? Copyright by Jacek Kleszczyński, Janusz Springer, Ada Lisowska, Agnieszka Wlazło, Joanna Kula 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Robert Ładny

Wydawca: Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor merytoryczny: Agnieszka Janowska

Producent: Anna Bączkowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Konior/bluemango.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-24965-6

DOI: https://doi.org/10.53271/2026.046

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: [email protected]

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: [email protected]

Autorzy

dr n. med. Jacek Kleszczyński - lekarz, specjalista medycyny ratunkowej, pediatrii, balneologii i medycyny fizykalnej. Absolwent studiów podyplomowych "Medycyna ekstremalna i podróży" w Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz "Zarządzanie w podmiotach leczniczych" w Wyższej Szkole Bankowej we Wrocławiu. Obecnie lekarz dyżurny Szpitalnego Oddziału Ratunkowego Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Opolu oraz adiunkt i kierownik Klinicznego Oddziału Medycyny Ratunkowej w Instytucie Nauk Medycznych Uniwersytetu Opolskiego. Redaktor naukowy i współautor podręczników: Leki w ratownictwie medycznym, Stany nagłe u dzieci oraz Niezbędnik lekarza dyżurnego SOR. Biegły Okręgowego Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej Dolnośląskiej Izby Lekarskiej w dziedzinie medycyny ratunkowej i ekspert Zespołu do spraw Świadczeń z Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych przy Rzeczniku Praw Pacjenta.

dr n. med. Janusz Springer - lekarz, absolwent Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego (kierunek lekarski), a także University of Washington (socjologia). Specjalista medycyny ratunkowej. Aktualnie łączy pracę w specjalistycznych zespołach ratownictwa medycznego z kształceniem przyszłych lekarzy w Gdańskim Uniwersytecie Medycznym. Autor i współautor artykułów naukowych. Redaktor naukowy i współautor Niezbędnika lekarza dyżurnego SOR. Współredaktor pisma naukowego European Journal of Translational and Clinical Medicine [https://ejtcm.gumed.edu.pl].

dr n. hum. Joanna Kula - filolog, adiunkt w Instytucie Filologii Słowiańskiej na Wydziale Neofilologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Autorka monografii Bohater końca XX wieku w prozie Władimira Makanina (2013) i ponad 20 artykułów naukowych w języku polskim, rosyjskim i angielskim.

dr n. o zdr. Ada Lisowska - pielęgniarka w Szpitalnym Oddziale Ratunkowym Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Opolu, wykładowca Wydziału Lekarskiego Instytutu Nauk Medycznych Uniwersytetu Opolskiego. Specjalistka pielęgniarstwa ratunkowego oraz pielęgniarstwa anestezjologicznego i intensywnej opieki. Absolwentka studiów drugiego stopnia na kierunku zarządzanie, specjalność "Zarządzanie w sferze usług: ochrona zdrowia".

dr n. społ. Agnieszka Wlazło - psycholog, lekarz, specjalista psychiatra, specjalista psychiatra dzieci i młodzieży. Absolwentka Szkoły Psychoterapii przy Instytucie Psychologii Zdrowia w Warszawie, kwalifikacyjnych studiów podyplomowych "Diagnoza i terapia neuropsychologiczna" na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz "Zarządzanie w podmiotach leczniczych" w Wyższej Szkole Bankowej we Wrocławiu.

Wykaz mnemotechnik

Uwaga dla Czytelnika

Mnemotechniki zostały uporządkowane w kolejności zbliżonej do alfabetycznej, co ma ułatwić ich wyszukiwanie. W kilku przypadkach odstąpiono od ścisłego porządku alfabetycznego, aby zachować przejrzysty układ wykazu i uniknąć pozostawiania dużych pustych przestrzeni w tekście. Numeracja ma charakter wyłącznie porządkowy, natomiast liczby umieszczone po prawej stronie oznaczają paginy, na których dana mnemotechnika została opisana.

1 ABCDE - badanie fizykalne pacjenta

2 ABCDE - protokół trudnej rozmowy

3 ABCDEFMNOPrS - postępowanie z pacjentem urazowym

4 A MUD PILES - przyczyny zwiększenia luki anionowej

5 AEIOU - zaburzenia stanu świadomości

6 A MUST - ocena pacjenta urazowego

a must

konieczność

(ang.)

(pol.)

7 APPENDICITIS - przyczyny bólu w prawym dolnym kwadrancie brzucha - autor Janusz Springer

8 AT MIST ETA - raport przedszpitalny

9 ARDS - kryteria ARDS

10 ACVPU - ocena stanu świadomości

11 ATOMIC - diagnostyka pacjenta z zaburzeniami stanu świadomości

atomic

atomowy

(ang.)

(pol.)

12 BATS - przyczyny krwawienia podpajęczynówkowego

bats

nietoperze

(ang.)

(pol.)

13 BCSFD - postępowanie z pacjentem urazowym

14 BE FAST - rozpoznawanie udaru mózgu

be fast

bądź szybki

(ang.)

(pol.)

15 BIFT - stabilizacja układu krążenia u pacjenta urazowego

16 BONUS - przewidywanie trudności w wentylacji workiem samorozprężalnym

17 BURP - manewr poprawiający widoczność w trakcie intubacji dotchawiczej

18 CHAMPIT - najczęstsze i odwracalne przyczyny niewydolności krążenia

19 CCC - postępowanie w zatruciu środkami pobudzającymi

20 CHAMP - objawy wstrząsu kardiogennego

21 CHIPES - ksenobiotyki cieniujące w RTG

22 CICO - problemy z intubacją i oksygenacją

23 CICV - problemy z intubacją i wentylacją

24 COLD - napad drgawek/napad padaczkowy

25 COMA - przyczyny znacznego obniżenia stanu świadomości

26 COWS - badanie odruchu przedsionkowo-ocznego

cows

krowy

(ang.)

(pol.)

27 CPR ON SLIME - przyczyny zwężenia źrenic

28 CRESS - ocena stanu pacjenta zatrutego

29 CVA - cechy charakterystyczne ośrodkowych zawrotów głowy

30 DCAPBTLS - ocena pacjenta urazowego

31 DEMENTIA - przyczyny pobudzenia/potencjalnie odwracalne przyczyny psychozy

32 DDD (3 × D) - objawy tamponady serca (triada Becka)

33 DOPES - zaburzenia oksygenacji u zaintubowanego pacjenta

34 DOTS - objawy złamania kości

35 DR FLIP - objawy wskazujące na obwodowe (układowe) zawroty głowy

36 DR MAPLES - przyczyny kwasicy metabolicznej ze zwiększoną luką anionową

37 DUMBLES - objawy zatrucia zależne od receptorów muskarynowych (toksydrom cholinergiczny)

38 ELEVATION - przyczyny uniesienia ST w zapisie EKG

39 EEEE (4 × E) - warunki powodzenia ratunkowej torakotomii

40 ETHANE - sposób wzywania służb

41 FACES - ocena zespołu ostrej niewydolności oddechowej (ARDS)

42 FAST - rozpoznawanie udaru mózgu

fast

szybki/szybko

(ang.)

(pol.)- kluczowe jest szybkie rozpoznanie udaru mózgu

43 FAST HUG - interwencje wobec pacjenta w stanie ciężkim w SOR-ze

44 FFFF (4 × F) - czynniki predysponujące do powstania kamieni cholesterolowych

45 FISH SHAPED - przyczyny utraty przytomności

46 FORDEC - model podejmowania decyzji 86

47 GHI - opieka poresuscytacyjna

48 GET SMASHED - przyczyny ostrego zapalenia trzustki

49 GRANDFATHERS - nietypowe objawy kliniczne ostrego zawału mięśnia sercowego u osób starszych

50 HAK MON - farmakoterapia w ostrym zespole wieńcowym

51 HARDUPS - przyczyny kwasicy metabolicznej ze zmniejszoną luką anionową

52 HEAD - przyczyny omdleń ze strony CUN

head

głowa

(ang.)

