Wiesław Bolesław ŁachUniwersytet Warmińsko-Mazurski w OlsztynieORCID 0000-0002-1201-2776

Wytyczne i instrukcje dla dowództwa Korpusu Ochrony Pogranicza do szkolenia wojsk na wypadek wojny ze Związkiem Sowieckim

Streszczenie

Od momentu odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. ochrona i obrona granic państwa polskiego stanowiła podstawowy problem, który był przedmiotem rozważań na szczeblu operacyjnym i strategicznym państwa. Sytuacja polityczno-militarna wokół Polski w okresie międzywojennym wpłynęła na decyzję o wzmocnieniu granicy wschodniej szczególnie ze Związkiem Sowieckim. Do jej ochrony powołano Korpus Ochrony Pogranicza, którego pododdziały planowano wykorzystać do realizacji zadań operacyjnych na rzecz jednostek liniowych Wojska Polskiego, w ramach planu wojennego "Wschód". Głównie przewidywano prowadzenie rozpoznania taktycznego, osłonę mobilizacji i operacyjnego rozwinięcia armii. Celem artykułu jest przedstawienie na podstawie opracowanych instrukcji, wytycznych oraz rozkazów możliwości taktycznych i operacyjnych Korpusu Ochrony Pogranicza do działań wojennych przeciwko Związkowi Sowieckiemu. Za podstawę rozważań autor przyjął analizę niepublikowanych dokumentów archiwalnych jakimi były opracowane przez marszałka Józefa Piłsudskiego instrukcje w sprawie przygotowań oddziałów KOP do ich zadań na wypadek wojny oraz wytyczne i zarządzenia Korpusu Ochrony Pogranicza w sprawie wyszkolenia i koncentracji w okresie letnim, które obecnie znajdują się w zasobach Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie.

Słowa kluczowe

granica wschodnia, instrukcje i wytyczne, Korpus Ochrony Pogranicza, plany wojenne, Wojsko Polskie.

Politykę Polski w okresie międzywojennym określa się jako politykę równowagi pomiędzy dwoma wielkimi sąsiadami. Żadne z tych państw nie wyrzekło się rewizji swoich granic z Polską. Ściślejsze połączenie się z Niemcami bądź ze Związkiem Sowieckim prowadziło nieuchronnie do zmian terytorialnych i ustrojowych państwa polskiego, co w konsekwencji mogło doprowadzić do wcześniejszego konfliktu zbrojnego z jednym lub drugim sąsiadem. Obydwa kraje, pomimo rozbudowy umocnień obronnych na granicy z Polską, przygotowywały przeciwko niej operacyjne plany ofensywne1.

W związku z powyższymi działaniami sąsiadów na wschodzie i zachodzie polskie władze polityczne i wojskowe były świadome ograniczonych własnych możliwości obronnych oraz braku szansy na zwycięstwo i dłuższe przetrwanie.

Dlatego od momentu odzyskania niepodległości w 1918 r. ochrona i obrona granic państwa polskiego stanowiły podstawowy problem, który był przedmiotem rozważań na szczeblu operacyjnym i strategicznym. Do planowania wojny z Rosją przystąpiono już pod koniec 1920 r. Rozpoczęto od analiz operacyjnych oraz przygotowania planu mobilizacji i strategicznego rozwinięcia wojsk na froncie wschodnim. Prace prowadził Sztab Generalny i Oddział III Biura Ścisłej Rady Wojennej. Na tempo realizacji wpływał fakt, że wszystko trzeba było opracowywać od nowa. Niełatwo było tworzyć plany wojny i precyzować zadania dla formacji granicznych, nie posiadając planu mobilizacji wojsk. Ten natomiast zależał w dużym stopniu od kondycji państwa, które było w znacznej mierze wyniszczone działaniami wojennymi2.

Po zamachu majowym Józef Piłsudski zamierzał samodzielnie opracować militarny plan wojny, chociaż wykraczało to poza możliwości jednej osoby, która była dodatkowo zaabsorbowana sprawowaniem władzy nad całym państwem. Plan taki, niepoparty szczegółowymi dokumentami sztabowymi, z konieczności musiał być ograniczony do prowadzenia działań wojennych. O ile sprecyzowano pewien zamysł prowadzenia wojny ze Związkiem Sowieckim, o tyle nie uczyniono tego wobec Niemiec.

Sytuacja polityczno-militarna wokół Polski wpłynęła na decyzje o wzmocnieniu ochrony granicy wschodniej oraz na planowanie wykorzystania do zadań operacyjnych na rzecz jednostek liniowych, oddziałów tworzonego od 1924 r. - Korpusu Ochrony Pogranicza. Korpus zamierzano wykorzystać do prowadzenia rozpoznania taktycznego, osłony mobilizacji i operacyjnego rozwinięcia armii.

Celem artykułu jest przedstawienie możliwości taktycznych i operacyjnych KOP do działań wojennych przeciwko Związkowi Sowieckiemu na podstawie opracowanych instrukcji, wytycznych i rozkazów stawianych przez naczelne organy wojskowe w ramach tworzonego planu "Wschód". Plan ten do tej pory nie jest znany historykom, gdyż nie zachował się w zasobach archiwalnych, a jego założenia hipotetyczne odtwarzane są na podstawie zachowanych w Centralnym Archiwum Wojskowym prac inspektorów armii na kierunku wschodnim zleconych przez marsz. Józefa Piłsudskiego jako Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych.

Za podstawę rozważań autor przyjął analizę niepublikowanych dokumentów archiwalnych jakimi były opracowane przez marsz. Józefa Piłsudskiego3: Instrukcja ogólna dla dowódców dywizji i oficerów instrukcyjnych w sprawie przygotowań oddziałów KOP do ich zadań na wypadek wojny oraz Instrukcja w sprawie mobilizacji dywizji KOP. Znajdują się one w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym, a zostały udostępnione autorowi przez prof. Lecha Wyszczelskiego, który będąc w 1996 r. w tymże archiwum, w trakcie kwerendy, przypadkowo je odnalazł i odręcznie przepisał (w tamtym okresie Rosjanie zabraniali kserować dokumenty archiwalne). Konsekwencją wydanych Instrukcji były próby ich realizacji przez szkolenia i ćwiczenia z "Wielkimi Jednostkami Wojskowymi". Świadczą o tym m.in. zachowane wytyczne i zarządzenia KOP w sprawie wyszkolenia i koncentracji w okresie letnim, które obecnie znajdują się w Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie4.

Powstanie i rozwój organizacyjny KOP w pierwszym okresie funkcjonowania (1924-1926)

System ochrony granicy przechodził różne stadia. Dopiero po zakończeniu działań wojennych z Rosją Sowiecką w 1920 r. możemy mówić o próbie tworzenia takiego systemu, choć i wówczas funkcjonował on z dużymi problemami. Mimo tego służby graniczne były już uwzględniane w planach mobilizacyjnych i planowanym systemie obrony państwa.

Zanim KOP przejął ochronę granicy wschodniej sytuacja nie przedstawiała się najlepiej. Liczne napady, rabunki, podpalenia budziły niepokój o bezpieczeństwo tamtych terenów. Zniesienie kordonu i wprowadzenie nowej struktury Straży Granicznej nie ustabilizowało sytuacji.

Analizując przebieg linii granicznej, należy zwrócić uwagę na wiele jej słabych stron z punktu rozpatrywania walorów obronnych. Szczególnie niekorzystny był brak przeszkód terenowych. Bardzo negatywnie oceniano położenie operacyjne Korytarza Wileńskiego, którego opanowanie przez Armię Czerwoną, przy prawdopodobnym wystąpieniu lub neutralnej postawie Litwy, stwarzało bardzo realną możliwość bezpośredniego połączenia sił militarnych rosyjskich z niemieckimi i doprowadzić mogło do okrążenia Polski z trzech kierunków: zachodniego, wschodniego i północnego (co zresztą nastąpiło w 1939 r.)5.

Krótki okres tworzenia formacji granicznych i ciągłe reformy wpływały negatywnie na efektywność ochrony i osłony granicy Polski. Organizacja systemu zabezpieczania granic była również bardzo utrudniona ze względu na brak przygotowanej fachowej kadry i doświadczenia młodego państwa w tym zakresie6.

Pewną nadzieję na stabilizację miała przynieść podpisana 15 marca 1923 r. decyzja mocarstw zachodnich zatwierdzająca uznanie wschodniej granicy II Rzeczypospolitej z Litwą i Związkiem Sowieckim. Decyzji tej nie przyjął do wiadomości rząd sowiecki i litewski, kwestionując kompetencje Rady Ambasadorów w tej sprawie. W konsekwencji w latach następnych nasiliły się napady i przekroczenia granicy przez agentów i zbrojne grupy operujące z baz po stronie sowieckiej7.

Zaistniała sytuacja na pograniczu polsko-litewskim i polsko-sowieckim stała się bezpośrednią przyczyną, która doprowadziła do utworzenia KOP, czyli formacji, która w pełni miała zabezpieczyć cele politycznie i militarne państwa polskiego na granicy. W związku z tym, że formacja ta doczekała się licznych opracowań i konferencji naukowych tylko pokrótce zostaną przedstawione podstawy i założenia jej powstania8.

W sierpniu 1924 r. na posiedzeniu Politycznego Komitetu Rady Ministrów, któremu przewodniczył prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Stanisław Wojciechowski, na wniosek ministra spraw wojskowych gen. dyw. Władysława Sikorskiego i ministra spraw wewnętrznych Zygmunta Hübnera, podjęto uchwałę o powołaniu korpusu granicznego dla ziem wschodnich, zorganizowanego na wzór wojskowy, nazwanego Korpusem Ochrony Pogranicza9. Zadanie zorganizowania tej formacji granicznej, będącej integralną częścią Wojska Polskiego, powierzono Ministerstwu Spraw Wojskowych. 12 września 1924 r. wydano rozkaz w sprawie utworzenia KOP, a 17 września - instrukcję określającą jego strukturę10.

KOP został utworzony z wydzielonej części WP i podlegał pod względem personalnym, organizacyjnym i wyszkolenia MSWojsk, a pod względem ochrony granicy, bezpieczeństwa w pasie granicznym i finansowym Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. W pierwszym okresie do zakresu działania tej formacji należał całokształt problematyki związanej z ochroną granicy państwowej, który obejmował w szczególności11:

strzeżenie nienaruszalności znaków i urządzeń granicznych; niedopuszczenie do nielegalnego przekroczenia granicy przez osoby do tego nieupoważnione; niedopuszczenie do nielegalnego ruchu towarowego przez granicę; zwalczanie przemytnictwa w zakresie postanowień w granicach państwa; współdziałanie z właściwymi organami granicznymi zgodnie ze specjalnymi przepisami mającymi na celu zachowanie bezpieczeństwa i zapobieganie szkodom zagrażającym interesowi publicznemu; współdziałanie z organami wojska w dziedzinie obrony państwa.

