

44 AIPN, 01265/162, Sprawozdania szefa WUBP w Krakowie - 1948 r. [dalej: AIPN, 01265/162], Raport okresowy WUBP w Krakowie za styczeń 1948 r., Kraków, 11 II 1948 r., k. 87; ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za kwiecień 1948 r., b.m.d., k. 114-115.

45 Ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za sierpień 1948 r., Kraków, 10 IX 1948 r., k. 141; ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za wrzesień 1948 r., Kraków, 6 X 1948 r., k. 149-150; ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za październik 1948 r., Kraków, 5 XI 1948 r., k. 158; ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za listopad 1948 r., Kraków, 5 XII 1948 r., k. 167.

46 AIPN Kr, 060/1, t. 1, Raport dekadowy [!] za okres od dnia 15 XII 1946 do dnia 1 I 1947 r., Kraków, 31 XII 1946 r., k. 33; ibidem, Raport dekadowy [!] za okres od dnia 1-15 IV 1947 r., b.m.d., k. 77; ibidem, Raport okresowy za wrzesień 1947 r., b.m.d., k. 206-209; ibidem, Raport okresowy za październik 1947 r., b.m.d., k. 230-234; ibidem, Raport okresowy za listopad 1947 r., b.m.d., k. 249; ibidem, Raport okresowy za grudzień 1947 r., Kraków, 12 I 1948 r., k. 259-260.

47 Ibidem, Raport okresowy za grudzień 1947 r., Kraków, 12 I 1948 r., k. 261; ibidem, Raport okresowy za sierpień 1947 r., b.m.d., k. 183.

48 Ibidem, Raport dekadowy [!] za okres od dnia 1-15 IV 1947 r., b.m.d., k. 73-74; ibidem, Raport okresowy za czerwiec 1947 r., b.m.d., k. 131-132; ibidem, Raport okresowy za lipiec 1947 r., b.m.d., k. 145-147; ibidem, Raport okresowy za sierpień 1947 r., b.m.d., k. 169-172; ibidem, Raport okresowy za wrzesień 1947 r., b.m.d., k. 198.

49 Ibidem, Raport okresowy za czerwiec 1947 r., b.m.d., k. 132.

50 AIPN, 01265/162, Raport okresowy WUBP w Krakowie za czerwiec 1948 r., Kraków, 10 VII 1948 r., k. 124.

51 Ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za lipiec 1948 r., Kraków, 10 VIII 1948 r., k. 129.

52 Ibidem, k. 130.

53 1948 wrzesień 18, Warszawa - Instrukcja specjalna nr 1 dyrektora Gabinetu Ministra BP o zadaniach organów bezpieczeństwa publicznego na obecnym etapie walki klasowej na wsi [w:] Księga bezprawia..., s. 289-302; P. Majer, Instrukcja specjalna nr 1 Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego z września 1948 roku o zadaniach organów bezpieczeństwa publicznego w walce klasowej na wsi, "Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego" 1998, nr 30, s. 215-227.

54 Sprawozdania z woj. krakowskiego od października 1948 r. zob. AIPN, 01265/162, k. 23-77; AIPN, 01265/164, Sprawozdania szefa WUBP w Krakowie - 1949 r. [dalej: AIPN, 01265/164], k. 2-332.

55 Akcja "H" dotyczyła hodowli, skupu zwierząt rzeźnych i zaopatrzenia ludności w mięso i tłuszcz (AIPN, 01265/164, Raport okresowy WUBP w Krakowie za styczeń 1949 r., Kraków, 10 II 1949 r., k. 337-338; ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za luty 1949 r., Kraków, 8 III 1949 r., k. 346).

56 Ibidem, Raport okresowy za lipiec 1949 r., Kraków, 13 VIII 1949 r., k. 387-395.

57 AIPN, 01265/165, Sprawozdania szefa WUBP w Krakowie - 1950 r. [dalej: AIPN, 01265/165], k. 2-74.

58 AIPN, 01265/164, Raport okresowy WUBP w Krakowie za styczeń 1949 r., Kraków, 10 II 1949 r., k. 334-338; ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za luty 1949 r., Kraków, 8 III 1949 r., k. 346-348; AIPN, 01265/165, Raport okresowy za styczeń 1950 r., Kraków, 10 II 1950 r., k. 78-80.

59 AIPN, 01265/164, Raport okresowy za sierpień 1949 r., Kraków, 13 VIII 1949 r., k. 397-398; ibidem, Raport okresowy za październik 1949 r., Kraków, 10 XI 1949 r., k. 419; AIPN, 01265/165, Raport okresowy za styczeń 1950 r., Kraków, 10 II 1950 r., k. 78.

60 AIPN, 01265/165, Raport okresowy za luty 1950 r., Kraków, 10 III 1950 r., k. 88.

61 Ibidem, k. 85.

62 AIPN, 01265/164, Raport okresowy za sierpień 1949 r., Kraków, 9 IX 1949 r., k. 397-398.

63 Ibidem, Raport okresowy za lipiec 1949 r., Kraków, 13 VIII 1949 r., k. 390.

64 Ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za styczeń 1949 r., Kraków, 10 II 1949 r., k. 334-338; ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za luty 1949 r., Kraków, 8 III 1949 r., k. 346-348; ibidem, Raport okresowy za marzec 1949 r., Kraków, 8 IV 1949 r., k. 358-359.

65 Ibidem, Raport okresowy za kwiecień 1949 r., Kraków, 12 V 1949 r., k. 365-367; ibidem, Raport okresowy za maj 1949 r., Kraków, 11 VI 1949 r., k. 373-376; AIPN, 01265/165, Raport okresowy za luty 1950 r., Kraków, 10 III 1950 r., k. 90-92.

66 AIPN, 01265/165, Raport okresowy WUBP w Krakowie za sierpień 1950 r., Kraków, b.d., k. 138.

67 AIPN, 01265/164, Raport okresowy WUBP w Krakowie za styczeń 1949 r., Kraków, 10 II 1949 r., k. 336-340.

68 Ibidem, Raport okresowy za sierpień 1949 r., Kraków, 9 IX 1949 r., k. 400; AIPN, 01265/165, Raport okresowy WUBP w Krakowie za styczeń 1950 r., Kraków, 10 II 1950 r., k. 80.

69 Szerzej zob. artykuł Joanny Lubeckiej Polityka wobec volksdeutschów w latach 1944-1950 ze szczególnym uwzględnieniem Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Krakowie w niniejszym tomie.

70 AIPN, 01265/165, Raport okresowy za luty 1950 r., Kraków, 10 III 1950 r., k. 88-90.

71 AIPN, 01265/164, Raport okresowy WUBP w Krakowie za styczeń 1949 r., Kraków, 10 II 1949 r., k. 336-340; AIPN, 01265/165, Raport okresowy za luty 1950 r., Kraków, 10 III 1950 r., k. 92-93.

72 AIPN, 01265/164, Raport okresowy WUBP w Krakowie za wrzesień 1949 r., Kraków, 12 X 1949 r., k. 412.

73 B. Szaynok, Z historią i Moskwą w tle. Polska a Izrael 1944-1968, Warszawa 2007, s. 181-205.

74 AIPN, 01265/164, Raport okresowy WUBP w Krakowie za listopad 1949 r., Kraków, 10 XII 1949 r., k. 436; ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za grudzień 1949 r., Kraków, 10 I 1950 r., k. 441-448.

75 AIPN, 01265/165, Raport okresowy WUBP w Krakowie za maj 1950 r., Kraków, 17 VI 1950 r., k. 95-98.

76 Ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za maj 1950 r., Kraków, 17 VI 1950 r., k. 98-100.

77 AIPN, 01265/166, Sprawozdania szefa WUBP w Krakowie - 1951 r. [dalej: AIPN, 01265/166], Sprawozdanie WUBP w Krakowie za kwiecień 1951 r., Kraków, 14 V 1951 r., k. 44-50.

78 AIPN, 01265/165, Raport okresowy WUBP w Krakowie za listopad 1950 r., Kraków, 13 XII 1950 r., k. 172-173.

79 AIPN, 01265/167, Sprawozdania szefa WUBP w Krakowie - 1952 r. [dalej: AIPN, 01265/167], Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za luty 1952 r., Kraków, 15 III 1952 r., k. 15-18.

80 Ibidem, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za sierpień 1952 r., Kraków, 14 IX 1952 r., k. 108.

81 Ibidem, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za wrzesień 1952 r., Kraków, 10 X 1952 r., k. 112-117; ibidem, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za październik 1952 r., Kraków, 10 XI 1952 r., k. 132-136.

82 AIPN, 01265/168, Sprawozdania szefa WUBP w Krakowie - 1953 r. [dalej: AIPN, 01265/168], Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za marzec 1953 r., Kraków, 14 IV 1953 r., k. 37-38.

83 AIPN, 01265/169, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za styczeń 1954 r., Kraków, 8 II 1954 r., k. 3-6.

84 Ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za luty 1954 r., Kraków, 9 III 1954 r., k. 31.

85 AIPN, 01265/165, Raport okresowy WUBP w Krakowie za czerwiec 1950 r., Kraków, 12 VII 1950 r., k. 113-114.

86 Ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za październik 1950 r., Kraków, 14 XI 1950 r., k. 166.

87 AIPN, 01265/166, Sprawozdanie z realizacji Zarządzenia nr 057/51, Kraków, 5 I 1952 r., k. 2-6; ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za luty 1951 r., Kraków, 15 III 1951 r., k. 19-23; AIPN, 01265/167, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za wrzesień 1952 r., Kraków, 10 X 1952 r., k. 117-118. Zestaw dokumentów związanych z Zarządzeniem nr 057/51 zob. Księga bezprawia... (DVD załączone do książki), s. 1600-1602, 1607-1610, 1617-1618, 1626-1627, 1647-1648.

88 Udział aparatu represji w realizacji obowiązkowych dostaw zwierząt rzeźnych przewidywało zarządzenie nr 010/52 ministra bezpieczeństwa publicznego z 12 II 1952 r. Zob. Księga bezprawia... (DVD załączone do książki), s. 1719-1722.

89 Dekret o obowiązkowych dostawach mleka wprowadzono 24 IV 1952 r. A. Kochański, Polska 1944-1991. Informator historyczny, t. 1: Podział administracyjny. Ważniejsze akty prawne, decyzje i enuncjacje państwowe (1944-1956), Warszawa 1996, s. 438.

90 AIPN, 01265/167, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za luty 1952 r., Kraków, 15 III 1952 r., k. 18-20; ibidem, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za maj 1952 r., Kraków, 16 VI 1952 r., k. 54-56.

91 AIPN, 01265/167, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za maj 1952 r., Kraków, 16 VI 1952 r., k. 56.

92 AIPN, 01265/168, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za styczeń 1953 r., Kraków, 10 II 1953 r., k. 3-4.

93 AIPN, 01265/166, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za marzec 1951 r., Kraków, 13 IV 1951 r., k. 37-39.

94 AIPN, 01265/165, Raport okresowy WUBP w Krakowie za maj 1950 r., Kraków, 17 VI 1950 r., k. 100; ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za wrzesień 1950 r., Kraków, 14 X 1950 r., k. 151-153; ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za wrzesień 1950 r., Kraków, 14 X 1950 r., k. 153; AIPN, 01265/166, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za luty 1951 r., Kraków, 15 III 1951 r., k. 27-29; ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za czerwiec 1951 r., Kraków, 12 VII 1951 r., k. 73-75; ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za listopad 1951 r., Kraków, 15 XII 1951 r., k. 153-156; AIPN, 01265/167, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za wrzesień 1952 r., Kraków, 10 X 1952 r., k. 119-121; AIPN, 01265/168, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za styczeń 1953 r., Kraków, 10 II 1953 r., k. 4-6; ibidem, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za październik 1953 r., Kraków, 9 XI 1953 r., k. 130-132; ibidem, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za grudzień 1953 r., Kraków, 11 I 1954 r., k. 164-165; AIPN, 01265/169, Sprawozdania szefa WUBP w Krakowie - 1954 r. [dalej: AIPN, 01265/169], Sprawozdanie WUBP w Krakowie za marzec 1954 r., Kraków, 10 IV 1954 r., k. 55-57; ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za wrzesień 1954 r., Kraków, 9 X 1954 r., k. 192-194.

