Wstęp

WSTĘP

Kam­pa­nia na Wyspach Mariań­skich, roz­po­częta przez woj­ska ame­ry­kań­skie w czerwcu 1944 roku, sta­no­wiła kolejny etap pochodu sił Sta­nów Zjed­no­czo­nych w kie­runku macie­rzy­stych wysp Japo­nii. Celem Ame­ry­ka­nów były zaję­cie Maria­nów i budowa lot­nisk dla bom­bow­ców stra­te­gicz­nych B-29. Samo­loty te, nazy­wane super­for­te­cami, miały pro­wa­dzić nisz­czące naloty na Wyspy Japoń­skie, ruj­nu­jąc prze­mysł i para­li­żu­jąc węzły komu­ni­ka­cyjne. Poprzez ataki na cele cywilne zamie­rzano także obni­żyć japoń­skiego ducha walki i zmu­sić prze­ciw­nika do bez­wa­run­ko­wej kapi­tu­la­cji. Od bomb B-29 zgi­nęły setki tysięcy Japoń­czy­ków. Kul­mi­na­cyj­nym punk­tem nalo­tów stra­te­gicz­nych było zrzu­ce­nie dwóch bomb ato­mo­wych na Hiro­szimę i Naga­saki. Co warto dodać, samo­loty, które wyko­nały te zabój­cze ude­rze­nia, wystar­to­wały wła­śnie z wyspy Tinian, będą­cej czę­ścią archi­pe­lagu Wysp Mariań­skich.

Poli­tycz­nym aspek­tem ope­ra­cji Mariań­skiej było odbi­cie przez Ame­ry­ka­nów (po raz pierw­szy od początku zma­gań na Pacy­fiku) terenu zamor­skiego USA zaję­tego przez Japo­nię po 7 grud­nia 1941 roku - wyspy Guam1.

Ope­ra­cja "Fora­ger", bo taki kryp­to­nim nosił plan zaję­cia Maria­nów (i wysp Palau), spro­wo­ko­wała do inter­wen­cji Japoń­ską Mary­narkę Wojenną - Nip­pon Kaigun (japoń­ska Ope­ra­cja "A-g?"). W rezul­ta­cie doszło do wymiany cio­sów mię­dzy lot­ni­skow­cami obu flot, zwa­nej na Zacho­dzie bitwą na Morzu Fili­piń­skim (ang. Bat­tle of the Phi­lip­pine Sea), a w Japo­nii - bitwą o Mariany (jap. ???????, Mariana oki kaisen). Bitwa ta pozo­staje nie­jako w cie­niu wyda­rzeń spod Midway czy Leyte. Histo­rycy poświę­cają znacz­nie mniej uwagi wyda­rze­niom z czerwca 1944 roku, mimo że star­cie lot­ni­skow­ców na zachód od Maria­nów było naj­więk­szą bitwą pomię­dzy okrę­tami lot­ni­czymi w histo­rii. Łącz­nie po obu stro­nach wal­czyły w niej 24 lot­ni­skowce floty i lek­kie (w poprzed­nim star­ciu lot­ni­skow­ców koło Wysp Santa Cruz w paź­dzier­niku 1942 roku było ich sześć), które miały na pokła­dach razem ponad 1300 samo­lo­tów. Po zakoń­cze­niu zma­gań japoń­skie lot­nic­two pokła­dowe w zasa­dzie prze­stało ist­nieć, odgry­wa­jąc do końca wojny dru­go­rzędną rolę (np. pod­czas bitwy koło przy­lądka Engańo - epi­zodu starć w Zatoce Leyte).

W Pol­sce bitwa na Morzu Fili­piń­skim nie docze­kała się jak dotąd mono­gra­fii. Zbi­gniew Fli­sow­ski poświę­cił temu eta­powi wojny ponad 50 stron dru­giego tomu Burzy nad Pacy­fi­kiem2, która była roz­wi­nię­ciem wcze­śniej wyda­nej pracy Ku Morzu Fili­piń­skiemu3. Walki powietrzno-mor­skie w pobliżu Maria­nów sze­roko opi­sał Zbi­gniew J. Krala4. Warto rów­nież wymie­nić pol­skie tłu­ma­cze­nie ósmego tomu monu­men­tal­nego dzieła Samu­ela E. Mori­sona5. Oma­wia­nej bitwie poświę­cony został także numer spe­cjalny cza­so­pi­sma "Morze, Statki i Okręty"6.

Lite­ra­tura anglo­ję­zyczna na ten temat jest zde­cy­do­wa­nie bogat­sza. Bitwę tę przed­sta­wili ame­ry­kań­scy bada­cze, m.in. David Dick­son7, Wil­liam Y'Blood8 i Bar­rett Til­l­man9. W języku japoń­skim star­cie na Morzu Fili­piń­skim opi­sane jest w 12. tomie Sen­shi S?sho (Ofi­cjal­nej histo­rii wojny, jap. ????)10. Bada­jąc tytu­łowe zagad­nie­nie, nie można rów­nież pomi­nąć mono­gra­fii autor­stwa Manabu Kawa­sa­kiego11.

Nie­oce­nio­nymi mate­ria­łami, obfi­cie wyko­rzy­sta­nymi pod­czas pisa­nia tej książki, są doku­menty źró­dłowe, do któ­rych należą raporty bojowe okrę­tów i grup lot­ni­czych US Navy i ana­lizy. Pozy­ska­łem je głów­nie z Admi­ni­stra­cji Archi­wum Naro­do­wego i Doku­men­tów (ang. Natio­nal Archi­ves and Records Admi­ni­stra­tion, w skró­cie NARA), a także z archi­wum Wydziału Histo­rycz­nego Pie­choty Mor­skiej Sta­nów Zjed­no­czo­nych (ang. Uni­ted Sta­tes Marine Corps History Divi­sion). Liczne są rów­nież japoń­skie doku­menty źró­dłowe pocho­dzące z Japoń­skiego Archi­wum Naro­do­wego, w sek­cji Japoń­skiego Cen­trum Doku­men­tów Histo­rii Azji (ang. Japan Cen­ter for Asian Histo­ri­cal Records, w skró­cie JACAR), które ze względu na barierę języ­kową zostały wyko­rzy­stane przeze mnie w bar­dzo wąskim zakre­sie.

Naj­ob­szer­niej­szą i kom­plek­sową pracą na temat walk lądo­wych na Wyspach Mariań­skich jest dzieło Phi­lipa A. Crowla Cam­pa­ign in the Maria­nas12.

Celem niniej­szej pracy jest przy­bli­że­nie przy­czyn, prze­biegu, skut­ków i cha­rak­te­ry­styki walk toczo­nych na wodzie i w powie­trzu w rejo­nie Morza Fili­piń­skiego w czerwcu 1944 roku. Skró­towo przed­sta­wi­łem także walki lądowe na Wyspach Mariań­skich, aby zazna­jo­mić Czy­tel­nika z kon­tek­stem zma­gań na tym obsza­rze. Opis wyda­rzeń tego okresu roz­sze­rzy­łem o wybrane rajdy lot­ni­skow­ców ame­ry­kań­skich z pierw­szego pół­ro­cza 1944 roku.

Praca składa się ze wstępu, z czte­rech roz­dzia­łów i zakoń­cze­nia. W roz­dziale pierw­szym przed­sta­wiona została sytu­acja stra­te­giczna w pierw­szym pół­ro­czu 1944 roku, plany ofen­sywne i obronne oraz cha­rak­ter pacy­ficz­nego teatru dzia­łań wojen­nych. We wpro­wa­dze­niu do czerw­co­wych wyda­rzeń 1944 roku skró­towo opi­sa­łem rajdy ame­ry­kań­skiego zespołu ope­ra­cyj­nego (Task Force 58) na japoń­skie bazy w stre­fie Morza Fili­piń­skiego, które odbyły się nieco wcze­śniej, w okre­sie od lutego do maja. Roz­dział drugi nawią­zuje do dzia­łań powietrzno-mor­skich i lądo­wych w ramach Ope­ra­cji "Fora­ger", do momentu decy­du­ją­cego star­cia mor­skiego. Cen­tralną czę­ścią pracy jest roz­dział trzeci, który przed­sta­wia kul­mi­na­cyjne wyda­rze­nie tego etapu wojny - dwu­dniową bitwę na Morzu Fili­piń­skim. Roz­dział czwarty prze­nosi nas na ląd, kon­kret­nie na wyspy Saipan, Tinian i Guam. Pracę wień­czą pod­su­mo­wa­nie Ope­ra­cji "Fora­ger" i próba odpo­wie­dzi na pyta­nie, czy Japo­nia mogła ode­przeć ame­ry­kań­ską ofen­sywę.

Uzu­peł­nie­niem pod­sta­wo­wych wia­do­mo­ści są załącz­niki ze szcze­gó­ło­wymi wyka­zami wal­czą­cych sił, cha­rak­te­ry­styką wybra­nych okrę­tów i samo­lo­tów oraz z innymi wybra­nymi infor­ma­cjami.

Wyda­rze­nia w niniej­szej pracy przed­sta­wione są w cza­sie miej­sco­wym. Wyją­tek sta­nowi rela­cja z bitwy 19 i 20 czerwca, którą opi­sa­łem z per­spek­tywy obu stron według czasu wła­ści­wego dla Maria­nów (UTC+10). Więk­sze odle­gło­ści są podane tra­dy­cyj­nie w milach mor­skich (Mm), pozo­stałe w metrach. Pręd­kość okrę­tów pozo­staje ozna­czona w węzłach (milach mor­skich na godzinę).

W książce wymie­nione są okręty: "Hor­net", "Lan­gley", "Lexing­ton", "Wasp" i "York­town". Są to lot­ni­skowce typu Essex i nie należy mylić ich z jed­nost­kami o tych samych nazwach, zato­pio­nymi w 1942 roku.

Do opisu ame­ry­kań­skich bata­lio­nów, wal­czą­cych na lądzie, sto­so­wa­łem skró­cony zapis (np. 1/8 to 1. bata­lion 8. pułku).