Na stanowisko dowódcy KOP powołano gen. dyw. Henryka Minkiewicza, który pełnił swoje obowiązki od 15 września 1924 r. do 7 maja 1929 r. Przystępując do formowania KOP, MSWojsk oparło się w całości na zasobach materiałowych i kadrowych wojska12.

Ze względu na krótki okres formowania oraz wielki wysiłek finansowy i organizacyjny, tworzenie KOP przewidywano przeprowadzić w trzech etapach13:

I etap - do końca 1924 r. - zamierzano sformować dowództwo KOP (1 listopada 1924 r.), 3 dowództwa brygad oraz 10 batalionów piechoty i 10 szwadronów kawalerii; II etap - do 1 kwietnia 1925 r. - planowano sformować 1 dowództwo brygady oraz 10 batalionów piechoty i 10 szwadronów kawalerii; III etap - do 1 kwietnia 1926 r. - przewidywano sformowanie 1 dowództwa brygady oraz 10 batalionów piechoty i 10 szwadronów kawalerii.

Realizacja planu miała zapewnić utworzenie dowództwa KOP, 5 dowództw brygad, 30 batalionów piechoty i 30 szwadronów kawalerii. Pierwsze jednostki KOP rozpoczęły przegrupowanie do swych miejsc przeznaczenia 27 października 1924 r.14

Organizacja KOP opracowana przez Sztab Generalny WP była wzorowana na strukturach wojskowych. Instrukcja z 17 września 1924 r. określała jego organizację, tworzenie dowództw, sztabów, służb oraz pododdziałów taktycznych piechoty i kawalerii. W pierwszej fazie utworzono dowództwo KOP, którego siedziba mieściła się w Warszawie przy ul. Nowy Świat 69. Dowództwu i sztabowi KOP podlegały dowództwa brygad ochrony pogranicza o organizacji podobnej do organu nadrzędnego, lecz o odpowiednio mniejszej liczebności15.

Ochronę granicy z Litwą, Łotwą i Związkiem Sowieckim zorganizowano systemem kordonowym. Poszczególne bataliony KOP otrzymały swoje odcinki, a te z kolei podzielono na odcinki kompanijne i strażnice ugrupowane w trzech rzutach16:

pierwszy rzut - stanowiły strażnice liczące każda po 18 żołnierzy, rozmieszczone tuż przy linii granicznej z zadaniem bezpośredniej ochrony granicy; drugi rzut - stanowiły odwody kompanijne w sile plutonu, których terenem działania była linia graniczna oraz określony odcinek strefy nadgranicznej; trzeci rzut - to odwody batalionowe. Terenem ich działania był określony obszar pasa nadgranicznego; utworzono też odwody brygad w postaci wydzielonych batalionów, natomiast szwadrony kawalerii stanowiły odwody zarówno batalionów, jak i brygad.

Pas ścisłej kontroli granicznej miał około 6 km, głębokość pasa ochronnego wynosiła około 30 km. Nierówne natomiast były odcinki graniczne, których ochronę powierzono poszczególnym batalionom, kompaniom i strażnicom KOP. Uzależniano to, zgodnie z wymogami ówczesnej służby, od natężenia przestępczości granicznej oraz warunków terenowych. Na jeden batalion przypadało średnio 90 km granicy, na kompanię 30 km, na strażnicę 7 km. Skonstatować można, że na jeden kilometr granicy w pierwszym rzucie do jej ochrony średnio przypadało dwóch żołnierzy, natomiast wcześniej był to statystycznie jeden.

Zaangażowanie KOP miało ustabilizować napiętą sytuację społeczną w pasie województw przygranicznych. Z uwagi na swój charakter Korpus mógł być wykorzystany do działań o charakterze wewnętrznym (asystencyjnym, informacyjnym i społeczno-politycznym) oraz militarnym. W odróżnieniu od wcześniejszych formacji granicznych na KOP nałożono zadania osłonowe, obronne, jak i w późniejszym okresie wywiadowcze, które pozwalały temu rodzajowi wojsk funkcjonować samodzielnie. Działania te miały zapewnić nowe rozwiązania instytucjonalne i prawne17.

Określenie zadań w zakresie wyszkolenia i przygotowania KOP na wypadek wojny ze Związkiem Sowieckim w latach 1926-1935

Przejęcie władzy przez marsz. Józefa Piłsudskiego w 1926 r. otwierało nowy rozdział wynikający z innego spojrzenia na system obrony państwa. Był to rezultat zawartych w 1925 r. traktatów lokarneńskich, które stwarzały wrażenie, że Niemcy nie będą w stanie rozpętać awantury wojennej. W tej sytuacji, zgodnie z opinią marszałka oraz decydentów politycznych i wojskowych zdecydowano, że zagrożenie Polski jest większe ze strony Związku Sowieckiego i uznano za priorytet opracowanie planu obronnego obszarów wschodnich.

W ramach założeń planistycznych marszałek zwracał uwagę na prawdopodobne kierunki zagrożeń, właściwości obronne obszarów wschodnich państwa oraz te elementy, które mogłyby mieć wpływ na konstruowanie planu strategicznego i planów operacyjnych na poszczególnych kierunkach, głównie w wariancie obronnym. Twierdził, że warunkiem powodzenia jest przyjęcie dobrze opracowanej koncepcji dyslokacji dywizji piechoty, brygad kawalerii i brygad KOP oraz opracowanie planów mobilizacyjnych. Było to bardzo ważne, gdyż zdawano sobie sprawę ze słabego systemu dróg i transportu kolejowego na wschodzie18.

Szczegółowy plan wojny na kierunku wschodnim przewidywał, w fazie walk nadgranicznych, prowadzenie przez oddziały osłonowe opóźnienia ruchów nieprzyjaciela, połączone z rozpoznaniem jego sił i głównych kierunków działania. W tej sytuacji Piłsudski przywiązywał dużą wagę do włączenia KOP w system mobilizacyjny sił zbrojnych i określenia dla tej formacji zadań na czas wojny. Tendencja dostosowania oddziałów KOP do wojsk regularnych nie przyniosła jednak w początkowym okresie pełnych rezultatów taktyczno-operacyjnych, istniały bowiem w całokształcie zmian sprzeczności między kordonowym rozwinięciem jednostek KOP a jego rolą w początkowym okresie wojny. Dlatego po 1926 r. reorganizowano struktury KOP, próbując je dostosować do modelu obowiązującego w wojskach operacyjnych19.

Propozycje zmian nie miały na celu przekształcenia go w formację bojową, która w pierwszej kolejności miałaby przeciwstawić się agresji sowieckiej, a jedynie przygotowanie do działań ogólnowojskowych w momencie zagrożenia. Józef Piłsudski, jako Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, który był częstym gościem w pododdziałach KOP (zwłaszcza w brygadach "Grodno" i "Wilno"), także uważał, że może on w wypadku zagrożenia spełnić ważne zadanie. Jednocześnie nakazał, by w kolejnych pracach studyjnych uwzględniać oddziały KOP. Sprawa ta była 9 czerwca 1927 r. przedmiotem dyskusji w czasie konferencji odbytej w Generalnym Inspektoracie Sił Zbrojnych. Marszałek, przeciwstawiając się propozycjom niektórych współpracowników, m.in. gen. Edwarda Rydza-Śmigłego, o nadaniu mu charakteru bojowego, jednoznacznie stwierdził, że głównym priorytetem w wypadku zagrożenia wojennego jest całkowite wykorzystanie KOP w działaniach osłonowych20.

Rezultatem odbytej konferencji była opracowana przez marsz. Piłsudskiego i wydana 27 czerwca 1927 r. Instrukcja ogólna dla dowódców dywizji i oficerów instrukcyjnych w sprawie przygotowań oddziałów KOP do ich zadań na wypadek wojny21. Po stwierdzeniu, że KOP nie miał do tej pory określonych zadań na wypadek wojny, a jest on narażony w pierwszej kolejności na starcie z przeciwnikiem, marszałek nakreślił swoje stanowisko w części II instrukcji pt. Cel do osiągnięcia22: "Dlatego też zdecydowałem zasadnicze braki usunąć, nie zmieniając w niczym czynności pokojowych KOP, zorganizować ścisły związek między oddziałami KOP, a całością prac przygotowawczych na wypadek wojny - tak, aby w niebezpiecznej dla państwa chwili zapewnić harmonię wszystkiego, co broń noszą i broń użyć mogą dla obrony państwa".

Określono również kompetencje w zakresie wyszkolenia i przygotowania wojennego KOP. Prawo inspekcji, wobec całej formacji i dywizji osłonowych oraz oficerów instrukcyjnych, otrzymał szef Sztabu Generalnego osobiście i przez swoich wydzielonych oficerów z III Oddziału.

Ograniczone prawo inspekcji przygotowań na wypadek wojny prowadzonych w KOP otrzymali dowódcy dywizji osłonowych i wydzieleni oficerowie instrukcyjni. Nie mieli oni jednak prawa wydawania rozkazów wykonawczych, a jedynie przesyłania wniosków i spostrzeżeń szefowi Sztabu Generalnego.

Dowódcy dywizji osłonowych otrzymali rozkaz, by powyższe zadania rozpoczynali od "pracy nad sobą", czyli oceny stopnia zagrożenia przez nieprzyjaciela nadzorowanego sektora frontu, znajomości wartości oddziałów własnych oraz oceny terenu swej odpowiedzialności.

Szczególnie marsz. Piłsudski dążył do uświadomienia całego stanu osobowego KOP, że: "Podczas pokoju oddziały KOP pełnią specjalną służbę, która z wojną i działaniami wojennymi niewiele ma wspólnego. Dlatego też wpoić należy świadomość w każdego szeregowego, a specjalnie w każdego oficera, że od pierwszej godziny wojny ich praca pokojowa i wszystko, co z tą pracą się wiązało, musi ulec zmianie do gruntu, do najmniejszej nawet drobnostki, gdyż sąsiad doby pokojowej staje się nieprzyjacielem i starać się odtąd będzie szkodzić nam ze wszystkim. Głównym zadaniem wojennym KOP staje się wtedy zamknięcie granicy możliwie dobrze i obserwacja nieprzyjaciela.

Obserwacja ta nie może być bierna i ograniczać się do zbierania wiadomości o nieprzyjacielu oraz oglądanie go. Przy przekraczaniu przez nieprzyjaciela granicy oddziały KOP obowiązane są stwierdzić jego siły i kierunek jego poruszeń. Pod tym względem taktyka KOP musi być podobna do taktyki kawalerii, mającej za zadanie obserwację nieprzyjaciela, to znaczy, że oddziały KOP nie mogą i nie powinny stale boju toczyć, lecz muszą umieć zatrzymać słabe zawsze awangardy - tak aby nieprzyjaciel zmuszony był pokazać swoje siły".

