? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorka i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: dr n. med. Mirosława Gałęcka

Wydawca: Marta Diana Rozwadowska

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor merytoryczny: Zespół

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt wnętrza: ZARYS, Agnieszka Sierakowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Kamil Bober

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-24602-0

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.064

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: [email protected]

Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za treść ogłoszeń zamieszczonych przez reklamodawców.

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

Wstęp

Wyobraź sobie, że mikrobiota jest jak kostka Rubika, w której odpowiednia kombinacja i modulacja mikrobioty stanowią o zdrowiu skóry.

Czy wiesz, że mikrobiom jest unikalny dla każdego człowieka, dlatego można go przyrównać do DNA? To superorganizm, który współistnieje z nami przez całe życie, bywa zmienny, jak zmienne są nasze środowisko, styl życia, stan zdrowia, codzienne przyzwyczajenia. Z upływem lat nasza wiedza również stale się powiększa, dzięki czemu jesteśmy w stanie zrozumieć funkcję i strukturę mikrobiomu. Powstanie mikrobiomiki to wielki krok dla świata nauki.

Antonie van Leeuwenhoek, holenderski mikrobiolog i wynalazca mikroskopu, w XVII wieku zapisał się w historii nauki jako jeden z pierwszych badaczy mikroorganizmu. Na przestrzeni lat wiedza o mikrobiomie zmieniała się, modulując także nasze rozumienie implikacji mikroorganizmów w odniesieniu do zdrowia człowieka, a ostatnie lata okazały się przełomem w tej dziedzinie. Z roku na rok pojawia się coraz więcej publikacji naukowych, które zmieniają nasze codzienne życie, nawyki, proces leczenia czy odżywiania.

Należę do naukowców, którzy wierzą w siłę badań nad mikrobiotą człowieka. Niniejsza książka przedstawia aktualny stan wiedzy na temat mikrobioty w zdrowiu skóry, w tym skóry głowy - to eksploracja wszechświata mikrobów bytujących na naszej skórze. Najnowocześniejsze badania naukowe wskazują na priorytetową rolę mikrobioty w zdrowiu skóry człowieka. Jest to system naczyń połączonych, w którym mikrobiota jelitowa może warunkować zdrowie psychiczne, a także zdrowie naszej skóry. Już Hipokrates mówił, że wszystkie choroby zaczynają się w jelitach. Co więcej, codzienna praktyka wskazuje, że homoestaza mikrobioty skóry, w tym mikrobioty jelitowej, to brakujący element powodzenia podjętej terapii - również w odniesieniu do pielęgnacji skóry.

Książka, podobnie jak inne publikacje mojego autorstwa, jest kompilacją wiedzy naukowej, a także doświadczenia praktycznego. Złożona jest z dziesięciu rozdziałów, które prowadzą Czytelnika przez naukę o mikrobiocie z uwzględnieniem rzetelnych źródeł naukowych. Analogicznie do wcześniejszych książek mojego autorstwa, takich jak: Trychologia kosmetologiczna i lekarska, Rola komórek macierzystych we współczesnej medycynie estetycznej i kosmetologii, Kosmetologia i trychologia gerontologiczna. Ujęcie holistyczne, wskazuję na istotę najmniejszych z naukowego punktu widzenia cząsteczek, aż po zastosowanie praktyczne. Publikacja przedstawia najnowsze wyniki badań naukowych, a także aktualne metody pielęgnacji skóry.

Rozdziały od pierwszego do trzeciego są wprowadzeniem do tematyki mikrobiomu, uwzględnieją podstawową terminologię i zarys informacji o mikrobiocie człowieka.

Rozdział czwarty jest poświęcony mikrobiocie skóry. Przybliżone zostały w nim najważniejsze zagadnienia związane z układem immunologicznym skóry i korelacją ze światem drobnoustrojów bytujących na skórze człowieka. Wspólnie przyjrzymy się podstawowym zagadnieniom związanym z biochemią mikrobioty, rolą bariery skórnej, a także komensalnym i patogennym mieszkańcom mikroflory skóry. Szczególną uwagę zwrócono na aspekt praktyczny w postaci zarysu informacji na temat badań bakteriologicznych i mykologicznych skóry.

Rozdział piąty dotyczy czynników ekspozomalnych i opisuje ich związek z mikrobiotą skóry. Zważywszy na codzienną praktykę, jest to niezwykle istotny rozdział w ocenie korelacji czynników zewnątrzpochodnych i wewnątrzpochodnych, które modulują skład mikrobioty. Bada on także związek ekspozomu-genomu-mikrobiomu.