Nazwy japoń­skie zapi­sa­łem alfa­be­tem łaciń­skim, zgod­nie z trans­kryp­cją Hep­burna. Przy pisa­niu imion i nazwisk osób japoń­skich celowo pomi­ną­łem azja­tycką tra­dy­cję poda­wa­nia naj­pierw nazwi­ska, korzy­sta­jąc z kolej­no­ści powszech­nie przy­ję­tej na Zacho­dzie (imię i nazwi­sko).

Czuję się zobo­wią­zany podzię­ko­wać wszyst­kim, któ­rzy w jaki­kol­wiek spo­sób przy­czy­nili się do powsta­nia tej książki. W pierw­szej kolej­no­ści pra­gnę gorąco podzię­ko­wać Micha­łowi Pieg­zi­kowi, bez któ­rego to opra­co­wa­nie nie mia­łoby szansy zaist­nieć. Wie­lo­go­dzinne, pasjo­nu­jące roz­mowy z Micha­łem prze­ko­nały mnie do stwo­rze­nia tej pracy. Pomoc udzie­lona przez niego na eta­pie badań, redak­cji czy tłu­ma­cze­niu infor­ma­cji z języka japoń­skiego jest nie­oce­niona i moja wdzięcz­ność jest trudna do wyra­że­nia w kilku sło­wach.

Dzię­kuję wydaw­nic­twu Bel­lona, szcze­gól­nie Panu Redak­to­rowi Bogu­sła­wowi Kubi­szowi za udzie­lone zaufa­nie oraz za pomoc w wyda­niu książki. Na słowa podzię­ko­wa­nia zasłu­guje także Ste­phen Coode, który pomógł w uzy­ska­niu doku­men­tów źró­dło­wych na temat 3. Dywi­zji Pie­choty Mor­skiej.

Na koniec chcę wyra­zić wdzięcz­ność dwóm naj­bliż­szym mi oso­bom - mojej żonie Agnieszce oraz synowi Fran­kowi. Dzię­kuję Wam za cier­pli­wość i zro­zu­mie­nie tego, że pod­czas pracy nad książką poświę­ca­łem Wam mniej czasu niż zazwy­czaj. Kochani, Wasza miłość, pozy­tywne nasta­wie­nie, entu­zjazm oraz wspar­cie udzie­lone pod­czas pisa­nia spra­wiło, że two­rze­nie książki stało się dużo łatwiej­sze.

Świd­nica, 2023 rok

Rozdział I. Środkowy Pacyfik - pierwsze półrocze 1944 roku

ROZ­DZIAŁ I ŚROD­KOWY PACY­FIK - PIERW­SZE PÓŁ­RO­CZE 1944 ROKU

Morze Filipińskie i Wyspy Mariańskie

Morze Fili­piń­skie (ang. Phi­lip­pine Sea, jap. ??????, Firi­pin Kai) jest morzem otwar­tym, poło­żo­nym w zachod­niej czę­ści Pacy­fiku. Jego gra­ni­cami są: od zachodu Fili­piny i Taj­wan, od pół­nocy Wyspy Japoń­skie, od wschodu Wyspy Oga­sa­wara (hist. Bonin) i Wyspy Mariań­skie, a od połu­dnia - wyspy Hal­ma­hera, Yap, Palau i Uli­thi. Jest to obszar czę­stego wystę­po­wa­nia taj­fu­nów.

Odle­głość mię­dzy zachod­nim skra­jem morza (Fili­piny) a wschod­nim (Mariany) wynosi około 1550 mil mor­skich (2500 km). Nato­miast dystans z pół­nocy na połu­dnie pomię­dzy Zatoką Kago­shima (wyspa Kiu­siu w Japo­nii) a wyspami Palau to około 1700 Mm (2700 km). Powierzch­nia tego morza to około 5,7 miliona km2; jest to dru­gie pod wzglę­dem wiel­ko­ści morze naszej pla­nety. Dno Morza Fili­piń­skiego jest bar­dzo zróż­ni­co­wane ze względu na dużą aktyw­ność tek­to­niczną w tym rejo­nie. W kon­se­kwen­cji na obsza­rze tym znaj­duje się naj­ni­żej poło­żone miej­sce na Ziemi: Rów Mariań­ski (około 11 000 m p.p.m.), leżący na styku dwóch płyt tek­to­nicz­nych: fili­piń­skiej i pacy­ficz­nej. Na wschód od Fili­pin zlo­ka­li­zo­wana jest druga głę­bia - Rów Fili­piń­ski (mak­sy­malna głę­bo­kość około 10 500 m p.p.m.).

Pierw­szą eks­pe­dy­cją kul­tury zachod­niej, która poko­nała to morze, była wyprawa dookoła świata zor­ga­ni­zo­wana przez Fer­dy­nanda Magel­lana. Morze Fili­piń­skie zawdzię­cza swoją nazwę wła­śnie por­tu­gal­skiemu żegla­rzowi, który oddał cześć hisz­pań­skiemu kró­lowi Fili­powi II, któ­remu Magel­lan słu­żył.

Archi­pe­lag Wysp Mariań­skich, poło­żony na połu­dniowo-zachod­niej czę­ści Oce­anu Spo­koj­nego, składa się z pięt­na­stu wysp, w więk­szo­ści pocho­dze­nia wul­ka­nicz­nego. Wyspy są uło­żone w łuk dłu­go­ści 450 mil mor­skich w osi pół­noc-połu­dnie.

Dzie­sięć z nich jest od dawna nie­za­miesz­ka­nych. Wyspa Pagan, mimo histo­rycz­nie licz­nej popu­la­cji, w 1981 roku została ewa­ku­owana z powodu wybu­chu wul­kanu13. Liczne osad­nic­two ludz­kie znaj­duje się na naj­więk­szych wyspach archi­pe­lagu: naj­bar­dziej wysu­nię­tej na połu­dnie, a jed­no­cze­śnie naj­więk­szej wyspie Guam i na Saipa­nie, Tinia­nie oraz Rota. Na Maria­nach znaj­duje się sze­reg czyn­nych wul­ka­nów.

Wyspy Mariań­skie zostały odkryte przez wyprawę Fer­dy­nanda Magel­lana 6 marca 1521 roku. Magel­lan ochrzcił archi­pe­lag mia­nem Las Islas de los Ladro­nes (Wyspy Zło­dziei)14, ponie­waż tubylcy wynie­śli sporo rze­czy z jego statku, Obecną nazwę nadali wyspom jezu­iccy misjo­na­rze. Jeden z nich, Louis de Sanvi­to­res, w 1668 roku nazwał archi­pe­lag Maria­nami na cześć kró­lo­wej Marianny (Marii Anny) Habs­burg, żony króla Hisz­pa­nii - Filipa IV. Jezu­ici nawra­cali na kato­li­cyzm rdzenną lud­ność - Cza­morro.

Po woj­nie ame­ry­kań­sko-hisz­pań­skiej (1898) wyspa Guam (wraz z Fili­pi­nami i Por­to­ryko) prze­szła w posia­da­nie Sta­nów Zjed­no­czo­nych, a pozo­stałe wyspy archi­pe­lagu zostały przez Hisz­pa­nię sprze­dane Niem­com15.

Po porażce Nie­miec w pierw­szej woj­nie świa­to­wej w 1919 roku Liga Naro­dów nadała Japo­nii man­dat do spra­wo­wa­nia wła­dzy nad czter­na­stoma wyspami archi­pe­lagu Maria­nów, czyli wszyst­kich oprócz Guam.

Obec­nie wszyst­kie Wyspy Mariań­skie pod­le­gają jurys­dyk­cji Sta­nów Zjed­no­czo­nych jako tery­to­ria nie­in­kor­po­ro­wane: Guam zacho­wało swoją nazwę, pod­czas gdy pozo­stałe wyspy two­rzą tery­to­rium zor­ga­ni­zo­wane, pod nazwą Wspól­noty Maria­nów Pół­noc­nych (ang. Nor­thern Maria­nas Com­mon­we­alth).

Wyspy Mariań­skie znaj­dują się w stre­fie kli­matu tro­pi­kal­nego. Wil­got­ność powie­trza oscy­luje tu wokół 80%, a śred­nia roczna tem­pe­ra­tura wynosi 26-28°C, z bar­dzo małymi waha­niami, o któ­rych wspo­mina nawet Księga Rekor­dów Guin­nessa16. Wystę­pują tu dwie pory roku: sucha (od grud­nia/stycz­nia do czerwca/lipca) i desz­czowa (od lipca do listo­pada/grud­nia). Na obsza­rze Maria­nów domi­nują pasaty z kie­run­ków pół­nocno-wschod­niego i wschod­niego. Miało to spore zna­cze­nie dla ope­ra­cji lot­ni­skow­ców w tym rejo­nie, jak prze­ko­namy się z tre­ści książki. Archi­pe­lag ten jest dość czę­sto nawie­dzany przez taj­funy.

Odle­gło­ści z Saipanu do wybra­nych miejsc są nastę­pu­jące17:

- Davao (Fili­piny) - 1300 mil mor­skich,

- Guadal­ca­nal (Wyspy Salo­mona) - 1750 Mm,

- Iwo Jima (Wyspy Kazan) - 650 Mm,

- Majuro (Wyspy Mar­shalla) - 1600 Mm,

- Oahu (Hawaje) - 3240 Mm,

- Palau - 800 Mm,

- Tawi Tawi - 1650 Mm,

- Tokio - 1300 Mm,

- Truk - 600 Mm,

- Yap - 570 Mm.

Wszyst­kie wyspy, na któ­rych mieli lądo­wać Ame­ry­ka­nie (Guam, Saipan, Tinian), są oto­czone rafami kora­lo­wymi, przez co nawi­ga­cja więk­szymi okrę­tami w bez­po­śred­nim sąsiedz­twie wyspy jest trudna i ryzy­kowna. Same wyspy pokryte są w więk­szo­ści gęstą, tro­pi­kalną roślin­no­ścią, spo­wal­nia­jącą marsz i miej­scami unie­moż­li­wia­jącą poru­sza­nie się pojaz­dów mecha­nicz­nych. Na Saipa­nie i Tinia­nie w 1944 roku było sporo pól upraw­nych trzciny cukro­wej (Saipan 70% i Tinian około 90% powierzchni wyspy).