95 AIPN, 01265/165, Raport okresowy WUBP w Krakowie za czerwiec 1950 r., Kraków, 12 VII 1950 r., k. 128-133; AIPN, 01265/167, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za styczeń 1952 r., Kraków, 15 II 1952 r., k. 8-12; AIPN, 01265/168, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za kwiecień 1953 r., Kraków, 11 V 1953 r., k. 50-51; ibidem, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za grudzień 1953 r., Kraków, 11 I 1954 r., k. 166; AIPN, 01265/169, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za marzec 1954 r., Kraków, 10 IV 1954 r., k. 58.

96 AIPN, 01265/165, Raport okresowy WUBP w Krakowie za maj 1950 r., Kraków, 17 VI 1950 r., k. 100-102; AIPN, 01265/167, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za lipiec 1952 r., Kraków, 14 VIII 1952 r., k. 83-88; AIPN, 01265/168, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za wrzesień 1953 r., Kraków, 11 X 1953 r., k. 115-114; ibidem, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za listopad 1953 r., Kraków, 8 XII 1953 r., k. 159-161; AIPN, 01265/169, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za styczeń 1954 r., Kraków, 8 II 1954 r., k. 6-13; ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za kwiecień 1954 r., Kraków, 9 V 1954 r., k. 66-73; ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za sierpień 1954 r., Kraków, 8 IX 1954 r., k. 165-169.

97 AIPN, 01265/165, Raport okresowy WUBP w Krakowie za sierpień 1950 r., Kraków, b.d., k. 141; ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za wrzesień 1950 r., Kraków, 14 X 1950 r., k. 154; AIPN, 01265/166, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za luty 1951 r., Kraków, 15 III 1951 r., k. 23-25; AIPN, 01265/167, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za sierpień 1952 r., Kraków, 14 IX 1952 r., k. 94-96; AIPN, 01265/168, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za wrzesień 1953 r., Kraków, 11 X 1953 r., k. 109-112; AIPN, 01265/169, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za styczeń 1954 r., Kraków, 8 II 1954 r., k. 20-22; ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za czerwiec 1954 r., Kraków, 14 VII 1954 r., k. 137-139; ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za listopad 1954 r., Kraków, 8 XII 1954 r., k. 240-243. Szczególnie intensywnie monitorowano nastroje po aresztowaniach w krakowskiej kurii i później w czasie pokazowego procesu (AIPN, 01265/167, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za listopad 1952 r., Kraków, 10 XII 1952 r., k. 155-156; AIPN, 01265/168, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za styczeń 1953 r., Kraków, 10 II 1953 r., k. 7-8).

98 AIPN, 01265/167, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za sierpień 1952 r., Kraków, 14 IX 1952 r., k. 105; AIPN, 01265/169, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za listopad 1954 r., Kraków, 8 XII 1954 r., k. 243.

99 AIPN, 01265/165, Raport okresowy WUBP w Krakowie za maj 1950 r., Kraków, 17 VI 1950 r., k. 102-103; AIPN, 01265/166, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za luty 1951 r., Kraków, 15 III 1951 r., k. 27; ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za czerwiec 1951 r., Kraków, 12 VII 1951 r., k. 77-79; ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za wrzesień 1951 r., Kraków, 21 X 1951 r., k. 106-109; ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za listopad 1951 r., Kraków, 15 XII 1951 r., k. 148-153; AIPN, 01265/167, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za kwiecień 1952 r., Kraków, 13 V 1952 r., k. 49; ibidem, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za październik 1952 r., Kraków, 10 XI 1952 r., k. 136; AIPN, 01265/168, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za luty 1953 r., Kraków, 12 III 1953 r., k. 22-23; AIPN, 01265/169, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za styczeń 1954 r., Kraków, 8 II 1954 r., k. 22; ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za październik 1954 r., Kraków, 8 XI 1954 r., k. 218-219.

100 AIPN, 01265/165, Raport okresowy WUBP w Krakowie za czerwiec 1950 r., Kraków, 12 VII 1950 r., k. 106-113; ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za lipiec 1950 r., Kraków, 12 VIII 1950 r., k. 125-128; ibidem, Raport okresowy WUBP w Krakowie za wrzesień 1950 r., Kraków, 14 X 1950 r., k. 149-151; AIPN, 01265/166, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za luty 1951 r., Kraków, 15 III 1951 r., k. 25-26; ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za czerwiec 1951 r., Kraków, 12 VII 1951 r., k. 79-81; ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za listopad 1951 r., Kraków, 15 XII 1951 r., k. 156-158; AIPN, 01265/167, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za kwiecień 1952 r., Kraków, 13 V 1952 r., k. 40-43; ibidem, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za październik 1952 r., Kraków, 10 XI 1952 r., k. 140-142; AIPN, 01265/168, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za kwiecień 1953 r., Kraków, 11 V 1953 r., k. 48-50; ibidem, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za listopad 1953 r., Kraków, 8 XII 1953 r., k. 146-147; AIPN, 01265/169, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za maj 1954 r., Kraków, 9 VI 1954 r., k. 120-121; ibidem, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za grudzień 1954 r., Kraków, 12 I 1955 r., k. 260-262.

101 Odnotowywane są też nastroje w środowiskach "AK-WRN-owskich" (AIPN, 01265/169, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za kwiecień 1954 r., Kraków, 9 V 1954 r., k. 77) czy aktywność "elementów kułacko-PSL-AK-owskich" (AIPN, 01265/169, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za maj 1954 r., Kraków, 9 VI 1954 r., k. 111).

102 AIPN, 01265/165, Raport okresowy WUBP w Krakowie za lipiec 1950 r., Kraków, 12 VIII 1950 r., k. 127; AIPN, 01265/166, Sprawozdanie WUBP w Krakowie za sierpień 1951 r., Kraków, 11 IX 1951 r., k. 94; AIPN, 01265/168, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za listopad 1953 r., Kraków, 8 XII 1953 r., k. 141.

103 AIPN, 01265/167, Sprawozdanie miesięczne WUBP w Krakowie za styczeń 1952 r., Kraków, 15 II 1952 r., k. 7.

104 AIPN, 01265/170, Sprawozdania kierownika WUdsBP w Krakowie - 1955 r. [dalej: AIPN, 01265/170], Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za styczeń 1955 r., Kraków, 9 II 1955 r., k. 2-4; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za marzec 1955 r., Kraków, 14 IV 1955 r., k. 26-28.

105 Ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za styczeń 1955 r., Kraków, 9 II 1955 r., k. 4-6; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za marzec 1955 r., Kraków, 14 IV 1955 r., k. 28-29, 31.

106 Ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za styczeń 1955 r., Kraków, 9 II 1955 r., k. 8-9; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za marzec 1955 r., Kraków, 14 IV 1955 r., k. 33-35.

107 Ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za styczeń 1955 r., Kraków, 9 II 1955 r., k. 9-10; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za marzec 1955 r., Kraków, 14 IV 1955 r., k. 35-37.

108 Ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za styczeń 1955 r., Kraków, 9 II 1955 r., k. 11; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za marzec 1955 r., Kraków, 14 IV 1955 r., k. 37-38.

109 Ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za marzec 1955 r., Kraków, 14 IV 1955 r., k. 30.

110 Ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za styczeń 1955 r., Kraków, 9 II 1955 r., k. 6-7; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za marzec 1955 r., Kraków, 14 IV 1955 r., k. 31.

111 1954 grudzień 28, Warszawa - Zarządzenie nr 04/54 przewodniczącego Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego w związku z osłabieniem pracy z siecią agenturalno-informacyjną [w:] Księga bezprawia..., s. 821-824.

112 AIPN, 01265/170, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za kwiecień 1955 r., Kraków, 10 V 1955 r., k. 42-54.

113 Ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za maj 1955 r., Kraków, 10 VI 1955 r., k. 55-56; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za III kwartał 1955 r., Kraków, 6 X 1955 r., k. 107-109, 112; AIPN, 01265/171, Sprawozdania kierownika WUdsBP w Krakowie - 1956 r. [dalej: AIPN, 01265/171], Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za III kwartał 1956 r., Kraków, b.d., k. 123-125.

114 AIPN, 01265/170, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za maj 1955 r., Kraków, 10 VI 1955 r., k. 56-59; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za III kwartał 1955 r., Kraków, 6 X 1955 r., k. 105-107; AIPN, 01265/171, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za I kwartał 1956 r., Kraków, 4 IV 1956 r., k. 9-11; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za III kwartał 1956 r., Kraków, b.d., k. 127.

115 AIPN, 01265/170, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za maj 1955 r., Kraków, 10 VI 1955 r., k. 65; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za III kwartał 1955 r., Kraków, 6 X 1955 r., k. 113-114.

116 Ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za maj 1955 r., Kraków, 10 VI 1955 r., k. 66-68; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za III kwartał 1955 r., Kraków, 6 X 1955 r., k. 109-111; AIPN, 01265/171, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za I kwartał 1956 r., Kraków, 4 IV 1956 r., k. 11-12; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za III kwartał 1956 r., Kraków, b.d., k. 128-129.

117 AIPN, 01265/170, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za maj 1955 r., Kraków, 10 VI 1955 r., k. 68; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za III kwartał 1955 r., Kraków, 6 X 1955 r., k. 111-112.

118 Ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za maj 1955 r., Kraków, 10 VI 1955 r., k. 68-69.

119 Ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za maj 1955 r., Kraków, 10 VI 1955 r., k. 62-64; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za III kwartał 1955 r., Kraków, 6 X 1955 r., k. 115; AIPN, 01265/171, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za III kwartał 1956 r., Kraków, b.d., k. 129-130.

120 AIPN, 01265/170, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za maj 1955 r., Kraków, 10 VI 1955 r., k. 64-65; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za III kwartał 1955 r., Kraków, 6 X 1955 r., k. 114-115; AIPN, 01265/171, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za I kwartał 1956 r., Kraków, 4 IV 1956 r., k. 5.

121 AIPN, 01265/170, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za maj 1955 r., Kraków, 10 VI 1955 r., k. 60-62; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za III kwartał 1955 r., Kraków, 6 X 1955 r., k. 101-104, 116; AIPN, 01265/171, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za I kwartał 1956 r., Kraków, 4 IV 1956 r., k. 2-5; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za III kwartał 1956 r., Kraków, b.d., k. 118-122.

122 AIPN, 01265/171, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za I kwartał 1956 r., Kraków, 4 IV 1956 r., k. 7.

123 AIPN, 01265/170, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za III kwartał 1955 r., Kraków, 6 X 1955 r., k. 115-139; ibidem, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za IV kwartał 1955 r., Kraków, 4 I 1956 r., k. 161-178; AIPN, 01265/171, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za III kwartał 1956 r., Kraków, b.d., k. 130-147.

124 Wchodzą w to delegatury oraz oddziały i sekcje zamiejscowe pionu V, w tym w Nowym Sączu, Rzeszowie i Przemyślu.

125 Cytowane dane pochodzą z zestawień statystycznych sporządzanych w pionie ewidencji operacyjnej. W raportach okresowych szefa WUBP podawane są niekiedy inne liczby.

126 Od 1 IV 1955 r. w UB na poziomie powiatów zlikwidowano pion śledczy i areszty.

127 T. Ruzikowski, Tajni współpracownicy pionów operacyjnych aparatu bezpieczeństwa 1950-1984, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2003, nr 1(3), s. 128.