Podobnie miała wyglądać sprawa łączności i dlatego nakazywał opracowanie wojennego planu łączności KOP w najdrobniejszych szczegółach. Kolejnym zadaniem było nawiązanie współpracy z lokalnymi władzami administracyjnymi. Wobec zadań wojennych KOP marszałek dostrzegał niedostateczne wyposażenie tej formacji w środki do walki, zwłaszcza amunicję. Nakazywał zwrócenie szczególnej uwagi na te bataliony KOP, które mogą działać samodzielnie, bez styczności z wojskami operacyjnymi. Przestrzegał jednak przed takim wyposażaniem wojennym KOP, które przekształciłoby jej samodzielne pododdziały w formacje piechoty, mogące brać udział w regularnych działaniach bojowych.

Korpus Ochrony Pogranicza, w razie ewentualnego konfliktu zbrojnego, miał zatem wypełniać powierzoną mu część zadań bojowych, przewidzianych dla oddziałów regularnych w działaniach osłonowych. Stąd dalszy rozwój organizacyjny i szkoleniowy formacji szedł w kierunku współdziałania z dywizjami piechoty, które miały działać w osłonie. W czerwcu 1927 r. w piśmie do drugiego wiceministra spraw wojskowych w sprawie wyszkolenia, dowódca KOP gen. dyw. Henryk Minkiewicz meldował23:

"Reasumując swe zarządzenia wydane w wytycznych, w koncentracji wielkich jednostek Armii i ćwiczeniach międzydywizyjnych wezmą udział następujące kombinowane oddziały KOP.

Na terenie O.K.III. [Okręgu Korpusu nr III]

1 baon piechoty (etat woj[enny]) przy 1 d.p.leg. [1 Dywizji Piechoty Legionów]

1 dyon kawalerii (etat woj[enny] strzel[ców] kon[nych]) przy 3 S.B.K. [3 Samodzielnej Brygadzie Kawalerii]

Na terenie O.K.IX. [Okręgu Korpusu nr IX]

1 baon piechoty (etat woj.) przy 20 d.p. [20 Dywizji Piechoty]

1 dyon kawalerii (etat woj. strzel. kon.) przy 9 S.B.K.

Na terenie O.K.II. [Okręgu Korpusu nr II]

1 baon piechoty (etat woj.) przy 13 d.p. [13 Dywizji Piechoty]

1 dyon kaw[alerii] a 3 szwadr[ony] (etat woj. strzel. kon.) przy 2 S.B.K. [...]

Przewiduję, że oddziały KOP po przejściu zasadniczego wyszkolenia w obozach koncentracyjnych swej broni przejdą ewentualnie na okres ćwiczeń międzydywizyjnych do obozów innej broni, kawaleria do piechoty jako jazda dywizyjna, ewent[ualnie] piechota do kawalerii dla odbycia ćwiczeń współdziałania, o ile nie będzie kolidować z ogólnymi planami ćwiczeń i zamiarami panów generałów kierowników. Nie chciałbym jednak, by ze względu na oddalenie obozów oddziały KOP, zwłaszcza piechota, traciły czas na przemarsze ze szkodą dla wyszkolenia.

Kwestię uzgodnienia programów ćwiczeń pozostawiam porozumieniu dowódców brygad KOP, a zainteresowanymi dowódcami wielkich jednostek, kładąc ze swej strony główny nacisk na uzupełnienie wiadomości w dziedzinach normalnie dla KOP niedostępnych, a w pierwszym rzędzie na strzelania bojowe i ćwiczenia współdziałania, wyrażając zarazem życzenia, aby oddziały KOP były używane wyłącznie do właściwych celów wyszkolenia i występowały jako zwarty oddział pod bezpośrednim dowództwem swych dowódców".

Z kolei podczas konferencji w GISZ z inspektorami armii kierunku wschodniego odbytej 27 lutego 1928 r. marszałek postawił przed nimi zadanie prowadzenia dyskusji nad wypracowaniem wojennego ordre de bataille KOP. Do sprawy tej powrócono na zjeździe 10 marca 1928 r. Przewidywano dwie możliwości. "Pierwsze: wchłonięcie KOP w 13 DP jako materiał mobilizacyjny i zarezerwowanie kadry dla władz wyższych. Drugie: wcielenie KOP do 13 DP jako materiał mobilizacyjny, trzecie (czwarte) kompanie do baonów". Powyższej problematyce poświęcona była też konferencja z 27 listopada 1928 r.24

Pierwsze zadania szczegółowe wydano na kolejnym posiedzeniu 17 marca 1928 r. w sprawie osłony Wołynia i Podola. Z przedstawionych kalkulacji wynika, że do pierwszego rzutu osłony i obrony całej granicy wschodniej (1000 km) należałoby przeznaczyć około 14 dywizji (łącznie z KOP), tj. około 50 proc. armii. Kolejne prace z generałami "grupy wschodniej" trwały przez cały 1928 r., przy czym głównie zajmowano się zakresem zadań nawet dla poszczególnych kompanii KOP i właściwościami terenu, a w znikomym stopniu zadaniami operacyjnymi25.

Piłsudski nie przewidywał potrzeby mobilizacji KOP na wypadek wojny, natomiast opowiadał się za jego powiększeniem "drogą miejscowych sił"26. Optował za operacyjnym wykorzystaniem tej formacji, ale przez wydzielenie jedynie jej pododdziałów - batalionów i kompanii - do składu wojsk operacyjnych. Cztery dywizje piechoty stacjonowały w rejonach odpowiedzialności KOP w wystarczającej bliskości od granicy. Należały do nich: 12 DP z dowództwem w Tarnopolu, 13 DP z dowództwem w Równem, 19 DP z dowództwem w Wilnie i 20 DP z dowództwem w Baranowiczach. W Galicji Wschodniej KOP współdziałał z 12 DP, na Wołyniu z 13 DP, a na północy z 19 i 20 DP. Nie mógł natomiast liczyć na współdziałanie z 27 i 30 DP na obszarze południowego Polesia, wobec czego musiał realizować swoje zadania samodzielnie. Jak widać odmienność położenia poszczególnych oddziałów KOP narzucała ich różnorodne traktowanie w zależności od postawionych zadań i własnych możliwości27.

Po dwóch latach dyskusji, 6 września 1929 r., ukazała się wydana przez Piłsudskiego Instrukcja w sprawie mobilizacji dywizji KOP. Wcześniej, 12 sierpnia tr., w tej sprawie odbyła się w Druskienikach, podczas pobytu Piłsudskiego na leczeniu sanatoryjnym, odprawa kierownictwa GISZ. Wyniki prowadzonej tam dyskusji miały wpływ na opisywaną instrukcję. Piłsudski stwierdzał, że mobilizowanie na bazie KOP związków taktycznych jest jeszcze "niedostatecznie przemyślane i przepracowane". Wymagało to studiów, których termin ukończenia ustalał na 1 grudnia 1929 r. W instrukcji, która jest przedstawiona w całości stwierdzał28:

"W sprawie prac nad mobilizacją dyw[izji] KOP zapoczątkowanych na odprawie w Druskienikach d[nia] 12 sierpnia zarządzam co następuje:

A. Charakter dalszych prac:

Mobilizowanie wielkich jednostek z formacji KOP jest rzeczą nową, jeszcze niedostatecznie przemyślaną i przepracowaną. Problem ten nie może być dorywczo rozwiązany i w ścisłe rozkazy ujęty. Wymaga on dłuższych studiów i analizy różnych wariantów rozwiązań. Rozkazy, jakie robiono pochopnie, w tym wypadku były szczególnie nierealne. Dlatego dalsza praca powołanych do niej czynników polegać będzie na razie tylko na pogłębieniu studiów poszczególnych elementów i możliwości.

Wyniki tych prac należy mi przedłożyć (wraz z wnioskami) na 1 grudnia br.

Praca nad omawianym problemem winna być prowadzona w najściślejszej tajemnicy. Nawet częściowa dekonspiracja przed osobami niewciągniętymi do tej pracy jest niedopuszczalna.

B. Wytyczne zasadnicze:

Bazą projektowanej dywizji będzie tylko część KOP rozumianego wzdłuż granicy litewskiej. Na wykorzystanie całości tego KOP nie pozwalają warunki lokalne, a zwłaszcza rozciągłość i konfiguracja granicy. Warunki te zmuszają do podzielenia całej granicy litewskiej i łotewskiej na trzy sektory o różnym stopniu zagrożenia, a tym samym o różnych możliwościach wykorzystania miejscowych oddziałów KOP.

Sektor północny. Baony 19 i 20 ("Słobódka" i "Święciany"). Sektor ten byłby zagrożony nawet w razie neutralności Litwy i dlatego tamtejsze oddziały wyłączyć trzeba zupełnie z ram formowanej dywizji KOP. Przejdą one (na wypadek wojny) pod rozkazy inspektora Armii "Wilno", który wobec tego, wykorzystując je do zadań obserwacyjnych, winien dbać o ich organizacyjną rozbudowę w ten sam sposób, jak o rozbudowę KOP na granicy rosyjskiej.

Sektor środkowy (baony 21 i 22 - "Niemenczyn", "Troki") na razie podporządkowuję podwójnie. Z jednej jednak strony płk Bołtuć wciągnie te dwa bataliony w kalkulację formowania dywizji, z drugiej strony winien inspektorowi Armii "Wilno" zachować pewną możność operacyjnego dysponowania tymi batalionami jako związanymi z Wilnem. By uniknąć tarć winien, wobec tego także gen. Dąb-Biernacki przekalkulować organizacyjne zadania i możliwości tego odcinka, opierając się przy tym w miarę możliwości i na pracy płk. Bołtucia. Sprzeczności w poglądach uzgodnią razem z szefem Sztabu Głównego. Kalkulacja naszych sił winna być robiona na każdy dzień. Dotyczy to także południowego odcinka. Poza tym odnośnie tego odcinka mam tylko jedno zastrzeżenie; co do doformowania trzeciego batalionu.

Sektor południowy (baon 23, 24 i 25 - "Druskieniki", "Sejny", "Suwałki") należy wyłącznie do zakresu pracy płk. Bołtucia z tym, że szwadron KOP, stacjonujący w [nazwa nieczytelna - W.B.Ł.] odejdzie do kawalerii. Kwestia doformowania brakujących baonów rozstrzygnę później. Szef Sztabu Głównego i płk Bołtuć przedstawią mi swoje wnioski w tej materii, przy czym rozdzielenie baonu "Druskieniki" już w czasie pokoju może być brane pod uwagę.

Studia nad mobilizacją artylerii, saperów, łączności i służb przeprowadzi szef Oddziału I Szt[abu] Głównego. Również personalna obsada dowództw nie wchodzi w zakres płk. Bołtucia. Natomiast winien on przerobić gruntownie zagadnienie formowania d[owó]dztw. Jako główną bazę mobilizacji dywizji przyjmuję nadal Grodno. Kwestię tę należy jednak gruntownie przestudiować, biorąc pod uwagę przede wszystkim Sokółkę i Białystok. Wytyczne co do systemu mob[ilizacji] kompanii, baonów i pułków dałem na drugiej odprawie.

Terminów przygotowania na razie ściśle określić nie można. Sztuczne ich przyspieszanie jest szkodliwe. Mobilizacja wielkiej jednostki rezerwowej, formowanej w takich warunkach, musi trwać długo, minimum trzy tygodnie.