(pol.)

53 HEADS - czynniki ryzyka udaru mózgu

54 HEART - sercopochodne przyczyny omdleń

heart

serce

(ang.)

(pol.)

55 HEENT - badanie urazowe głowy

56 HEMATURIA - czynniki, które należy wziąć pod uwagę przy ocenie krwiomoczu

57 HHHHTTTT (4H4T) - potencjalnie odwracalne przyczyny NZK

58 HITMAN - opieka pielęgnacyjna nad poszkodowanym po urazie

59 HOP killers - czynniki prowadzące do zgonu w okresie okołointubacyjnym - autor Janusz Springer

60 HOTT - przyczyny NZK po urazie

61 IAPP - wstępna ocena urazowa klatki piersiowej

62 IIIIIII (7 × I) - przyczyny cukrzycowej kwasicy ketonowej

63 IM SAFE - ocena dobrostanu członka zespołu

64 In SAD CAGES - ocena ryzyka samobójstwa

65 IS PATH WARM - ocena ryzyka samobójstwa

66 I'VE FALLEN - przyczyny upadku - autor Janusz Springer

67 IT CRIES - dziecko, którego nie da się uspokoić

68 LMNOP - postępowanie w kardiogennym obrzęku płuc

69 LACERATE - zaopatrywanie ran

lacerate

zranić

(ang.)

(pol.)

70 LEMON - ocena trudności w udrażnianiu dróg oddechowych

71 MADFOCS - różnicowanie psychoz organicznych i czynnościowych

72 MARCHE - postępowanie z pacjentem urazowym

73 MARCHE - postępowanie z ofiarą incydentu CBRNE

74 MIST - ocena poszkodowanego i raport przedszpitalny

75 MNOPRST - opieka nad pacjentem w SOR-ze

76 MOANS - czynniki ryzyka trudnej intubacji

77 MONA - dawny schemat leczenia ostrego zawału mięśnia sercowego

78 MPHAATD - postępowanie z pacjentem urazowym w szpitalu polowym - autor Jacek Kleszczyński

79 MOUTHI - ocena możliwości udrożnienia dróg oddechowych

80 MSMAID - przygotowanie do analgosedacji/znieczulenia pacjenta

81 MUD PILE CATS - przyczyny kwasicy metabolicznej ze zwiększoną luką anionową

82 MTWHF - objawy zależne od stymulacji receptorów nikotynowych (toksydrom cholinergiczny)

83 MWOP - ocena pacjenta przed intubacją dotchawiczą

84 NAVEL - warunki anatomiczne podczas kaniulacji żyły udowej

85 OLDCART - zbieranie wywiadu w odniesieniu do bólu i innych dolegliwości

86 OPISAC - plan działań koordynatora medycznych działań ratunkowych

87 OPQRST - charakterystyka bólu

88 OSHITME - postępowanie w astmie oskrzelowej

89 PACE - planowanie procedury

90 PATIENT - ocena urazu i postępowania z pacjentem urazowym

91 PAWS-B - postępowanie z pacjentem urazowym

92 PEERLA - ocena źrenic

93 PET-MAC - przyczyny zagrażającego życiu bólu w klatce piersiowej

94 PICOT - planowanie badania naukowego

95 PIZZA ZAKOP TU - elementy komunikacji z centrum dyspozytorskim

96 PMS - ocena kończyn

97 POMPA - przyczyny upadków

98 PPPP (4 × P) - przyczyny NZK u ciężarnej

99 PPPPPPP (7 × P) - niedokrwienie kończyny/ciasnota przedziałów międzypowięziowych

100 PPPPP (5 × P) - intubacja dotchawicza; RSI

101 PQRST - diagnostyka nadmiernego wypełniania żył szyjnych

102 PTHORAX - objawy odmy prężnej

103 RACE - szybka ocena zdarzeń naczyniowo-mózgowych

104 RAMP It - postępowanie w krwawieniu śródczaszkowym

105 RAVINES - stabilizacja pacjenta w szpitalu polowym

106 RICE - postępowanie w skręceniu stawu skokowego

107 RIPS - przyczyny nagłego zatrzymania krążenia

108 RODS - ocena dróg oddechowych; problemy z użyciem metod nadgłośniowych

109 RPPPP - badanie fizykalne; ocena układu krążenia

110 RSVP - komunikacja ze specjalistą

111 RTWO - ocena układu oddechowego w badaniu fizykalnym

112 SAD REP - powikłania meningokokowego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych

113 SAD PERSONS - ocena ryzyka samobójstwa

114 SAMPLE - badanie podmiotowe; wywiad

115 SAKE - leczenie sepsy

116 SBAR - schemat komunikacji

117 SBIRT - promocja zdrowia w SOR-ze

118 SHORT - względne przeciwwskazania do przezskórnego ratunkowego dostępu do dróg oddechowych

119 SIG E CAPS - rozpoznawanie depresji

120 SLUDGEB - objawy toksydromu cholinergicznego

121 SMOK WARUJ - drożność dróg oddechowych; intubacja dotchawicza

122 SLUGBAM - objawy toksydromu cholinergicznego

123 SOAP - format dokumentacji medycznej i/lub przekazywania pacjenta

124 SOCRATES - charakterystyka bólu

125 SOAP ME - przygotowanie do intubacji dotchawiczej wg protokołu RSI - autor Janusz Springer

126 SSSSS (5S) - optymalizacja środowiska pracy

127 SPEED BOMB - intubacja dotchawicza

128 SSSSSSSSSS (10 × S) - przyczyny ogniskowych ubytków neurologicznych

129 SPIKES - przekazywanie niepomyślnych wiadomości

130 SPLAT - przyczyny upadków

131 SPLINT - przyczyny braku zrostu kości po złamaniu

132 STOP - model debriefingu

133 STOP DOS - ocena pacjenta urazowego

134 TACO - możliwe przyczyny zaburzeń oddychania

135 THE ATRIAL FIBS - przyczyny nowego epizodu migotania przedsionków

136 THE MISFITS - diagnostyka zaburzeń stanu świadomości u dziecka

137 TEN - punkty orientacyjne podczas intubacji dotchawiczej

138 THERIPy - zaburzenia stanu świadomości

139 THROMBINS - postępowanie w ostrym zespole wieńcowym

140 TICLS - ocena stanu dziecka

141 TIPS - przyczyny śpiączki i zaburzeń stanu świadomości

142 TON - ocena pacjenta urazowego

143 TWEED SASH - niefarmakologiczne metody łagodzenia bólu

144 TV SPARC CUBE - objawy wstrząsu

145 TRDP - ocena urazowa brzucha

146 USED CARP - przyczyny kwasicy metabolicznej z prawidłową luką anionową

147 VESSELS - naczyniopochodne przyczyny omdleń

148 VIP PS - leczenie pacjenta we wstrząsie

149 VOMITING - przyczyny wymiotów

150 VOMIT - przekazywanie informacji

151 WHHHIMP - przyczyny ostrej psychozy zagrażające życiu

152 XABC - postępowanie z pacjentem urazowym

153 ZOK - ocena stanu dziecka

154 90-90-90-90 (4 × 90) - intubacja dotchawicza; cele do osiągnięcia

1WstępJacek Kleszczyński, Janusz Springer

Głowa bez pamięci to twierdza bez garnizonu

Napoleon Bonaparte

Atrakcyjność medycyny ratunkowej polega między innymi na jej interdyscyplinarności - specjalizacja ta jest wszakże ściśle powiązana, m.in. z interną, chirurgią ogólną, traumatologią, pediatrią, toksykologią kliniczną, psychiatrią, anestezjologią i intensywną terapią. Niewiele jest dziedzin medycyny, w których stany nagłe nie występują bądź występują rzadko. Jak pisze Alan Alexander Milne w Kubusiu Puchatku: ,,Bo wypadek to dziwna rzecz. Nigdy jej nie ma, dopóki się nie wydarzy".