Poło­że­nie Wysp Mariań­skich czyni je obiek­tami o klu­czo­wym zna­cze­niu stra­te­gicz­nym. Kon­tro­lu­jąc Mariany, Japoń­czycy posia­dali bazę tran­zy­tową dla samo­lo­tów prze­la­tu­ją­cych z Japo­nii do Truk i innych baz na połu­dnio­wym Pacy­fiku. Samo­loty z lot­nisk mogły osła­niać wewnętrzne linie trans­por­towe. Wyspy mogły rów­nież słu­żyć jako przy­stań dla okrę­tów. Ame­ry­ka­nie chcieli zdo­być Mariany, aby posy­łać nad Japo­nię bom­bowce B-29 i usta­no­wić wysu­niętą bazę dla okrę­tów pod­wod­nych ope­ru­ją­cych w pobliżu jej wysp macie­rzy­stych.

Guam

Wyspa Guam to naj­więk­sza spo­śród Wysp Mariań­skich (544 km2). Jest naj­bar­dziej wysu­niętą na połu­dnie wyspą archi­pe­lagu. Jej mak­sy­malna dłu­gość to 50 km, a sze­ro­kość 19 km. Pół­nocna część wyspy ma cha­rak­ter pła­sko­wyżu, ze śred­nią wyso­ko­ścią około 150 m n.p.m. Na połu­dniowo-zachod­nim frag­men­cie Guam znaj­dują się wyż­sze wzgó­rza pocho­dze­nia wul­ka­nicz­nego, z naj­wyż­szymi szczy­tami: Lam­lam (406 m n.p.m.) i Bola­nos (378 m n.p.m.).

Przed wybu­chem wojny na Guam znaj­do­wały się jedy­nie nie­wiel­kie obiekty obronne. Rząd USA uznał, że nie jest moż­liwa dłu­go­trwała obrona czy też wysła­nie odsie­czy dla wyspy. Od 8 grud­nia 1941 roku wyspa była bom­bar­do­wana przez samo­loty wroga. 10 grud­nia japoń­scy żoł­nie­rze wylą­do­wali na Guam, zaj­mu­jąc go po sym­bo­licz­nym opo­rze małego ame­ry­kań­skiego gar­ni­zonu. W trak­cie oku­pa­cji, głów­nie dzięki przy­mu­so­wej pracy miej­sco­wej lud­no­ści, Japoń­czycy zbu­do­wali lot­ni­sko na pół­wy­spie Orote, w zachod­niej czę­ści Guam. Nie­da­leko tego lot­ni­ska poło­żony był port Apra, w któ­rym mogły sta­cjo­no­wać nawet duże okręty. W środ­ko­wej czę­ści wyspy znaj­do­wało się lot­ni­sko Tiyan (nazwane przez Ame­ry­ka­nów Agańa Field), zbu­do­wane w 1943 roku. Wyspę pokry­wała gęsta roślin­ność, która utrud­niała poru­sza­nie się, a drogi musiały być regu­lar­nie udraż­niane z zara­sta­ją­cych je traw.

Saipan

Saipan jest wyspą mak­sy­mal­nej dłu­go­ści 23 km i sze­ro­ko­ści 8 km. Jej powierzch­nia to 115 km2. Naj­wyż­szym punk­tem na wyspie jest poło­żony w cen­trum szczyt góry Tapo­chau (wyso­kość 474 m n.p.m.), z któ­rego jest dosko­nały widok na całą wyspę. Na pół­noc­nym krańcu znaj­dują się wyso­kie klify, z któ­rych po prze­gra­nej bitwie o Saipan setki miej­sco­wych miesz­kań­ców popeł­niło samo­bój­stwo.

Dwie naj­więk­sze miej­sco­wo­ści na wyspie to Gara­pan i Cha­ran Kanoa, znaj­du­jące się na zachod­nim brzegu wyspy. W 1944 roku było tam jedno czynne lot­ni­sko: zbu­do­wane w 1934 roku Aslito (obec­nie Saipan Inter­na­tio­nal Air­port) w połu­dniowo-wschod­niej czę­ści Saipanu. Sta­no­wiło ono pod­sta­wowy cel ame­ry­kań­skiego desantu. Ponadto ist­niały tam dwa nie­do­koń­czone pasy star­towe: jeden na pół­noc­nym skraju, nie­da­leko Marpi Point, a drugi na pół­noc od Cha­ran Kanoa. Warto rów­nież wspo­mnieć o nie­du­żym por­cie w pobliżu miej­sco­wo­ści Tana­pag18.

Tinian

Pomię­dzy Saipa­nem i Guam leży mająca około 101 km2 wyspa Tinian. Mie­rzy ona około 16 km dłu­go­ści i 8 km sze­ro­ko­ści. Więk­szość jej powierzchni to poło­żony około 60 m n.p.m. pła­sko­wyż, z naj­więk­szymi wznie­sie­niami Maga (163 m n.p.m.) i Lasso (161 m n.p.m). Wzgó­rza znaj­dują się rów­nież na połu­dnio­wym wscho­dzie Tinianu19. Jedyną więk­szą miej­sco­wo­ścią jest San Jose (w 1944 roku Tinian Town) na połu­dniowo-zachod­nim wybrzeżu.

W 1944 roku były tam trzy funk­cjo­nu­jące pasy star­towe: pasy nr 1 (Ushi Air­field) i nr 3 w pół­noc­nej czę­ści, w pobliżu Ushi Point, oraz nr 2 na zachod­nim wybrzeżu (obec­nie jest to Tinian Inter­na­tio­nal Air­port). Czwarty pas star­towy, w pobliżu Tinian Town, nie został przez Japoń­czy­ków ukoń­czony do czasu desantu ame­ry­kań­skiego.

Sytuacja strategiczna Japonii

W 1944 roku sytu­acja Japo­nii sta­wała się coraz gor­sza. Wojna w Chi­nach i Bir­mie (dzi­siej­sza Mjanma) była daleka od roz­strzy­gnię­cia i anga­żo­wała więk­szość sił armii. Na Pacy­fiku obszar kon­tro­lo­wany przez Kraj Wscho­dzą­cego Słońca kur­czył się wraz z kolej­nymi ofen­sy­wami ame­ry­kań­skimi. Lot­nic­two, zarówno armii, jak i mary­narki, pono­siło wiel­kie, trudne do uzu­peł­nie­nia straty. O ile prze­mysł pro­du­ko­wał sporo samo­lo­tów, o tyle uby­tek załóg nie mógł być zni­we­lo­wany z powodu spe­cy­ficz­nego sys­temu szko­le­nia per­so­nelu. Lot­nic­two pokła­dowe, prze­nie­sione do baz lądo­wych, ponio­sło pod­czas walk o Guadal­ca­nal (m.in. Ope­ra­cja "I-g?", jap. I-g? saku­sen) i obrony "Bariery Bismarcka" duże straty. W ramach Ope­ra­cji "Ro-g?" (jap. Ro-g? saku­sen), adm. Koga roz­ka­zał prze­su­nąć 82 Zera, 6 Judy, 45 Val i 40 Kate z lot­ni­skow­ców "Sh?kaku", "Zuikaku" i "Zuih?" (co nastą­piło 1 listo­pada 1943 roku), dla wzmoc­nie­nia dys­po­nu­ją­cej około 200 samo­lo­tami 11. Floty Powietrz­nej (jap. ????, K?k? Kan­tai) z dowódz­twem w Rabaulu. Dwa­na­ście dni póź­niej, po zakoń­cze­niu ope­ra­cji, ze 173 samo­lo­tów pokła­do­wych zostały zale­d­wie 52, w tym sześć Kate20. Lot­ni­skowce, wyłą­czone z walki, pozo­sta­wały w por­tach i cze­kały na uzu­peł­nie­nia. Tre­ning następ­ców, oprócz nie­wy­dol­nego sys­temu szko­le­nia, kom­pli­ko­wała coraz trud­niej­sza sytu­acja z zaopa­trze­niem w paliwo. Wyspy macie­rzy­ste nie były jesz­cze zagro­żone, ale odczu­wały nie­do­bory surow­ców, ponie­waż trans­port mor­ski był w coraz więk­szym stop­niu para­li­żo­wany przez ame­ry­kań­skie okręty pod­wodne. Prze­mysł japoń­ski zaś, nawet gdyby miał wszyst­kie potrzebne surowce, nie mógł się rów­nać z indu­strialną potęgą Sta­nów Zjed­no­czo­nych.

Dys­pro­por­cję w poten­cjale prze­my­sło­wym dobrze obra­zuje poziom pro­duk­cji samo­lo­tów bojo­wych. Japoń­skie woj­ska otrzy­mały ich naj­wię­cej w 1944 roku, ale i tak była to jedna trze­cia tego, co pro­du­ko­wały ame­ry­kań­skie fabryki.

Tabela 1. Pro­duk­cja samo­lo­tów bojo­wych w Japo­nii w okre­sie 1941-1944. Źró­dło: USSBS - The Japa­nese Air­craft Indu­stry, s. 1.

Kon­struk­to­rzy japoń­scy zda­wali sobie sprawę z rosną­cej prze­wagi ilo­ścio­wej i tech­no­lo­gicz­nej Ame­ry­ka­nów. Cesar­scy pro­jek­tanci pro­wa­dzili prace nad nowymi typami samo­lo­tów pokła­do­wych, mają­cych zastą­pić sto­so­wane od początku wojny maszyny.