C. Metoda pracy:

Praca płk. Bołtucia, który do pomocy otrzyma jednego oficera młodszego, winna być złączona ściśle, z pracą gen. Litwinowicza we wszystkich sprawach, dotyczących D[owództwa] O[kręgu] K[orpusu] w Warszawie, mogą oni (w sprawach mob[ilizacji] Dywizji KOP), porozumieć się jedynie z szefem Sztabu Głównego, gen. Tessaro i jego szefem sztabu, płk. Zamorskim, płk. Przyjałkowskim. W pracy nad baonami sektora środkowego ("Niemenczyn", "Troki"), które należy prowadzić bardzo ostrożnie i zręcznie, pomoże płk. Bołtuciowi gen. Dąb-Biernacki, który w tym celu otrzymuje prawo inspekcji tych jednostek i dwóch północnych baonów ("Słobódka" i "Święciany").

Przebieg i wyniki prac muszą być znane:

a) Szefowi Sztabu Głównego i mjr. Glabiszowi, by mogli w razie potrzeby w czas interweniować,

b) Gen. Tessaro, by mógł te prace ułatwić i wspierać odpowiednimi zarządzeniami,

c) Szefowi Oddziału I Szt[abu] Gł[ównego], by mógł uzgadniać z nimi swoje prace nad wyżej wymienionymi zagadnieniami".

W pierwszej kolejności Piłsudski zakładał włączenie w skład planowanej dywizji, dowodzonej przez płk. Mikołaja Bołtucia, tylko części formacji KOP. Miały to być bataliony i to nie wszystkie, rozmieszczone wzdłuż granicy z Litwą. Całość granicy litewskiej i łotewskiej planowano podzielić na trzy sektory o różnym stopniu zagrożenia. Studia w zakresie mobilizacyjnym formowanej Dywizji KOP, jak i jej obsady personalnej, były w gestii I Oddziału Sztabu Głównego. Zasadniczą bazą mobilizacyjną tego związku taktycznego miało być Grodno, z ewentualnością rozważenia także Sokółki i Białegostoku.

Był to ostatni dokument wydany przez Piłsudskiego dotyczący spraw mobilizacyjnych KOP. Zamiarem marszałka było, by do osłony mobilizacji wykorzystać KOP, związki taktyczne piechoty mające garnizony nad granicą (16 proc. składu tej broni) oraz połowę kawalerii stanu pokojowego. Pierwszy rzut operacyjny stanowić miało dalsze 20 proc. formacji piechoty i całość kawalerii. Ostatecznie planowano wystawienie podczas mobilizacji czterech dywizji KOP: "Grodno", "Szczara", "Polesie" i "Podole". Problem ten z czasem stawał się coraz mniej aktualny z uwagi na opóźnienia w przygotowaniu nowego planu mobilizacyjnego WP29.

Tendencja dostosowania oddziałów KOP do wojsk regularnych nie przyniosła jednak w analizowanym okresie pełnych rezultatów taktyczno-operacyjnych, istniała bowiem w całokształcie zmian sprzeczność między kordonowym rozwinięciem jednostek KOP a jego rolą w początkowym okresie wojny. Polegała ona na tym, że mimo koncepcji użycia oddziałów KOP w ramach osłony operacyjnej, nie koncentrowano ich w pobliżu przewidywanych głównych kierunków działań. Ponadto próbowano przesunąć dotychczasowy wysiłek ochrony granicy na aktywną działalność rozpoznawczą. Dlatego po 1936 r. rozpoczęto reorganizację struktury KOP, planowano dostosować je do modelu obowiązującego w wojskach operacyjnych.

Po 1930 r. w martwym punkcie utknęły, prowadzone początkowo z wielką energią, prace operacyjne. Marszałek, uznając je za kluczowe w systemie przygotowań wojennych, zamierzał zająć się nim osobiście, ale z najróżniejszych powodów konkretne prace odkładał na później. Jednocześnie zupełnie zmarginalizowana została tu rola Sztabu Generalnego. Rzeczywistą tragedią było, że wziętym na siebie obowiązkom marszałek nie mógł podołać, toteż instytucje wojskowe odpowiedzialne za prace planistyczne popadały w niebezpieczny stan marazmu. Na dodatek swoich uprawnień nie zamierzał na nikogo cedować, gdyż w gronie najbliższych mu generałów nie dostrzegał nikogo, kto zdołałby sprostać pojawiającym się wyzwaniom międzynarodowym w latach trzydziestych30.

Zadania w zakresie wyszkolenia i przygotowania wojennego KOP po 1935 r.

Po śmierci Piłsudskiego w 1935 r. podjęto duży wysiłek, aby nadrobić zaległości w wojennych przygotowaniach państwa. Wzrastające zagrożenie oraz niedostatki w przygotowaniu obronnym kraju, w zestawieniu z szybko rosnącym potencjałem militarnym ewentualnych przeciwników, spowodowało podjęcie od 1936 r. kompleksowych prac planistycznych. Brak ogólnego planu wojny oraz całkowicie doprecyzowanej doktryny wojennej miały wpływ na planowanie operacyjne. Wojsko Polskie wkroczyło w drugą połowę lat trzydziestych z ogromnymi zaniedbaniami i negatywnymi doświadczeniami w tym zakresie. Brakowało także wyspecjalizowanych komórek oraz fachowo przygotowanych kadr do prowadzenia tego typu działalności31.

Marszałek Rydz-Śmigły stanął wobec zadania określenia priorytetów w opracowywaniu planu militarnego wojny z ewentualnymi przeciwnikami. Uznał, że sztabowcy nie są zdolni do równoczesnego prowadzenia prac nad planem wojny z ZSRR i Niemcami, wobec czego Sztab Główny na początku 1936 r. otrzymał dyrektywę rozpoczęcia przygotowań do opracowania planu wojny "W" - planu wojny z ZSRR. Marszałek kierował się przeświadczeniem, że w najbliższym czasie jest możliwa wojna z tym państwem32.

Założono, że w początkowym okresie konfliktu WP miało wprowadzić do walki armie pierwszego rzutu operacyjnego, prowadzące działania opóźniające i obronne, opierając się na polowych i stałych fortyfikacjach nadgranicznych. W drugim etapie zamierzano przejść do własnych działań zaczepnych wykonywanych siłami rozwiniętych armii lub wspólnie z odwodem naczelnego wodza.

Do działań przeciwko ZSRR zamierzano rozwinąć całość sił WP. Miały one być zgrupowane w pięć armii rozwiniętych w pierwszym rzucie oraz w odwodzie naczelnego wodza. Były to Armie: "Wilno", "Baranowicze", "Polesie", "Wołyń", "Podole". W modyfikacji planu "W" przewidziano możliwość podziału odwodu naczelnego wodza na trzy zgrupowania operacyjne: Armia "Lida", Armia "Lwów" oraz właściwy odwód naczelnego wodza33.

Siły polskie miały być zmobilizowane w czasie 12-72 godzin, a po 10-12 dniach, najpóźniej po 14 miały osiągnąć gotowość do działań. Miały one obsadzić całą długość frontu. Przewidywano, że główny wysiłek przeciwnika będzie skupiony na kierunku białoruskim. Stąd armie broniące tego obszaru miały większość sił przeznaczonych do rozwinięcia w pierwszym rzucie. Z kolei armie kierunku ukraińskiego miały stosunkowo słabszy pierwszy rzut, ale silniejsze odwody34.

Na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych można domniemywać, że autorzy planu "W" zakładali, że w pierwszej fazie działań wojennych pięć polskich armii powstrzyma początkowy napór przeciwnika. Nie liczono się z tym, że na tym etapie przeciwnik mógł ukończyć mobilizację i koncentrację większości sił. Po wykrwawieniu Armii Czerwonej w drugiej fazie wojny planowano prowadzenie operacji zaczepnych siłami armii odwodowych. Nawet w najogólniejszym zarysie nie przewidywano dalszego przebiegu działań. Plan opierał się na możliwości prowadzenia batalii po liniach wewnętrznych i bicia przeciwnika częściami sił. Była to próba powielenia walk prowadzonych w czasie bitwy na przedpolach Warszawy w 1920 r.35

Przewagę liczebną przeciwnika planowano zneutralizować szybszą gotowością do działania polskich związków operacyjnych. Ważną sprawą było wydzielenie sił do osłony mobilizacji i rozwinięcia sił. Zamierzano przeznaczyć do tego celu także trzynaście pułków piechoty wydzielonych z dywizji stacjonujących najbliżej granicy wschodniej oraz Wołyńskiej i Wileńskiej Brygady Kawalerii. Rzut osłonowy miał się składać z ośmiu dywizji piechoty i wszystkich pułków kawalerii mających garnizony na wschodniej granicy kraju. Miał to być pierwszy mobilizacyjny rzut operacyjny sił wydzielonych do walki z Armią Czerwoną36.

W pierwszej kolejności zadanie to miał wykonywać KOP. Przewidywano dla niego prowadzenie rozpoznania taktycznego, osłonę mobilizacyjnego i operacyjnego rozwinięcia armii. W wypadku agresji bataliony KOP miały organizować pas przesłaniania, opóźniać najeźdźcę i wycofać się w ugrupowanie jednostek operacyjnych rozwiniętych w głębi za pasem granicznym (do 30 km). Aby zadania te mogły być realizowane, systematycznie dokonywano w KOP wymiany uzbrojenia na bardziej nowoczesne oraz wzmacniano bataliony KOP pododdziałami moździerzy, artylerii przeciwpancernej, a do pułków i brygad przydzielono baterie artylerii polowej. Ponadto na niektórych odcinkach granicy przystąpiono od 1936 r. do budowy rejonów umocnionych, wznoszenia schronów bojowych i umocnień polowych. Dla tych odcinków utworzono specjalne formacje (kompanie, bataliony forteczne). Do wybuchu wojny w zasadzie wykonano odcinek "Sarny" i "Małyńsk" oraz pewną liczbę obiektów na odcinku "Baranowicze"37.

Plany mobilizacyjne w przededniu wojny zakładały, że powołanie rezerwistów do KOP nastąpi podczas mobilizacji alarmowej (tajnej). W pierwszej kolejności (grupa zielona) miały być uzupełniane bataliony graniczne (12-48 godzin). Celem było wzmocnienie batalionów, wydzielenie sił dla tworzonych dywizji rezerwowych oraz odtworzenie batalionów, które miały nadal ochraniać granicę państwa. W planie mobilizacyjnym "W 1" zakładano, że KOP wydzieli siły do sformowania pułków i pododdziałów dla 33, 35, 36 i 38 dywizji piechoty rezerwowej. Powołani rezerwiści mieli również uzupełnić pododdziały, które pozostawały na granicy38. W latach 1936-1938 realizowano w ramach koncentracji letnich zgrywanie taktyczne z "Wielkimi Jednostkami Wojskowymi". Udział w nich stanowił podsumowanie całorocznego szkolenia dowódców wszystkich szczebli (począwszy od dowódcy drużyny) w batalionach, szwadronach i brygadach. Przy czym widoczne były zmiany w szkoleniu podyktowane zadaniami KOP w ramach planu "W". Główny nacisk kładziono na szkolenie kadry dowódczej, jak i zgrywanie mobilizowanych pododdziałów w nowych strukturach. W zarządzeniu organizacyjnym do koncentracji letniej w 1936 r. dowódca KOP gen. bryg. Kruszewski stwierdzał, że pododdziały wezmą w nich udział w składzie organizacyjnym jako jednostki zwarte39.

