Przedmowa
Nie jestem prawnikiem.
To zdanie nie jest asekuracyjną formułą dopisaną po to, by uprzedzić każdą możliwą krytykę. Określa ono punkt, z którego powstała ta książka, oraz granice autorskiej odpowiedzialności. Z wykształcenia jestem dziennikarzem. Od 1986 roku praktykuję naturyzm, a więc w chwili rozpoczęcia pracy nad tym opracowaniem mam za sobą czterdzieści lat osobistego kontaktu ze zjawiskiem, które zamierzam opisać. Tak długie doświadczenie nie czyni ze mnie prawnika. Pozwala jednak dostrzec pytania, które łatwo przeoczyć, gdy naturyzm zna się wyłącznie z przepisu, medialnej anegdoty albo pojedynczej sprawy sądowej.
Przez cztery dekady zmieniło się niemal wszystko: ustrój państwa, język debaty publicznej, obyczajowość, dostęp do informacji, sposób podróżowania oraz technologia utrwalania obrazu. Kiedy zaczynałem interesować się naturyzmem, wiedzy szukało się w nielicznych artykułach, czasopismach, prywatnej korespondencji i opowieściach przekazywanych z ust do ust. Informacja o miejscu, w którym można było opalać się nago, miała często postać pogłoski. Jeszcze trudniej było ustalić, czy dane miejsce było formalnie wyznaczone, jedynie zwyczajowo używane, czy po prostu przez pewien czas tolerowane.
Z czasem sam zacząłem takie informacje gromadzić, sprawdzać i porządkować. Było w tym coś z naturystycznej pasji, ale także z dziennikarskiego nawyku zadawania pytań: kto to twierdzi, na jakiej podstawie, z jakiego okresu pochodzi wiadomość i czy można ją potwierdzić w niezależnym źródle? 26 stycznia 1996 roku uruchomiłem Naturystyczną Home Page, pierwszą polską witrynę internetową adresowaną do naturystów. Jej powstanie było próbą zebrania w jednym miejscu wiedzy rozproszonej wcześniej po bibliotekach, gazetach, listach i prywatnych rozmowach. Późniejsze projekty internetowe wyrastały z tej samej potrzeby: zastąpienia przypadkowej informacji materiałem, którego pochodzenie można ustalić.
Internet bardzo ułatwił dostęp do prawa, lecz nie rozwiązał problemu wiarygodności. Przeciwnie, pozwolił błędom rozchodzić się szybciej niż kiedykolwiek. Jedno nieprecyzyjne zdanie bywa kopiowane przez lata, aż zaczyna uchodzić za powszechnie znaną regułę. Opis praktyki konkretnej plaży zmienia się w rzekomy przepis obowiązujący w całym państwie. Informacja turystyczna zostaje potraktowana jak opinia prawna, a brak interwencji policji - jak dowód legalności. W odniesieniu do naturyzmu zjawisko to jest szczególnie widoczne, ponieważ język prawa miesza się z obyczajem, lokalnym zwyczajem, regulaminem prywatnego obiektu i osobistym przekonaniem o tym, co "powinno być dozwolone".
Prawo pojawia się w życiu naturysty znacznie wcześniej niż w chwili policyjnej interwencji. Jest obecne w pytaniu, kto zarządza plażą i może określić zasady korzystania z niej; czy nagość na własnej posesji rzeczywiście pozostaje sprawą wyłącznie prywatną; czy wolno wykonać zdjęcie osobie odpoczywającej bez ubrania; na jakiej podstawie ośrodek wymaga nagości albo jej zakazuje; jak chronić dziecko przed przymusem, seksualizacją i utratą kontroli nad wizerunkiem; jakie obowiązki ma organizator wydarzenia; oraz czy niechęć części otoczenia sama w sobie wystarcza do uruchomienia sankcji państwa. Są to pytania praktyczne, lecz prowadzą do zagadnień fundamentalnych: godności, autonomii, prywatności, wolności ekspresji, własności, zgody i granic ochrony moralności publicznej.
Pracując nad "Historią i Filozofią Naturyzmu", coraz wyraźniej widziałem, że wątek prawny nie może pozostać jednym z wielu rozdziałów większej opowieści. Wymaga osobnej książki, ponieważ samo stwierdzenie, że naturyzm "jest legalny" albo "jest zakazany", prawie zawsze ukrywa więcej, niż wyjaśnia. Prawo nie spotyka nagiego ciała w abstrakcji. Spotyka konkretną osobę, w określonym miejscu, zachowującą się w określony sposób, widzianą przez innych ludzi i podlegającą określonej jurysdykcji. Zmiana jednego z tych elementów może zmienić ocenę całej sytuacji.