Interdyscyplinarność medycyny ratunkowej i ciągły element zaskoczenia różnymi sytuacjami klinicznymi stanowią również o trudności tej specjalizacji w wymiarze praktycznym; zajmujemy się pacjentami w różnym wieku i z różnymi schorzeniami. Pracujemy w warunkach deficytu czasu i znacznego obciążenia stresem. W krótkim czasie musimy prowadzić diagnostykę różnicową zgłaszanych przez pacjenta objawów, wdrażać algorytmy w poszczególnych stanach nagłych, wykonywać procedury zabiegowe i sprawnie komunikować się z pacjentem, jego rodziną i zespołami medycznymi oraz służbami.

Niewątpliwie istnieje wiele modeli pracy w szpitalnym oddziale ratunkowym czy warunkach przedszpitalnych, w których działają zespoły ratownictwa medycznego. Z naszej perspektywy cennym narzędziem ułatwiającym tę pracę są właśnie mnemotechniki.

Te z pozoru dziwnie brzmiące zlepki liter pozwalają sprawnie przeprowadzić diagnostykę różnicową, leczenie, w bezpieczny sposób przygotować się, np. do procedury intubacji dotchawiczej czy przeprowadzić rozmowę z rodziną umierającego pacjenta. Są to bowiem swojego rodzaju checklisty, dzięki którym nie zapomnimy o ważnym elemencie wywiadu czy diagnostyki różnicowej.

To właśnie mnemotechniki są najważniejszym elementem tej książki. Ich zebranie w jednym miejscu wymagało czasochłonnego przeglądu piśmiennictwa polsko- i anglojęzycznego. Opracowując daną mnemotechnikę, rozwinęliśmy ją w języku angielskim i polskim, przyporządkowaliśmy określonej dziedzinie, a następnie przybliżyliśmy jej stosowanie za pomocą przykładów i uwag zebranych w tabeli.

Wydaje się, że mnemotechniki odgrywają coraz istotniejszą rolę w nauczaniu współczesnej medycyny. Autorzy wykorzystują je w swojej pracy dydaktycznej podczas zajęć z medycyny ratunkowej - zarówno w trakcie ćwiczeń klinicznych i symulacyjnych, jak i podczas wykładów czy seminariów - uzyskując satysfakcjonujące efekty.

Wierzymy, że taka forma będzie dla Państwa czytelna.

Zadbaliśmy o to, by przyjrzeć się także istocie skrótowców i mnemotechnik, których używamy na co dzień, zarówno w ujęciu językoznawczym, jak i w kontekście najważniejszych informacji o procesach zapamiętywania, istotnych dla ich zastosowania w medycynie.

W odrębnym rozdziale uwzględniliśmy skale i wzory pomocne w pracy z pacjentami w stanach nagłych.

Książka zawiera też wykaz skrótowców znalezionych w trakcie poszukiwania mnemotechnik w periodykach, książkach i zasobach internetowych. Należy zwrócić uwagę, że współczesne piśmiennictwo medyczne jest niejako naszpikowane różnego rodzaju skrótowcami polskimi lub pochodzenia angielskiego. Niektóre z nich wyglądają identycznie, a opisują różne zjawiska, np. MAS to zarówno zespół aspiracji smółki (meconium aspiration syndrome), jak i zespół Morganiego-Adamsa-Stokesa. Natomiast powszechnie używany skrótowiec RR może oznaczać zarówno ciśnienie tętnicze (Riva Rocci - nazwisko twórcy jednej z metod pomiaru ciśnienia tętniczego), jak i liczbę oddechów (respiratory rate). Ze skrótowcami mamy do czynienia, analizując dokumentację medyczną. Epikryza zawarta w karcie informacyjnej z oddziału neonatologii lub pediatrii rozpoczyna się nierzadko tak:

Trudności może także nastręczać lektura karty informacyjnej z oddziału intensywnej terapii, gdzie mnogości technik wentylacyjnych towarzyszy wielość skrótowców, które je opisują.

Rozdział dotyczący ,,zwykłych skrótowców" wprowadzamy m.in. w trosce o ich ujednolicenie. W dokumentacji medycznej nie wyglądają bowiem dobrze własne skrótowce typu ZPR, kiedy dopiero po dłuższej chwili jesteśmy w stanie skonstatować, że autor miał na myśli ,,zespół pogotowia ratunkowego" zamiast oficjalnie zapisany w Ustawie o Państwowym Ratownictwie Medycznym - ZRM, czyli zespół ratownictwa medycznego. Powinniśmy porozumiewać się ujednoliconą i precyzyjną terminologią, co jest niezwykle ważne, np. w chwili przekazywania pacjenta z ZRM/LPR do SOR-u. W takiej sytuacji nie może być miejsca na własne nazewnictwo, domysły i nieporozumienia. Z tego powodu wszystkie skrótowce zostały wynotowane z aktualnego piśmiennictwa medycznego. Natomiast skrótowce wywodzące się z języka angielskiego lub łacińskiego rozwinęliśmy z języka macierzystego.

Mamy nadzieję, że zawarte w książce narzędzia pomogą przyswoić wiedzę przydatną na dyżurach, jak też przyczynią się do ujednolicenia terminologii używanej na oddziałach ratunkowych i w zespołach ratownictwa medycznego w naszym kraju.

2Neurobiologia uczenia sięAgnieszka Wlazło

Aby stworzyć trwały ślad pamięciowy, który będzie można odtworzyć w razie potrzeby, konieczne jest wprowadzenie informacji do mózgu, ich powiązanie oraz zmagazynowanie. Proces ten jednak tylko pozornie daje się opisać w tak prosty sposób. W psychologii poznawczej istnieje wiele teorii próbujących wyjaśnić fenomen zapamiętywania, przechowywania informacji i ich późniejszego odtwarzania. Podobnie liczne pytania dotyczące neuroanatomii, neurofizjologii i biochemii procesów pamięciowych pozostają nadal bez jednoznacznych odpowiedzi. Wiemy, że każda informacja trafiająca do centralnego układu nerwowego wywołuje aktywację nawet bardzo odległych neuronów oraz że nie ma jednego ośrodka pamięci w mózgu. W poszczególne elementy procesów pamięci zaangażowany jest cały układ nerwowy, a informacja w pamięci długotrwałej jest gromadzona w postaci engramów białkowych. W procesie uczenia się biorą także udział komórki glejowe, odpowiedzialne zarówno za regulację siły połączeń synaptycznych, jak i mielinizację komórek nerwowych (co pozwala na realizowanie zadań związanych z pamięcią) oraz za usuwanie zbędnych połączeń synaptycznych (co pozwala na ogniskowanie uwagi na materiale, który chcemy zapamiętać).