"Koncentracja letnia 1936 r.

Zarządzenia organizacyjne i ogólne

I. Skład Zgrupowań.

a. Oddziały KOP w koncentracji do ćwiczeń letnich wezmą udział:

1. Wszystkie jednostki odwodowe KOP;

2. Obsługi ckm komp[anii] granicznych;

3. Pułkowe i baonowe komp[anie] szkolne - w składzie organizacyjnym jako jednostki zwarte;

4. Maksymalnie do 50 proc. stanu strażnic. Dowódcy brygad i pułków ustalą w zależności od warunków lokalnych i bezpieczeństwa granicy jaką ilość z kompani granicznych powołać na ćwiczenia.

Dowódcom brygad "Grodno" i "Wilno" zwracam uwagę na walkę ze wzmożonym przemytem w okresie letnim na granicy niemieckiej, litewskiej i łotewskiej.

Ponadto do ćwiczeń w czasie koncentracji należy powoływać oficerów i podoficerów z komp[anii] gran[icznych], celem umożliwienia im dowodzenia rzeczywistymi oddziałami w polu; oficerów młodszych powoływać na czas ćwiczeń kompanijnych, dowódców komp[anii] na ćwiczenia baonowe.

Dowódcy brygad powołują swoich szefów sztabów na koncentrację w swych zgrupowaniach, powierzając im udział w pracach organizacyjnych i taktycznych, wykorzystują ich dla organizacji służby rozjemczej i pozorowania oraz do organizacji ćwiczeń z zakresu zaopatrywania i ewakuacji.

Szef sztabu bryg[ady] "Wilno" weźmie udział w koncentracji Zgrupowania d[owód]cy pułku "Wilejka". Skład Zgrupowań i rejony koncentracji podaje załącznik nr 1.

b. Oddziały Wojska - przydzielone.

W poszczególnych Zgrupowaniach KOP do ćwiczeń letnich wezmą udział następujące oddziały wojska:

W zgrupowaniu dowódcy pułku "Wołożyn" - 33 d[ywizjon] a[rtylerii] l[ekkiej] (1 bateria) przydzieli d[owód]ca O[bozu] War[ownego] Wilno na czas od 25 sierpnia do końca koncentracji; W zgrupowaniu dowódcy brygady "Polesie" - pociąg pancerny - przydzieli dowódca 1 dywizjonu pociągów pancernych na czas koncentracji zgrupowania brygady "Polesie" do dnia 4 września br. [...]

IV. Udział oddziałów KOP w ćwiczeniach Wielkich Jednostek Wojska.

W związku z rozkazem MSWojsk Dep[atrament] Dow[odzenia] Og[ólnego] L.dz. 2037/tj. Wyszk[olenia] 36, przewiduję udział oddziałów KOP w ćwiczeniach Wielkich Jednostek Wojska jak następuje:

a) W ćwiczeniu międzydywizyjnym, kierowanym przez Pana Insp[ektora] Armii gen. dyw. Dąb-Biernackiego:

1. pułk kaw[alerii] KOP w składzie:

d[owód]ca pułku; Insp[ektor] Pół[nocnej] Grupy szwadr[onów] ppłk. Mączewski; 4 szwadrony liniowe i jeden szw[adron] k[arabinów] m[aszynowych], zestawione ze szwadronów "Olkieniki", "Nowe Święciany", "Druja", "Łużki" i "Podświle"; pluton łączności zestawiony przez Szefa Łączn[ości] bryg[ady] "Wilno".

2. dyon kaw[alerii] KOP jako K[awaleria] D[ywizyjna] 19 DP w składzie:

d[owód]ca K[awalerii] D[ywizyjnej] - Insp[ektor] Środkowej Grupy Szwadr. mjr Stempkowski; szwadrony KOP "Budsław", "Krasne" i "Iwieniec".

3. pułk piech[oty] KOP w składzie:

dowódca pułku: wyznaczy Pan Insp[ektor] Armii; sztab pułku: zestawi wyznaczony d[owód]ca pułku; 3 baony piechoty wystawione przez:

baon I przez d[owód]cę pułku "Wołożyn"

baon II przez d[owód]cę Zgrupowania "Wilejka"

baon III przez d[owód]cę Zgrupowania "Głębokie".

Rejon wyjściowy do ćwiczenia i bliższe dane poda Insp[ektor] Armii, termin: między 6 a 17 września 1936 r.

b) W ćwiczeniu międzydywizyjnym kierowanym przez Pana Insp[ektora] Armii gen. dyw. Fabrycego, weźmie udział jeden batalion i jeden szwadr[on] KOP, wyznaczony przez d[owód]cę brygady "Podole". Termin ćwiczenia: między 6 a 17 września 1936 r. Miejsce stawienia się batalionu i szwadronu poda kierownik ćwiczenia.

c) W ćwiczeniach 30 DP i flotylli weźmie udział szwadron KOP wyznaczony przez dowódcę brygady "Polesie" (najbliższy od rejonu Dawidgródek - Stolin) według wytycznych Pana. Insp[ektora] Armii gen. dyw. Sosnkowskiego. O ewentualne wyjaśnienia i szczegółowe dane w sprawie tych ćwiczeń, zwracać się bezpośrednio do kierownictwa ćwiczeń".

W odróżnieniu od wcześniejszych koncentracji czas jej trwania łącznie z domarszami i transportami koleją uległ wydłużeniu, dla piechoty do 30 dni, szwadronów do 55 dni, a kompanii saperów 18 dni. Wszystkie pododdziały miały ćwiczyć w pełnym uzbrojeniu i obsadzie etatowej. Również w odróżnieniu od wcześniej prowadzonych działań taktycznych w okresie letnim duży nacisk położono na szkolenie bojowe oficerów w zakresie działalności sztabowej, rozkazodawstwa i umiejętności dowodzenia. "U młodszych oficerów ponadto kłaść nacisk na prawidłowe kształtowanie wyobraźni wojennej, właściwe wyczuwanie rzeczywistości bojowej, dokładne opanowanie zasad taktycznych podanych w regulaminach oraz gruntowne opanowanie rzemiosła wojskowego"40.

Od jesieni 1937 r. przystąpiono do szkolenia strzelców wyborowych i obsługi armatek ppanc. Natomiast od wiosny 1938 r. przydzielono do szwadronów drużyny łączności oraz przeszkolono dwa patrole saperskie. Dużą wagę zaczęto przywiązywać do "umiejętności organizacji łączności i najlepszego zastosowania praktycznego posiadanych środków łączności w różnych formach walki (głównie w rozpoznaniu, natarciu, obronie) oraz w zmiennych warunkach boju oddziałów KOP (wielka ruchliwość elementów na dużych przestrzeniach)"41.

Przedstawione założenia wyraźnie wskazują, że oddziały KOP w obliczu nadchodzącego zagrożenia wojennego cały swój wysiłek szkoleniowy i mobilizacyjny skierowały na tworzenie nowych jednostek na potrzeby WP.

Podsumowanie

Powołanie i funkcjonowanie KOP przyniosło wiele trwałych zmian na granicy wschodniej. Czynnikami, które miały zasadnicze znaczenie dla obsadzenia tej granicy nową formacją był utrzymujący się stan ciągłego zagrożenia i obawa przed agresją sowiecką. Z uwagi na specyfikę służby, wykorzystywano żołnierzy KOP do działań o charakterze wewnętrznym oraz wojskowym. Podstawą takiego określenia obowiązków były rozwiązania instytucjonalno-prawne, które związały Korpus z WP przez wspólną realizację zadań na szczeblu taktyczno-operacyjnym. Konsekwencją była organizacja oparta na jednolitych strukturach wojskowych z samodzielnym dowództwem w Warszawie. W Ministerstwie Spraw Wojskowych podejmowano wszystkie kluczowe decyzje dotyczące obsady personalnej, organizacji, podległości i kompetencji oraz wyposażenia i uzbrojenia nowej formacji. Stworzenie jej należy ponadto postrzegać jako wyraz determinacji władz państwowych zmierzających do zapewnienia na obszarze pogranicza bezpieczeństwa i osłony na wypadek zagrożenia wojennego.

Dostosowywanie oddziałów KOP do wojsk regularnych nie przyniosło jednak w początkowym okresie pełnych rezultatów operacyjnych. Istniała bowiem sprzeczność między kordonowym rozwinięciem jednostek KOP a rolą i zadaniami tej formacji w początkowym okresie wojny. Polegała ona na tym, że mimo koncepcji użycia oddziałów KOP w ramach osłony nie koncentrowano ich w pobliżu przewidywanych głównych kierunków działań. Niekonsekwencję tę dostrzegł marsz. Józef Piłsudski, który w opracowaniach i instrukcjach określił zadania dla tej formacji, próbując przesunąć dotychczasowy wysiłek ochrony granicy na aktywną działalność osłonową i rozpoznawczą we współdziałaniu z liniowymi pododdziałami WP. Dlatego w latach trzydziestych zaczęto kłaść duży nacisk na zgrywanie i dowodzenie samodzielnymi pododdziałami (batalion, szwadron), próbując je dostosować do realizacji planowanych działań na wypadek zagrożenia wojennego.

Przedstawiony w artykule problem dotyczący możliwości taktycznych i operacyjnych KOP do działań wojennych przeciwko Związkowi Sowieckiemu na podstawie opracowanych instrukcji i wytycznych oraz stawianych rozkazów przez naczelne organy wojskowe, ze względów objętościowych potraktowano jedynie sygnalnie. Należy jednak stwierdzić, że dowództwo KOP konsekwentnie i systematycznie starało się podnosić gotowość bojową swoich pododdziałów, mimo trudności w realizacji zadań bieżących związanych z ochroną granicy.

Niestety wartość KOP, jako jednolitej formacji bojowej, nie została sprawdzona. Zmiana planów strategicznych wobec zagrożenia niemieckiego spowodowała, że w ramach powszechnej mobilizacji tworzone pododdziały i związki taktyczne otrzymały z KOP przeważającą część kadry, żołnierzy i uzbrojenia. Tym samym wysiłek szkoleniowy opierający się na zgrywaniu pododdziałów, działaniach w terenie znanym przy wsparciu miejscowego społeczeństwa uległ rozproszeniu. Niemniej realizowane formy szkolenia kadry, jak i żołnierzy pokazały, że w tragicznym okresie 1939 r. jednostki tworzone na bazie KOP walczyły dzielnie i nie ustępowały pododdziałom liniowym.

Bibliografia

Źródła archiwalne

Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie.