Rozdział szósty opisuje dysbiozę mikrobioty skóry. Przedstawiono tu kluczowy związek zaburzenia homeostazy skóry w etiopatogenezie dermatoz, wśród których wyróżnia się trądzik pospolity, trądzik różowaty, atopowe zapalenie skóry i łuszczycę. Uwzględniono również aspekty diagnostyczne i pielęgnacyjne. Dużą uwagę poświęcono mikrobiocie starzejącej się skóry, mikrobiocie poporodowej, skórze wrażliwej, a także wpływowi okresu okołomenopauzalnego na mikrobiotę skóry.

Rozdział siódmy porusza zagadnienia związane z mykobiomem skóry z uwzględnieniem aspektów kosmetologicznych i trychologicznych.

Rozdział ósmy dotyczy mikrobioty skóry z trychologicznego punktu widzenia. Mikrobiota owłosionej skóry głowy, analogicznie do kosmetologii, to klucz do zdrowia włosów. Terapia ukierunkowana na dermatozy skórne czy proces łysienia może nie przynieść satysfakcjonującego efektu, gdy aspekt dysbiozy skóry głowy zostanie pominięty. Niniejszy rozdział przedstawia zarówno wiedzę teoretyczną, jak i praktyczną do niezwłocznego wprowadzenia w życie.

Rozdział dziewiąty to kluczowe informacje na temat implementacji badań nad mikrobiotą skóry w odniesieniu do aspektów pielęgnacyjnych. Przybliżono istotną rolę probiotyków i prebiotyków w pielęgnacji skóry, w tym owłosionej skóry głowy. Opisano także składniki aktywne, na które warto zwrócić uwagę w codziennej praktyce w odniesieniu do pielęgnacji skóry.

Rozdział dziesiąty omawia wpływ diety i suplementacji w korelacji osi jelitowo-skórnej, a także znaczenie probiotyków, prebiotyków oraz postbiotyków. Przedstawiono korelację mikrobioty jelit z trądzikiem pospolitym, trądzikiem różowatym, atopowym zapaleniem skóry, łysieniem androgenowym i łysieniem plackowatym. Zwieńczeniem rozdziału jest opisanie korelacji osi jelitowo-mózgowej w zdrowiu skóry, a także związku mikrobioty jamy ustnej z mikrobiotą skóry.

Książka Mikrobiota w kosmetologii, trychologii i dermatologii przedstawia zatem mikrobiotę zarówno z naukowego, jak i praktycznego punktu widzenia. Na łamach publikacji można znaleźć kluczowe informacje dotyczące mikrobioty skóry czy skóry głowy w etiopatogenezie dermatoz, aspektów diagnostycznych, przybliżono także składy przykładowych produktów do pielęgnacji oraz suplementacji doustnej. Jest to syntetyczne podsumowanie najważniejszych informacji, które są istotne w codziennej praktyce w pracy ze skórą. Publikacja stanowi niezbędne źródło informacji dla lekarzy specjalizujących się w dziedzinie dermatologii, kosmetologów, trychologów, a także wszystkich osób zainteresowanych fascynującym światem mikrobioty skóry.

Życzę inspirującej lektury!

dr n. med. Claudia Musiał

Skróty

AMPs (anti-microbial peptides) - peptydy przeciwdrobnoustrojowe

ATP - adenozyno-5?-trifosforan

AZS - atopowe zapalenie skóry

CMI (Center for Microbiome Innovation) - Centrum Innowacji Mikrobiomu

CRP - białko C-reaktywne

EDC (epidermal differentiation complex) - kompleks różnicowania naskórkowego

EGCG (epigallocatechin gallate) - galusan epigallokatechiny

EV (extracellular vesicles) - bakteryjne pęcherzyki zewnątrzkomórkowe

FISH (fluorescence in situ hybridization) - hybrydyzacja fluorescencyjnain situ

FMT (fecal microbiota transplantation) - przeszczep mikrobioty kałowej

FOS - fruktooligosacharydy

GOS - galaktooligosacharydy

HA-MRSA (health care-associated MRSA) - szczepy oporne pochodzenia szpitalnego

hBD (human ? defensins) - ludzkie ?-defensyny

HEV (high energy visible light) - światło niebieskie

HNP (human neutrophil peptide) - ludzki peptyd neutrofilowy

HPA (hypothalamic-pituitary-adrenal) - oś podwzgórze-przysadka mózgowa

HPV (human papillomavirus) - wirus brodawczaka ludzkiego

HRT (hormone replacement therapy) - hormonalna terapia zastępcza

HS (łac. hidradenitis suppurativa) - trądzik odwrócony

HSV (herpes simplex virus) - wirus opryszczki zwykłej

IBD (inflammatory bowel disease) - nieswoiste zapalenie jelit

IFN-? - interferon ?