Docierające do nas informacje odbierane są poprzez narządy zmysłów i przyjmuje się, że każdemu z tych narządów odpowiada rejestr sensoryczny - ze zmysłem wzroku związana jest pamięć ikoniczna, ze zmysłem słuchu - pamięć echoiczna. Następnie informacje trafiają do magazynu pamięci krótkotrwałej (roboczej), jednak pierwszy etap procesów pamięciowych obejmuje nie tylko ich przechowywanie, lecz także wstępną obróbkę zapamiętywanego materiału. Od momentu dotarcia do nas informacji mamy jedynie kilka-kilkadziesiąt sekund, zanim ślad pamięciowy zostanie nadpisany, a pojemność tego systemu wynosi przeciętnie siedem-dziewięć elementów. Podczas prób zapamiętywania informacji powtarzamy je więc w myślach lub na głos, by wydłużyć czas ich wstępnego przechowywania. Możemy również wzmacniać ich trwałość, łącząc je ze sobą, albo zwiększać ilość zapamiętywanego materiału poprzez grupowanie informacji w uporządkowane kategorie, w których poszczególne elementy łączy się według określonego klucza. Co więcej, badania pokazują, że im łatwiej dana informacja poddaje się porządkowaniu, tym bardziej efektywne jest jej późniejsze odtwarzanie. W powstawaniu pamięci krótkotrwałej podstawową rolę odgrywają impulsy elektryczne i neuroprzekaźniki, głównie acetylocholina. Neuronalny model pamięci krótkotrwałej, który zweryfikowano w badaniach neurofizjologicznych, zakłada, że podstawowym mechanizmem odpowiedzialnym za utrzymanie kilku informacji w pamięci krótkotrwałej są oscylacje neuronów - bodziec docierający do sieci neuronalnej jest kodowany w wysokim zakresie częstotliwości (fale gamma, powyżej 30 Hz). Oscylacje gamma osadzone są w wolnych falach theta, których rytm pozwala utrzymać aktywność neuronów kodujących daną informację. Wyniki badań z wykorzystaniem EEG wskazują, że istnieje korelacja między stosunkiem częstotliwości fal theta do gamma, obliczonym na podstawie zapisu EEG z okolic czołowych, a pojemnością pamięci krótkotrwałej. Co więcej, mechanizm ten działa również w hipokampie. Opisany wyżej rytm wydaje się modulowany przez aktywność neuroprzekaźników, zwłaszcza z układu cholinergicznego. Wysoki poziom acetylocholiny w obszarach projekcji jąder podstawnych do różnych miejsc kory i układu limbicznego jest niezbędny do operacji wykonywanych przez pamięć roboczą. Zadania układu limbicznego związane są m.in. z regulacją emocji, a takie jego składowe, jak hipokamp czy ciało migdałowate, biorą również udział w procesie uczenia się. Emocje wpływają na koncentrację uwagi i kontrolę aktywności poznawczej, a więc finalnie na sprawność pamięci operacyjnej, dzięki impulsom przesyłanym, np. w sytuacji zagrożenia z ciała migdałowatego do przedniej części zakrętu obręczy i kory oczodołowej.

Podczas utrzymywania i manipulowania informacjami w pamięci roboczej aktywne są brzuszne i grzbietowe rejony kory przedczołowej. Zauważono, że kora ta wykazuje wzmożone pobudzenie w początkowych stadiach uczenia się, ale wraz z postępami w nauce jej aktywność się zmniejsza. W literaturze podniesiono także wagę innych obszarów mózgu zaangażowanych w procesy pamięci krótkotrwałej, np. lewą korę ciemieniową w rejonie zakrętu kątowego.

Konsolidacja śladu pamięciowego, czyli przeniesienie informacji, które chcemy zapamiętać, do pamięci długotrwałej i zintegrowanie ich z już posiadaną wiedzą, jest możliwa dzięki zmianom na poziomie neuronalnym, tzw. długotrwałemu wzmocnieniu synaptycznemu. Zjawisko to polega na przesyłaniu sygnału z synaps do jądra komórkowego (poprzez aktywację układu wtórnych przekaźników Ca2 i cAMP i przeniesienie przez nie sygnału na kinazy i fosfatazy białkowe), co powoduje zmianę ekspresji genów (badania na modelach zwierzęcych szczególną rolę przypisują ekspresji białka CREB, zaangażowanego nie tylko w podstawowe czynności życiowe, lecz także właśnie w procesy tworzenia i utrzymywania pamięci długotrwałej zachodzące w neuronach), a następnie informacja zwrotnie jest przekazywana do synaps, powodując ich zmiany strukturalne. Długotrwałe wzmocnienie synaptyczne może zachodzić w różnych częściach mózgu, szczególnie łatwo w hipokampie (co świadczy o jego istotnej roli zarówno w procesach pamięci krótko-, jak i długotrwałej), a wraz ze zmianami w hipokampie dochodzi do utrwalania informacji w korze mózgowej poprzez zmiany w strukturze sieci neuronalnej (na początku ślad pamięciowy w hipokampie jest silny, natomiast w korze słaby, w miarę postępu tego procesu proporcje te odwracają się, a po okresie konsolidacji późniejsze wydobycie śladu pamięciowego przestaje być zależne od hipokampa). Jednak w zapamiętywaniu uczestniczy również pień mózgu: aktywność istoty czarnej związanej z układem dopaminergicznym wpływa pozytywnie na zapamiętywanie bodźców, przy czym dopamina nie tylko bierze udział w konsolidacji śladów pamięciowych, ale i odgrywa rolę w procesie uwagi i pamięci operacyjnej.

Co ciekawe, konsolidacja śladów pamięciowych zachodzi również w trakcie snu (przede wszystkim w fazie REM), a więc wtedy, gdy dopływ nowych bodźców mogących zaburzyć proces przetwarzania śladów pamięciowych jest minimalny. Brak snu prowadzi do niepełnej konsolidacji śladów pamięciowych i zmniejsza wydajność procesu uczenia się.

Badania z wykorzystaniem funkcjonalnego obrazowania rezonansem magnetycznym ujawniły, że skuteczne kodowanie informacji wiąże się z aktywnością w tylnych przyśrodkowych częściach płata skroniowego, natomiast w procesie ich wydobywania ponownie uczestniczy kora przedczołowa - w przypadku informacji semantycznych szczególnie obszary lewej półkuli, odpowiedzialne za wiedzę o faktach i świecie.

Wydobywanie informacji, jakich nabyliśmy w procesie uczenia się, odbywa się albo w formie reprodukcji, czyli odtwarzania przyswojonego materiału, albo w formie rozpoznawania, gdy prawidłową informację mamy wskazać wśród kilku innych. W zależności od rejestru sensorycznego, jaki brał udział w odbiorze i kodowaniu bodźca, podczas przypominania aktywizują się te obszary, które z danym rejestrem są związane, np. przedklinek i zakręt kątowy (zmysł wzroku), kora słuchowa (zmysł słuchu). W procesie odtwarzania zapamiętanego śladu pamięciowego istotną rolę odgrywają wskazówki (np. część zapamiętanej informacji, kontekst, w jakim występowała, itd.), które wchodzą w interakcję z reprezentacją pamięciową, a na poziomie neurobiologicznym aktywowany jest engram.

Nadając znaczenia lub skojarzenia słowom, które mają zostać zapamiętane, łącząc materiał werbalny z wyobrażeniami wzrokowymi i/lub porządkując informacje, korzystamy z mnemotechnik. W ten sposób aktywizujemy centralny układ nerwowy na opisanych powyżej płaszczyznach, co sprawia, że tworzone ślady pamięciowe stają się trwalsze i łatwiej je później wydobyć z magazynu pamięci.

Nie zapominajmy jednak, że nawet nauka akronimów i mnemotechnik będzie tym skuteczniejsza, im bardziej zadbamy o zdrowy sen.