128 1948 lipiec 14, Warszawa - Instrukcja pomocnika ministra bezpieczeństwa publicznego dotycząca organizacji kontroli sieci agentów i informatorów [w:] Księga bezprawia..., s. 280-282.

129 AIPN, 01265/162, Sprawozdania szefa WUBP w Krakowie - 1948 r., Sprawozdanie o kontroli agentów i informatorów za okres od 1 do 15 VIII 1948 r., Kraków, 18 VIII 1948 r., k. 2-5; ibidem, Sprawozdanie o kontroli agentów i informatorów za okres od 16 do 31 VIII 1948 r., Kraków, 3 IX 1948 r., k. 6-8; ibidem, Sprawozdanie o kontroli agentów i informatorów za okres od 1 do 15 IX 1948 r., Kraków, 18 IX 1948 r., k. 9-11; ibidem, Końcowe sprawozdanie o kontroli agentów i informatorów, Kraków, 9 XI 1948 r., k. 13-15.

130 AIPN, 1572/327, Sprawozdania i raporty szefa WUBP w Krakowie - 1948-1949, Sprawozdanie po linii agentury, Kraków, 20 III 1949 r., k. 108-114.

131 A. Dudek, A. Paczkowski, Polska [w:] Czekiści. Organy bezpieczeństwa w europejskich krajach bloku sowieckiego 1944-1989, red. K. Persak, Ł. Kamiński, Warszawa 2010, s. 443-445, 447-448; A. Paczkowski, Polacy pod obcą i własną przemocą [w:] S. Courtois, N. Werth, J.-L. Panne et al., Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, Warszawa 1999, s. 352-354.

132 A. Paczkowski, Polacy..., s. 349-351.

133 A. Dudek, A. Paczkowski, Polska..., s. 448-449; A. Paczkowski, Polacy..., s. 357-358.

134 A. Chabasińska, Lubuscy Świadkowie Jehowy wobec represji komunistycznego państwa w latach 1945-1956 [w:] Władze wobec Kościołów i związków wyznaniowych na Środkowym Nadodrzu w latach 1945-1956, red. E. Wojcieszyk, Poznań 2012; J. Miłosz, Prześladowania Świadków Jehowy na terenie województwa poznańskiego w okresie stalinowskim [w:] Władze wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Wielkopolsce w latach 1945-1956, red. K. Białecki, Poznań 2008; E. Małachowska, "Babilon" przeciwko Świadkom, "CzasyPismo" 2012, nr 2, s. 60-67; A. Namysło, Tchórze? Szpiedzy? Wywrotowcy? Władze województwa śląskiego wobec Świadków Jehowy w pierwszych latach powojennych, "Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej" 2004, nr 3, s. 55-58; J. Rzędowski, Najdłuższa konspiracja PRL?, "Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej" 2004, nr 3, s. 42-44.

135 A. Paczkowski, Polacy..., s. 357.

136 A. Dudek, A. Paczkowski, Polska..., s. 446.

137 Ibidem, s. 446-447; A. Paczkowski, Polacy..., s. 356-357.

138 A. Dudek, A. Paczkowski, Polska..., s. 356.

139 AIPN, 01265/170, Sprawozdanie WUdsBP w Krakowie za maj 1955 r., Kraków, 10 VI 1955 r., k. 70.

140 A. Paczkowski, Aparat bezpieczeństwa w latach 1945-1956..., s. 23; A. Dudek, A. Paczkowski, Polska..., s. 351-359.

Wojciech Frazik

Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie

Filip Musiał

Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie

Uniwersytet Ignatianum w Krakowie

Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego / Wojewódzki Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego w Krakowie - organizacja, metody i środki działania, główne kierunki aktywności operacyjnej

Przemiany wojewódzkich struktur aparatu bezpieczeństwa w Krakowie były już kilkakrotnie opisywane1, także w niniejszym tomie został zamieszczony tekst szczegółowo omawiający zmiany etatów Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (WUBP) w najbardziej pod tym względem dynamicznym okresie, tj. do połowy 1948 r. Analizy zmian strukturalnych w poszczególnych pionach podjęli się również autorzy większości opracowań składających się na całość niniejszej książki. W związku z tym wskazany w tytule problem przedmiotu badań, dotyczący ewolucji strukturalnej, ograniczono do przedstawienia głównych etapów reorganizacji urzędu.

Struktury

W chwili tworzenia WUBP w Krakowie w styczniu 1945 r. całość pracy operacyjnej skupiona była w tzw. Kontrwywiadzie zgodnie z etatem przyjętym w listopadzie roku poprzedniego. Jednak zanim przewidziane struktury udało się w pełni rozwinąć i obsadzić, w lutym 1945 r. wszedł w życie nowy etat, który w miejsce Kontrwywiadu powoływał złożony z ośmiu sekcji Wydział I. Wiosną 1945 r. dołączono do niego kolejną strukturę, skierowaną na walkę z przeciwnikami systemu, czyli Wydział Walki z Bandytyzmem (WWB). Pod koniec tego i na początku 1946 r. z poszczególnych sekcji Wydziału I (a także WWB) utworzono samodzielne wydziały zajmujące się rozpracowywaniem poszczególnych środowisk czy zagadnień, a także piony wspierające pracę operacyjną. W Wydziale I pozostawiono problematykę walki z obcymi wywiadami, Wydział IV zajmował się gospodarką, Wydział V - problematyką społeczno-polityczną, Wydział VII (potem III) - podziemiem politycznym i zbrojnym, Wydział III "A" (potem "A") - obserwacją zewnętrzną, Wydział IV "A" - prowadzeniem śledztw. Wprowadzony wówczas etat obowiązywał zasadniczo do 1 czerwca 1948 r., kiedy to wdrożono nową regulację, będącą w mocy aż do przekształcenia WUBP w Wojewódzki Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (WUdsBP), co etatowo nastąpiło z dniem 1 kwietnia 1955 r. Pomimo tych ram formalnych na przestrzeni lat dokonywano licznych drobnych zmian w obrębie istniejących pionów, tworzono też zupełnie nowe wydziały przez wyodrębnianie pewnych zadań z dotychczasowych struktur.

Do najważniejszych zmian, które warto wskazać, należała stopniowa rozbudowa komórek zajmujących się gospodarką. W drugiej połowie 1949 r. wprowadzono aparat Urzędu Bezpieczeństwa (UB) bezpośrednio do zakładów pracy w postaci referatów ochrony i referatów wojskowych (w przemyśle zbrojeniowym) podlegających Wydziałowi IV. Na początku 1951 r. z tego wydziału wyodrębniono Wydział Komunikacji (VIII), dwa lata później - zajmujący się tylko przemysłem ciężkim Wydział IX. We wrześniu 1954 r. połączono ponownie Wydziały IV i IX, by równocześnie wyodrębnić problematykę rolno-spożywczą w postaci Inspektoratu Wiejskiego.

Pod koniec 1951 r. z Wydziału V wyodrębniono "ochronę ruchu robotniczego przed dywersją prawicowo-nacjonalistycznych i innych grup antypartyjnych", tworząc Wydział X, a na początku 1953 r. w ramach nasilającej się walki z Kościołem katolickim i religią - antywyznaniowy Wydział XI. W lipcu 1954 r., w sytuacji realnej słabości środowisk potencjalnie i faktycznie opozycyjnie nastawionych do władzy, połączono Wydziały III i V w nowy Wydział III.

Próbą nawiązania do koncepcji Miejskiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, który istniał w Krakowie w 1945 r., było powołanie w czerwcu 1948 r. Wydziału Miejskiego odwzorowującego w strukturze najważniejsze piony operacyjne. Próba okazała się chybiona głównie ze względu na trudności w podziale kompetencji i koordynacji pracy z innymi wydziałami WUBP, a po kilkunastu miesiącach Wydział Miejski rozformowano.

Wymienionym wyżej pionom operacyjnym towarzyszyły piony operacyjno-techniczne, pomocnicze i logistyczne, które także zmieniały struktury i nazwy. Do najważniejszych komórek od początku należał Wydział II, w skład którego wchodziły m.in. ewidencja operacyjna i archiwum oraz laboratorium daktyloskopijne i fotograficzne. Urząd obsługiwany był przez wyspecjalizowane struktury łączności i szyfrowe, zajmował się też perlustracją (cenzurą) korespondencji. Ważnym pionem było więziennictwo. Dbaniem o czystość szeregów UB zajmował się Wydział do spraw Funkcjonariuszy. Natomiast WUBP dysponował własnymi służbami finansowymi, kwatermistrzowskimi, służbą zdrowia, służbami socjalnymi, pionem szkoleniowym, tzw. gwardyjskim sportem, sklepami i stołówkami.

Przekształcenie WUBP w WUdsBP nie przyniosło zasadniczych zmian w podstawowych pionach operacyjnych (poza zmianą numeracji niektórych); większe przekształcenia zaszły w wydziałach operacyjno-technicznych i zaplecza, z których część wyjęto ze struktur aparatu bezpieczeństwa i przeniesiono do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

Przez cały czas istnienia aparatu bezpieczeństwa jego organizacja była pochodną potrzeb politycznych, zadań stawianych przed nim przez partię komunistyczną i jej sowieckich mocodawców.

Metody, formy, środki

Literatura dotycząca metod, form i środków pracy operacyjnej w pierwszej dekadzie "ludowej" Polski jest już dość obszerna2. Wciąż jednak uzupełniany jest katalog prowadzonych wówczas działań, jak i sposobów ich dokumentacji oraz wykorzystywanych narzędzi. Problemy z syntezą tej problematyki wynikają po części z braku zwartych uregulowań normatywnych. Obowiązujące wówczas instrukcje nie obejmowały całości zagadnienia. Pierwszą instrukcję o pracy operacyjnej wydano w 1945 r.3 Regulowała ona wszystkie podstawowe kwestie operacyjne. Formalnie w sferze metod i form dokumentacji procedur operacyjnych obowiązywała do 1955 r.4 W czasie tej dekady doprecyzowano sferę związaną z osobowymi środkami informacji i w 1953 r. wydano instrukcję o pracy z siecią agenturalną5, która zaledwie dwa lata później została zmieniona6. Jednak lektura zachowanych archiwaliów pozwala stwierdzić, że rzeczywistość operacyjna była znacznie bogatsza od zapisów w instrukcji, np. wykorzystywano osobowe środki pracy operacyjnej, które nie zostały zdefiniowane w normatywach kierownictwa resortu. Częściowo były one opisywane w instrukcjach wydawanych na poziomie departamentalnym7 albo w materiałach szkoleniowych8.

Co zastanawiające, do 1955 r. formalnie nie zdefiniowano metod pracy operacyjnej. Niewątpliwie jednak wykorzystywano tzw. rozpracowanie agenturalne jako kompleksową metodę pracy operacyjnej, a więc taką, która zarówno przynosiła informacje o rozpracowywanym środowisku, jak i pozwalała - poprzez manipulację lub będące efektem działań operacyjnych represje - na nie wpływać. Rozpracowanie było złożoną metodą pracy operacyjnej obejmującą zespół czynności operacyjnych czy techniczno-operacyjnych wymierzonych w osobę, grupę osób czy instytucję. Prowadzono je, by rozpoznać formy, metody oraz zakres i kierunek prowadzenia działań uznanych za wrogie wobec reżimu. Celem miało być przeciwdziałanie aktywności rozpracowywanej osoby / grupy osób poprzez stosowanie operacyjnej kontroli lub doprowadzenie do represji karnej9. W praktyce wykorzystywano także prowokacje, kombinacje i gry operacyjne, będące metodami o charakterze kompleksowym10. Prowokację można zdefiniować jako metodę pracy operacyjnej polegającą na skłonieniu "przeciwnika" do określonego zachowania11. Kombinacja operacyjna to z kolei metoda pracy operacyjnej będąca elementem szerszych działań, np. rozpracowania czy gry operacyjnej. Kombinacja polegała na zastosowaniu złożonych i skoordynowanych przedsięwzięć operacyjnych zmierzających do oddziaływania na uznaną za wrogą osobę czy osoby w taki sposób, by zmusić ją/je do zachowania zgodnego z oczekiwaniami UB. Gra operacyjna natomiast była metodą o znacznie szerszym zakresie i większym stopniu skomplikowania od kombinacji. Jej celem było również wprowadzenie przeciwnika w błąd i spowodowanie, by zachowywał się zgodnie z oczekiwaniami UB. Gra operacyjna wymagała działań długoterminowych, w ramach których często stosowano kombinacje operacyjne.