Rosyjskie Państwowe Archiwum Wojskowe, Ośrodek Przechowywania Zbiorów Historyczno-Dokumentacyjnych.

Wojskowe Biuro Historyczne Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie.

Opracowania i artykuły

Böhm T., Z dziejów naczelnych władz wojskowych II Rzeczypospolitej - organizacja i kompetencje Ministerstwa Spraw Wojskowych w latach 1918-1939, Warszawa 1994.

Cieplewicz M. et al., Zarys dziejów wojskowości polskiej w latach 1864-1934, Warszawa 1990.

Dominiczak H., Granica wschodnia Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919-1939, Warszawa 1992.

Dominiczak H., Granice państwa i ich ochrona na przestrzeni dziejów, Warszawa 1997.

Godlewski R., Wybrane zagadnienia polskiego planowania wojennego w latach 1919-1939, Gdańsk 1982.

Grabski W., Na beczce prochu, "Kurier Warszawski" 1923, nr 48.

Grzelak C., Wrzesień 1939. W szponach dwóch wrogów, Warszawa 2013.

Kmiecik T., Sztab Generalny Wojska Polskiego 1918-1939. Udział w wojnach o granice i funkcjonowanie w warunkach zagrożenia państwa, Warszawa 2021.

Korpus Ochrony Pogranicza w 70. rocznicę powołania. Materiały z konferencji popularnonaukowej. Centrum Szkolenia Straży Granicznej. Kętrzyn 15-16 XI 1994, red. L. Grochowski, Kętrzyn 1995.

Kośmider T., Planowanie wojenne w latach 1921-1926, Toruń 2010.

Kozłowski E., Stawecki P., Protokoły z posiedzeń Ścisłej Rady Wojennej i Inspektorów Armii za lata 1926-1932, "Studia i Materiały do Historii Wojskowości" 1983, t. 25, cz. 2.

Lachowicz J., Bitwa 3 Pułku Piechoty Korpusu Ochrony Pogranicza z wojskami sowieckimi we wrześniu 1939 r., wstęp i oprac. Z. Matuszak, Piotrków Trybunalski 2004.

Łach W.B., Polska północna w systemie obrony kraju w latach 1918-1926, Olsztyn 2010.

Matuszak Z., Wileńszczyzna w planach wojennych II Rzeczypospolitej [w:] Nad Wilią i Niemnem. Wileńszczyzna w dziejach militarnych Polski w XX wieku (wybrane zagadnienia), red. Z. Moszumański, A. Nawrocki, Piotrków Trybunalski 2004.

Paprocki M., Prochwicz J., Korpus Ochrony Pogranicza w planach mobilizacyjnych II Rzeczypospolitej [w:] Korpus Ochrony Pogranicza. Materiały z konferencji naukowej w 80-rocznicę powstania Korpusu Ochrony Pogranicza, red. J. Prochwicz, Kętrzyn 2005.

Pomorski J., Korpus Ochrony Pogranicza w obronie Rzeczypospolitej 1924-1939, Pruszków 1998.

Prochwicz J., Formacje Korpusu Ochrony Pogranicza w 1939 r., Warszawa 2003.

Protokół 86 z posiedzenia Komitetu Politycznego Rady Ministrów z 5 VIII 1924 r. [w:] O niepodległą i granice, t. 5: Protokoły Komitetu Politycznego Rady Ministrów 1921-1926, oprac. M. Jabłonowski, W. Janowski, Warszawa 2004.

Stawecki P., U źródeł powstania Korpusu Ochrony Pogranicza [w:] Korpus Ochrony Pogranicza. Materiały z konferencji naukowej w 80-rocznicę powstania Korpusu Ochrony Pogranicza, red. J. Prochwicz, Kętrzyn 2005.

Suleja W., Józef Piłsudski, Wrocław 2004.

Szandrocho R., 90 lat terenowych organów administracji wojskowej w Polsce, Wrocław 2011.

Szubański R., Plan operacyjny "Wschód", Warszawa 1994.

Umiastowski R., Geografia wojenna Rzeczypospolitej i ziem ościennych, Warszawa 1924.

Wiśniewska M., Wyszczelski L., Bezpieczeństwo narodowe Polski w latach 1918-1939 - teoria i praktyka, Toruń 2009.

W trzecią rocznicę objęcia służby na wschodniej granicy Rzeczypospolitej, "Korpus Ochrony Pogranicza - jednodniówka", 1926 r.

Wyszczelski L., Od demobilizacji do zamachu majowego. Wojsko Polskie w latach 1921-1926, Warszawa 2007.

Wyszczelski L., Sztab Główny w pracach nad planowaniem obronnym, modernizacją i rozbudową WP oraz jego szkoleniem, 1935-1939 [w:] Sztab Generalny Wojska Polskiego 1918-2003, red. T. Panecki, F. Puchała, J. Szostak, Warszawa 2003.

Zarzycki P., Plan mobilizacyjny "W", Pruszków 1995.

Guidelines and instructions for the command of the Border Protection Corps for the training of troops in case of war with the Soviet Union

Summary

Since Poland regained its independence in 1918, the protection and defense of the borders of the Polish state was a fundamental problem that was considered at the operational and strategic level of the state. The political and military situation around Poland in the interwar period influenced the decision to strengthen the eastern border especially with the Soviet Union. To protect it, the Border Protection Corps (Korpus Ochrony Pogranicza) was established, whose subdivisions were planned to be used to carry out operational tasks for the benefit of the line units of the Polish Army, within the framework of the "East" war plan. Mainly it was envisaged to carry out tactical reconnaissance, cover mobilization and operational development of the army. The purpose of the article is to present, on the basis of the developed instructions, guidelines and orders, the tactical and operational capabilities of the Border Protection Corps for warfare against the Soviet Union. As the basis for the considerations, the author took the analysis of unpublished archival documents, which were the instructions developed by Marshal Jozef Pilsudski on the preparation of KOP units for their tasks in case of war, and the guidelines and orders of the Border Protection Corps on training and concentration during the summer, which are currently in the resources of the Border Guard Archive in Szczecin.

Keywords

eastern border, instructions and guidelines, Border Protection Corps, war plans, Polish Army.

Dalsza część w wersji pełnej

Wiesław Bolesław Łach. Wytyczne i instrukcje dla dowództwa Korpusu Ochrony Pogranicza do szkolenia wojsk na wypadek wojny ze Związkiem Sowieckim

1 C. Grzelak, Wrzesień 1939. W szponach dwóch wrogów, Warszawa 2013, s. 63.

2 T. Kośmider, Planowanie wojenne w latach 1921-1926, Toruń 2010, s. 113-115; R. Godlewski, Wybrane zagadnienia polskiego planowania wojennego w latach 1919-1939, Gdańsk 1982, s. 154.

3 Rosyjskie Państwowe Archiwum Wojskowe (RGVA), Ośrodek Przechowywania Zbiorów Historyczno-Dokumentacyjnych (CCh-D), fond 473, opis 1, dieło 31, Instrukcja ogólna dla dowódców dywizji i oficerów instrukcyjnych w sprawie przygotowań oddziałów KOP do ich zadań na wypadek wojny z 27 VI 1927 r.; Instrukcja w sprawie mobilizacji dywizji KOP z 6 IX 1929 r., b.p.

4 Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie (ASGr), Dowództwo Korpusu Ochrony Pogranicza (Dowództwo KOP), 177/421, Wytyczne Korpusu Ochrony Pogranicza w sprawie wyszkolenia na okres letni 1927, Warszawa 1927, k. 1-20; ibidem, 177/418, Wytyczne wyszkolenia na okres letni 1928 r. Dowództwo Okręgu Korpusu nr II, Lublin, 21 VI 1928 r., k. 1-14; ibidem, 177/419, Wytyczne do koncentracji letniej 1930, Warszawa 1930, k. 1-52; ibidem, 177/420, Wytyczne do koncentracji letniej 1930 r., cz. 2, Warszawa, [11 VIII] 1930 r., k. 1-24; ibidem, 177/425, Koncentracja letnia 1936 r. Zarządzenia organizacyjne i ogólne, Warszawa, 5 VI 1936 r., k. 1-24.

5 R. Umiastowski, Geografia wojenna Rzeczypospolitej i ziem ościennych, Warszawa 1924, s. 119.

6 H. Dominiczak, Granica wschodnia Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919-1939, Warszawa 1992, s. 47; idem, Granice państwa i ich ochrona na przestrzeni dziejów, Warszawa 1997, s. 249; P. Stawecki, U źródeł powstania Korpusu Ochrony Pogranicza [w:] Korpus Ochrony Pogranicza. Materiały z konferencji naukowej w 80-rocznicę powstania Korpusu Ochrony Pogranicza, red. J. Prochwicz, Kętrzyn 2005, s. 14-15.

7 Napady z baz w ZSRR nasilały się i osiągnęły apogeum w sierpniu 1924 r. Dokonano wówczas 189 większych napadów oraz 28 zamachów sabotażowych. Duże zagrożenie stanowiła także działalność zbrojnych band rabunkowych, które napadały na dwory, plebanie, wsie i osady (T. Münnich, Korpus Ochrony Pogranicza [w:] Dziesięciolecie Odrodzenia Polskiej Siły Zbrojnej, Warszawa 1928, s. 524; W trzecią rocznicę objęcia służby na wschodniej granicy Rzeczypospolitej, "Korpus Ochrony Pogranicza - jednodniówka", 1926 r.; W. Grabski, Na beczce prochu, "Kurier Warszawski" 1923, nr 48).

8 Korpus Ochrony Pogranicza w 70. rocznicę powołania. Materiały z konferencji popularnonaukowej. Centrum Szkolenia Straży Granicznej. Kętrzyn 15-16 XI 1994, red. L. Grochowski, Kętrzyn 1995; Korpus Ochrony Pogranicza. Materiały z konferencji naukowej w 80-rocznicę powstania Korpusu Ochrony Pogranicza, red. J. Prochwicz, Kętrzyn 2005; J. Prochwicz, Formacje Korpusu Ochrony Pogranicza w 1939 r., Warszawa 2003; J. Pomorski, Korpus Ochrony Pogranicza w obronie Rzeczy­pospolitej 1924-1939, Pruszków 1998.

9 Protokół 86 z posiedzenia Komitetu Politycznego Rady Ministrów z 5 VIII 1924 r. [w:] O niepodległą i granice, t. 5: Protokoły Komitetu Politycznego Rady Ministrów 1921-1926, oprac. M. Jabłonowski, W. Janowski, Warszawa 2004, s. 281-282; M. Jabłonowski, Polityczne i wojskowe przesłanki powołania do życia Korpusu Ochrony Pogranicza w 1924 r. [w:] Korpus Ochrony Pogranicza. Materiały z konferencji naukowej w 80-rocznicę powstania Korpusu Ochrony Pogranicza, red. J. Prochwicz, Kętrzyn 2005, s. 31.