Piśmiennictwo Adamsky A., Kol A., Kreisel T. i wsp. Astrocytic Activation Generates De Novo Neuronal Potentiation and Memory Enhancement. Cell. 2018; 174(1): 59-71. - Domżał T.M. Pamięć w neurologii: zaburzenia, diagnostyka i leczenie. Forum Med Rodz. 2013; 7(4): 155-164. - Genova L. Zrozumieć pamięć. Jak pamiętamy i dlaczego zapominamy? Wydawnictwo Filia. Poznań 2021. - Jagodzińska M. Psychologia pamięci. Badania, teorie, zastosowania. Wydawnictwo Helion, Gliwice 2008. - Kamiński J., Brzezicka A., Wróbel A. Short term memory capacity (7?2) predicted by theta to gamma cycle length ratio. Neurobiol Learnin Mem. 2011; 95(1): 12-23. - Kamiński J., Mamelak A.N., Birch K. i wsp. Novelty-sensitive dopaminergic neurons in the human substantia nigra predict success of declarative memory formation. Curr Biol. 2018; 28(9): 1333-1334. - Koksude O., Hojgaard K., Privitera L. i wsp. Initial memory consolidation and the synaptic tagging and capture hypothesis. Eur J Neurosci. 2021; 54(8): 6826-6849. - Nęcka E., Orzechowski J., Szymura B., Wichary Sz. (red.). Psychologia poznania. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2020. - Takehara-Nishiuchi K. Neurobiology of systems memory consolidation. Eur J Neurosci. 2021; 54(8): 6850-6863. - William W., Orrison J.R. Atlas funkcjonalny mózgu. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007.

3Od PESEL-u do ZUS-u, czyli krótko o skrótowcachJoanna Kula

Definicja

Akronim (skrótowiec) to pojęcie językoznawcze, precyzyjnie opisane i sklasyfikowane w ramach swojej dyscypliny. Zgodnie z definicją zawartą w Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny jest to "wyraz utworzony z pierwszych liter lub pierwszych zgłosek jednego wyrazu lub kilku wyrazów, tworzących zwykle jakąś nazwę". Władysław Kopaliński określił akronim jako "wyraz sztucznie utworzony". Sztuczność ta wynika z faktu, że akronimy odnoszą się jedynie do istniejących nazw rozwiniętych, a nie do nowych desygnatów (np. akronim PCK odnosi się do tej samej organizacji, co pełna nazwa Polski Czerwony Krzyż). Wyraz "akronim" jest złożeniem, utworzonym od greckiego akrós - "krańcowy, najwyższy, najbardziej zewnętrzny" oraz -?nymos od ónyma, ónoma - "imię, wyraz, tytuł, godność, pozór, osoba". Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że podstawowa definicja akronimu obejmuje także skróty, ponieważ może on powstać na bazie jednego wyrazu. Różnicę w tym wypadku wyznaczają względy fonetyczne oraz fakt, że skrót nie jest wyrazem. Skrót to "litera lub połączenie kilku liter pochodzące z często używanych i znanych wyrazów, stosowane w piśmie do zapisywania tych wyrazów, ale odczytywane w formie pełnego wyrazu, który zastępują w tekście pisanym. Skrótami są na przykład zapisy p., s, zł, inż., lp., m.in. będące graficznymi symbolami wyrazów pan, sekunda, złoty, inżynier oraz połączeń liczba pojedyncza, między innymi". Skrótowce natomiast są neologizmami i funkcjonują zarówno w mowie, jak i w piśmie na zasadzie społecznej akceptacji (np. NFZ - wym. en-ef-zet).

Skrótowce w języku codziennym

Choć skrótowce są znane od momentu powstania pisma, to - jak zauważają autorzy opracowania Skróty i skrótowce - upowszechniły się na początku XX wieku, a ich gwałtowny rozwój nastąpił podczas pierwszej i drugiej wojny światowej, kiedy zwięzłość komunikatu odgrywała szczególną rolę. W ostatnich dziesięcioleciach rozwój i powszechność skrótowców są konsekwencją przyspieszonego tempa życia, dynamicznego postępu technologicznego, powstania sieci internetowej, globalizacji oraz rosnącej potrzeby sprawnej (często międzynarodowej) komunikacji. O rozwoju skrótowców decyduje ekonomia językowa, konieczność skrótowego i klarownego nazewnictwa skomplikowanych wielowyrazowych nazw czy wzrost liczby informacji koniecznej do zapamiętania. Innymi słowy, język odzwierciedla zmiany zachodzące we wszystkich aspektach życia i odpowiada na aktualne potrzeby użytkowników języka.

Skrótowce tworzy się najczęściej od kilkuwyrazowych nazw instytucji, przedsiębiorstw, firm, urzędów, stowarzyszeń itp. Są wszechobecne i nie będzie przesadą stwierdzenie, że towarzyszą nam od narodzin aż do śmierci. Jedną z pierwszych powinności rodziców po narodzinach dziecka jest zgłoszenie tego faktu we właściwym USC (Urząd Stanu Cywilnego) w celu nadania dziecku numeru PESEL (Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności). W późniejszych latach rozpoczyna się edukacja: najpierw w SP (Szkoła Podstawowa), następnie w LO (Liceum Ogólnokształcące), później na ASP (Akademia Sztuk Pięknych), AWF (Akademia Wychowania Fizycznego) czy w UM (Uniwersytet Medyczny). Życie zawodowe - niezależnie od wykonywanej profesji - również prowadzi nas przez skrótowce. Spółki (np. KGHM - Kombinat Górniczo-Hutniczy Miedzi), zakłady (np. FAT - Fabryka Automatów Tokarskich) czy instytucje (PAN - Polska Akademia Nauk) jako potencjalne miejsca pracy często preferują nazwy skrócone. Wszystkie osoby pracujące zobowiązane są do odprowadzania podatku, corocznie rozliczając PIT (ang. Personal Income Tax), natomiast osoby prawne - CIT (ang. Corporate Income Tax). Warto pamiętać o tym obowiązku, by uniknąć nieprzyjemności ze strony US (Urząd Skarbowy) czy CBA (Centralne Biuro Antykorupcyjne), a przy tym chronić swój NIP (Numer Identyfikacji Podatkowej) oraz inne wrażliwe dane. Przez całe życie wielokrotnie korzystamy z usług POZ-u (Podstawowa Opieka Zdrowotna), a w nagłych przypadkach z SOR-u (Szpitalny Oddział Ratunkowy). W ostatnich latach życia zwykle stajemy się "beneficjentami" ZUS-u (Zakład Ubezpieczeń Społecznych), który wypłaca też zasiłek pogrzebowy.

Skrótowców używamy codziennie od kilku do kilkudziesięciu razy - zarówno w mowie, jak i w piśmie. Słyszymy je od współrozmówców i w mediach, widzimy w prasie i na afiszach, a także stosujemy w komunikatorach i mediach społecznościowych. Skrótowce wzbogacają i urozmaicają język. Mogą wykorzystywać zjawisko homonimii w zabawnej grze słów (np. być na piwie w PIW-ie; PIW - Państwowy Instytut Wydawniczy). Występują również w roli eufemizmów, łagodząc przekaz lub zastępując wulgaryzmy (np. WTF - ang. What The F***). Czasem są wykorzystywane jako żarty językowe i wprowadzają element ironii bądź krytyki (np. BMW - Bolid Młodego Wieśniaka). Pomagają także tworzyć język inkluzywny oraz niedyskryminujący (np. akronim LGBT+ i jego różne warianty - ang. Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender).

Użytkownicy języka często posługują się skrótowcami intuicyjnie, na zasadzie skojarzeń, kierując się inercją oraz przyzwyczajeniem. Może to być jednak przyczyną nieporozumień, ponieważ popularność i rozpoznawalność skrótowców są zmienne - ewoluują wraz z językiem. Na przykład skrótowiec BIG w Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny pod redakcją Andrzeja Markowskiego w pierwszej kolejności oznacza Bank Inicjatyw Gospodarczych. Obecnie BIG to przede wszystkim Biuro Informacji Gospodarczej, czyli instytucja zwana potocznie rejestrem dłużników (Internet 2024). Niektóre z popularnych i niegdyś powszechnie zrozumiałych skrótowców stają się archaizmami, ponieważ zaniknęły desygnaty, do których się odwoływały, np. PGR (Państwowe Gospodarstwo Rolne), PRL (Polska Rzeczpospolita Ludowa) czy PAFAWAG/Pafawag (Państwowa Fabryka Wagonów).