IgE - immunoglobulina E

IGF-1 (insulin-like growth factor 1) - insulinopodobny czynnik wzrostu 1

IL (interleukin) - interleukina (np. IL-8 - interleukina 8)

IRR (infra-red radiation) - promieniowanie podczerwone

ISAPP (International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics) - Międzynarodowe Stowarzyszenie Naukowe Probiotyków i Prebiotyków

MGO? (methylglyoxal) - metyloglioksal

MHC-I (major histocompatibility complex) - kompleks zgodności tkankowej typu I

MMP-1 (matrix metalloproteinase-1) - metaloproteinaza macierzy pozakomórkowej 1

NAD+ (nicotinamide adenine dinucleotide) - dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy

NASA (National Aeronautics and Space Administration) - Narodowa Agencja Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej

NF-?B (nuclear factor kappa-light-chain-enhancer of activated B cells) - kompleks białkowy działający jako czynnik transkrypcyjny

NGS (next generation sequencing) - sekwencjonowanie nowej generacji

NIH (National Institutes of Health) - Narodowy Instytut Zdrowia Stanów Zjednoczonych

NK (natural killer) - "naturalni" zabójcy

NMF (natural moisturizing factor) - naturalny czynnik nawilżający

NMR (nuclear magnetic resonance) - spektroskopia jądrowa rezonansu magnetycznego

PAHs (polycyclic aromatic hydrocarbons) - wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne

PCA (pyrrolidone carboxylic acid) - kwas pirolidonokarboksylowy

PCR (polymerase chain reaction) - reakcja łańcuchowa polimerazy

PGE2 - prostaglandyna E2

pH - skala pH

ROS (reactive oxygen species) - reaktywne formy tlenu

rRNA (ribosomal RNA) - rybosomalny, rybosomowy RNA

SALT (skin-associated lymphoid tissue) - tkanka limfatyczna związana ze skórą

SAM (sympathetic-adreno-medullar axis) - układ współczulno-nadnerczowo-rdzeniowy

SASP (senescence associated secretory phenotype) - fenotyp wydzielniczy związany ze starzeniem się

SERM (selective estrogen receptor modulators) - selektywne modulatory receptora estrogenowego

SOD (superoxide dismutase) - dysmutaza ponadtlenkowa

TEWL (transepidermal water loss) - transepidermalna utrata wody

THBG (trihydroxybenzoic acid glucoside) - ?-glukozyd kwasu trihydroksybenzoesowego

TLR (toll-like receptors) - receptory typu toll

TNF-? (tumor necrosis factor ?) - czynnik martwicy nowotworu ?

TSLP (thymic stromal lymphopoietin) - limfopoetyny zrębu grasicy

UMF? (Unique Manuka Factor) - przeciwdrobnoustrojowy czynnik miodu manuka

UVA - promieniowanie ultrafioletowe typu A

UVB - promieniowanie ultrafioletowe typu B

WWA - wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne

WHO (World Health Organization) - Światowa Organizacja Zdrowia

1Wprowadzeniedo mikrobiomu

Mikrobiota to zbiór mikroorganizmów, na który składają się grzyby, wirusy, bakterie i archeony. Mikroby mogą wywierać ogromny wpływ na stan zdrowia człowieka, w tym na zdrowie skóry. Co ciekawe, literatura naukowa wskazuje, że wyróżnia się szacunkowo tę samą liczbę mikroorganizmów, co komórek ciała człowieka.

Mikrobiom to różnorodność, na którą składają się odmienne społeczności wielu organów. W tym zakresie wyróżnia się mikrobiotę: jelit, płuc, jamy ustnej i nosa, układu rozrodczego, skóry - która stanowi kluczową rolę opisaną na łamach niniejszej książki.

Rozdział pierwszy stanowi wprowadzenie do tematyki mikrobioty, przedstawiając najważniejsze definicje z nim związane.