Aichi D3A (jap. ???????? ky? ky?-shiki kanj? baku­ge­kiki; pol. bom­bo­wiec pokła­dowy Typ 99; ame­ry­kań­skie ozna­cze­nie kodowe Val) - bom­bo­wiec nur­ku­jący ze sta­łym pod­wo­ziem; przy­czy­nił się do zato­pie­nia wielu alianc­kich okrę­tów w począt­ko­wym okre­sie wojny (m.in. krą­żow­niki "Corn­wall" i "Dor­set­shire", lot­ni­sko­wiec "Her­mes"), ale już pod­czas zma­gań o Guadal­ca­nal pono­sił spore straty. W jego miej­sce został wpro­wa­dzony obie­cu­jący, szy bki bom­bo­wiec nur­ku­jący D4Y (jap. ?? Suisei; pol. Kometa; kod aliancki Judy), pro­du­ko­wany przez Tech­niczny Zakład Zbro­je­niowy Lot­nic­twa Mary­narki w Yoko­suce. Pro­blemy tech­niczne opóź­niły wej­ście maszyny do służby - testy wyka­zały, że pod­czas nur­ko­wa­nia nad­wy­rę­żona zostaje kon­struk­cja skrzy­deł. Do czasu wyeli­mi­no­wa­nia tych pro­ble­mów D4Y był wyko­rzy­sty­wany jako samo­lot roz­po­znaw­czy, po raz pierw­szy pod­czas bitwy o Midway z pokładu lot­ni­skowca "S?ry?" (wer­sja D4Y1-C). W 1944 roku pro­blemy zostały roz­wią­zane i bom­bo­wiec został wpro­wa­dzony na pokłady japoń­skich lot­ni­skow­ców. Wadą tego samo­lotu były duża pręd­kość startu i lądo­wa­nia, co ogra­ni­czało moż­li­wo­ści jego uży­cia z pokła­dów lek­kich lot­ni­skow­ców.

Wymo­gów pola walki w 1944 roku nie speł­niał pod­sta­wowy bom­bo­wiec tor­pe­dowy Naka­jima B5N (jap. ???????? ky? nana-shiki kanj? k?gekiki; pol. pokła­dowy bom­bo­wiec tor­pe­dowy Typ 97; kod aliancki Kate). Oddał on nie­oce­nione usługi pod­czas bitew lot­ni­skow­ców w 1942 roku (udział w zato­pie­niu lot­ni­skow­ców: "Lexing­ton", "York­town", "Hor­net"), ale kosz­tem dużych strat. W 1944 roku bom­bo­wiec był w dal­szym ciągu wyko­rzy­sty­wany w cha­rak­te­rze samo­lotu roz­po­znaw­czego. Zastą­pił go dużo lep­szy, choć trud­niej­szy w pilo­to­wa­niu, rów­nież pro­du­ko­wany przez firmę Naka­jima B6N (jap. ?? Ten­zan; pol. Nie­biań­ska góra; kod aliancki Jill) - z dużo więk­szą pręd­ko­ścią mak­sy­malną. Wadą tego samo­lotu była duża pręd­kość startu i lądo­wa­nia.

Nie udało się nato­miast wpro­wa­dzić do służby lep­szego myśliwca od A6M (jap. ??????? - Rei/Zero-shiki kanj? sent?ki, w skró­cie Reisen; pol. japoń­ski myśli­wiec pokła­dowy Typ 0; w kodzie alianc­kim Zeke; dla modelu 32 Hamp). Następca Zera w postaci myśliwca A7M (jap. ?? Repp? - pol. Wicher; alianc­kie ozna­cze­nie Sam) był wciąż na eta­pie pro­jek­to­wa­nia i testo­wa­nia, stąd firma Mit­su­bi­shi wpro­wa­dzała mody­fi­ka­cje popra­wia­jące osiągi samo­lotu. Pod­czas bitwy o Mariany mary­narka korzy­stała z wer­sji A6M5. Myśliw­ców Zero pod­czas tej bitwy uży­wano rów­nież w cha­rak­te­rze samo­lo­tów myśliw­sko-bom­bo­wych, z pod­wie­szoną bombą 250 kg (były to star­sze modele A6M2).

Rywalizacja między japońską armią i marynarką

Od początku wojny na Pacy­fiku współ­praca mię­dzy szta­bami japoń­skiej armii (Nip­pon Riku­gun) i mary­narki (Nip­pon Kaigun) cha­rak­te­ry­zo­wała się wza­jemną nie­uf­no­ścią i bra­kiem koor­dy­na­cji dzia­łań. Każda for­ma­cja dzia­łała wyłącz­nie w swo­ich inte­re­sach i współ­pra­co­wała z drugą jedy­nie wtedy, kiedy cele obu szta­bów były zbieżne. Oba piony woj­skowe pra­co­wały dla sie­bie i nie dzie­liły się doświad­cze­niami. Docho­dziło wręcz do absur­dal­nych sytu­acji. Przy­kła­dowo, w samo­lo­tach mary­narki (kon­stru­owa­nych na bazie wcze­śniej­szych doświad­czeń współ­pracy z Wielką Bry­ta­nią), aby zwięk­szyć moc sil­nika, nale­żało pchnąć dźwi­gnię prze­pust­nicy do przodu. Z kolei w samo­lo­tach armii, zwięk­sze­nie ciągu nastę­po­wało przez prze­su­nię­cie dźwi­gni do tyłu!21 W stycz­niu 1942 roku na potrzeby armii japoń­skiej oddano do służby trans­por­to­wiec samo­lo­tów "Akitsu Maru", który peł­nił także funk­cję okrętu desan­to­wego. Pod koniec wojny japoń­ska armia zamie­rzała budo­wać wła­sne pod­wodne okręty trans­por­towe do zaopa­try­wa­nia swo­ich gar­ni­zo­nów na wyspach Pacy­fiku. Było to dublo­wa­nie zadań mary­narki, jed­nak armia chciała być od niej nie­za­leżna.

Kon­flikty doty­czyły także decy­zji stra­te­gicz­nych. Po zakoń­cze­niu pierw­szego etapu pod­boju w Azji Połu­dniowo-Wschod­niej wio­sną 1942 roku w szta­bie japoń­skim roz­go­rzała dys­ku­sja, w któ­rym kie­runku pro­wa­dzić dal­sze dzia­ła­nia. Armia skła­niała się ku ope­ra­cjom lądo­wym w Bir­mie, w kie­runku Indii; mary­narka chciała pro­wa­dzić ofen­sywę na Pacy­fiku. Osta­tecz­nie, kom­pro­mi­sowo, zgo­dzono się na pro­wa­dze­nie dzia­łań na obu teatrach. Osła­biało to zdol­no­ści wojenne Japo­nii, która toczyła wyścig z cza­sem. Zda­wano sobie sprawę, że w dłuż­szej per­spek­ty­wie Japo­nia nie ma szans w wyścigu zbro­jeń ze Sta­nami Zjed­no­czo­nymi. Po utra­cie ini­cja­tywy stra­te­gicz­nej w wyniku prze­gra­nej kam­pa­nii na Guadal­ca­nalu zgod­nie pod­jęto decy­zję o przej­ściu do obrony. Jed­nakże znów nie było jed­no­myśl­no­ści co do cha­rak­teru dzia­łań defen­syw­nych. Taka wewnętrzna rywa­li­za­cja nie poma­gała w efek­tyw­nym wyko­rzy­sta­niu nie­wiel­kich środ­ków, jakimi dys­po­no­wała Japo­nia w woj­nie prze­ciwko alian­tom.

Plany obrony

W pierw­szej poło­wie 1943 roku dowódcy japoń­scy dys­ku­to­wali nad kon­cep­cją wojny obron­nej prze­ciw alian­tom. Główną kością nie­zgody był obszar, któ­rego nale­żało bro­nić. Armia uwa­żała, że nale­żało wyraź­nie cof­nąć się w kie­runku Japo­nii w celu skró­ce­nia dróg zaopa­trze­nia. Wnio­ski te wysnuto na bazie doświad­czeń z Guadal­ca­nalu, ale także z kam­pa­nii na Aleu­tach, gdzie z powodu braku moż­li­wo­ści zaopa­trze­nia i wzmoc­nie­nia gar­ni­zonu na Attu żoł­nie­rze japoń­scy zostali w maju 1943 roku ska­zani na zagładę. Według dowód­ców Nip­pon Riku­gun nale­żało cof­nąć się na wyspę Bouga­inville na Salo­mo­nach i do rejonu Lae-Sala­maua na Nowej Gwi­nei. Szta­bowcy mary­narki byli innego zda­nia - linię obrony nale­żało usta­no­wić jak naj­da­lej od Wysp Macie­rzy­stych. Dowódcy mary­narki pro­po­no­wali opar­cie obrony na wyspie Nowa Geo­r­gia w archi­pe­lagu Wysp Salo­mona. Ponadto Nip­pon Kaigun nie chciała odda­wać Truk na Karo­li­nach, swo­jej głów­nej bazy na połu­dnio­wym Pacy­fiku. Aby bro­nić Truk, nale­żało także utrzy­mać Wyspy Gil­berta i Mar­shalla.

Dys­ku­sje w dowódz­twie japoń­skim trwały, a Ame­ry­ka­nie przy­stą­pili do ofen­sywy na Nowej Geo­r­gii i na Nowej Gwi­nei w rejo­nie Lae-Sala­maua. Japoń­czycy nie byli w sta­nie zaopa­trzyć tam­tej­szych wojsk ani obro­nić tych tere­nów. Te wyda­rze­nia poka­zały, że decy­zję o for­mie obrony zdo­by­czy cesar­stwa należy pod­jąć natych­miast, na co nale­gał także cesarz Hiro­hito. 15 wrze­śnia 1943 roku armia i mary­narka zawarły poro­zu­mie­nie pod nazwą "Nowa poli­tyka ope­ra­cyjna", robo­czo znana jako "Abso­lutna strefa obrony narodu" (jap. ?????, Zet­tai kokub?ken). Stra­te­gia ta została zaak­cep­to­wana 30 wrze­śnia na kon­fe­ren­cji z udzia­łem cesa­rza. Linia wyzna­cza­jąca tę strefę prze­bie­gała na wschód od Kuryli i Wysp Japoń­skich, przez archi­pe­lag Oga­sa­wara, Mariany, Karo­liny, śro­dek Nowej Gwi­nei, następ­nie na zachód ota­cza­jąc całe Indie Holen­der­skie i Pół­wy­sep Malaj­ski, wresz­cie na pół­noc mię­dzy Indiami a Birmą22.