10 Wojskowe Biuro Historyczne Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie (WBH CAW), Biuro Personalne MSWojsk, I.300.18.53, Rozkaz wykonawczy o sformowaniu KOP, Warszawa, 12 IX 1924 r., b.p.

11 ASGr, Dowództwo KOP, 177/119, Projekt ustawy o Korpusie Ochrony Pogranicza, Warszawa 1925, k. 1-11.

12 W związku z tym, że sprzęt, broń, oporządzenie i umundurowanie miały być pierwszej kategorii - dostarczono je z magazynów wojskowych. Natomiast pododdziały KOP miały być sformowane z oficerów i podoficerów zawodowych, kaprali zawodowych i pochodzących z poboru oraz szeregowych służby zasadniczej roczników 1902 i 1903, od których wymagano, aby byli narodowości polskiej i umieli przynajmniej pisać i czytać. Uzupełnienie poboru specjalnie wyznaczonego dla KOP miały realizować Powiatowe Komendy Uzupełnień. Przewidziano także okresową wymianę oficerów. Była ona możliwa, ponieważ zarówno oficerowie, jak i szeregowi byli przenoszeni do KOP na zasadzie oddelegowania, ewidencyjnie nadal pozostawali na etatach w macierzystych formacjach (ASGr, Dowództwo KOP, 177/91, Instrukcja o przyjęciu od wojska oddziałów sformowanych dla Korpusu Ochrony Pogranicza, Warszawa 1924, k. 1-5).

13 Ibidem, 177/140, Pismo szefa Wydziału Organizacyjnego płk. Czerniawskiego do szefa Oddziału I Sztabu Generalnego WP, Warszawa, 3 XI 1924 r., k. 6-7.

14 Ibidem, 177/119, Projekt ustawy o utworzeniu organizacji KOP, Sztab Gen[eralny], b.p.; ibidem, 177/122, Referat Ministerstwa Spraw Wojskowych w sprawie organizacji KOP, nr 16606/Mob., Warszawa, 17 IX 1924 r., k. 1-12.

15 J. Prochwicz, Formacje..., s. 23; ASGr, Dowództwo KOP, 177/10, Rozkaz dowódcy KOP nr 2, Warszawa, 14 X 1924 r.; L. Wyszczelski, Od demobilizacji do zamachu majowego. Wojsko Polskie w latach 1921-1926, Warszawa 2007, s. 373.

16 Z. Matuszak, Wileńszczyzna w planach wojennych II Rzeczypospolitej [w:] Nad Wilią i Niemnem. Wileńszczyzna w dziejach militarnych Polski w XX wieku (wybrane zagadnienia), red. Z. Moszumański, A. Nawrocki, Piotrków Trybunalski 2004, s. 36-37; W.B. Łach, Polska północna w systemie obrony kraju w latach 1918-1926, Olsztyn 2010, s. 428.

17 M. Jabłonowski, Polityczne i wojskowe..., s. 32-33.

18 T. Kmiecik, Sztab Generalny Wojska Polskiego 1918-1939. Udział w wojnach o granice i funkcjonowanie w warunkach zagrożenia państwa, Warszawa 2021, s. 321.

19 W.B. Łach, Polska północna..., s. 426.

20 E. Kozłowski, P. Stawecki, Protokoły z posiedzeń Ścisłej Rady Wojennej i Inspektorów Armii za lata 1926-1932, "Studia i Materiały do Historii Wojskowości" 1983, t. 25, cz. 2, s. 277-279; H. Dominiczak, Granica..., s. 126.

21 RGVA, CCh-D, fond 473, opis 1, dieło 31, Instrukcja ogólna dla dowódców dywizji i oficerów instrukcyjnych w sprawie przygotowań oddziałów KOP do ich zadań na wypadek wojny, cz. 2: Cel do osiągnięcia, b.p.

22 Ibidem, Instrukcja ogólna dla dowódców dywizji i oficerów instrukcyjnych w sprawie przygotowań oddziałów KOP do ich zadań na wypadek wojny, cz. 4: Organizacja pracy, c) Ugrupowanie, b.p.

23 ASGr, Dowództwo KOP, 177/421, Wytyczne wyszkolenia na okres letni. Pismo dowódcy KOP gen. dyw. Henryk Minkiewicza do II wiceministra spraw wojskowych, Warszawa, 22 VI 1927 r., k. 1-13.

24 E. Kozłowski, P. Stawecki, Protokoły..., cz. 2, s. 279-281.

25 Z. Matuszak, Wileńszczyzna..., s. 71.

26 Ibidem, s. 295.

27 Ibidem, s. 300.

28 RGVA, CCh-D, fond 473, opis 1, dieło 31, Instrukcja w sprawie mobilizacji dywizji KOP, b.p.

29 M. Wiśniewska, L. Wyszczelski, Bezpieczeństwo narodowe Polski w latach 1918-1939 - teoria i praktyka, Toruń 2009, s. 407.

30 W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław 2004, s. 366.

31 L. Wyszczelski, Sztab Główny w pracach nad planowaniem obronnym, modernizacją i rozbudową WP oraz jego szkoleniem, 1935-1939 [w:] Sztab Generalny Wojska Polskiego 1918-2003, red. T. Panecki, F. Puchała, J. Szostak, Warszawa 2003, s. 110; R. Szandrocho, 90 lat terenowych organów administracji wojskowej w Polsce, Wrocław 2011, s. 74-75: P. Zarzycki, Plan mobilizacyjny "W", Pruszków 1995, s. 17.

32 L. Wyszczelski, Sztab Główny..., s. 110.

33 R. Szubański, Plan operacyjny "Wschód", Warszawa 1994, s. 68-70.

34 L. Wyszczelski, Sztab Główny..., s. 111; T. Böhm, Z dziejów naczelnych władz wojskowych II Rzeczypospolitej - organizacja i kompetencje Ministerstwa Spraw Wojskowych w latach 1918-1939, Warszawa 1994, s. 246; M. Cieplewicz et al., Zarys dziejów wojskowości polskiej w latach 1864-1934, Warszawa 1990, s. 631-632.

35 L. Wyszczelski, Sztab Główny..., s. 112.

36 Ibidem.

37 J. Lachowicz, Bitwa 3 Pułku Piechoty Korpusu Ochrony Pogranicza z wojskami sowieckimi we wrześniu 1939 r., wstęp i oprac. Z. Matuszak, Piotrków Trybunalski 2004, s. XXIX-XXX.

38 M. Paprocki, J. Prochwicz, Korpus Ochrony Pogranicza w planach mobilizacyjnych II Rzeczypospolitej [w:] Korpus Ochrony Pogranicza. Materiały z konferencji naukowej w 80-rocznicę powstania Korpusu Ochrony Pogranicza, red. J. Prochwicz, Kętrzyn 2005, s. 178-180.

39 ASGr, Dowództwo KOP, 177/425, Koncentracja letnia 1939 r. Zarządzenie organizacyjne i ogólne, Warszawa, 5 VI 1936 r., k. 1-24.

40 Ibidem, 177/423, Wytyczne Korpusu Ochrony Pogranicza w sprawie wyszkolenia na okres letni i zimowy 1937/1938, Warszawa, 24 IX 1937 r., k. 6.

41 Ibidem.

Wstęp

W 2021 r. współczesna Straż Graniczna obchodziła trzydziestą rocznicę powołania. Jubileusz stał się okazją do wspomnień i podsumowań, zwłaszcza że w ciągu trzech minionych dekad formacja ta bardzo się zmieniła i po kolejnych przeobrażeniach stała się nowoczesną organizacją, cenioną w kraju i w Europie. Pełniący w niej służbę z sentymentem wspominają trudne początki jej funkcjonowania w okresie transformacji dokonującej się w Polsce. Z szacunkiem wspominają funkcjonariuszy i pracowników, którzy tworzyli ją i prowadzili w czasach ważnych procesów ustrojowych, tj. wejścia Polski do Unii Europejskiej i do strefy Schengen.

Straż Graniczna od początku istnienia poszukiwała swojej tożsamości, w tym celu sięgała do chlubnych tradycji polskich formacji granicznych II Rzeczypospolitej Polskiej i przywoływała m.in. dzieje Korpusu Ochrony Pogranicza (1924-1939) oraz Straży Granicznej (1928-1939). Obie te organizacje w latach trzydziestych XX w. wchodziły w skład systemu ochrony granic i bezpieczeństwa państwa, a żołnierze pełniący w nich służbę we wrześniu 1939 r. jako pierwsi stawili opór najeźdźcom z zachodu i ze wschodu, 1 września Niemcom i Słowakom, a 17 września Związkowi Radzieckiemu. Jak oceniał jeden z prekursorów badań nad historią polskich formacji granicznych, Henryk Mieczysław Kula, badanie i zgłębienie ich "historii, genezy, kompetencji i działalności jest ważne ze względów poznawczych i patriotycznych zarazem. Ułatwia zrozumienie wielu faktów, jakie wówczas miały miejsce w stosunkach pomiędzy Polską a jej sąsiadami. Pozwala prześledzić wydarzenia, które zaistniały na poszczególnych pograniczach"1. Z tego też względu obie formacje, a także je poprzedzające, zasługują na zainteresowanie historyków, gdyż skazanie ich na społeczne zapomnienie byłoby stratą dla naszej wiedzy o wysiłku i codziennych zmaganiach strażników i żołnierzy, którzy bez względu na porę dnia i roku, w różnych warunkach pogodowych, nieprzerwanie czuwali nad bezpieczeństwem państwa i ludności na pograniczach II Rzeczypospolitej Polskiej.

Warto także podkreślić, że z pomocą funkcjonariuszy SG stopniowo przywracano narodowi polskiemu prawdę historyczną o dokonaniach przedwojennych formacji granicznych i ich zasługach dla życia mieszkańców na Kresach Wschodnich. Przypominano Polakom o udziale żołnierzy KOP i SG w walkach o utrzymanie niepodległości i suwerenności Polski, o obronie strażnic granicznych przed niemieckimi i radzieckimi najeźdźcami, m.in. o wojennym szlaku 1 Pułku Kawalerii KOP od Wielunia do lasów Lubelszczyzny, o walkach żołnierzy KOP i SG na Podkarpaciu i w obronie Półwyspu Helskiego, o obronie fortów pod Wizną, w Węgierskiej Górce i w Tynnem, o bojach oddziałów KOP pod Barakiem, Szackiemu i Wytycznem - to tam usypaliśmy dla poległych obrońców ojczyzny należny im Kopiec Chwały. Wojenna historia obeszła się z żołnierzami KOP i SG okrutnie. Wielu z nich w 1940 r. stało się ofiarami zbrodni katyńskiej. Po wojnie byli tropieni i inwigilowani przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa i Głównego Zarządu Informacji, a oficjalna historia na wiele lat skazała ich na zapomnienie. Dopiero zmiany ustrojowe, jakie dokonały się w Polsce po 1989 r., umożliwiły przywracanie wiedzy o obrońcach naszych granic.