1.1. Mikrobiomika

Mikrobiomika jest dziedziną nauki, która jest poświęcona zagadnieniu mikrobioty, a ściślej rzecz ujmując - badaniu mikroorganizmów danej społeczności, czego przykładem może być mikrobiota skóry lub jelit. Pod hasłem "mikrobiomika" kryje się przede wszystkim określenie dynamiki mikrobiomu, a także danej struktury i funkcji.

Badania naukowe poświęcone mikrobiocie wykorzystują potencjał wielu metod molekularnych z zakresu metametabolomiki, metatranskryptomiki, metaproteomiki i metagenomiki. Przykładowo metagenomika jest poświęcona badaniu sekwencji nukleotydowych organizmów lub mikroorganizmów (czego przykładem są mikroby). W ten sposób bada się rolę mikrobiomu, a także korelację mikrobioty z rozwojem chorób.

W ostatnim czasie badania poświęcone roli mikrobioty w etiopatogenezie jednostek chorobowych coraz częściej poruszają tematykę onkologii, przede wszystkim w zakresie usprawnienia metod diagnostycznych wczesnego wykrywania nowotworów, ponieważ tkanki nowotworowe również charakteryzują się własną mikrobiotą. W tym zakresie badacze na całym świecie podejmują tematykę mikrobiomu krwi. Jak wskazują źródła naukowe, może się to okazać szczególnie pomocne w obszarze innowacyjnych biomarkerów, np. w zakresie poddania ogólnej analizie składu krążącej mikrobioty.

1.2. Mikrobiota

Termin ma znaczenie - "mikrobiota" kontra "mikrobiom". Jaka jest między nimi różnica? Zacznijmy od pierwszej z wymienionych. Mikrobiota stanowi zbiór mikroorganizmów (np. bakterii, grzybów, wirusów) w danym środowisku. Mikrobiota w konkretnym środowisku (np. na skórze) jest indywidualna u każdej osoby - w związku z czym różni się względem topografii (czyli miejsca, np. w zakresie skóry, jelit) lub gospodarza (jak wspomniano, jest ona indywidualna niczym DNA).

Z praktycznego punktu widzenia najważniejsze jest, aby mikrobiota była odpowiednio zrównoważona. Zaburzenia równowagi mikrobioty mogą się przyczyniać do rozwoju wielu reakcji skóry, do których zalicza się reakcje immunologiczne, alergiczne, rozwój stanów zapalnych, infekcje.

Warto również podkreślić, że równowaga mikrobioty skóry jest równie istotna, co jej różnorodność. Brak odpowiedniego zróżnicowania łączy się z możliwą reakcją zapalną skóry lub zwiększoną reakcją alergiczną na czynniki zewnątrzpochodne. Oznacza to, że odpowiednie zróżnicowanie mikrobioty wraz z jej równowagą przyczyniają się do zdrowia skóry.

Biorąc pod uwagę mikrobiotę, wśród wielu mikroorganizmów wyróżnia się zwłaszcza bakterie w przewodzie pokarmowym. Z praktycznego punktu widzenia zasadniczym mechanizmem ich działania jest utrzymanie odpowiedniej homeostazy bariery jelitowej. Jednak to nie wszystko, ponieważ bakterie te odpowiadają za wiele istotnych funkcji, wśród których wyróżnia się rozkład skrobi czy błonnika. Nie należy zapominać o istocie wytwarzania krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (short-chain fatty acids, SCFA), a także syntezie aminokwasów czy witamin.

1.3. Mikrobiom

Mikrobiom to zbiór genomów wszystkim mikroorganizmów w obszarze określonego środowiska, co oznacza zbiór materiału genetycznego (DNA i RNA). Terminy "mikrobiom" oraz "mikrobiota" są często stosowane zamiennie, jednak nie stanowią synonimów i ma odmienne znaczenie. Na mikrobiom składają się mikrobiota (bakterie, wirusy, grzyby, archeony) i teatr ich aktywności, czyli lipidy, proteiny, peptydy, polisacharydy i kwasy nukleinowe, co jednocześnie można zamknąć w cząsteczki sygnałowe, metabolity oraz elementy strukturalne. Spolszczona powyżej nazwa theatre of activity jest jednym z najczęściej stosowanych terminów w publikacjach naukowych, które podejmują tematykę mikrobiomu.

Rycina 1.1.