Zgod­nie z nową poli­tyką obronną pozy­cje leżące na linii obrony miały być wzmoc­nione, przede wszyst­kim w samo­loty, któ­rych pro­duk­cja stała się prio­ry­te­tem prze­my­sło­wym. Woj­ska w obsza­rach, które znaj­do­wały się na zewnątrz pasa obron­nego, miały toczyć walki opóź­nia­jące i powo­du­jące moż­li­wie naj­więk­sze straty u wroga. Gar­ni­zony te miały być nie­za­opa­try­wane i nie­wzmac­niane. Czas uzy­skany dzięki wal­kom poza strefą obrony wyko­rzy­stano by na zebra­nie sił, które miały kontr­ata­ko­wać w dru­giej poło­wie 1944 roku.

Pomimo usta­leń mary­narka nie chciała się pogo­dzić z utratą Wysp Mar­shalla i Wschod­nich Karo­li­nów i zaczęła dosy­łać tam swoje woj­ska. Armia japoń­ska, która zaczęła prze­no­sić woj­ska z tere­nów Chin i Man­dżu­rii na Mariany, uzna­wane przez armię za klu­czowy punkt linii obrony, zna­la­zła się w kło­po­tli­wej sytu­acji. Upór mary­narki nie­jako zmu­sił armię do wysy­ła­nia wojsk, prze­zna­czo­nych do obrony Wysp Mariań­skich, na Wyspy Mar­shalla i Wschod­nie Karo­liny - poza gra­nicę strefy abso­lut­nej obrony. Około 40 bata­lio­nów, przy­dzie­lo­nych do wzmoc­nie­nia gar­ni­zo­nów na Maria­nach i Zachod­nich Karo­li­nach, wysłano na tereny poza linią defen­sywną, gdzie zostały wkrótce znisz­czone lub odizo­lo­wane przez Ame­ry­ka­nów.

W lutym 1944 roku armia prze­zna­czyła kolejne 30 bata­lio­nów do wzmoc­nie­nia obrony na Pacy­fiku23. Prze­rzu­ce­nie ich z kon­ty­nentu azja­tyc­kiego sta­no­wiło w tym cza­sie duży pro­blem, ponie­waż statki trans­por­towe były zata­piane przez coraz sku­tecz­niej­sze okręty pod­wodne US Navy.

Nie­za­leż­nie od decy­zji stra­te­gicz­nych Nip­pon Kaigun pra­co­wała nad kon­cep­cją prze­ciw­sta­wie­nia się flo­cie ame­ry­kań­skiej. W marcu 1944 roku ówcze­sny dowódca Połą­czo­nej Floty, adm. Mine­ichi Koga, zapro­po­no­wał plan zwany Ope­ra­cją "Z" (jap. Z??, Z saku­sen). Kon­cep­cja miała pod­stawy w japoń­skiej dok­try­nie decy­du­ją­cej bitwy mor­skiej (jap. ???? kan­tai kes­sen), zakła­da­jąca znisz­cze­nie floty ame­ry­kań­skiej w wal­nej bitwie. Dok­tryna ta dowio­dła swo­jej sku­tecz­no­ści pod­czas wojny rosyj­sko-japoń­skiej w roz­strzy­ga­ją­cym star­ciu mor­skim pod Cuszimą (27-28 maja 1905 roku). Idea ta była bez powo­dze­nia pró­bo­wana przez adm. Iso­roku Yama­moto (naj­lep­szym przy­kła­dem była Ope­ra­cja "MI", z jej kul­mi­na­cją w postaci bitwy o Midway).

W przy­padku Ope­ra­cji "Z", decy­du­jące ude­rze­nie miało zadać Ame­ry­ka­nom lot­nic­two bazowe z lot­nisk na Maria­nach, Karo­li­nach i pół­noc­nej czę­ści Nowej Gwi­nei. W razie potrzeby dodat­kowe samo­loty bazowe mogły być prze­nie­sione na lot­niska w tych rejo­nach z Fili­pin bądź Japo­nii. Ponadto do bitwy miała ruszyć Połą­czona Flota (a wśród nich trzy eska­dry lot­niskowców wraz z odtwo­rzo­nym lot­nic­twem pokła­do­wym) i okręty liniowe, w tym super­pan­cer­niki "Yamato" i "Musa­shi".

Ame­ry­ka­nie dowie­dzieli się o obron­nych zamia­rach Japoń­czy­ków. Co cie­kawe, źró­dłem infor­ma­cji nie było tym razem odczy­ta­nie odszy­fro­wa­nych japoń­skich depesz, a uzy­ska­nie bez­po­śred­niego dostępu do tych pla­nów. A stało się tak na sku­tek inte­re­su­ją­cego zbiegu oko­licz­no­ści.

Łódź lata­jąca H8K Emily, na pokła­dzie któ­rej znaj­do­wał się adm. Koga wraz z czę­ścią swo­jego sztabu, 31 marca 1944 roku natra­fiła na silny taj­fun pod­czas prze­lotu z Palau do Davao na Fili­pi­nach i zagi­nęła bez śladu. Wszy­scy na jej pokła­dzie zgi­nęli. Druga Emily, prze­wo­żąca pozo­stałą część sztabu Kogi, wraz z peł­nią­cym funk­cję szefa sztabu wadm. Shi­geru Fuku­dome, roz­biła się przy pró­bie przy­mu­so­wego wodo­wa­nia kilka mil od brzegu wyspy Cebu. Trzy­na­ście osób (w tym Fuku­dome) prze­żyło kata­strofę, dwa­na­ście innych zgi­nęło24.

Roz­bit­ko­wie zostali schwy­tani przez lojal­nych wobec Ame­ry­ka­nów fili­piń­skich par­ty­zan­tów. Wkrótce jed­nak Fuku­dome i pozo­stali Japoń­czycy zostali przez nich uwol­nieni. Na wyspie poja­wiało się coraz wię­cej japoń­skich żoł­nie­rzy, któ­rzy bru­tal­no­ścią i tor­tu­rami zmu­szali miej­scową lud­ność do ujaw­nie­nia miej­sca pobytu jeń­ców bądź ich uwol­nienia. Par­ty­zanci wraz z ich dowódcą, byłym gór­ni­kiem, ppłk. Jame­sem Cushin­giem, zde­cy­do­wali się uwol­nić jeń­ców dla dobra miej­sco­wych.

Wad­mi­rał Fuku­dome unik­nął ame­ry­kań­skiej nie­woli. Miej­scowy skle­pi­karz zauwa­żył nato­miast 3 kwiet­nia 1944 roku obiekt pły­wa­jący w wodzie. Jego sąsiad z uży­ciem łodzi spro­wa­dził przed­miot na ląd i oka­zało się, że jest to skrzy­nia, w któ­rej znaj­do­wały się japoń­skie doku­menty. Domy­śla­jąc się ich zna­cze­nia, oddał je miej­sco­wym par­ty­zan­tom. Ci prze­ka­zali je ppłk. Cushin­gowi. Ten skon­tak­to­wał się z dowódz­twem SWPA (obszaru połu­dniowo-zachod­niego Pacy­fiku), który wysłał okręt pod­wodny "Cre­valle", aby dostar­czył zdo­bycz do sek­cji wywiadu sztabu gen. MacAr­thura25. Doku­menty zna­la­zły się na biurku wywiadu w Bris­bane 19 maja. Był to egzem­plarz dato­wa­nego na 8 marca 1944 roku "Taj­nego roz­kazu ope­ra­cyj­nego Floty Połą­czo­nej nr 73" (jap. ??????????????, Kimitsu Reng? Kan­tai meirei saku dai nana j? san-g?), czyli plan Ope­ra­cji "Z". Ame­ry­ka­nie, będąc w posia­da­niu japoń­skich pla­nów, mogli dosto­so­wać swoją ofen­sywę, uwzględ­nia­jąc stra­te­gię obronną prze­ciw­nika.

Japoń­scy żoł­nie­rze rów­nież poszu­ki­wali skrzyni, jed­nak po kilku dniach bez­owoc­nych dzia­łań (m.in. spa­le­niu wio­ski i wyzna­cze­niu nagrody za infor­ma­cje) uznali, że plany zato­nęły wraz z samo­lo­tem.

Po śmierci adm. Kogi, jego miej­sce zajął adm. Soemu Toy­oda. Po nanie­sie­niu nie­wiel­kich zmian do Ope­ra­cji "Z", nazwa została zmie­niona na Ope­ra­cję "A" ("Tajny roz­kaz ope­ra­cyjny Floty Połą­czo­nej nr 76").

Japoń­scy dowódcy zda­wali sobie sprawę, że Ame­ry­ka­nie dys­po­nują potęż­nym bom­bow­cem stra­te­gicz­nym B-29 Super­for­tress. Jed­nak, dopóki Wyspy Mariań­skie znaj­do­wały się w posia­da­niu Japo­nii, USAAF nie dys­po­no­wało na Pacy­fiku żad­nym lot­ni­skiem, z któ­rego B-29 mogłyby dole­cieć do Wysp Macie­rzy­stych. Pró­bo­wano wpraw­dzie wyko­rzy­stać Super­for­tece do bom­bar­do­wa­nia japoń­skich wysp macie­rzy­stych z terenu Chin, ale z przy­czyn logi­stycz­nych skala nalo­tów była nie­wielka.

Stra­te­giczne zna­cze­nie Maria­nów dostrze­gał sam cesarz Hiro­hito, który pole­cił bro­nić wysp za wszelką cenę. Jed­nakże szybki postęp wojsk ame­ry­kań­skich zasko­czył Japoń­czy­ków, któ­rzy nie zdą­żyli wystar­cza­jąco przy­go­to­wać archi­pe­lagu do obrony. Co wię­cej, Japoń­czycy spo­dzie­wali się - a raczej łudzili - że Ame­ry­ka­nie ude­rzą naj­pierw na wyspy Palau, a dopiero potem zaata­kują Mariany. Byłaby to ide­alna sytu­acja dla sił cesar­stwa, ponie­waż archi­pe­lag Palau był bli­żej kotwi­co­wi­ska floty japoń­skiej w Tawi-Tawi, a duże nasy­ce­nie lot­nisk zapew­niało moż­li­wość zgro­ma­dze­nia znacz­nych sił lot­nic­twa bazo­wego.