Za metodę manipulacyjną, a więc umożliwiającą oddziaływanie na inwigilowane osoby, uznawano rozmowy operacyjne. W pierwszej dekadzie "ludowej" Polski miały one przede wszystkim charakter ostrzegawczy. Ich celem było zastraszenie interlokutora przez funkcjonariuszy UB i zniechęcenie go do dalszej działalności wymierzonej w reżim. Stosowano także pewien katalog metod, które można zakwalifikować jako tzw. poznawcze, czyli umożliwiające zdobycie wiedzy o rozpracowywanych czy inwigilowanych osobach. Wymienić tu należy: analizę operacyjną, sprawdzenie operacyjne (nazywane też sprawdzeniem agenturalnym) czy agenturalno-operacyjną obserwację12.

Analiza operacyjna polegała na systematyzowaniu i syntetyzowaniu, konfrontowaniu i ocenie zebranych informacji, które pozwalały na możliwie wszechstronne poznanie inwigilowanego środowiska czy zjawiska przez wyodrębnienie i uporządkowanie jego cech, składników i właściwości. Sprawdzenie operacyjne było metodą pracy operacyjnej służącą potwierdzeniu prawdziwości uzyskanych informacji o faktach, zjawiskach i osobach, które były lub powinny być obiektami zainteresowania UB. Natomiast agenturalno-operacyjna obserwacja była metodą polegającą na stałym kontrolowaniu zachowania i działalności osób, które - zdaniem funkcjonariuszy SB - potencjalnie, w określonych warunkach, mogłyby podjąć działania antysystemowe.

Działaniom operacyjnym nadawano odpowiednie ramy formalne, czyli formy. Biorąc pod uwagę zastrzeżenia związane z oficjalnym definiowaniem form pracy operacyjnej, można w latach 1945-1956 wyróżnić kilka typów spraw (procedur) operacyjnych. Instytucje i środowiska uznawane za zagrożenie dla systemu były rozpracowywane i operacyjnie kontrolowane w ramach spraw nazywanych początkowo zagadnieniowymi, a następnie - najczęściej wymiennie - zagadnieniowymi lub obiektowymi. Specyficzną formą dokumentacji aktywności osób ze środowisk pozostających w zainteresowaniu operacyjnym (duchowieństwa, niezależnych działaczy politycznych) były podteczki. Nazywano je dossier13, teczkami-formularzami lub sprawami formularzami14. Najczęściej towarzyszyły sprawom zagadnieniowym/obiektowym i były do nich wpinane jako osobne podteczki. W podobnym kontekście pisano w raportach o sprawach "MW", czyli początkowych (MW od: materiały wstępne)15.

Profilaktycznie zajmowano się osobami lub grupą osób w ramach spraw ewidencyjno-obserwacyjnych. Procedurami, w zakresie których weryfikowano posiadane materiały wstępne, były sprawy agenturalnego sprawdzenia. Aktywne zainteresowanie operacyjne realizowano w ramach kilku typów spraw. Do 1955 r. pod zbiorczą nazwą spraw agenturalnych rozróżniano trzy ich rodzaje: wstępno-agencyjne, agencyjno-śledcze oraz rozpracowania agencyjnego16. Po wprowadzeniu instrukcji nr 03/55 rozróżniano cztery typy spraw: agenturalno-grupową, agenturalną na osobę (nazywaną z czasem także sprawą agenturalnego rozpracowania), agenturalno-śledczą, agenturalno-poszukiwawczą.

Nie do końca unormowana była sfera narzędzi działania UB. W resortowych normatywach zdefiniowano jedynie część osobowych źródeł informacji (OZI), natomiast praktyka operacyjna była od normatywnej typologii znacznie bogatsza. W 1945 r. w instrukcji zdefiniowano jedynie dwie kategorie OZI: agenta, którego określano jako "wiernego, oddanego nam człowieka"17, oraz rezydenta, czyli agenta, który przejmował na siebie obowiązek bezpośredniego kontaktu z wyznaczonymi ogniwami sieci agenturalnej. W praktyce jednak do OZI w tym czasie należeli informatorzy (od początku ujmowani w sprawozdawczości jako osobna kategoria), a także dysponenci lokali kontaktowych, czyli ci, którzy - na określonych warunkach - oddawali bezpiece do dyspozycji czy czasowo udostępniali swój lokal (w myśl instrukcji z 1948 r. właścicieli konspiracyjnych mieszkań rejestrowano jako informatorów, w 1950 r. przypisano im odrębną kategorię rejestracji: MK18).

W instrukcji z 1953 r. utrzymano wcześniejsze kwalifikowane OZI, a więc agenta oraz rezydenta, zdefiniowano także informatora. Uznano, że różnica między agentem a informatorem polega na tym, że agent jest osobą z rozpracowywanego, uznawanego za wrogie środowiska, zaś informator to ten, kto ma kontakt z rozpracowywanymi osobami19. W 1955 r. nadal utrzymano trzy podstawowe kategorie kwalifikowane, a więc agenta, informatora i rezydenta. Tym razem jednak podkreślono, że właściciele i dysponenci lokali kontaktowych i konspiracyjnych "nie należą do żadnej z kategorii sieci agenturalnej"20.

Poza OZI tzw. kwalifikowanymi - zdefiniowanymi w resortowych normatywach - w latach 1945-1956 w praktyce operacyjnej wyróżniano jeszcze inne kategorie źródeł osobowych: kontakt operacyjny (ko), kontakt poufny (kp), dysponent punktu kontaktowego, a także tzw. kontakty oficjalne.

Na podstawie analizy zachowanych materiałów operacyjnych można postawić tezę, że mianem kontaktów operacyjnych określano osoby, które nie podpisywały zobowiązania do współpracy i najczęściej nie były zadaniowane (czyli nie oczekiwano od nich realizacji zleconych przedsięwzięć, a jedynie korzystano z ich wiedzy), a informacji najczęściej udzielały ustnie. Prawdopodobnie, biorąc pod uwagę specyfikę lat późniejszych, były to osoby, które rozmawiały z funkcjonariuszami, a jednocześnie nie chciano ich formalnie werbować, bo na kwalifikowaną współpracę by się nie zgodziły21.

Kontaktami poufnymi określano najprawdopodobniej osoby pozytywnie ustosunkowane do systemu komunistycznego, których werbunek jako informatorów czy agentów uznawano za niecelowy22.

Po 1953 r., gdy wprowadzono formalne ograniczenia związane z werbunkiem członków PZPR23, także i ich zapewne ukrywano pod pojęciem ko (kontakt operacyjny) i kp (kontakt poufny)24.

Kontaktami oficjalnymi były z pewnością także osoby pełniące funkcje publiczne, np. administracyjne czy partyjne, które utrzymywały niemal jawny kontakt z przedstawicielami aparatu represji25.

Główne kierunki działalności

Zadaniem komunistycznego aparatu represji była realizacja trzech funkcji: informacyjnej, represyjnej i manipulacyjnej26. Zdobywanie informacji o uznanych za wrogie osobach i środowiskach miało pozwolić na ich represjonowanie, ale także umożliwić manipulowanie inwigilowanymi. Wydaje się, że WUBP w Krakowie raczej nie odbiegał w realizacji wspomnianych funkcji od przeciętnego obrazu wojewódzkiego urzędu bezpieczeństwa publicznego w "ludowej" Polsce27.

Braki w podstawowym materiale źródłowym, czyli w sprawozdaniach szefa WUBP w Krakowie, powodują, że niemożliwe jest spójne odtworzenie działań urzędu wojewódzkiego z perspektywy jego szefa. Wydaje się, że próba stawiania tez odnoszących się do priorytetów działań urzędu na podstawie sprawozdań naczelników wydziałów będzie jednak prowadzić do zniekształcenia historycznej rzeczywistości. Akcentowane wówczas będą przedsięwzięcia uznane za najważniejsze z perspektywy funkcjonariuszy kierujących konkretnymi wydziałami, niemających najczęściej zdolności do spojrzenia na prowadzone przez siebie działania w kontekście aktywności innych pionów. Podobnie - w tym wypadku - chybiona wydaje się analiza normatywów resortowych (czy planów działań), która przyniosłaby informacje o zamierzeniach i dążeniach, a nie o faktycznie zrealizowanych działaniach.

W sprawozdaniach szefa dostrzegamy przede wszystkim jego perspektywę, ponieważ powstawały one na podstawie sprawozdań wydziałowych, ale to w Sekretariacie szefostwa WUBP/WUdsBP dokonywano selekcji informacji. Ten wybór uwzględniał priorytetowe działania w skali całej instytucji, pomijał zaś działania istotne z perspektywy tylko jednego pionu operacyjnego.

Niejednorodność zachowanego materiału źródłowego (brak na przestrzeni lat jednego wzoru sprawozdawczości) i niekompletność sprawozdań utrudniają opis, mimo to warto podjąć próbę ogólnego spojrzenia na aktywność WUBP/WUdsBP w Krakowie w latach 1945-1956. Trzeba przy tym postawić ostrożną tezę, że od około 1948 r. raporty szefa dostarczały (miały dostarczać?) kierownictwu ministerstwa przede wszystkim ogólnych danych o nastrojach społecznych i sytuacji społeczno-polityczno-gospodarczej w województwie i informacji o wybranych parametrach aktywności WUBP, a nie szczegółów o pracy operacyjnej urzędu. Tej ostatniej kwestii poświęcona była sprawozdawczość wewnątrz pionów Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (MBP). Zagadnienia, które przez cały omawiany okres były niezmiennie raportowane szczegółowo,to obecność, liczebność i uzbrojenie "grasujących na terenie województwa band".

Pierwsze sprawozdania kierownika WUBP z wiosny 1945 r., zachowane w stanie szczątkowym, świadczą o ogromnej słabości komunistycznego aparatu represji w województwie krakowskim28. Nie był on wówczas w stanie wywiązywać się z funkcji informacyjnej, gdyż dysponował wybiórczą wiedzą na temat przypadkowych środowisk. Z kolei skuteczność wywiązywania się z funkcji manipulacyjnej i represyjnej była przede wszystkim pochodną efektywności działania tzw. aresztów wydobywczych, a nie pracy operacyjnej. Wydaje się zatem, że sprawozdawczość w pierwszych kilkudziesięciu miesiącach działania WUBP w Krakowie i podległych mu struktur miejskich i powiatowych nie oddawała faktycznej aktywności aparatu. Kolejne raporty koncentrowały się na analizie nastrojów społecznych, co skłania do tezy, że te właśnie dane były najważniejsze dla centrali w Warszawie, zbiorczo informując o aktywności wobec jawnej opozycji oraz niepodległościowego podziemia zbrojnego. Nawet istotne z perspektywy aparatu represji działania, jak np. rozbijanie kolejnych ważnych struktur niepodległościowego podziemia, były tylko zdawkowo odnotowywane. Słabo odzwierciedlona jest w nich również niewątpliwa mobilizacja przeciw oddziałom niepodległościowego podziemia zbrojnego operującym przede wszystkim na południu województwa29.