Złożoność mikrobiomu: mikrobiota i teatr aktywności

Na podstawie: Berg G., Rybakova D., Fischer D. i wsp.: Microbiome definition re-visited: old concepts and new challenges. Microbiome. 2020, 8: 103. https://doi.org/10.1186/s40168-020-00875-0

Weźmy pod lupę skórę. Czy wiesz, że na centymetr kwadratowy skóry przypada nawet milion bakterii? To niesamowite, w jaki sposób skóra stanowi pierwszą linię obrony naszego organizmu, jednocześnie będąc domem dla miliardów drobnoustrojów należących do blisko tysiąca rodzajów bakterii. Warto pamiętać, że od milionów lat mikrobiom skóry stale ewoluuje z uwagi na wiodącą zmienną, jaką są czynniki zewnątrzpochodne, czyli ekspozom.

1.4. Mykobiom

Skupmy się przez chwilę na mikrobiocie jelitowej z punktu widzenia mikroorganizmów. Wśród 99% składających się na nią mikrobów wyróżnia się bakterie, a także wirusy. Ostatni 1% należy do grzybów, których zbiór określa się mianem mykobiomu. Najczęściej wyróżnia się tutaj Candida albicans, który u zdrowej osoby nie jest patogenny. Sytuacja zmienia się diametralnie w momencie znacznego obniżenia odporności lub długotrwałej antybiotykoterapii bez odpowiedniej probiotykoterapii. Tego typu warunki są sprzyjające temu, by Candida albicans zmienił swoje oblicze w niesprzyjające naszemu zdrowiu.

Mówiąc o zdrowiu skóry, wyróżniamy istotę jej mykobiomu. Skład mykobiomu powstaje w pierwszych latach życia człowieka, ale zmienia się on z upływem czasu - szczególnie w okresach dojrzewania i dorosłości. Analogicznie do mikrobioty różnorodność (w tym skład) mykobiomu jest uwarunkowana topografią ciała człowieka. Finalnie w zakresie mykobiomu wyróżnia się przede wszystkim gatunek Malassezia. Komensalne Malassezia licznie występują na poziomie mieszków włosowych. Gdy dochodzi do osłabienia bariery skórnej, możliwa jest kolonizacja patogennym Candida auris.

1.5. Dysbioza

Dysbioza to zmiana ilościowa i jakościowa w zakresie aktywności i/lub składu mikroorganizmów mikrobioty (np. skórnej lub jelitowej). Dysbioza jest związana także z zaburzeniem odpowiedzi immunologicznej, dlatego sprzyja rozwojowi chorób, które są związane z nieprawidłowym składem mikrobioty. W przypadku skóry może dotyczyć atopowego zapalenia skóry, trądziku, łupieżu i łuszczycy.

Jak wskazują dane naukowe, w przypadku atopowego zapalenia skóry (AZS) zazwyczaj stwierdza się kolonie gronkowca złocistego. Z dysbiozą mikrobioty skóry są związane również tzw. zmiany niepatologiczne, takie jak: zmiana zapachu ciała, zaburzenia związane z gojeniem się ran. Jednak nie wskazano jednoznacznie, czy jest on wynikiem nieprawidłowości na poziomie bariery skórnej, czy też Staphylococcus aureus wywołuje zmiany w postaci AZS. Zagadnienie zaburzeń mikrobioty skóry jest dokładnie przedstawione w rozdziale 6.

1.6. Eubioza

Eubioza opisuje odpowiednią równowagę w zakresie składu i aktywności mikroorganizmów w danym obszarze (np. w odniesieniu do mikrobioty skóry). Homeostaza mikrobioty w postaci eubiozy lub zaburzenia jej homeostazy (znanej jako dysbioza) ma duży wpływ na utrzymanie odpowiedniego stanu zdrowia lub rozwój chorób. Na łamach publikacji naukowych stany eubiozy oraz dysbiozy często określa się jako dwie strony mikrobioty - gdzie skład i możliwe funkcje warunkują wspomiany stan zdrowia bądź choroby. Eubioza może być zaburzona działaniem czynników zewnątrz- i wewnątrzpochodnych, co przedstawiono w podrozdziale 2.1.

1.7. Probioza

Probioza stanowi przywrócenie odpowiedniej homeostazy mikrobioty (eubiozy) przez probiotykoterapię. Za tym terminem stoi mikrobiolog Ilja Miecznikow, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny w 1908 roku. Ilja Miecznikow jako pierwszy zwrócił uwagę na rolę Lactobacillus bulgaricus w utrzymaniu zdrowia lokalnej społeczności. W terminologii wyróżnia się także prebiozę, co najprościej ujmując, jest skorelowane z prebiotykoterapią.