Podwaliny pod badania nad historią polskich formacji granicznych położył m.in. Henryk Dominiczak2, wspomniany powyżej Henryk Mieczysław Kula, a także Marek Jabłonowski3 oraz Bogusław Polak4, który jako doradca historyczny komendanta głównego SG był inicjatorem wydania pierwszych zbiorów dokumentów źródłowych. W listopadzie 1994 r. stosunkowo młoda formacja podjęła się trudu zorganizowania w Kętrzynie pierwszej konferencji popularnonaukowej poświęconej Korpusowi Ochrony Pogranicza w siedemdziesiątą rocznicę jego powołania. Sympozjum prowadzone przez Lecha Grochowskiego było pierwszym ogólnopolskim spotkaniem historyków i pasjonatów dziejów polskich formacji granicznych5. Kolejną okazją do zorganizowania konferencji naukowej było osiemdziesięciolecie utworzenia KOP w 2004 r. Odbyła się ona również w Kętrzynie, tym razem pod przewodnictwem Jerzego Prochwicza6. W latach 2007-2008 organizacja spotkań naukowych poświęconych KOP i SG spoczęła na funkcjonariuszach i pracownikach Komendy Głównej SG w Warszawie. To z ich inicjatywy odbyła się konferencja poświęcona osiemdziesięcioleciu utworzenia SG7 oraz sympozjum naukowe dotyczące losów funkcjonariuszy i żołnierzy polskich formacji granicznych podczas II wojny światowej i w okresie powojennym8.

W kolejnych latach, w związku ze zmianami struktury organizacyjnej Komendy Głównej SG, nastąpiła przerwa w zjazdach naukowych poświęconych historii polskich formacji granicznych. Starania o organizację kolejnego podjął Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Szczecinie przy wsparciu Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie. W 2014 r. w dziewięćdziesiątą rocznicę utworzenia KOP odbyła się w Warszawie ogólnopolska konferencja pt. "U polskich stali granic", a w 2018 r. w dziewięćdziesiątą rocznicę powołania SG (1928-1939) odbyło się w Szczecinie sympozjum naukowe pt. "Na granicach Niepodległej". Wynikiem każdego z nich była publikacja zbiorów artykułów naukowych i popularnonaukowych o formacjach granicznych i ich dokonaniach w ochronie bezpieczeństwa II RP.

W trzydziestą rocznicę powołania współczesnej SG powrócono do dobrych tradycji zwoływania historycznych zjazdów naukowych na ważnych etapach funkcjonowania formacji. We wrześniu 2021 r. w Centralnym Ośrodku Szkolenia Straży Granicznej w Koszalinie odbyła się konferencja pt. "Współczesność oparta na tradycji" zorganizowana przez gospodarzy przy wsparciu Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Szczecinie oraz Politechniki Koszalińskiej. Uroczystego otwarcia sesji dokonali płk SG Aneta Skorupska, reprezentująca komendanta głównego SG gen. dyw. SG Tomasza Pragę, dr Paweł Skubisz (dyrektor Oddziału IPN w Szczecinie) oraz płk dr Piotr Boćko (komendant COS SG w Koszalinie). Wprowadzenie poświęcone początkom badań nad historią polskich formacji granicznych II RP wygłosił prof. Bogusław Polak (Politechnika Koszalińska). Nad przebiegiem konferencji czuwali mjr SG dr Artur Ochał (Archiwum SG) oraz dr hab. prof. Politechniki Koszalińskiej Michał Polak. Sympozjum stało się miejscem debaty naukowej historyków i funkcjonariuszy SG oraz pasjonatów zajmujących się badaniami nad historią polskich formacji granicznych. Jej rezultatem jest prezentowany zbiór artykułów uczestników konferencji. Do pracy dołączono także opracowania historyków, którzy z różnych względów nie mogli w niej wziąć udziału. Dzięki ich zaangażowaniu wprowadzono do obiegu naukowego nieznane szerzej materiały archiwalne i nowe ustalenia historyczne, które poszerzyły i wzbogaciły naszą wiedzę o dokonaniach żołnierzy i funkcjonariuszy polskich formacji granicznych.

Materiał, który oddajemy w ręce czytelników, składa się ze zróżnicowanych artykułów naukowych i popularnonaukowych, które pogrupowano ze względu na tematykę. Część pierwszą pt. Formacje graniczne 1924-1939 otwiera artykuł Wiesława Bolesława Łacha. Omawia on nieznane dokumenty archiwalne z zakresu wyszkolenia i przygotowań wojennych KOP do ewentualnego konfliktu zbrojnego ze wschodnim sąsiadem II RP. Następny tekst to opracowanie ks. Zbigniewa Jana Kępy poświęcone w całości opiece i służbie duszpasterskiej kapelanów formacji granicznych funkcjonujących od momentu odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. do czasów nam współczesnych. Krzysztof Szewczyk przedstawia zarys historii kynologii wojskowej i wykorzystania psów służbowych w KOP i SG (1928-1939). W kolejnym artykule autorstwa duetu historyków Ireneusza Bienieckiego i Izabeli Szkurłat omówiono udział żołnierzy KOP i SG w Morskiej Obronie Wybrzeża podczas kampanii polskiej 1939 r. Opracowanie Miłosza Filipowiaka to rozważania nad pozasłużbowymi aspektami życia funkcjonariuszy SG. Kolejny tekst, Pawła Szulca, dotyczy przemytnictwa sacharyny, które wymierzone było w polski monopol handlu cukrem. Należy przypomnieć, że zwalczanie przemytnictwa było jednym z głównych zadań formacji granicznych. Antoni Krzysztof Sobczak w swoim artykule omawia współpracę SG z Policją Państwową w latach 1928-1939, natomiast Ksawery Jasiak współpracę SG z Oddziałem II Sztabu Głównego WP. Jan Nikołajuk swoje opracowanie poświęca plutonom wzmocnienia SG. Szymon Kulig przedstawia czytelnikom mało znane informacje o udziale żołnierzy formacji granicznych w obronie stolicy podczas kampanii polskiej 1939 r.

Część druga zatytułowana Patroni naszych placówek zawiera artykuły biograficzne poświęcone żołnierzom KOP i SG (1928-1939), którzy są (bądź będą, jak np. insp. Marian Skibiński) patronami oddziałów i placówek współczesnej SG. Opracowania w tej części, aby nie sugerować hierarchii ważności omawianych bohaterów, zostały rozmieszczone w układzie alfabetycznym według autorów. Czytelnicy znajdą w tej części artykuły autorstwa: Waldemara Bocheńskiego, w którym wnuk bohatera, pasjonat historii polskich formacji, przedstawia tragiczne losy oficera SG Józefa Bocheńskiego; Tomasza Chwietkiewicza, poświęcony ppłk. Feliksowi Kopciowi, inspektorowi Północnej Grupy Szwadronów Kawalerii KOP, który w 1939 r. został mianowany dowódcą zmobilizowanego 1 Pułku Kawalerii KOP; Przemysława Ciszewskiego i Katarzyny Promińskiej, w którym autorzy odtworzyli biografię oficera Zachodniomałopolskiego Okręgu SG, ofiary zbrodni katyńskiej, insp. Mariana Skorupy; Grzegorza Cwyla, przedstawiający biografię jednego z najwybitniejszych dowódców WP, gen. bryg. Nikodema Sulika; Marka Fijałkowskiego, przypominający postać strażnika SG, Czesława Malińskiego, jeńca obozu NKWD w Kozielsku i uczestnika walk 2 Korpusu Polskiego o Monte Cassino; Jacka Kozaka, poświęcony biografii dowódcy 1 Pułku Piechoty KOP i ofierze zbrodni katyńskiej, płk. Wojciechowi Stanisławowi Wójcikowi; Edwarda Milewskiego, przypominający postać drugiego dowódcy KOP, gen. bryg. Stanisława Tessaro-Zosika; Artura Ochała, przedstawiający biografię przedostatniego konsula RP w przedwojennym Szczecinie, por. rez. Wacława Piotra Russockiego; Mariusza Urbana, poświęcony gen. bryg. Walerianowi Czumie, ostatniemu dowódcy SG (1928-1939) i dowódcy obrony Warszawy we wrześniu 1939 r. Część drugą zamyka opracowanie Grzegorza Zaremby, dotyczące ostatniego dowódcy KOP, gen bryg. Wilhelma Orlika-Rückemanna, a także upamiętnienia żołnierzy tej formacji poległych na terenie Lubelszczyzny.

W części trzeciej pt. Varia zamieszczono artykuł falerysty i kolekcjonera Andrzeja Olichwiruka, poświęcony w całości odznace honorowej przyznawanej wyróżniającym się funkcjonariuszom współczesnej SG. To ważny artykuł ukazujący czytelnikom przywiązanie do tradycji SG II RP.

Mam nadzieję, że prezentowany tom studiów przyczyni się do spopularyzowania wiedzy o polskich formacjach granicznych II RP i stanie się przyczynkiem do dalszych badań w tym zakresie.

Artur Ochał

Przypisy

Wstęp

1 H.M. Kula, Polska Straż Graniczna w latach 1928-1939, Warszawa 1994, s. 5.

2 H. Dominiczak, Granica polsko-niemiecka 1919-1939. Z dziejów formacji granicznych, Warszawa 1975; idem, Granica wschodnia Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919-1939, Warszawa 1992; idem, Granice państwa i ich ochrona na przestrzeni dziejów. 966-1996, Warszawa 1997; idem, Dzieje kresów i granicy państwa polskiego na wschodzie. Od czasów najdawniejszych do roku 1945, Toruń 2011.

3 M. Jabłonowski, Formacja specjalna. Korpus Ochrony Pogranicza 1924-1939, Warszawa 2003; M. Jabłonowski, J. Prochwicz, Wywiad Korpusu Ochrony Pogranicza 1924-1939, Warszawa 2002/2003; Korpus Ochrony Pogranicza. 1924-1939. Wybór dokumentów, oprac., wybór i przygotowanie M. Jabłonowski, wstęp M. Jakubowski, współpraca J. Prochwicz, Warszawa 2001.

4 Straż Graniczna, 1928-1939. Dokumenty organizacyjne. Wybór źródeł, t. 1-2, wstęp, wybór i oprac. M. Jabłonowski, B. Polak, Koszalin 1999 ("Polskie Formacje Graniczne 1918-1939").

5 Korpus Ochrony Pogranicza w 70. rocznicę powołania. Materiały z konferencji popularnonaukowej. Centrum Szkolenia Straży Granicznej. Kętrzyn 15-16 XI 1994, red. L. Grochowski, Kętrzyn 1995.

6 Korpus Ochrony Pogranicza. Materiały z konferencji naukowej, red. J. Prochwicz, Kętrzyn 2005.

7 80. rocznica powstania Straży Granicznej II Rzeczypospolitej, t. 1-2, red. A. Gosławska-Hryhorczuk, Warszawa-Kętrzyn 2008.

8 Amor patriae nostra lex. Losy funkcjonariuszy i żołnierzy polskich formacji granicznych w czasie II wojny światowej i okresie powojennym, red. A. Gosławska-Hryhorczuk, Warszawa-Kętrzyn 2008.