Perspektywa uczestnika ma wartość, ale niesie również ryzyko. Wieloletnia znajomość środowiska pozwala rozumieć jego niepisane reguły, odróżniać rekreacyjną nagość od zachowań seksualnych i rozpoznawać problemy, których nie widać z zewnątrz. Może jednak sprzyjać idealizacji oraz pokusie przedstawiania każdej krytyki jako uprzedzenia. Dlatego doświadczenie osobiste traktuję jako źródło pytań, nie jako dowód prawny. Gdy opisuję normę, jej podstawą ma być akt prawny. Gdy przedstawiam wykładnię, potrzebne jest orzeczenie albo rzetelna literatura prawnicza. Gdy mówię o praktyce, zaznaczam, że praktyka nie jest tym samym co obowiązujące prawo.
Nie piszę manifestu naturystycznego ani instrukcji pozwalającej omijać przepisy. Nie zamierzam dowodzić, że naturysta zawsze ma rację, a każda interwencja państwa jest przejawem represji. Nagość może być spokojną formą wypoczynku, ale może również zostać użyta natarczywie, seksualnie, poniżająco lub wbrew jasno wyrażonej woli innych osób. Samo nazwanie zachowania naturystycznym nie nadaje mu immunitetu. Tak samo jednak samo zobaczenie nagiego ciała nie powinno zwalniać organu, sądu ani obserwatora z obowiązku odróżnienia nieseksualnej obecności od czynu naruszającego prawo.
W całej książce powracać będą zasady, bez których wolność łatwo staje się przywilejem silniejszego. Należą do nich dobrowolność, świadoma i możliwa do cofnięcia zgoda, prawo do odmowy, prawo do pozostania ubranym, poszanowanie prywatności, bezpieczeństwo, ochrona wizerunku oraz szczególna ochrona dzieci i osób zależnych. Zgoda na wejście do przestrzeni naturystycznej nie jest zgodą na dotyk, komentarz, fotografowanie ani publikację zdjęcia. Udział w naturystycznym wypoczynku nie oznacza rezygnacji z godności i granic. Wspólnota, która o tym zapomina, zaprzecza wartościom, na które sama się powołuje.
Spotykają się tutaj dwie wolności, ale nie są one prostymi lustrzanymi odbiciami. Człowiek niebędący naturystą ma prawo nie uczestniczyć w naturystycznej aktywności, nie być zmuszanym do nagości i zachować własne granice. Nie wynika z tego automatycznie ogólne prawo do niewidzenia jakiejkolwiek nieseksualnej nagości w każdej możliwej przestrzeni. Naturysta może z kolei oczekiwać, że jego zachowanie zostanie ocenione według prawa i okoliczności, a nie wyłącznie według czyjegoś odruchowego dyskomfortu. Nie oznacza to jednak uprawnienia do narzucania własnego sposobu wypoczynku bez względu na miejsce, przewidywalność sytuacji i prawa innych osób. Właśnie pomiędzy tymi stanowiskami działa prawo proporcjonalne.
Książkę kieruję do naturystów, lecz nie tylko do nich. Chciałbym, aby była użyteczna również dla osób, które naturyzmu nie praktykują, dla właścicieli ośrodków i saun, organizatorów wydarzeń, samorządowców, funkcjonariuszy, dziennikarzy oraz prawników spotykających się z nietypowym stanem faktycznym. Nie każdy czytelnik musi zaakceptować naturyzm. Powinien jednak otrzymać narzędzia pozwalające oddzielić własną ocenę obyczajową od pytania o podstawę prawną, a formalną dopuszczalność od rozsądku i odpowiedzialności.
Moja obietnica jest zatem skromniejsza niż obietnica jednej pewnej odpowiedzi na każde pytanie. Tam, gdzie norma jest jasna, postaram się ją przedstawić możliwie precyzyjnie. Tam, gdzie rozstrzygające znaczenie ma orzecznictwo, pokażę jego tezy i granice. Tam, gdzie praktyka organów różni się od obrazu wynikającego z samego tekstu ustawy, rozdzielę oba porządki. A gdy materiał nie pozwala na kategoryczny wniosek, nazwę niepewność zamiast wypełniać ją domysłem.
Naturyzm bywa uznawany za temat błahy: kilka osób bez ubrań nad wodą, wakacyjna ciekawostka albo pretekst do żartu. Pytanie o nagość prowadzi jednak wprost do pytania o to, jak państwo traktuje ciało człowieka, jak społeczeństwo radzi sobie z odmiennością oraz czy granice wolności wyznaczamy za pomocą prawa, czy jedynie siłą większościowego przyzwyczajenia. Nie każda odpowiedź będzie korzystna dla naturystów. Każda powinna natomiast wynikać z właściwie postawionego problemu.
Taki jest cel tej książki: nie udowodnić z góry, że człowiek ma prawo być nagi, lecz sprawdzić, co dokładnie może znaczyć to zdanie, z jakich norm można je wyprowadzać, kiedy ustępuje ono przed prawami innych i kiedy ograniczenie nagości staje się arbitralne. Zanim zaczniemy odpowiadać, musimy nauczyć się pytać.
Marcin Borecki-Jezierski