Na podstawie sprawozdań dekadowych z 1946 r. można postawić tezę, że priorytetowym zadaniem UB w tym czasie było monitorowanie nastrojów społecznych. Zbierano informacje o stosunku społeczeństwa do władzy i jej inicjatyw, zwłaszcza do tzw. referendum ludowego, a później wyborów oraz tzw. bloku wyborczego. Interesowano się także stosunkiem do Polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL), w mniejszym stopniu - do Stronnictwa Pracy (SP). Działalność informacyjna UB była więc w tym czasie skierowana na ocenę stabilności instalowanego reżimu, a więc oszacowanie skali oporu oraz ewentualnych zmian w postawach wywoływanych propagandą czy represjami30. W oczywisty sposób szczególnie wnikliwie przyglądano się przebiegowi referendum i przygotowaniom do wyborów, a także towarzyszącym im nastrojom społecznym31. W przypadkach znaczniejszych perturbacji społecznych skrzętnie je odnotowywano, usiłując analizować ich przyczyny i skutki. Tak było np. w maju 1946 r., gdy zbierano informacje związane z brutalną pacyfikacją przez aparat represji manifestacji w rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 maja32. Podobnie zintensyfikowano aktywność UB w okresie Święta Ludowego, próbując na podstawie zachowań społecznych oszacować wpływy PSL i Stronnictwa Ludowego (SL), czy w czasie moskiewskiej wizyty przedstawicieli Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, próbując na podstawie komentarzy ocenić jego pozycję polityczną33. W sferze gospodarczej natomiast interesowano się strajkami, nie tylko odnotowując ich zaistnienie, lecz także próbując zdefiniować ich przyczyny i ewentualne skutki34.

Drugą z fundamentalnych funkcji realizowanych przez UB była działalność represyjn, szczególnie ważna w pierwszej dekadzie "ludowej" Polski, gdy należało siłą stłumić opór przeciwko komunistycznej władzy. Charakterystycznym rysem było zbiorcze traktowanie każdej działalności zbrojnej. Dlatego w sprawozdaniach okresowych statystyki dotyczące akcji zbrojnych dotyczyły ogółu band kryminalnych, działań Ukraińskiej Powstańczej Armii oraz niepodległościowego podziemia35. Szczegółowo meldowano o aresztowaniach działaczy konspiracji niepodległościowej, wyjątkową wagę przywiązując do partyzantów, którzy wcześniej byli funkcjonariuszami Milicji Obywatelskiej lub UB, i do współpracowników podziemia zatrudnionych w komunistycznym aparacie represji36. Od pewnego momentu zaczęto podawać dokładne informacje statystyczne dotyczące aresztowanych, co pozwala na jednoznaczne uznanie za pozaprawną działalności komunistycznego aparatu represji, który nie stosował się nawet do norm stanowionych przez uzurpatorską administrację komunistyczną. Przykładowo, w lipcu 1946 r. raportowano, że na 552 osoby aresztowane 285 przetrzymywano bez sankcji prokuratorskiej37.

Specyfikę spojrzenia komunistycznego aparatu represji na otaczającą rzeczywistość oddaje odnotowywanie w rubryce związanej z aktywnością obcych wywiadów działań operacyjnych wobec funkcjonariuszy przedwojennej tzw. defy38 czy członków Brygady Świętokrzyskiej Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ)39. Istotny element stanowiły próby ukazania aktywnej walki UB z pozostałościami reżimu niemieckiego. Zapewne dlatego w czerwcu 1946 r. raportowano o wykryciu na terenie województwa krakowskiego... organizacji "Wehrwolf [sic!]"40.

Można przyjąć, że na przełomie 1946 i 1947 r. główny wysiłek całego aparatu bezpieczeństwa koncentrował się na zapewnieniu "zwycięstwa" Blokowi Demokratycznemu w wyborach do Sejmu Ustawodawczego. Służyły temu: dobór pod kontrolą UB "odpowiedniego" składu komisji wyborczych, pacyfikacja społeczeństwa w ramach operacji policyjno-wojskowych przeciwko podziemiu i represje administracyjne wymierzone w PSL41. Z kolei w następnych miesiącach tematem wiodącym były wyniki ogłoszonej w lutym 1947 r. amnestii (niezależnie od składanych w tej sprawie meldunków dziennych). Oprócz informowania o stopniowym pozbawianiu możliwości niezależnego działania PSL i likwidacji jego autentycznych struktur latem raportowano o reakcji społeczeństwa na proces krakowski II Zarządu Głównego Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość (WiN) i małopolskich działaczy PSL42. Od października 1947 r. doszły raporty o skutecznych uderzeniach w obszarowe, a potem centralne kierownictwo WiN43. Ten ostatni temat pojawiał się również w pierwszych miesiącach 1948 r., gdy aresztowania ostatecznie rozbiły Okręg Krakowski WiN44, a także w drugiej połowie tego roku, gdy uderzenia objęły struktury niższego szczebla w Bocheńskiem i Tarnowskiem, komórkę "Straży" w Krakowie czy Polską Podziemną Armię Niepodległościowców45.

Tematem, który stopniowo zyskiwał na znaczeniu, była "demokratyzacja" rozmaitych organizacji społecznych, młodzieżowych czy środowisk zawodowych, czyli podporządkowanie ich komunistom w wyniku działań jawnych i agenturalnych. Już na przełomie 1946 i 1947 r. UB wziął czynny udział w zainicjowaniu procesu "demokratyzacji" Związku Młodzieży Wiejskiej "Wici", a w kolejnych miesiącach systematycznie donoszono o analogicznych działaniach w Związku Harcerstwa Polskiego (ZHP), szkolnictwie na różnych poziomach i środowisku nauczycielskim, administracji państwowej i samorządowej, spółdzielczości itp.46 Gdy organizacji nie dało się opanować, jak w przypadku Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży (KSM), jej pracę UB paraliżował "wszelkimi stojącymi [mu] do dyspozycji środkami"47. Na podstawie informacji agenturalnych szef WUBP w Krakowie systematycznie wskazywał na "prądy wrogie PPR i jednolitemu frontowi" w PPS, będące z jednej strony wynikiem silnych na tym terenie wpływów "WRN" i niechcącego się podporządkować komunistom przedwojennego przewodniczącego Rady Naczelnej PPS Zygmunta Żuławskiego, a także zwolennika samodzielności PPS Bolesława Drobnera, z drugiej - napływu do tej partii "różnego rodzaju rozbitków politycznych", realizujących w jej ramach "reakcyjne cele"48. W tym kontekście donoszono nawet o "próbach przenikania do UB przez niektórych członków PPS"49. W raporcie szefa za czerwiec 1948 r. pojawia się interesująca informacja o pobudzaniu za pośrednictwem agentury działalności w terenie odrodzonego PSL50.

Co interesujące, czytając literalnie sprawozdania szefa, można odnieść wrażenie, że życie w organizacjach politycznych i społecznych toczyło się niemal zupełnie autonomicznie i swobodnie, bez ingerencji ze strony UB. Z rzadka trafiają się takie sformułowania, jak w przytoczonym cytacie o KSM. Tymczasem z raportów sporządzanych na niższych szczeblach jasno wynika, że gdyby nie było brutalnego często nacisku ze strony aparatu bezpieczeństwa, przebieg wypadków byłby zupełnie inny.

Od plenum KC PPR w lipcu 1948 r. uwaga aparatu bezpieczeństwa wyraźnie skoncentrowała się na problematyce ogłoszonego wtedy uspołecznienia wsi. Bezpośrednio po przyjęciu uchwał raportowano, że nawet PPR-owcy nie są w stanie odpowiedzieć "na wyraźnie stawiane pytania, czy uspołecznienie równa się kołchozom. [...] Na ogół odczuwa się lęk i niepewność wśród ludności wiejskiej, nawet wśród członków PPR-u"51. Zwracano uwagę, że z powodu braku pracowników operacyjnych (w WUBP - 150 osób, w PUBP - 116) trudno będzie sprostać stającym przed UB zadaniom52. We wrześniu53 instrukcją specjalną nr 1 MBP wprowadziło nakaz sporządzania odrębnych sprawozdań opisujących nastroje i sytuację polityczną na wsi54. Uznawano je za kluczowy problem operacyjny niewątpliwie i w 1949 r. - w związku z rozpoczęciem procesu kolektywizacji, ale także z przeprowadzeniem akcji "H"55. Problem ten traktowano przez jakiś czas jako wydzielony z całokształtu działalności, bowiem od połowy roku przestano to zagadnienie poruszać w raportach ogólnych, kontynuując jego omawianie jedynie w sprawozdaniach specjalnych: "po linii instrukcji nr 1"56. Podobnie w 1950 r., co najmniej do maja, systematycznie informowano o sytuacji na wsi w odrębnych sprawozdaniach57. Do raportów okresowych szefa zagadnienie to powróciło w czerwcu tego roku. Z zachowanego materiału należy wnioskować, że jednocześnie WUBP w Krakowie zaprzestał przesyłania do Warszawy odrębnych sprawozdań dotyczących kolektywizacji.

Od 1949 r. wzrosło znaczenie operacyjnej kontroli istniejących - i zdominowanych przez zwolenników władzy komunistycznej - partii i organizacji politycznych. W raportach okresowych przekazywano informacje o sytuacji w PZPR (w tym wypadku szczególnie interesowano się osobami wykluczonymi z PZPR, a także z PPS przed scaleniem partii), SL, PSL (później ZSL), Stronnictwie Demokratycznym, a także Związku Młodzieży Polskiej, ZHP i organizacjach młodzieżowych. Koncentrowano się na analizie składu personalnego władz, tropieniu ewentualnych kontestatorów czy autorów wrogich wobec systemu wypowiedzi58. Z czasem zaczęto także podawać informacje dotyczące związków zawodowych59. Początek 1950 r. to wyraźny moment, w którym w raportach pojawiają się informacje o coraz aktywniejszej działalności konspiracji młodzieżowej. Z tego względu zapewne utworzono odrębny podpunkt sprawozdania odnoszący się do szkół średnich, panujących tam nastrojów i działalności podziemnej60. Na początku 1950 r. na krótko jako osobne zagadnienie wyodrębniono "środowisko [PPS-]WRN", co wskazywałoby na wzrost znaczenia tego problemu w pracy operacyjnej61.

Raportowano także o zmianach w sferze administracji (co ciekawe, relacjonowano kolejne zebrania Wojewódzkiej Rady Narodowej czy odnotowywano ważniejsze problemy niektórych powiatowych rad narodowych62) i w oświacie (w wypadku uczelni wyższych opisywano m.in. politykę kadrową realizowaną przez PZPR63). Z dużą uwagą śledzono nastroje w gospodarce, zwłaszcza problemy strajków lub niezadowolenia związanego z wysokością płac i obciążeniem normami. W sprawozdaniach odnotowywano, w jaki sposób poszczególne gałęzie przemysłu - a czasem konkretne zakłady - wywiązywały się z wykonania norm, wskazując na przyczyny ich niewykonania (np. kłopoty z dostarczeniem surowców, remonty itp.)64. Z czasem te zagadnienia zaczęły zajmować coraz więcej miejsca w materiałach sprawozdawczych, stając się objętościowo największą ich częścią65. Zainteresowanie realizacją norm wynikało z absurdalnego postrzegania rzeczywistości, zgodnie z którym niewykonanie zakładanych planów definiowano jako "objaw wrogiej działalności"66, czyli sabotaż gospodarczy.

