Rozdział 3Jak uzależnienie zmienia zachowanie i myślenie?
Co się z nim/nią stało?
To pytanie pojawia się bardzo często w głowach partnerów, rodziców, dzieci i przyjaciół osób uzależnionych. Co się z nim stało? To już nie ten sam człowiek. Kiedyś ciepły, uczynny, czuły, a dziś zamknięty, drażliwy, nieobecny, kłamliwy. Dlaczego? To dla bliskich jedno z najbardziej bolesnych doświadczeń - zobaczyć, jak człowiek, którego się kocha, stopniowo zmienia się nie do poznania.
W tym rozdziale nie będziemy szukać winnych. Nie będziemy też mówić, że trzeba się na wszystko godzić. Ale spróbujemy zrozumieć, dlaczego osoba uzależniona zachowuje się tak, a nie inaczej. I jak uzależnienie wpływa na to, jak myśli, czuje i działa. Bo jeśli nie rozumiemy mechanizmów tej choroby, bardzo łatwo wpaść w pułapki złości, obwiniania i nadziei bez pokrycia.
Uzależnienie zmienia mózg - dosłownie
Zacznijmy od faktów. Uzależnienie wpływa na fizjologię mózgu. To nie metafora - to biologiczna prawda. Substancje uzależniające (alkohol, narkotyki, nikotyna, leki) oraz zachowania kompulsywne (hazard, gry, oglądanie pornografii, zakupy) zmieniają działanie układu nagrody - części mózgu odpowiedzialnej za motywację, odczuwanie przyjemności, podejmowanie decyzji i przewidywanie skutków.
Pod wpływem nałogu:
- mózg przestaje reagować normalnie na codzienne bodźce (np. kontakt z bliskimi przestaje cieszyć);
- układ nagrody domaga się tylko jednego: powtórzenia działania dającego silny wyrzut dopaminy (czyli ulgi, euforii, oderwania);
- kora przedczołowa (odpowiadająca za planowanie, ocenę ryzyka i samokontrolę) zaczyna działać gorzej;
- osoba uzależniona ma trudności z przewidywaniem konsekwencji, kontrolą impulsów i analizą sytuacji.
Inaczej mówiąc: to, co odbierasz jako lenistwo, obojętność, kłamstwo czy nieodpowiedzialność, może być objawem neurobiologicznych zmian. I choć nie usprawiedliwia to wszystkiego, pozwala zrozumieć, że masz do czynienia z kimś, kto naprawdę działa inaczej niż kiedyś.
Zmienione myślenie, czyli uzależniony świat wewnętrzny
Osoba uzależniona z czasem przestaje myśleć jak dawniej. Zmienione zostają schematy myślenia, oceny moralne, priorytety, a nawet pojęcie prawdy. Pojawia się tzw. myślenie nałogowe, czyli sposób interpretowania rzeczywistości tak, by móc dalej korzystać z nałogu.
Przykłady takiego myślenia:
"Przecież ja panuję nad sytuacją"
"Gdybyście mnie nie stresowali, to nie musiał(a)bym tego robić"
"Wszyscy mają jakieś nawyki"
"Tylko dziś, tylko ten jeden raz"
"To przez ciebie piję/biorę/gram"
"Mam to pod kontrolą - mogę przestać w każdej chwili"
To nie są zwykłe kłamstwa. To wewnętrzne przekonania, które osoba uzależniona przyjmuje, by móc dalej funkcjonować w swoim świecie. To sposób na zmniejszenie wewnętrznego konfliktu: "Wiem, że robię źle, ale nie chcę się z tym konfrontować, więc zmieniam sposób widzenia rzeczywistości".
Kłamstwo to mechanizm obronny
Wielu bliskich cierpi najbardziej nie przez nałóg sam w sobie, ale przez kłamstwa, zaprzeczenia, uniki. To bolesne, szczególnie gdy miało się wcześniej z tą osobą bliską, pełną zaufania relację.
Ale trzeba wiedzieć: nawyk kłamania w uzależnieniu to nie cecha charakteru - to mechanizm obronny. To sposób na ochronę siebie, na uniknięcie konfrontacji z prawdą, wstydem i strachem przed utratą tego, co jeszcze zostało. Okłamuje się nie tylko innych, ale też samego sobie.
Im dłużej trwa uzależnienie, tym trudniej osobie uzależnionej przyznać się do skali problemu. Dlatego zaprzeczenie towarzyszy niemal każdemu uzależnieniu. I właśnie dlatego rozmowy z osobą uzależnioną często przypominają kręcenie się w kółko - bo rozmawiasz nie z osobą, którą znałaś(-eś), ale z jej "wersją obronną".
Zmienione emocje - chłód, wybuchy, nieobecność
Uzależnienie wpływa też na sposób przeżywania i wyrażania emocji. Osoba uzależniona może wydawać się:
- obojętna - bo emocje są "zamrożone" lub tłumione;
- drażliwa, wybuchowa - bo układ nerwowy jest przeciążony;
- nieobecna - bo umysł jest skoncentrowany na używce lub kompulsywnym zachowaniu;
- zawstydzona i zamknięta - bo w środku czuje się gorsza, bezwartościowa, winna.
W rezultacie relacje stają się powierzchowne, trudne, pełne napięcia