Ponadto intuicja bywa zawodna, dlatego konieczna jest znajomość zasad poprawnego używania skrótowców w mowie i w piśmie. Posługiwanie się skrótowcami zgodnie z normami obowiązującymi w języku polskim pozwala uniknąć nieporozumień, co jest niezwykle ważne, zwłaszcza w sytuacjach stresowych lub/i wymagających działania pod presją czasu. Dotyczy to norm określających tworzenie skrótowców, ich zapis, odmianę oraz właściwe akcentowanie. Nieznajomość tych zasad może doprowadzić do chaosu komunikacyjnego, a tym samym zaprzeczyć podstawowej funkcji skrótowców, jaką jest właśnie uproszczenie komunikacji.

Problemy normatywne

[na podstawie: Markowski 2008, s. 1666-1668; Bańko 2022, s. 158-162]

Skrótowce funkcjonujące w języku polskim podlegają określonej klasyfikacji ze względu na swoją budowę, odmianę, sposób zapisu oraz wymowy, przy czym należy mieć na uwadze, że w polszczyźnie praktycznie nie ma zasad, od których nie byłoby wyjątków. Wyróżnia się następujące rodzaje skrótowców:

1. Literowce (skrótowce literowe) - złożone z pierwszych liter wyrazów tworzących oficjalną nazwę, które wymawia się osobno, np. KBN (wym. ka-be-en) - Komitet Badań Naukowych, NBP (wym. en-be-pe) - Narodowy Bank Polski, UE (wym. u-e) - Unia Europejska.

2. Głoskowce (skrótowce głoskowe) - złożone z pierwszych liter nazwy rozwiniętej, wymawianych łącznie jako suma głosek. Powstają od nazw, których przynajmniej jeden środkowy wyraz rozpoczyna się samogłoską, np. MEN (wym. men) - Ministerstwo Edukacji Narodowej, NIK (wym. nik) - Najwyższa Izba Kontroli, OBOP (wym. obop) - Ośrodek Badania Opinii Publicznej.

3. Grupowce (skrótowce sylabowe) składają się z grup głosek (najczęściej pierwszych sylab) pozostałych po odcięciu części wyrazów pełnej nazwy, np. POLFA (wym. polfa) - Polska Farmacja, RAFAKO (wym. rafako) - Raciborska Fabryka Kotłów.

4. Skrótowce mieszane mają strukturę niejednorodną. Można wśród nich wyróżnić:

a.literowo-głoskowe, np. CBOS (wym. ce-bos) - Centrum Badania Opinii Społecznej, SGPiS (wym. es-gie-pis) - Szkoła Główna Planowania i Statystyki;

b.literowo-grupowe, np. PZKol (wym. pe-zet-kol) - Polski Związek Kolarski, PKOl (wym. pe-ka-ol) - Polski Komitet Olimpijski;

c.głoskowo-grupowe, np. POLMOS (wym. pol-mos) - Polski Monopol Spirytusowy;

d.grupowo-literowo-głoskowe (nieliczne), np. ARGED (wym. ar-get) - Artykuły Gospodarstwa Domowego, choć dziś częściej używanym akronimem jest literowiec AGD (wym. a-gie-de).

5. Skrótowce złożeniowe, w skład których wchodzą cały wyraz określany i część wyrazu określającego, np. Inwestbank (Bank Inwestycyjny), Politbiuro (Biuro Polityczne). Wzorem dla tych skrótowców są konstrukcje obce i często są one kwalifikowane jako niepoprawne.

Ważnym aspektem prawidłowego używania skrótowców jest ustalenie ich rodzaju gramatycznego oraz liczby. Istnieją tu dwa podstawowe (nie zawsze konsekwentne) sposoby weryfikacji:

1. Przez wskazanie wyrazu nadrzędnego w nazwie rozwiniętej i nadanie skrótowcowi jej cech gramatycznych, np. DPS (Dom Pomocy Społecznej) - ma liczbę pojedynczą i rodzaj męski jak wyraz dom, WSiP (Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne) - ma liczbę mnogą i rodzaj niemęskoosobowy jak wyraz wydawnictwa. Sposób takiego ustalania cech gramatycznych skrótowca jest zalecany w polszczyźnie oficjalnej, pisanej, wymagającej szczególnej staranności.

2. Z uwzględnieniem sposobu wymawiania skrótowca:

a.zakończone w wymowie na spółgłoskę, np. MEN, ZAIKS, IPN (wym. men, za-iks, i-pe-en), mają rodzaj męski;

b.zakończone w wymowie na akcentowane -e, -i, -o, -u mają rodzaj nijaki, np. PZE, EBI, PKO, CDU (wym. pe-zet-e, e-be-i, pe-ka-o, ce-de-u);

c.zakończone w wymowie na akcentowane -a mają rodzaj żeński lub nijaki, np. AK (wym. a-ka), SGH (wym. es-gie-ha) - mogą mieć rodzaj żeński (w danym wypadku decydujące może być także słowo nadrzędne - por. armia i szkoła) lub rodzaj nijaki; PTTK (wym. pe-te-te-ka) - ma tylko rodzaj nijaki; AGH (wym. a-gie-ha) ma rodzaj żeński (por. akademia) lub rzadziej rodzaj nijaki; RPA (wym. er-pe-a) - ma tylko rodzaj żeński (por. republika);

d.zakończone na nieakcentowane -a mają rodzaj żeński, np. Cepelia (wym. cepelia), FIFA (wym. fifa), YMCA (wym. imka).

Większość skrótowców należy do form odmiennych, a rodzaj deklinacji zależy od wymowy:

1. Zakończone na spółgłoskę (SPATiF, NOT, PZWL) odmieniają się na wzór rzeczowników pospolitych danego typu, np. SPATiF odmienia się jak kalif, NOT jak knot, a PZWL jak model czy fotel.

2. Zakończone w wymowie na -a nieakcentowane odmieniają się według modelu rzeczownikowego żeńskiego, np. POLFA jak harfa.

Do skrótowców nieodmiennych należą akronimy zakończone w wymowie na -e, -i, -o, -u (KGB, PWST, WSI, UFO, PZU) oraz akcentowane -a (SGH, PTTK).

Skrótowce zapisujemy najczęściej wielkimi literami bez kropek, np. MON, NFZ, KRS, USA. Zasada ta nie dotyczy przyimków i spójników występujących w nazwie rozwiniętej, które zwykle zapisuje się małymi literami, np. KNiT - Komitet Nauki i Techniki, a czasem się je pomija, np. IMGW - Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej. Z polskich dwuznaków cz, dz, rz, sz pozostawiamy tylko pierwszą literę, np. PCK - Polski Czerwony Krzyż, IMiD - Instytut Matki i Dziecka, RP - Rzeczpospolita Polska, SGH - Szkoła Główna Handlowa. Wyjątkami są: pozostawiany regularnie dwuznak ch, np. ChRL - Chińska Republika Ludowa, oraz jednostkowe stosowanie dwuznaku dz (DzUPR - Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej) i sz (WSzW - Wojewódzki Sztab Wojskowy).

Odmieniając skrótowce przez przypadki, końcówki zapisujemy po łączniku, np. D. NIL-u; D. GUS-u; Ms. (w) IMiD-zie. Skrótowce zakończone na -t piszemy w miejscowniku małymi literami (z wyjątkiem pierwszej), np. NOT, Ms. (o) Nocie.