Jako siłę antagonistyczną wobec reżimu identyfikowano duchowieństwo. Wśród aktywnych zainteresowań operacyjnych odnotowywano także działania związane z rozpracowywaniem obcych wywiadów. Początkowo tradycyjnie ujmowano w tym zakresie oficerów przedwojennej "dwójki" i oficerów Polskich Sił Zbrojnych (PSZ) na Zachodzie67. Nadal jednak odrębnym punktem w sprawozdaniach była problematyka niemiecka, a więc statystyka osób aresztowanych za współpracę z niemieckim okupantem bądź podpisanie tzw. volkslisty68. Jest to tym bardziej interesujące, że wskazuje na dość wysoką rangę tego zagadnienia w działaniach całego urzędu, choć w praktycznym działaniu nie był to problem pierwszoplanowy69. Na początku 1950 r. wyraźnie zmieniło się podejście do zagadnienia tzw. walki z obcym wywiadem. Zrezygnowano z ujmowania w tych ramach żołnierzy PSZ na Zachodzie, relacjonowano natomiast aktywność nie tylko wobec "volksdeutschów i reichsdeutschów", współpracowników niemieckiego okupanta, lecz także np. wobec tzw. białej emigracji. Usystematyzowano też rzeczywistą działalność kontrwywiadowczą, uznając za najważniejsze następujące kierunki aktywności operacyjnej: angielski, francuski i jugosłowiański70. Nadal priorytetowo podchodzono do zwalczania podziemia - zbrojnego (konsekwentnie utożsamianego z podziemiem "bandyckim") i politycznego71.

Z czasem zaczęto także odnotowywać sytuację "mniejszości narodowej"72, czyli Żydów, co było związane z ogłoszeniem 2 września 1949 r. komunikatu Ministerstwa Administracji Publicznej dotyczącego możliwości wyjazdu do Izraela73. Po opadnięciu fali zgłoszeń i uznaniu, że "odnośnie [do] mniejszości narodowej [...] nie zaszły żadne ważniejsze wydarzenia", tematyka ta zniknęła ze sprawozdań szefa74.

Połowa 1950 r. przyniosła kolejną zmianę w sposobie pisania sprawozdań, które stały się bardziej uporządkowane. Dzięki temu z dużą precyzją można wskazać priorytety w aktywności operacyjnej WUBP w kolejnych miesiącach. Część z nich miała charakter incydentalny, czyli wynikała z krótkotrwałych działań, natomiast inne układały się w długoterminowe przedsięwzięcia, tym samym wskazując na pewną tendencję w działaniach UB, ale także w formach oporu antykomunistycznego.

Do krótkoterminowych priorytetów zaliczyć należy np. monitorowanie akcji zbierania podpisów pod tzw. apelem sztokholmskim75 (realizowanej w maju 1950 r.), reakcji związanych z wprowadzeniem nowych norm w budownictwie76 (w maju 1950 r.) czy w różnych gałęziach przemysłu77 (w kwietniu 1951 r.), a także z tzw. reformą walutową78 czy dyskusjami nad projektem Konstytucji PRL (w 1952 r.)79. Interesowano się także nastrojami społeczeństwa podczas centralnych dożynek w Krakowie (w sierpniu 1952 r.)80, "wyborów" parlamentarnych (we wrześniu i w październiku 1952 r.)81, analizowano reakcje związane ze śmiercią Józefa Stalina i Klementa Gottwalda (w marcu 1953 r.)82, zagadnienia niemieckich rewizjonistów (na początku 1954 r.)83, nastroje społeczne przed II Zjazdem PZPR (od lutego 1954 r.)84. Ponadto raportowano przebieg i odnotowywano reakcje społeczne związane z: akcją "J" - wymierzoną w świadków Jehowy85 (realizowaną w czerwcu 1950 r.), akcją "K" - wymierzoną w tzw. kontrrewolucjonistów (w październiku 1950 r.)86, akcją "S", czyli skupu zboża i ziemniaków (od października 1950 do lutego 1951 r., a także latem 1952 r.)87, akcją "M" - odnoszącą się do nowych zasad skupu zwierząt rzeźnych88 oraz mleka89 (od lutego do czerwca 1952 r.)90, akcją "P" - związaną z wprowadzeniem bonów na cukier (od maja do czerwca 1952 r.)91, akcją "R" - dotyczącą wprowadzania podwyżek i zniesienia tzw. zaopatrzenia bonowego (w styczniu 1953 r.92), akcją kontraktacji roślin przemysłowych (realizowaną wiosną 1951 r.)93.

Do długoterminowych działań należały z pewnością: operacyjne zabezpieczenie przemysłu i - od początku 1951 r. - transportu94, w tym sytuacji na terenie budowy kombinatu w Nowej Hucie95, problem kolektywizacji (reakcji na nią, a następnie działania spółdzielni produkcyjnych i Państwowych Ośrodków Maszynowych), a później także dostaw obowiązkowych96, zwalczanie duchowieństwa katolickiego97, z czasem także świadków Jehowy98, podziemia młodzieżowego oraz aktywności w ZMP młodzieży niechętnej ustrojowi99, konspiracji niepodległościowej (i byłych działaczy podziemia) - nadal zestawianej z bandami kryminalnymi100 - choć informacje o "walce z bandami" od początku 1954 r. zaczynają być coraz bardziej marginalne101, czy monitorowanie przypadków tzw. szeptanej propagandy, zwłaszcza dotyczącej III wojny światowej102.

Akcje związane ze sferą gospodarczą doprowadzono do absurdu na przełomie 1951 i 1952 r., kiedy to specjalnie powołane grupy operacyjne tropiły wrogą działalność w kopalniach w województwie krakowskim, usiłując wykryć rzekome zespoły "sabotażowo-dywersyjne"103.

Choć katalog operacyjnych zainteresowań - tych krótko- i długoterminowych - jest dość szeroki, mimo to niewątpliwie pierwsza połowa lat pięćdziesiątych XX w.została zdominowana przez aktywność związaną ze wsią (obejmującą całość zagadnień odnoszących się do spółdzielni, akcji siewnych, omłotowych, środowiska popeeselowskiego itp.) oraz z przemysłem (szeroki zakres zadań: od mających doprowadzić do odczytania nastrojów społecznych, poprzez śledzenie aktywności "wuerenowskiej", do spraw dotyczących transportu itp.).

Restrukturyzacja cywilnego aparatu represji przeprowadzona pod koniec 1954 r. - w terenie faktycznie na początku 1955 r. - początkowo nie zmieniła głównych kierunków zainteresowań operacyjnych. Nadal kluczowym problemem z perspektywy wojewódzkiej bezpieki w Krakowskiem pozostawało monitorowanie sytuacji na wsi104, w przemyśle i transporcie105, w środowisku duchowieństwa katolickiego106, świadków Jehowy107 oraz pozostałości podziemia niepodległościowego (tradycyjnie ujmowanego wspólnie z bandami kryminalnymi)108. Jedyną zmianą było podkreślanie - nieobecnych dotąd od wielu lat w sprawozdaniach poza zdawkowymi wzmiankami - działań związanych z tzw. szpiegostwem109. Wydaje się także, że większą wagę szefostwo urzędu przykładało do inwigilacji środowisk byłych działaczy niepodległościowej PPS110, dotąd bowiem wątki "wuerenowskie" pojawiały się np. przy okazji omawiania sytuacji w zakładach pracy, zaś od 1955 r. opisywano ten problem oddzielnie.

W kwietniu 1955 r., w związku z faktycznymi zmianami etatowymi wynikającymi z restrukturyzacji WUdsBP, koncentrowano się na prowadzonym już od jakiegoś czasu111 przeglądzie aktywności poszczególnych pionów, rozpoczynając porządkowanie prowadzonych procedur operacyjnych oraz kwestii związanych z siecią agenturalną112. Formalne uporządkowanie prowadzonych spraw, polegające przede wszystkim na ich przekwalifikowywaniu czy zamykaniu tych, które uznawano za nieperspektywiczne, oraz próby zdynamizowania sieci agenturalnej, głównie poprzez pogłębienie konspiracji współpracy, co miało skłaniać OZI do jej kontynuowania, nie miały zasadniczego wpływu na ukierunkowanie zainteresowań operacyjnych. Pomimo odczuwalnych już zmian w sytuacji politycznej, będących konsekwencją nasilającego się procesu "odwilży", podstawowe kierunki zainteresowań operacyjnych pozostały niezmienne. Wciąż zaliczały się do nich: wieś (choć w większym stopniu interesowano się środowiskiem byłych działaczy PSL bądź członków Batalionów Chłopskich, odchodząc od tracącej na znaczeniu politycznym sprawy spółdzielczości)113, gospodarka114 i transport115, Kościół katolicki116, świadkowie Jehowy117. W kręgu zainteresowania znaleźli się też Adwentyści Dnia Siódmego118, pozostałości podziemia zbrojnego119, środowiska byłych działaczy PPS-WRN120 i od niedawna skupiające uwagę szefostwa WUdsBP sprawy dotyczące tzw. szpiegostwa121. Także i w tym czasie szczególnie mobilizowano sieć agenturalną w związku z ważnymi dla systemu wydarzeniami, jak np. śmierć Bolesława Bieruta w Moskwie122.

Od połowy 1955 r. zmienił się także styl sprawozdań wysyłanych do centrali, w których coraz więcej miejsca poświęcano nie tyle opisowi społecznych nastrojów, ile konkretnym działaniom podejmowanym w realizowanych przez WUdsBP sprawach123.

Do wymienianych wyżej katalogów zagadnień dołączyć należy także te, które zajmowały stałe miejsce w "kalendarzu UB". Zaliczyć można do nich operacyjną kontrolę społeczeństwa w czasie: świąt kościelnych (Bożego Narodzenia, Wielkanocy, 3 maja -Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski czy 15 sierpnia - Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny), świąt państwowych (przede wszystkim 1 maja, 22 lipca), prac rolnych (zasiewów, zbiorów itp.), tzw. wyborów do Sejmu czy rad narodowych.

Aktywność WUBP/WUdsBP w Krakowie - próba ujęcia statystycznego

Precyzyjne ujęcie skali prowadzonych przez WUBP/WUdsBP w Krakowie przedsięwzięć operacyjnych nie jest na tym etapie badań możliwe. Przez większość omawianego okresu nie prowadzono całościowych zestawień statystycznych. Dlatego w wypadku podejmowanych procedur operacyjnych dysponujemy jedynie cząstkowymi informacjami. Zwłaszcza w pierwszych latach nie przywiązywano wagi do odnotowywania stanu prowadzonych spraw. Dla lat 1951-1954 możliwe jest statystyczne zestawienie - w ujęciu całego urzędu - jedynie najwyższej kategorii procedur operacyjnych, a więc spraw agenturalnego rozpracowania (agencyjnego rozpracowania) wraz z uwzględnieniem liczby osób nimi objętych. Poza tym ujęciem statystycznym pozostają inne sprawy agenturalne (wstępno-agencyjne i agencyjno-śledcze) oraz zagadnieniowe/obiektowe.

Tabela 1. Stan spraw agenturalnego rozpracowania prowadzonych przez WUBP w Krakowie w latach 1951-1954

Data

Sprawy agenturalnego rozpracowania

Liczba osób objętych aktywnością operacyjną w ramach spraw

31 XII 1951

73

367

15 VII 1952

101

455

31 XII 1952

110

536

30 VI 1953

18

128

31 XII 1953

20

137

30 VI 1954

16

131

31 XII 1954

14

107

Źródło: AIPN Kr, 041/3, t. 1.

Wykres 1. Stan spraw agenturalnego rozpracowania i figurantów spraw prowadzonych przez WUBP w Krakowie w latach 1951-1954

Źródło: AIPN Kr, 041/3, t. 1.

Znacznie bardziej precyzyjnymi danymi dysponujemy w odniesieniu do lat 1955-1956. W tabeli 2 ujęto szczegółowe rozbicie prowadzonych procedur operacyjnych na poszczególne ich formy. Całościowy obraz prowadzonych spraw oraz figurantów nimi objętych w ujęciu liczbowym zilustrowano na wykresie 2.