Sytuacja strategiczna USA

W 1943 roku siłom ame­ry­kań­skim udało się zatrzy­mać ofen­sywę Japo­nii na Pacy­fiku i prze­jąć ini­cja­tywę. Po zacię­tych wal­kach na lądzie, morzu i w powie­trzu udało się wyprzeć Japoń­czy­ków z Guadal­ca­nalu. Owoce ame­ry­kań­skiego prze­my­słu zaczy­nały wresz­cie docie­rać na Pacy­fik, zarówno w postaci nowych okrę­tów (przede wszyst­kim lot­ni­skowce floty typu Essex, lek­kie lot­ni­skowce typu Inde­pen­dence), jak i samo­lo­tów (Grum­man F6F Hel­l­cat, Cur­tiss SB2C Hel­l­di­ver). US Navy w końcu otrzy­mała sprzęt desan­towy w dużej licz­bie, nie­zbędny szcze­gól­nie w kam­pa­nii na Środ­ko­wym Pacy­fiku. Na wielką skalę pro­du­ko­wano lot­ni­skowce eskor­towe, które słu­żyły do ochrony kon­wo­jów i do wspar­cia wojsk lądo­wych. Masowy tre­ning per­so­nelu lot­ni­czego zapew­niał pełną obsadę lot­ni­czą dobrze wyszko­lo­nymi zało­gami, z nalo­tem co naj­mniej kil­ku­set godzin (w prze­ci­wień­stwie do kadr japoń­skich).

Po prze­sta­wie­niu prze­my­słu na pro­duk­cję wojenną Stany Zjed­no­czone były w sta­nie wytwa­rzać coraz więk­szą liczbę samo­lo­tów. Ame­ry­kań­skie fabryki nie były nara­żone na naloty, przez co nie było koniecz­no­ści prze­ry­wa­nia pracy czy roz­pra­sza­nia pro­duk­cji.

Fabryki zaopa­try­wały USAAF (Siły Powietrzne Armii Sta­nów Zjed­no­czo­nych), US Navy, Mari­nes i pozo­stałe służby USA, ale rów­nież pro­du­ko­wały samo­loty dla impe­rium bry­tyj­skiego (np. Mar­tlet - bry­tyj­ska wer­sja Wild­cata), Chin oraz Związku Radziec­kiego (np. P-39 Aira­co­bra). Po włą­cze­niu się USA do wojny po stro­nie alian­tów prio­ry­te­tem było poko­na­nie Nie­miec. Mimo to zaopa­trze­nie lot­nic­twa w sprzęt było wystar­cza­jące na każ­dym teatrze dzia­łań. Poka­zują to liczby w poniż­szej tabeli.

Tabela 2. Pro­duk­cja samo­lo­tów bojo­wych w USA w okre­sie 1941-1944. Źró­dło: Army Air For­ces Sta­ti­sti­cal Digest - World War II, s. 127.

US Navy i mari­nes nabie­rały doświad­cze­nia pod­czas kolej­nych ope­ra­cji desan­to­wych. W 1943 roku woj­ska ame­ry­kań­skie roz­po­częły ofen­sywę z Guadal­ca­nalu w kie­runku Rabaulu. Wyko­nały one desanty m.in. na Nowej Geo­r­gii, Vella Lavella i Bouga­inville. W listo­pa­dzie 1943 roku prze­pro­wa­dzono atak na Wyspy Gil­berta (atole Tarawa i Makin). W stycz­niu 1944 roku wylą­do­wano na atolu Kwa­ja­lein, a w lutym tegoż roku - na atolu Eni­we­tok (obec­nie Ene­we­tak). Wszyst­kie ope­ra­cje zakoń­czyły się suk­ce­sem, choć na Tara­wie woj­ska ame­ry­kań­skie ponio­sły duże straty.

W kwiet­niu 1944 roku wpro­wa­dzono nową struk­turę dowo­dze­nia okrę­tami mary­narki wojen­nej na Pacy­fiku. Utwo­rzono Trze­cią Flotę adm. Wil­liama Hal­seya i Piątą Flotę, którą dowo­dził adm. Ray­mond Spru­ance. Kolejne kam­pa­nie miały być pro­wa­dzone naprze­mien­nie przez dwa dowódz­twa. Okręty były te same, prze­cho­dziły tylko pod inne dowódz­two. Pod­czas ope­ra­cji na Maria­nach, którą prze­pro­wa­dzała Piąta Flota, zespoły roz­po­czy­nały się od cyfry "5", np. Task Force 58. W przy­padku Trze­ciej Floty była to cyfra "3", czyli Task Force 38, jak pod­czas ope­ra­cji w Zatoce Leyte. Zaletą takiego roz­wią­za­nia była moż­li­wość swo­bod­nego, naprze­mien­nego pla­no­wa­nia ope­ra­cji przez dwa nie­za­leżne sztaby, a jed­no­cze­śnie brak reor­ga­ni­za­cji łań­cu­cha dowo­dze­nia przed każdą kolejną kam­pa­nią. Człon­ko­wie szta­bów mogli sku­pić się na pla­no­wa­niu, ponie­waż nie byli zaan­ga­żo­wani w zarzą­dza­nie bie­żą­cymi dzia­ła­niami. Dodat­kową korzy­ścią było wpro­wa­dza­nie wroga w błąd co do poten­cjału bojo­wego floty ame­ry­kań­skiej.

Podob­nie jak w szta­bie japoń­skim, w woj­skach ame­ry­kań­skich trwała rywa­li­za­cja mię­dzy poszcze­gól­nymi gałę­ziami sił zbroj­nych. Spór toczył się mię­dzy innymi mię­dzy dwoma dowód­cami: gen. Dougla­sem MacAr­thu­rem (dowódcą obszaru SWPA), a adm. Che­ste­rem Nimit­zem (dowódcą floty Pacy­fiku - CINC-PAC oraz obszaru Pacy­fiku - POA). Gen. MacAr­thur, któ­rego woj­ska sta­cjo­no­wały na Nowej Gwi­nei, jako przed­sta­wi­ciel armii dążył do odbi­cia Fili­pin (przede wszyst­kim ze wzglę­dów poli­tycz­nych). Następ­nie chciał przy­pu­ścić atak na For­mozę, a stam­tąd wprost na Japo­nię. Z tego powodu opto­wał za posu­wa­niem się na pół­nocny zachód, oczysz­cza­jąc z wojsk Nową Gwi­neę i zaj­mu­jąc wyspę Biak (plan "Reno"). Liczył, że dosta­nie wspar­cie floty, która na czas tej kam­pa­nii zosta­nie pod­po­rząd­ko­wana jego roz­ka­zom26. Z kolei adm. Nimitz, jako przed­sta­wi­ciel mary­narki, pro­po­no­wał atak przez środ­kowy Pacy­fik, bez­po­śred­nio w kie­runku Japo­nii, przez zaję­cie archi­pe­lagu Maria­nów. Potem nastą­piłby desant na Wyspy Oga­sa­wara (Bonin), a następ­nie Oki­nawę (plan "Gra­nite"). Ponadto z Wysp Mariań­skich ame­ry­kań­skie czte­ro­sil­ni­kowe bom­bowce stra­te­giczne mia­łyby w swoim zasięgu japoń­skie wyspy macie­rzy­ste.

Nie­sna­ski mię­dzy człon­kami armii, mary­narki i pie­choty mor­skiej miały miej­sce także na niż­szych szcze­blach. Nie­kiedy kon­flikt przy­bie­rał nie­ty­powe formy. Gene­rał major Simon Buck­ner, który nie zga­dzał się z dzia­ła­niem US Navy w kam­pa­nii na Aleu­tach w 1942 roku, napi­sał wiersz, któ­rego boha­te­rem był jego "rywal" z mary­narki, kadm. Robert The­obald. Utwór stał się znany jako "Oda do Theo-balda" i był wie­lo­krot­nie cyto­wany27.

Na innym teatrze dzia­łań, dowódca sił armii na obsza­rze środ­ko­wego Pacy­fiku, gen. por. Robert C. Richard­son, w dru­giej poło­wie 1943 roku (przed inwa­zją na Tarawę) popro­sił adm. Nimitza o wyłą­cze­nie spod dowódz­twa armij­nej 27. Dywi­zji Pie­choty gen. Hol­landa Smi­tha (który słu­żył w pie­cho­cie mor­skiej). Prośbę tę pono­wił przed ope­ra­cją na Maria­nach. Zda­niem Richard­sona prze­wi­dy­wany cha­rak­ter dzia­łań na Maria­nach odpo­wia­dał bar­dziej jed­nost­kom armii, a nie mari­nes. Dla­tego V Kor­pu­sem Desan­to­wym powi­nien dowo­dzić ofi­cer armii lub przy­naj­mniej 27. DP powinna być wyłą­czona z dowódz­twa ope­ra­cyj­nego ofi­cerów pie­choty mor­skiej. Admi­rał Nimitz odrzu­cił tę pro­po­zy­cję28. Napię­cie wzro­sło, gdy w trak­cie dzia­łań na Saipa­nie gen. Hol­land Smith, dowódca V KDes. zdy­mi­sjo­no­wał dowódcę 27. DP, gen. Ral­pha Smi­tha, zarzu­ca­jąc mu śla­ma­zar­ność dzia­łań jego dywi­zji.