We współczesnej polszczyźnie posługujemy się coraz większą liczbą zapożyczeń, zwłaszcza z języka angielskiego. W tekstach polskich powszechnie używa się skrótowców obcojęzycznych. Są to na ogół literowce, rzadziej głoskowce. I tu, niestety, nie ma ogólnej reguły rozstrzygającej o ich wymowie - jedne wymawiamy jak skróty polskie, np. ISBN (wym. i-es-be-en) - ang. International Standard Book Number, USA (wym. u-es-a) - ang. United States of America, GIF (wym. gif) - ang. Graphics Interchange Format, HIV (wym. hif) - ang. Human Immunodeficiency Virus, NATO (wym. nato) ang. - North Atlantic Treaty Organization; w innych zachowujemy oryginalną wymowę, np. w literowcach CIA (wym. si-aj-ej) - ang. Central Intelligence Agency, IBM (wym. aj-bi-em) - ang. International Business Machines, w głoskowcach UNESCO (wym. ju-nes-ko) - ang. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, AIDS (wym. ejts) - ang. Acquired Immune Deficiency Syndrome, UNICEF (wym. ju-ni-sef) - ang. United Nations International Children's Emergency Fund, czy w skrótowcach mieszanych, jak np. ChatGPT (wym. czat-dżi-pi-ti) - ang. Chat Generative Pre-Trained Transformer. Rzadko wprowadza się akronimy od tłumaczonych na język polski nazw rozwiniętych organizacji międzynarodowych, jednostek chorobowych i in. (por. np. ONZ - Organizacja Narodów Zjednoczonych, ale WHO - Światowa Organizacja Zdrowia czy PTSD - zespół stresu pourazowego). Zwłaszcza skrótowce angielskie zadomowiły się w polszczyźnie i można przypuszczać, że ich liczba będzie tylko rosnąć.

Skrótowce jako mnemotechnika

[na podstawie: Bańko 2022, s. 195-197]

Mnemotechnika (mnemonika) oznacza sposoby - a nawet cały zespół metod - usprawniające pamięć albo ułatwiające zapamiętywanie czegoś na zasadzie skojarzeń. Podobnie jak wyraz "akronim", pojęcie mnemotechniki pochodzi z języka greckiego, gdzie mn?m? oznacza pamięć, a tékhn? - sztukę, rzemiosło, biegłość. Etymologia słowa potwierdza, że mnemotechnika była znana już w starożytności, a służyła sprawnemu opanowywaniu tekstu przemówienia. Większość metod zapamiętywania, stosowanych wówczas przez mówców, pozostaje aktualna. Jednak w przeciwieństwie do akronimu, który jest przede wszystkim pojęciem językoznawczym, współczesna mnemotechnika na pierwszym miejscu odwołuje się do dziedziny psychologii.

Mnemotechnika ułatwia zapamiętywanie nowych wiadomości i faktów, wspomaga ich utrwalanie oraz przypominanie sobie na zasadzie mechanicznych skojarzeń, np. prostego układu wierszowego, skrótów werbalnych czy analogii zewnętrznych. Innymi słowy, różne zabiegi językowe pozwalają szybciej przyswoić nowe informacje w sposób prostszy i bardziej skuteczny. Autorzy opracowania Polszczyzna na co dzień wymieniają pięć metod ułatwiających zapamiętywanie tekstu:

1. Metodę porcjowania informacji, polegającą na traktowaniu fragmentów tekstu jako mniejszych całości.

2. Metodę hierarchizacji informacji, polegającą na wyróżnieniu najważniejszych informacji i stworzeniu siatki ważności.

3. Metodę skojarzeń, polegającą na uruchomieniu wyobraźni i wywoływaniu asocjacji ze światem zewnętrznym, np. z obrazami czy podróżą.

4. Metodę przekodowywania, polegającą na odwołaniu się do informacji już zapamiętanych;

5. Metodę aktywnych powtórek, polegającą na wielokrotnym powtarzaniu.

Metody stosowane w celu lepszego zapamiętywania nie są od siebie odseparowane i zwykle występują w ścisłym powiązaniu, tj. np. metody skojarzeń, przekodowywania i aktywnych powtórzeń mogą występować w całkowitej symbiozie. Dzieje się tak właśnie w przypadku akronimów. Pełne nazwy własne instytucji, organizacji, partii politycznych itd. stanowią dla skrótowców miniteksty wyjściowe. Skrótowce - tworzone według precyzyjnie określonych reguł gramatycznych - odwołują się do naszej wiedzy i pamięci. Nie powstają na zasadzie dowolności ("wyraz utworzony z pierwszych liter"), więc tym bardziej, wprowadzając do obiegu językowego skrótowiec, warto pomyśleć o jego brzmieniu. Akronimy rytmiczne, tworzące wyrazy potoczne, często używane, utrwalone w języku czy dające możliwości gry słownej z pewnością lepiej wypełniają swoje funkcje. Nie jest tajemnicą, że większe szanse na finansowanie, bez względu na dyscyplinę, mają projekty naukowe z atrakcyjnie brzmiącymi akronimami. Oczywiście nie jest to główne kryterium przyznawania grantów, ale ten fakt nie umknął uwadze językoznawców i psychologów. Skrótowce wykorzystują szereg przydatnych metod znanych w mnemotechnice i bywają niezbędne.

Zasady użytkowania skrótowców w pigułce

Jeżeli skrótowiec używany jest jedynie w piśmie i nie ma pewności, że w danym kontekście jest on zrozumiały dla odbiorcy tekstu, przy pierwszym użyciu należy go rozwinąć (np. RKO - resuscytacja krążeniowo-oddechowa lub CPR - cardiopulmonary resuscitation).

W przypadku akronimu błędny zapis małych i wielkich liter jest nie tylko naruszeniem poprawności ortograficznej, lecz może także spowodować jego błędne odczytanie, a tym samym niezrozumienie [por. np. skrótowiec SPAM - czyli Stowarzyszenie Polskich Artystów Muzyków vs. wszechobecny anglicyzm spam - jako niechciana przez odbiorcę wiadomość elektroniczna, najczęściej wysyłana masowo przez nadawcę; w SPAM-ie znajdziemy wykonawców, pedagogów czy krytyków muzycznych, a w spamie - czasem ważną dla nas wiadomość, którą AI (ang. Artificial Intelligence) uznało za niepożądaną].

Należy unikać wprowadzania i rozpowszechniania skrótowców brzmiących tak samo jak dotychczas funkcjonujące w danej branży. Nie zawsze jest to jednak możliwe, gdyż język posługuje się ograniczoną liczbą znaków. Nie powinno się też zamieniać utrwalonych w języku skrótowców na autorskie warianty.

Zastosowanie skrótowców powinno być uzasadnione. Należy je kontrolować lub nawet ograniczyć do sytuacji wymagających znacznej ekonomii komunikatu, bezwzględnej jednoznaczności czy natychmiastowego ponownego użycia przez kolejnego nadawcę.

Trzeba pamiętać, że akronimy środowiskowe są żargonem i zazwyczaj nie są rozumiane przez użytkowników języka spoza danego środowiska.

Uwagi końcowe

Skrótowce stanowią wygodne narzędzie każdego użytkownika języka i odgrywają ważną rolę w sprawnej wymianie informacji. Wspomagają i wzbogacają polszczyznę, ale mogą być dla niej zagrożeniem, gdy zaczynają w komunikacji dominować, zastępować język literacki czy ignorować zasady językowego savoir-vivre'u. Szczególnie komunikacja z użyciem nowych technologii jest wyjątkowo mało odporna na falę skrótów i skrótowców, emotikon czy emoji. Akronimy nie powinny być ogniwem pośrednim w niepokojącym zwrocie od pisma literowego do prymitywnej piktografii i należy je wyeliminować, jeżeli nie są informacyjnie nośne lub mogą powodować nieporozumienia.

Język medyczny, zwłaszcza w medycynie ratunkowej, bez akronimów funkcjonować nie może. Skrótowość, jednoznaczność, łatwość zapamiętywania, ekonomia językowa czy precyzja komunikatu odgrywają pierwszorzędną rolę w podejmowaniu decyzji i działaniu zespołu medycznego. W tym wypadku nie tylko właściwa diagnoza i znajomość fachu, ale i odpowiedzialność za słowo może decydować o ludzkim życiu.

Piśmiennictwo Bańko M. (red.). Polszczyzna na co dzień. ABC dobrego mówcy, językowy savoir-vivre, redagowanie tekstów, komunikacja internetowa, wzory tekstów użytkowych i inne. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2022. - Czarnecka A., Podracki J. Skróty i skrótowce. Pisownia, wymowa, odmiana, składnia. Wydawnictwo Oświata, Warszawa 1995. - Kopaliński W. Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem. Cz. I od A do M (mi-parti); cz. II od M (mir) do Ż. HPS, Warszawa 2007. - Markowski A. (red.). Wielki słownik poprawnej polszczyzny. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008. - Pakosz B., Sobol E., Szkiłądź C. i wsp. (red.). Słownik wyrazów obcych PWN. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993.

4Mnemotechniki w medycynie Ada Lisowska, Agnieszka Wlazło

Nazwa mnemotechniki (grec. mneme - pamięć, technikos - wykonany zgodnie ze sztuką) pochodzi od Mnemosyne, imienia greckiej tytanidy - matki dziewięciu muz - będącej uosobieniem pamięci, lub od jednej z muz helikońskich o imieniu Mneme.

Mnemotechniki stanowią, obok powtarzania, zrozumienia i nadawania znaczenia emocjonalnego, jedną ze strategii wspomagania kolejnych etapów procesu pamięci, tj. zapamiętywania, przechowywania i odtwarzania informacji. Ich istotą jest wytworzenie skojarzenia ze słowem, które ma być zapamiętane. Szczególne zastosowanie mają w zapamiętywaniu informacji "wyrwanych z kontekstu" - czyli takich, których nie da się połączyć z innymi aktualnie przetwarzanymi danymi. Dzięki temu można je stosować w celu ułatwienia nauki języków obcych, nauki algorytmów, tworzenia w pamięci list zakupów, zapamiętywania dat itp.

Mnemotechniki bazują na mózgowych mechanizmach pamięci, w tym współdziałaniu lewej i prawej półkuli mózgu - łączeniu materiału werbalnego z wyobrażeniami wzrokowymi i/lub nadawaniu struktury informacjom początkowo nieuporządkowanym, co pozwala na tworzenie trwałego śladu pamięciowego. Uważa się, że ich regularne stosowanie zwiększa zakres pamięci.

Istnieją dwie podstawowe grupy mnemotechnik - proste i złożone. Techniki proste oparte są na rymach, akronimach, łączeniu w pary itp., natomiast złożone - na wyobraźni. W praktyce często korzysta się z różnych modalności, by ślad pamięciowy był trwalszy i łatwiejszy do wydobycia z magazynu pamięci, łącząc np. skojarzenia słów z obrazami wyobrażeniowymi, a następnie rysując je w uproszczonej formie graficznej.

Do zapamiętywania listy słów zalecane jest wykorzystanie metody obrazów interaktywnych, inaczej nazywanej łańcuchową metodą skojarzeń. Polega ona na tworzeniu historii, często nierealnej lub zabawnej, w której umieszczone są niezbędne do zapamiętania słowa. Każdy kolejny element historii powinien łączyć się z poprzednim jak ogniwo łańcucha, kolejne pary wyrazów zazębiają się w ten sposób ze sobą na zasadzie skojarzeń. Warto dokonywać jednocześnie wizualizacji, czyli tworzenia obrazów myślowych. Skojarzenia w metodzie łańcuchowej powinny być przejaskrawione, kontrastowe, a nawet absurdalne, aby przykuwać uwagę. Mogą one być:

- dynamiczne, pełne akcji i ruchu,

- emocjonalne, wywołujące jak najwięcej, zwłaszcza pozytywnych, emocji,

- wykorzystujące jak najwięcej zmysłów (rejestrowanie różnymi kanałami wzmacnia pamięć).

Tworząc łańcuch po raz pierwszy, można wykorzystać w historii elementy kojarzące się z własną osobą. Popularnym przykładem tej mnemotechniki jest historyjka pomagająca zapamiętać następujące słowa: "papuga, samochód, kareta, kapeć, jajko, karuzela, pralka, fasola, lody".

Mała papuga prowadziła ogromny, stary, głośny samochód. Samochód przekręcił się na lewą stronę i powstała z niego piękna, lśniąca kareta. W karecie tej wypiekano smaczne, pachnące rogale. W kształcie rogala mieliśmy kapeć, niewygodnie nam się w nim chodziło, ciągle przewracaliśmy się. Do kapcia ktoś nam włożył jajko. Jajko było bardzo niezadowolone i głośno protestowało. Jajko zakręciliśmy tak, że kręciło się jak karuzela, tym razem piszcząc z zadowolenia. Na karuzeli można było pohuśtać się tylko na pomarańczowej, trzęsącej się pralce. Z pralki wyrosła fasola, śmierdziała i miała żółty, fosforyzujący kolor i oplotła ją całą. Na fasoli zakwitły lody czekoladowe i truskawkowe.

Innym przykładem skojarzeń jest zdanie "Na siedmiu górach piętrzy się Rzym", które kryje w sobie rok 753.

Kolejną mnemotechniką wykorzystującą metodę organizacji informacji jest system słów-wieszaków. W systemie tym informacja, która ma być zapamiętana, jest oparta na "wieszaku", czyli szkielecie w postaci innej, dobrze znanej, informacji. Zapamiętywanie odbywa się poprzez łączenie wyobrażeń oraz tworzenie powiązań między starym a nowym materiałem. Funkcję tzw. wieszaka może pełnić znana wyliczanka lub wierszyk (przy czym w sytuacjach, gdy istotna jest kolejność zapamiętywanych elementów, bardziej efektywne okazują się wyliczanki), a także fakty z naszego życia - np. jeśli chcemy zapamiętać ciągi cyfr, szkielet mogą stanowić daty ważnych dla nas wydarzeń.

Organizacja i wizualizacja są wykorzystywane również w metodzie miejsc nazywanej inaczej pokojem rzymskim lub pałacem pamięci. Wyobraża się w niej nowy materiał w konkretnym, wyimaginowanym lub rzeczywistym miejscu w przestrzeni, z którym będzie kojarzony - mogą to być np. budynki występujące na naszej drodze do pracy. Jako inny przykład różni autorzy podają konieczność zapamiętania pocztu królów polskich wraz z kolejnością ich panowania. Do tego celu przypisuje się im kolejne okna lub bramy w mijanych budynkach - Mieszko I może zatem wyglądać przez okno budynku stojącego obok naszego domu, a Bolesław Chrobry stać w bramie kolejnego budynku.

Mnemotechniką pisemno-graficzną jest metoda mapy poznawczej lub mapy myśli (ryc. 1). Polega ona na uporządkowaniu informacji w formie diagramu, którego centralna część odnosi się do istoty treści przeznaczonej do zapamiętania i pełni funkcję słowa kluczowego. Odchodzące od niej gałęzie przedstawiają, np. w formie rysunku, najważniejsze aspekty zagadnienia, a od nich - kolejne odgałęzienia obejmujące zarówno szczegółowe, jak i bardziej ogólne informacje. Istotne jest stosowanie wielu kolorów, piktogramów oraz obrazków, ponieważ sprzyja to łatwiejszemu i trwalszemu zapamiętywaniu.