Tabela 2. Stan spraw prowadzonych przez WUdsBP w Krakowie

Data

Rodzaj spraw

Statystyka spraw

agenturalno-grupowe

agenturalne na osobę

agenturalno-śledcze

agenturalno-poszukiwawcze

agenturalnego sprawdzenia

ewidencji obserwacyjnej oraz teczki zagadnieniowe i obiektowe

liczba spraw (w sumie)

liczba osób objętych aktywnością operacyjną w ramach spraw

31 XII 1955

18

26

31

19

198

602

894

720

30 VI 1956

19

29

28

21

137

1005124

1239

1305

31 XII 1956

16

24

11

9

45

372

477

531

Źródło: AIPN Kr, 041/3, t. 1; AIPN Kr, 041/3, t. 2.

Wykres 2. Stan spraw prowadzonych przez WUBP/WUdsBP w Krakowie w latach 1955-1956

Źródło: AIPN Kr, 041/3, t. 1; AIPN Kr, 041/3, t. 2.

Możliwe jest także uchwycenie represywności WUBP/WUdsBP w Krakowie na przykładzie prowadzonych spraw śledczych i osób pozostających w areszcie. Liczbę tę dla lat 1946-1956 - z wyłączeniem roku 1955 - ujęto w tabeli 3. Tendencję związaną z liczbą osób pozostających w areszcie zilustrowano na wykresie 3125.

Tabela 3. Stan spraw śledczych oraz liczba osób pozostających w aresztach WUBP/WUdsBP w Krakowie i PUBP w latach 1946-1956126

Data

Liczba spraw śledczych

Liczba osób pozostających w areszcie do prowadzonych spraw (w tym bez sankcji prokuratorskiej)

31 XII 1946

516

981

30 VI 1947

85

161

31 XII 1947

122

270

30 VI 1948

57

102 (20)

31 XII 1948

107

348 (71)

26 VI 1949

184

367 (54)

31 XII 1949

298

332 (32)

30 VI 1950

296

307 (5)

31 XII 1950

361

369 (55)

30 VI 1951

b.d.

b.d.

31 XII 1951

181

181

30 VI 1952

94

94 (6)

31 XII 1952

89

89

30 VI 1953

80

80

31 XII 1953

42

42

30 VI 1954

59

59

1 XII 1954

b.d.

65

1955

b.d.

b.d.

31 VII 1956

b.d.

3

1 XI 1956

b.d.

4

Źródło: AIPN Kr, 041/4, t. 1-8, 10.

Wykres 3. Liczba osób pozostających w aresztach WUBP/WUdsBP w Krakowie i PUBP w latach 1946-1956

Źródło: AIPN Kr, 041/4, t. 1-8, 10.

Znacząca liczba osób pozostających w areszcie na koniec 1946 r. wynikała z masowych zatrzymań związanych z rozbiciem latem i jesienią tego roku II Zarządu Głównego WiN i Brygad Wywiadowczych oraz represjami wobec działaczy PSL w okresie przedwyborczym. W grudniu 1946 r. nastąpiło także uderzenie w SN i inne struktury ruchu narodowego. Gwałtowny spadek w kolejnym półroczu wiązał się z powyborczą amnestią lub zamknięciem spraw śledczych i osądzeniem pozostałych osób. W kolejnych latach krzywa wykresu nie odbiega od tendencji ogólnopolskiej, odzwierciedlającej poziom represywności systemu.

Tabela 4. Stan sieci agenturalnej WUBP/WUdsBP w Krakowie

Data

Rezydenci

Agenci

Informatorzy

LK/MK

1 IX 1945

28

67

282

b.d.

31 X 1945

28

73

423

b.d.

1 VI 1946

6

87

693

b.d.

XII 1946

b.d.

b.d.

b.d.

b.d.

VI 1947

b.d.

b.d.

b.d.

b.d.

XI 1947

b.d.

b.d.

b.d.

b.d.

VI 1948

b.d.

b.d.

b.d.

b.d.

XII 1948

b.d.

b.d.

b.d.

b.d.

25 VI 1949

48

93

1099

b.d.

31 XII 1949

18

89

933

b.d.

30 VI 1950

29

64

1161

b.d.

31 XII 1950

50

61

1271

46

30 VI 1951

62

60

1359

79

31 XII 1951

65

60

1541

126

30 VI 1952

75

56

1665

186

31 XII 1952

106

46

1941

213

30 VI 1953

129

67

1933

242

31 XII 1953

142

74

1899

270

30 VI 1954

140

67

2023

290

31 XII 1954

153

73

2089

295

30 VI 1955

73

68

1478

208

31 XII 1955

30

61

1122

b.d.

VI 1956

b.d.

b.d.

b.d.

b.d.

1 X 1956

19

67

1147

b.d.

Objaśnienie: LK - lokale kontaktowe; MK - mieszkania konspiracyjne

Źródło: AIPN Kr, 041/1, t. 1; AIPN Kr, 041/4, t. 1; AIPN, 01265/171.

W tabeli ujęto stan sieci agenturalnej WUBP, natomiast liczbę OZI dla całego województwa wraz z jednostkami prowadzonymi przez powiaty opublikował Tadeusz Ruzikowski127.

Od sierpnia do października 1948 r., zgodnie z instrukcją z MBP, przeprowadzono w WUBP w Krakowie całościową kontrolę sieci agenturalnej128. W jej wyniku stan sieci radykalnie się zmniejszył: z 233 agentów i 5718 informatorów do odpowiednio 110 i 1433 konfidentów (dane te dotyczą sieci na kontakcie WUBP i wszystkich PUBP)129. W miejsce agentury eliminowanej szybko werbowano nową. Na dzień 15 marca 1949 r. na stanie tylko WUBP miało się znajdować 69 agentów, 534 informatorów i 7 rezydentów. Od 1 listopada 1948 r. zwerbowano ich odpowiednio 30, 175 i 3. W tym czasie z sieci wyłączono 11, 186 i 6. Wliczając agenturę urzędów powiatowych, w połowie marca 1949 r. stan sieci wynosił 278 agentów, 2073 informatorów i 52 rezydentów130.

Kontrola w drugiej połowie 1948 r. była pierwszą tego typu akcją; do kolejnej doszło w 1955 r. po wprowadzeniu nowych instrukcji dotyczących pracy i ewidencji operacyjnej. Ta druga również skutkowała wyeliminowaniem znacznej liczby agentury (zob. tabela 4).

Podsumowanie

Analizując kierunki zainteresowań operacyjnych WUBP/WUdsBP w Krakowie, można jednoznacznie rozróżnić działania o charakterze strategicznym, wynikające z ogólnopolskich decyzji MBP, oraz aktywność taktyczną, związaną z krótkoterminowymi akcjami pozwalającymi zabezpieczyć niektóre sfery rzeczywistości społecznej.

Strategiczne cele aparatowi represji wyznaczała partia komunistyczna i były one uzgadniane, a niejednokrotnie narzucane przez Związek Sowiecki. W latach 1945-1947/1948 do głównych zadań MBP i jego odpowiedników w terenie należały likwidacja podziemia zbrojnego - niepodległościowego, ale także ukraińskiego czy kryminalnego, jak również rozbicie jawnie i konspiracyjnie działających sił opozycyjnych131. Warto zarazem pamiętać, że przez pewien czas równolegle realizowały to zadanie służby sowieckie, które do jesieni 1945 r. odgrywały kluczową rolę w pacyfikacji polskiego społeczeństwa i rozbijaniu podziemia niepodległościowego132. Działalność WUBP/WUdsBP w Krakowie nie odbiegała od tego schematu, koncentrując się w latach 1945-1947/1948 na likwidacji podziemia, głównie Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj, WiN, NSZ czy nieafiliowanych oddziałów partyzanckich oraz struktur PSL. Oprócz tych kluczowych zadań aparat represji angażował się w działania związane z przejmowaniem jednostek administracji publicznej czy pacyfikowaniem oporu społecznego w zakładach pracy. Także w tych sferach aktywność WUBP w Krakowie jest odnotowywana w sprawozdaniach okresowych szefostwa urzędu.

Od przełomu 1947 i 1948 r. zaczęła przybierać na sile walka z Kościołem katolickim133, która była intensywnie prowadzona także w WUBP/WUdsBP w Krakowie. Inne Kościoły i związki wyznaniowe stały się z czasem równie istotnym celem MBP i jego odpowiedników w terenie. Wydaje się jednak, że WUBP/WUdsBP w Krakowie przejawiał większe od przeciętnego zainteresowanie operacyjne świadkami Jehowy. Działania wobec jehowitów nie są uwzględniane w tekstach historycznych ukazujących priorytetowe zainteresowania operacyjne aparatu bezpieczeństwa w pierwszej dekadzie "ludowej" Polski, choć są sygnalizowane na poziomie regionalnym134.

Od przełomu 1948 i 1949 r. jednym z kluczowych problemów operacyjnych stało się zabezpieczenie wsi, determinowane wprowadzaną od tego czasu kolektywizacją. Wojewódzki urząd w Krakowie w pełni realizował dyrektywy narzucane przez centralę. Ze względu na siłę ruchu ludowego w Małopolsce traktowano je w Krakowie z dużą powagą135.

Od 1949 r. jednym z głównych kierunków działań centrali MBP była walka z rzeczywistą i wyimaginowaną penetracją wywiadowczą "ludowej" Polski136. Tak zwana szpiegomania przyniosła falę represji wymierzonych nie tylko w faktycznych współpracowników wywiadów państw zachodnich, lecz także w osoby utrzymujące kontakt z polskim uchodźstwem politycznym czy np. byłych żołnierzy PSZ na Zachodzie. Na podstawie sprawozdań szefa wydaje się, że w tej sferze WUBP/WUdsBP w Krakowie przejawiał wyraźnie skromniejsze zainteresowanie operacyjne, niż wynikałoby to z intencji centrali. Także w 1949 r. rozpoczęto na skalę ogólnopolską walkę z wypadkami tzw. sabotażu gospodarczego, którego dopatrywano się w każdej awarii czy w niewywiązywaniu się zakładów pracy z norm narzuconych centralnym systemem planowania137. Również WUBP/WUdsBP w Krakowie wpisał się w te działania, aktywnie monitorując sytuację w gospodarce.

Od początku lat pięćdziesiątych znaczenia nabierała "czystka" przeprowadzana w PZPR138, co było nawiązaniem do analogicznej sytuacji w centrum sowieckiego imperium i innych krajach satelickich. Ten wątek w sprawozdaniach okresowych WUBP w Krakowie nie jest jednak zbyt silnie akcentowany. Niewątpliwie jednak działania wobec członków partii były prowadzone. Przykładowo, w kwietniu 1955 r. w wyniku prowadzonego przez wydziały operacyjne przeglądu spraw złożono do archiwum m.in. 292 sprawy ewidencyjne prowadzone "na" członków PZPR139, ale nie wszystkie z nich były prowadzone przez osławiony pion X, odpowiedzialny za tropienie nieprawomyślności w szeregach komunistycznej partii.

Podsumowując, można więc stwierdzić, że WUBP/WUdsBP w Krakowie wpisywał się w katalog priorytetów operacyjnych wynikających z etapów sytuacji politycznej w "ludowej" Polsce. Różnice, jakie można wskazać, to większe od przeciętnego przykładanie wagi do inwigilowania świadków Jehowy oraz mniejsze od tendencji ogólnopolskiej zainteresowanie "czystką" w PZPR i angażowanie się w "szpiegomanię". Biorąc zaś pod uwagę specyfikę tego resortu, można zgodzić się z tezą, że w pierwszym okresie komunistyczny aparat represji, w tym WUBP w Krakowie, był narzędziem likwidacji opozycji i oporu antykomunistycznego, zaś w drugiej fazie, obejmującej przełom lat czterdziestych i pięćdziesiątych oraz pierwszą połowę lat pięćdziesiątych, instrumentem służącym zastraszeniu społeczeństwa140.