Plan operacji mariańskiej

Jesz­cze pod­czas kon­fe­ren­cji alianc­kiej "Tri­dent" w Waszyng­to­nie w maju 1943 roku nie roz­wa­żano zaję­cia Maria­nów jako bazy wypa­do­wej w kie­runku Japo­nii, a jedy­nie w cha­rak­te­rze przy­czółka do para­li­żo­wa­nia komu­ni­ka­cji pomię­dzy Japo­nią a tere­nami oku­po­wa­nymi. W tam­tym cza­sie uwa­żano, że bom­bar­do­wa­nia stra­te­giczne Wysp Macie­rzy­stych cesar­stwa będą pro­wa­dzone z tere­nów Chin, gdy uda się wyprzeć Japoń­czy­ków wystar­cza­jąco daleko na wschód. Ope­ra­cje lądowe prze­pro­wa­dzane na Nowej Gwi­nei, Wyspach Salo­mona i Archi­pe­lagu Bismarcka miały być pro­wa­dzone w celu osłony linii komu­ni­ka­cyj­nych mię­dzy Sta­nami Zjed­no­czo­nymi i Austra­lią, a także w celu wywie­ra­nia cią­głego naci­sku na siły japoń­skie. Miało to unie­moż­li­wić woj­skom cesar­skim okrzep­nię­cie i umoc­nie­nie obrony w rejo­nie Nowej Gwi­nei i tzw. Bariery Bismarcka z główną bazą w Rabaulu. Dodat­kowo cią­głe zaan­ga­żo­wa­nie w walkę powo­do­wa­łoby straty wśród sił cesar­skich, znacz­nie trud­niej­sze do uzu­peł­nie­nia niż w przy­padku sil­niej­szych prze­my­słowo Sta­nów Zjed­no­czo­nych.

Na cen­tral­nym Pacy­fiku pla­no­wano zająć Wyspy Mar­shalla w celu udroż­nie­nia linii komu­ni­ka­cyj­nych mię­dzy Hawa­jami a Morzem Cele­bes - na potrzeby ofen­sywy w kie­runku Japo­nii po odbi­ciu Fili­pin.

Warto tutaj wspo­mnieć usta­le­nia alian­tów, że prio­ry­te­tem jest poko­na­nie nazi­stow­skich Nie­miec, a zmu­sze­nie Japo­nii do kapi­tu­la­cji ma zna­cze­nie dru­go­rzędne. Miało to odbi­cie w dys­lo­ka­cji sił ame­ry­kań­skich. Na szczę­ście dla ame­ry­kań­skich dowód­ców na obsza­rze Pacy­fiku lot­ni­skowce floty i lek­kie lot­ni­skowce nie były potrzebne na teatrze euro­pej­skim.

Pod­czas kon­fe­ren­cji "Quadrant" (17-24 sierp­nia 1943 roku w Quebecu w Kana­dzie) roz­wa­żano moż­li­wość zaję­cia Wysp Palau, a następ­nie Maria­nów. Pla­ni­ści uza­sad­niali to fak­tem, że wywrze to "poważne kon­se­kwen­cje na Japoń­czy­kach z powodu poważ­nego zagro­że­nia Wysp Macie­rzy­stych"29 . Do czasu zakoń­cze­nia kon­fe­ren­cji nie usta­lono jed­nak wytycz­nych odno­śnie do desantu na Wyspach Mariań­skich.

Prze­łom w alianc­kiej stra­te­gii ofen­syw­nej na Pacy­fiku widać przez pry­zmat usta­leń sze­fów szta­bów pod­czas kon­fe­ren­cji "Sextant", która odbyła się w Kairze w dniach 22-26 listo­pada 1943 roku. W jej trak­cie zde­cy­do­wano, że dzia­ła­nia na połu­dniowo-zachod­nim Pacy­fiku (za które odpo­wia­dał gen. MacAr­thur), czyli na osi Nowa Gwi­nea - Fili­piny, będą pro­wa­dzone rów­no­le­gle z ofen­sywą na Cen­tral­nym Pacy­fiku (obszar odpo­wie­dzial­no­ści adm. Nimitza), w celu zaję­cia obsza­rów man­da­to­wych. Na zaję­cie Maria­nów naci­skało dowódz­two USAAF, któ­remu zale­żało na uży­ciu wysp jako bazy do stra­te­gicz­nych bom­bar­do­wań Japo­nii. Dowódca sił powietrz­nych, gen. Henry "Hap" Arnold, zakła­dał, że w paź­dzier­niku 1944 roku będzie miał do dys­po­zy­cji 280 bom­bow­ców B-2930. Datę desantu na Mariany prze­wi­dy­wano począt­kowo na listo­pad 1944 roku (trzy mie­siące po ope­ra­cji na Wyspach Palau).

W stycz­niu 1944 roku Ame­ry­ka­nie zwe­ry­fi­ko­wali kalen­darz dzia­łań na Pacy­fiku. Dowódz­two sił zbroj­nych USA prze­wi­dy­wało zaję­cie Truk na Karo­li­nach w czerwcu 1944 roku, a następ­nie atak na Mariany we wrze­śniu tego samego roku. Druga wer­sja zakła­dała pomi­nię­cie inwa­zji na Truk i atak bez­po­śred­nio na Mariany w czerwcu 1944 roku.

Osta­teczną wer­sję stra­te­gii ame­ry­kań­skiej usta­lono w marcu 1944 roku na ame­ry­kań­skiej kon­fe­ren­cji Połą­czo­nych Sze­fów Szta­bów w Waszyng­to­nie. Zre­zy­gno­wano z zaję­cia bazy Kavieng na Nowej Irlan­dii. Dowódz­two Obszaru Połu­dniowo-Zachod­niego Pacy­fiku miało za zada­nie izo­lo­wać Rabaul (moż­li­wie naj­mniej­szym nakła­dem sił), posu­wać się na zachód wzdłuż pół­noc­nego wybrzeża Nowej Gwi­nei, zająć Hol­lan­dię i przy­go­to­wać desant na wyspę Min­da­nao. Ta ostat­nia ope­ra­cja została zapla­no­wana na 15 listo­pada 1944 roku. Misją Dowódz­twa Obszaru Cen­tral­nego Pacy­fiku była neu­tra­li­za­cja Truk, atak na Mariany (data roz­po­czę­cia ope­ra­cji: 15 czerwca 1944 roku) i desant na Palau 15 wrze­śnia. Oba dowódz­twa doce­lowo miały połą­czyć siły w ataku na wyspę Luzon na Fili­pi­nach lub na For­mozę w lutym 1945 roku31.

Ope­ra­cję mariań­ską, wraz z zaję­ciem Palau, opa­trzono kryp­to­ni­mem "Fora­ger". Punk­tem wyj­ścio­wym dla ofen­sywy był atol Majuro w archi­pe­lagu Wysp Mar­shalla. Odno­śnie do Maria­nów plan prze­wi­dy­wał zaję­cie Guamu, Saipanu i Tinianu. Na początku lądo­wa­nie miało nastą­pić na Saipa­nie (Dzień "D" 15 czerwca), aby odciąć znaj­du­jące się na połu­dnie od niej wyspy Tinian, Rota i Guam. W kolej­nym eta­pie, 18 czerwca (Dzień "W"), woj­ska miały prze­pro­wa­dzić desant na Guam. Głów­nym celem na każ­dej z wysp było opa­no­wa­nie lot­nisk, jak naj­szyb­sze dopro­wa­dze­nie pasów star­to­wych do goto­wo­ści ope­ra­cyj­nej i roz­po­czę­cie ope­ra­cji powietrz­nych. Na zdo­by­tym na Saipa­nie lot­nisku miały wylą­do­wać myśliwce armii P-47 Thun­der­bolt, trans­por­to­wane na pokła­dach lot­niskowców eskor­to­wych "Manila Bay" (37 myśliw­ców P-47 z 73. Eska­dry Myśliw­skiej) oraz "Natoma Bay" (37 samo­lo­tów tego typu z 19. Eska­dry Myśliw­skiej). Na koniec ope­ra­cji zapla­no­wano desant i opa­no­wa­nie wyspy Tinian. Doce­lowo zamie­rzano utwo­rzyć na Maria­nach bazy dla bom­bow­ców bar­dzo dale­kiego zasięgu B-29 Super­for­tress, które miały roz­po­cząć stra­te­giczne bom­bar­do­wa­nia Japo­nii.

Do zaję­cia Saipanu prze­zna­czono V Kor­pus Amfi­bijny (2. DPMor i 4. DPMor; w rezer­wie 27. DP). Woj­ska te miały następ­nie opa­no­wać Tinian. Zada­niem III Kor­pusu Amfi­bij­nego (3. DPMor i 1. Tym­cza­sowa Bry­gada Pie­choty Mor­skiej) było zaję­cie wyspy Guam. Jako odwód na Hawa­jach pozo­sta­wała 77. DP, gotowa do prze­rzu­ce­nia na Mariany w ciągu 20 dni od Dnia "D". Osłonę mor­ską i powietrzną wojsk desan­to­wych zapew­niały okręty Pią­tej Floty. Dowo­dzący nią adm. Spru­ance dowo­dził wszyst­kimi siłami zaan­ga­żo­wa­nymi do Ope­ra­cji "Fora­ger" (w tym siłami lądo­wymi do czasu ich lądo­wa­nia).

Charakter wojny na Pacyfiku

Klu­czem do kon­troli nad obsza­rem Pacy­fiku było uzy­ska­nie prze­wagi w powie­trzu. Domi­na­cja mor­ska, będąca waż­nym czyn­ni­kiem pod­czas pierw­szej wojny świa­to­wej, w cza­sie kon­fliktu w latach 1941-1945 wyni­kała wprost z prze­wagi w powie­trzu. Jak się oka­zało, jed­nostki arty­le­ryj­skie były wraż­liwe na ataki lot­ni­cze, a zasięg lot­nic­twa wie­lo­krot­nie prze­kra­czał dono­śność dział okrę­to­wych. Ist­nieje wiele przy­kła­dów wyco­fa­nia się okrę­tów ze względu na obawę przed poja­wie­niem się lot­nic­twa wroga (np. odwrót floty japoń­skiej spod Midway po utra­cie lot­ni­skow­ców, rezy­gna­cja zespołu krą­żow­ni­ków wadm. Mikawy z ataku na ame­ry­kań­skie trans­por­towce po wygra­nej bitwie koło wyspy Savo). Ponadto lot­nic­two miało moż­li­wość pro­wa­dze­nia obser­wa­cji w pro­mie­niu kil­ku­set mil.

Pano­wa­nie w powie­trzu na danym obsza­rze pozwa­lało m.in. na:

- wcze­sne wykry­cie ruchów prze­ciw­nika,

- ata­ko­wa­nie jed­no­stek mor­skich i baz wroga,

- prze­ci­na­nie linii zaopa­trze­nio­wych prze­ciw­nika,

- prze­chwy­ty­wa­nie i nisz­cze­nie samo­lo­tów nie­przy­ja­ciela,

- sku­teczną obronę wła­snych kon­wo­jów, okrę­tów oraz baz.