Wydaje się zarazem, że pogląd ten można uzupełnić o konstatację, iż w pierwszej fazie dzięki współpracy z aparatem sowieckim i wykorzystywaniu innych dostępnych dróg oddziaływania na społeczeństwo rodzima bezpieka satysfakcjonująco wywiązała się z nałożonych na nią zadań. Legalne władze pozostające w podziemiu oraz organizacje konspiracyjne odwołujące się do nich czy do nich nawiązujące wraz z jawnie działającą opozycją zostały rozbite. W drugiej fazie stworzono skuteczne mechanizmy "inżynierii strachu", pozwalające na sterroryzowanie społeczeństwa. Jednocześnie przebieg "odwilży" w Polsce, a także późniejsza działalność opozycji oraz ruchów dysydenckich wywodzących się z pnia marksistowskiego, skłaniają do tezy o "płytkiej" sowietyzacji w latach 1944-1956. W porównaniu z centrum imperium sowieckiego (czyli ZSRS) i z większością państw imperium zewnętrznego (europejskich państw tzw. bloku wschodniego) społeczeństwo polskie przejawiało niespotykanie silną tendencję do oporu i odrzucania systemu. Wydaje się jednocześnie, że pierwsza powojenna dekada odegrała kluczową rolę w przebudowie mentalnej społeczeństw bloku wschodniego. Głębsza sowietyzacja przynosiła trwałe rezultaty w postaci tłumienia dość naturalnego, jak się wydaje, odruchu oporu. Pozostaje więc zadać pytanie o przyczyny "płytkości" sowietyzacji w Polsce. Za jedną z nich należy uznać niewłaściwe wykorzystanie potencjału urzędów bezpieczeństwa. Na przykładzie WUBP/WUdsBP w Krakowie można wskazać elementy, które sprawiały, że potencjał urzędu - niewątpliwie znaczący - był marnowany przez delegowanie funkcjonariuszom czasochłonnych zadań, które z powodzeniem mogły być realizowane przez inne instytucje. Jeśli bowiem kierować się zawartością sprawozdań okresowych kolejnych szefów WUBP/WUdsBP, należy stwierdzić, że urząd zaburzał proporcje działań na rzecz funkcji informacyjnej (zwłaszcza po likwidacji podziemia i oporu). Podczas gdy w pierwszych latach realizował szerokie pole represji, angażujące także siły wojskowe i milicyjne, po pacyfikacji podziemia przerost funkcji informacyjnej nad represją, a zwłaszcza manipulacją, zdaje się oczywistością. Wszakże od 1945 r. urząd pełnił wobec centrali funkcję barometru mierzącego faktyczne nastroje społeczne. To właśnie o nastrojach pisano w sprawozdaniach okresowych, natomiast rejestr działań operacyjnych odnajdziemy raczej w meldunkach specjalnych wysyłanych na bieżąco do centrali. W świetle sprawozdań terenowe urzędy bezpieczeństwa jawią się zatem jako instytucje, których zadaniem jest zbieranie danych dotyczących życia politycznego, społecznego i gospodarczego na podległym im obszarze. Może to prowadzić do ogólniejszego wniosku o alienacji władzy centralnej, która musiała za pośrednictwem aparatu represji badać nastroje społeczeństwa.

Zbieranie informacji służyć miało działaniom represyjnym i manipulacyjnym. Jednak przerost tej funkcji odzwierciedlał się w próbach pozyskiwania danych o całokształcie życia publicznego i wielu wątkach życia prywatnego także tych osób, które trudno byłoby uznać za przeciwników totalitarnego reżimu, a więc które w założeniu nie powinny podlegać represjom czy których nie zamierzano poddawać manipulacji. Tym samym zamiast koncentrować się na działalności operacyjnej paraliżującej aktywność środowisk zdefiniowanych jako wrogie wobec państwa komunistycznego, WUBP/WUdsBP w Krakowie wypełniał częściowo funkcje, które powinny być realizowane przez administrację państwową czy samorządową. Można uznać, że dane pozyskiwane przez UB były zestawiane z informacjami napływającymi do instancji partyjnych z władz wojewódzkich czy ministerstw i w ten sposób krzyżowo weryfikowano ich prawdziwość, ale nie wydaje się, by taka była historyczna rzeczywistość. Należałoby więc raczej postawić tezę, że w pierwszej dekadzie "ludowej" Polski MBP i jego agendy terenowe w znacznym stopniu marnowały swój potencjał na spełnianie funkcji informacyjnej, którą z powodzeniem - a zapewne z większą dokładnością - powinny realizować inne piony komunistycznego aparatu władzy. Trudno bowiem zakładać, że rzeczywistą funkcją bezpieki było wyliczanie, w jakim procencie poszczególne zakłady wywiązały się z narzuconych im norm, czy przeliczanie areału obsianego podczas akcji siewnej. Przerost funkcji informacyjnej, szczególnie widoczny po 1948 r., wydaje się konsekwencją prostej zależności. Rozbudowany kadrowo i strukturalnie aparat represji po likwidacji środowisk faktycznie sprzeciwiających się instalacji komunizmu w Polsce poszukiwał "na siłę" pól aktywności, które uzasadniałyby jego przydatność dla władzy. Jednocześnie ogromna liczba zebranych danych nie przekładała się na skuteczność operacyjną czy administracyjną w wypadku informacji przekazywanych do instancji partyjnych i państwowych. Skala działań informacyjnych przekraczała możliwości analityczne UB. Do 1956 r. w resorcie nie istniały de facto komórki analityczne, które byłyby zdolne do analizy zebranych informacji i sprawnego wyciągania z nich wniosków, umożliwiających wskazywanie pewnych tendencji. Po likwidacji masowego oporu nie dokonano więc w resorcie przeorientowania zasad działania aparatu represji. Skoro niemal zniknęły środowiska jednoznacznie odrzucające system, a obowiązywało polityczne hasło o "zaostrzeniu walki klasowej", bezpieka usiłowała za pośrednictwem rozbudowanej działalności informacyjnej niejako "na siłę" znaleźć "wroga klasowego". Ideologia podpowiadała bowiem, że niewątpliwie on istnieje.

Na poziomie centralnym w czasie narad kierownictwa resortu przywoływano czasem problemy związane z przetwarzaniem informacji, jednak nie przełożyło się to na reformę systemu działania UB. W terenie powstawały kolejne procedury, a czasem instytucje (np. Inspektorat Kierownictwa), które miały odpowiadać za kontrolę prowadzonych działań operacyjnych, brakowało jednak ogniwa, które mogłoby je opracować i przekuć na wytyczne związane z pragmatyką. Wydaje się, że olbrzymia liczba stałych obciążeń, dodatkowo wzmacnianych akcjami specjalnymi, powodowała, że naczelnicy wydziałów, a nawet szef WUBP/WUdsBP w Krakowie, za bardzo koncentrowali się na bieżących przedsięwzięciach, co uniemożliwiało spojrzenie z dystansu na sens niektórych akcji i ich efekty. Nie pomagała tu też skomplikowana zależność służbowa, która sprawiała, że np. naczelnik wydziału w województwie podlegał zarówno szefowi swojego WUBP/WUdsBP, jak i kierownictwu departamentu w Warszawie. Z kolei np. szef urzędu wojewódzkiego z jednej strony był odpowiedzialny za realizację wytycznych płynących z MBP, z drugiej zaś musiał respektować sygnały spływające z KW PZPR. Ta podwójna, a czasem jeszcze bardziej złożona zależność służbowa dodatkowo utrudniała sprawne funkcjonowanie aparatu represji. W efekcie marnowano potencjał niezwykle rozbudowanej struktury. Wydaje się, że jest to jedna z przyczyn ostatecznego fiaska koncepcji stalinizacji społeczeństwa polskiego.

Dalsza część w wersji pełnej

Wprowadzenie

Niniejsza publikacja jest zbiorem studiów opisujących główne kierunki zainteresowań operacyjnych Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (WUBP), a później Wojewódzkiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (WUdsBP) w Krakowie w latach 1945-1956.

Ramy chronologiczne pracy wyznaczają z jednej strony powstanie WUBP po zajęciu Małopolski przez Armię Czerwoną, z drugiej - likwidacja Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego oraz podległych mu struktur w terenie, tj. wojewódzkich, powiatowych i miejskich urzędów ds. bezpieczeństwa publicznego. Ramy terytorialne obejmują obszar ówczesnego województwa krakowskiego.

Badania nad komunistycznym aparatem represji w pierwszych latach "ludowej" Polski rozwijają się dynamicznie. Na rynku wydawniczym ukazują się publikacje dotyczące struktur, działań i obsady personalnej Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego oraz Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego. Powstają też prace przybliżające historię powiatowych i miejskich urzędów bezpieczeństwa publicznego. Natomiast urzędy wojewódzkie są wciąż słabo zbadane, chociaż odnotować należy wydawnictwa dotyczące tych struktur w Białymstoku1, Gdańsku2, Katowicach3, Olsztynie4, Warszawie5 czy Wrocławiu6. Niektóre wątki historii instytucjonalnej WUBP/WUdsBP w Krakowie także zostały już opisane w zbiorze studiów dotyczącym krakowskiej bezpieki w latach 1945-19907. Znacznie częściej jednak omawiano działania czy zainteresowania operacyjne Urzędu Bezpieczeństwa w publikacjach dotyczących represji wobec poszczególnych środowisk, organizacji podziemnych i opozycyjnych, a także konkretnych osób.

Prezentowana publikacja nie jest pełnym opisem instytucjonalnym, przybliża jednak kluczowe zagadnienia związane z funkcjonowaniem komunistycznej bezpieki w województwie krakowskim w pierwszej dekadzie "ludowej" Polski. Zebrane w tomie artykuły ukazują struktury, metody i środki działania oraz główne kierunki pracy operacyjnej WUBP/WUdsBP w Krakowie, uwzględniając aktywność komunistycznego aparatu represji wobec podziemia politycznego i zbrojnego - poakowskiego i narodowego - ruchu ludowego, chadeków, Kościołów i związków wyznaniowych, środowisk młodzieżowych, świata nauki, oświaty, kultury, administracji, gospodarki, mniejszości żydowskiej, volksdeutschów czy pospolitych przestępców. Zarysowane zostały także działania pionów pomocniczych (odpowiedzialnych za obserwację czy technikę operacyjną), aresztów i więzień podległych WUBP/WUdsBP. Istotnym opisanym problemem - często niesłusznie pomijanym w badaniach nad komunistycznym aparatem represji - jest działalność komórek PPR/PZPR przy urzędzie oraz relacje kierownictwa WUBP/WUdsBP z Komitetem Wojewódzkim PPR/PZPR w Krakowie. Ważnym wątkiem są także relacje struktur wojewódzkich z terenowymi (powiatowymi). Tom dopełnia artykuł omawiający śledztwa prowadzone w III Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie zbrodni popełnionych przez funkcjonariuszy WUBP/WUdsBP w Krakowie.

Oddajemy do rąk Czytelników książkę, która wpisuje się w nurt badań nad strukturami, obsadą personalną, metodami działania i kierunkami zainteresowań operacyjnych Urzędu Bezpieczeństwa i później Służby Bezpieczeństwa. Uzupełnia też stan badań dotyczących działalności struktur wojewódzkich w latach 1944-1956, dając pełniejszy obraz ich funkcjonowania i zbliżając do syntetycznego opisu komunistycznego aparatu represji na poziomie wojewódzkim.

Wojciech Frazik, Filip Musiał