W począt­ko­wym eta­pie wojny domi­na­cję w powie­trzu zapew­niało lot­nic­two bazowe, któ­rego nie mogły lek­ce­wa­żyć nawet zespoły skła­da­jące się z kilku lot­ni­skow­ców (np. wyco­fa­nie lot­ni­skow­ców przez wadm. Flet­chera spod Guadal­ca­nalu na wcze­snym eta­pie Ope­ra­cji "Watch­to­wer"). Dopiero na prze­ło­mie lat 1943-1944 zespoły skła­da­jące się z więk­szej liczby lot­ni­skow­ców, posia­da­ją­cych na pokła­dach kil­ka­set samo­lo­tów, mogły wywal­czyć trwałe pano­wa­nie w powie­trzu nawet w pobliżu nie­przy­ja­ciel­skich baz i je zneu­tra­li­zo­wać. Taka też sytu­acja nastą­piła przed desan­tem na Mariany w czerwcu 1944 roku.

Ze względu na punk­towy cha­rak­ter dzia­łań na Pacy­fiku zaopa­trze­nie odgry­wało dużą rolę i sta­no­wiło poważne wyzwa­nie logi­styczne. Dostar­cza­nie potrzeb­nych mate­ria­łów na odle­głość kilku tysięcy mil mor­skich wyma­gało zaan­ga­żo­wa­nia poważ­nych sił trans­por­to­wych wraz z eskortą. Pod­czas więk­szych ope­ra­cji mor­skich zespoły okrę­tów wojen­nych musiały być wspie­rane przez tan­kowce, które zwięk­szały zasięg i czas prze­by­wa­nia zespo­łów w akcji dzięki moż­li­wo­ści bun­kro­wa­nia na morzu. Szcze­gól­nie istotne było to dla nisz­czy­cieli, które dys­po­no­wały małym zasię­giem (np. nisz­czy­ciele typu Fubuki 5000 Mm, nisz­czy­ciele typu Flet­cher 5500 Mm; dla porów­na­nia lot­ni­skowce klasy Essex - 15 000 Mm). W nie­któ­rych przy­pad­kach nisz­czy­ciele pobie­rały paliwo z innych okrę­tów. Było tak np. po raj­dach na Iwo Jimę i Chi­chi Jimę, 16 czerwca 1944 roku. Wtedy ame­ry­kań­skie nisz­czy­ciele pobie­rały paliwo z lot­ni­skow­ców. Z reguły tan­kowce znaj­do­wały się w osob­nych zespo­łach, ponie­waż miały nie­wielką pręd­kość i mogłyby ogra­ni­czać swo­bodę ruchów jed­no­stek bojo­wych.

Wraz z upły­wem czasu Japoń­czycy mieli coraz więk­sze pro­blemy z zaopa­try­wa­niem swo­ich gar­ni­zo­nów w odle­głych bazach. Powo­dem tego były coraz licz­niej­sze ataki okrę­tów pod­wod­nych i samo­lo­tów USA. Odcięte wyspy nie były zdolne do dłu­go­trwa­łej obrony, nie wspo­mi­na­jąc o dzia­ła­niach ofen­syw­nych. Ame­ry­ka­nie nie musieli zdo­by­wać wszyst­kich wysp, gdyż ich odcię­cie od zaopa­trze­nia było czę­sto wystar­cza­jące. Taki los spo­tkał m.in. wyspę Rota w archi­pe­lagu Maria­nów.

Prze­pro­wa­dze­nie ope­ra­cji desan­to­wych ponad 1000 Mm od wła­snych baz wymu­szało trans­port ogrom­nych ilo­ści żyw­no­ści, medy­ka­men­tów, paliwa, amu­ni­cji, czę­ści zamien­nych do pojaz­dów itp. Powo­do­wało także koniecz­ność dosko­na­łego zarzą­dza­nia sta­nami paliwa i amu­ni­cji. Pod­czas mor­skiego bom­bar­do­wa­nia Wysp Mariań­skich w 1944 roku okręty ostrze­li­wu­jące miały wyzna­czoną mak­sy­malną do wystrze­le­nia liczbę poci­sków danego kali­bru.

Przy dłu­gich akcjach z dala od bazy nale­żało się liczyć ze stop­nio­wym osła­bie­niem poten­cjału ude­rze­nio­wego lot­ni­skow­ców z powodu strat w samo­lo­tach. Pod­czas kam­pa­nii mariań­skiej US Navy po raz pierw­szy w histo­rii zasto­so­wała nowa­tor­skie roz­wią­za­nie. Dołą­czyła do kon­wo­jów zaopa­trze­nio­wych lot­ni­skowce eskor­towe, na któ­rych sta­cjo­no­wały zapa­sowe samo­loty wraz z zało­gami. Uzu­peł­niały one straty w lot­nic­twie na lot­ni­skow­cach floty i lek­kich.

Lotniskowce

Zaląż­ków kariery lot­ni­skow­ców należy szu­kać pod koniec pierw­szej wojny świa­to­wej, kiedy to eks­pe­ry­men­to­wano z kata­pul­to­wa­niem samo­lotu z pokładu plat­formy nad­bu­do­wa­nej na wieży dzia­ło­wej okrętu wojen­nego. Praw­dziwy roz­kwit lot­ni­skowce zawdzię­czają jed­nak Kon­fe­ren­cji Waszyng­toń­skiej z 1922 roku, któ­rej celem było... ogra­ni­cze­nie zbro­jeń mor­skich. Kon­fe­ren­cja skło­niła kilka mocarstw mor­skich do wyko­rzy­sta­nia będą­cych już w budo­wie kadłu­bów okrę­tów (przede wszyst­kim okrę­tów linio­wych) do kon­struk­cji lot­ni­skow­ców. Tak powstały m.in. lot­ni­skowce "Akagi", "Kaga", "Lexing­ton" (CV-2) i "Sara­toga". W zbli­żo­nym cza­sie zaczęto budo­wać także lot­ni­skowce od pod­staw, np. "H?sh?" lub "Her­mes". Począt­kowo nie wró­żono lot­ni­skow­com wiel­kiej przy­szło­ści, czego przy­kła­dem jest wypo­sa­że­nie okrę­tów typu "Lexing­ton" w osiem dział kali­bru 203 mm. Taka liczba wyni­kała z limi­tów kon­fe­ren­cji waszyng­toń­skiej, oba­wiano się bowiem, że lot­ni­skowce mogą być wyko­rzy­sty­wane do dzia­łań krą­żow­ni­czych!

Wraz z użyt­ko­wa­niem tej klasy okrę­tów i roz­wo­jem lot­nic­twa mary­narki wojenne zbie­rały doświad­cze­nia skut­ku­jące budową nowych i bar­dziej zaawan­so­wa­nych okrę­tów lot­ni­czych (okręty typu Sh?kaku - Japo­nia, York­town - Stany Zjed­no­czone, Illu­strious - Wielka Bry­ta­nia). Lot­ni­skowce te (od cza­sów dru­giej wojny świa­to­wej nazy­wane lot­ni­skow­cami floty) miały uzbro­je­nie dosto­so­wane do obrony prze­ciw­lot­ni­czej, spraw­niej­sze sys­temy kon­troli uszko­dzeń i han­gary, mogące pomie­ścić sporą liczbę samo­lo­tów (70-90). Osią­gały do tego pręd­kość około 30 węzłów.

Uzu­peł­nie­niem dla lot­ni­skow­ców floty były dzia­ła­jące wraz z nimi lot­ni­skowce lek­kie (np. ame­ry­kań­skie typu Inde­pen­dence, budo­wane na bazie kadłuba krą­żow­nika typu Cle­ve­land). Mie­ściły one około 30 samo­lo­tów, osią­gały podobną pręd­kość co "duże" lot­ni­skowce, lecz były od nich sła­biej opan­ce­rzone. Zaletą tego typu okrę­tów były mniej­szy koszt i krót­szy czas budowy.

Do dzia­łań pomoc­ni­czych: osłony kon­wo­jów (głów­nie na Atlan­tyku) i wspar­cia powietrz­nego wojsk lądo­wych w nie­du­żej odle­gło­ści od brzegu morza powstała nowa klasa okrętu lot­ni­czego - lot­ni­sko­wiec eskor­towy. Mógł on pomie­ścić kil­ka­na­ście samo­lo­tów. Był to jed­nakże okręt znacz­nie wol­niej­szy od lot­ni­skowca floty (pręd­kość maks. około 18 węzłów).

Druga wojna świa­towa poka­zała decy­du­jącą war­tość lot­nic­twa i lot­ni­skow­ców. Odno­siły one suk­cesy w Euro­pie: atak bry­tyj­skich samo­lo­tów tor­pe­do­wych Sword­fish z lot­ni­skowca "Ark Royal" na nie­miecki pan­cer­nik "Bismarck", nalot grupy powietrz­nej z lot­ni­skowca "Illu­strious" na wło­skie okręty w Taren­cie. Przede wszyst­kim jed­nak lot­ni­skowce udo­wod­niły swoją domi­na­cję w woj­nie na Pacy­fiku. Ze względu na zasięg ude­rze­nia prze­kra­cza­jący nawet dzie­się­cio­krot­nie dono­śność armat pan­cer­ników lot­ni­skowce stały się główną bro­nią w woj­nie mię­dzy USA a Japo­nią. Kamie­niem milo­wym w karie­rze lot­ni­skow­ców była bitwa na Morzu Kora­lo­wym, gdzie po raz pierw­szy w histo­rii strony wymie­niały ciosy jedy­nie przy uży­ciu samo­lo­tów z pokła­dów lot­ni­skow­ców, zaś okręty nie miały wroga w zasięgu wzroku. Cięż­kie okręty coraz czę­ściej peł­niły funk­cję wspie­ra­jącą (osłona prze­ciw­lot­ni­cza zespołu, bom­bar­do­wa­nie obiek­tów nad­brzeż­nych wroga).

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki