1. Epidemiologia chorób tarczycy
Choroby tarczycy, w tym niedoczynność i nadczynność tarczycy oraz autoimmunologiczne schorzenia tarczycy, takie jak choroba Gravesa-Basedowa i choroba Hashimoto, należą do najczęstszych zaburzeń endokrynologicznych na świecie. Ich częstość występowania jest zróżnicowana i zależy od wielu czynników, takich jak spożycie jodu, uwarunkowania genetyczne, płeć, wiek, styl życia oraz czynniki środowiskowe. W niniejszym rozdziale przedstawiono szczegółowy przegląd epidemiologii różnych chorób tarczycy, na podstawie aktualnych badań naukowych.
1.1. Niedoczynność tarczycy
Niedoczynność tarczycy jest stanem, w którym gruczoł tarczycowy produkuje niewystarczające ilości hormonów tarczycy, co prowadzi do spowolnienia procesów metabolicznych w organizmie. Stan ten może mieć różne przyczyny, w tym autoimmunologiczne zapalenie tarczycy (choroba Hashimoto), efekty jatrogenne (np. po operacji tarczycy lub terapii jodem promieniotwórczym), wrodzone defekty tarczycy, a także niedobór jodu.
- Częstość występowania na świecie. Badanie NHANES III w Stanach Zjednoczonych wykazało, że całkowita częstość występowania niedoczynności tarczycy wynosi 4,6%, przy czym 0,3% to przypadki kliniczne, a 4,3% to przypadki subkliniczne. W Europie, w wyniku szeroko zakrojonej metaanalizy z 2014 roku stwierdzono, że średnia częstość występowania subklinicznej niedoczynności tarczycy wynosi 3,8%, a klinicznej - 0,37% (ryc. 1.1). Szacowana roczna zapadalność wynosi około 226 przypadków na 100 000 osób.
- Wpływ wieku i płci. Niedoczynność tarczycy jest znacznie częstsza u kobiet niż u mężczyzn, a ryzyko zachorowania wzrasta z wiekiem. U kobiet w starszym wieku częstość występowania subklinicznej niedoczynności tarczycy może przekraczać 10%, podczas gdy u młodszych kobiet wynosi 3-4%. U mężczyzn te wartości są znacznie niższe.
- Czynniki ryzyka. Oprócz wieku i płci, czynniki ryzyka rozwoju niedoczynności tarczycy obejmują niedobór jodu, zmiany stężenia jodu w diecie, a także stosowanie niektórych leków, takich jak lit, interferon ? czy amiodaron.
Rycina 1.1. Częstość występowania niedoczynności tarczycy na świecie.
Opracowanie mapy: B. Gawrysiak/Carte na podstawie danych opublikowanych w: Taylor P.N., Albrecht D., Scholz A. i wsp. Global epidemiology of hyperthyroidism and hypothyroidism. Nat Rev Endocrinol 2018; 14 (5): 301-316.
1.2. Nadczynność tarczycy
Nadczynność tarczycy charakteryzuje się nadmierną produkcją hormonów tarczycy, co prowadzi do przyspieszenia metabolizmu organizmu. Może być wywołana różnymi stanami, w tym chorobą Gravesa-Basedowa, guzkami tarczycy, zapaleniem tarczycy oraz nadmiarem jodu.
- Częstość występowania na świecie. Badania epidemiologiczne, takie jak National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES) III, szacują, że częstość występowania nadczynności tarczycy wynosi około 1,3% w populacji ogólnej, z czego 0,5% stanowią przypadki kliniczne, a 0,7% to przypadki subkliniczne. W Europie częstość występowania subklinicznej nadczynności tarczycy wynosi około 2,91%, a klinicznej nadczynności - 0,68% (ryc. 1.2). Szacowana roczna zapadalność wynosi około 51 przypadków na 100 000 osób.
- Czynniki ryzyka. Nadczynność tarczycy może być wynikiem nadmiernego spożycia jodu, szczególnie u osób z długotrwałymi guzkami tarczycy. Palenie papierosów jest znanym czynnikiem ryzyka rozwoju choroby Gravesa-Basedowa, zwiększającym ryzyko zachorowania dwukrotnie. Stres, infekcje wirusowe i niektóre leki również odgrywają rolę w rozwoju nadczynności tarczycy.
Rycina 1.2. Częstość występowania nadczynności tarczycy na świecie.
Opracowanie mapy: B. Gawrysiak/Carte na podstawie danych opublikowanych w: Taylor P.N., Albrecht D., Scholz A. i wsp. Global epidemiology of hyperthyroidism and hypothyroidism. Nat Rev Endocrinol 2018; 14 (5): 301-316.
1.3. Choroba Gravesa-Basedowa
Choroba Gravesa-Basedowa jest najczęstszą przyczyną nadczynności tarczycy i jedną z głównych autoimmunologicznych chorób tarczycy. Jest to schorzenie, w którym układ odpornościowy produkuje przeciwciała (TRAb), stymulujące receptor TSH na tarczycy, co prowadzi do nadprodukcji hormonów tarczycy.
- Częstość występowania. W USA wynosi około 1,2% (20-50 na 100 000 osób), a ryzyko zachorowania w ciągu życia wynosi 3% dla kobiet i 0,5% dla mężczyzn. W populacjach europejskich częstość występowania waha się od 0,5% do 2%.
- Czynniki ryzyka. Obejmują predyspozycje genetyczne, czynniki środowiskowe, takie jak palenie tytoniu, stres emocjonalny, infekcje wirusowe oraz nadmiar jodu w diecie. Przeciwciała przeciwko receptorowi TSH (anty-TSHR) są specyficznym markerem choroby.
1.4. Choroba Hashimoto
Choroba Hashimoto, zwana także przewlekłym limfocytowym zapaleniem tarczycy, jest najczęstszą przyczyną niedoczynności tarczycy w krajach o odpowiedniej podaży jodu. Jest to choroba autoimmunologiczna, w której układ odpornościowy atakuje komórki tarczycy, prowadząc do jej stopniowego uszkodzenia i niewydolności.
- Częstość występowania. Choroba Hashimoto dotyka około 7,5% populacji na całym świecie, a w Europie około 8%. W Polsce częstość jej występowania wynosi około 5% u dorosłych kobiet i 1% u mężczyzn.
- Mechanizmy autoimmunologiczne. Choroba Hashimoto jest związana z obecnością przeciwciał przeciwko peroksydazie tarczycowej (TPOAb) i tyreoglobulinie (TgAb), które są obecne u większości pacjentów i odgrywają kluczową rolę w patogenezie choroby. Mechanizm autoimmunologiczny prowadzi do infiltracji limfocytarnej gruczołu tarczowego, co powoduje jego stopniowe niszczenie i niedoczynność.
1.5. Wpływ wieku, płci i stylu życia na epidemiologię chorób tarczycy
Choroby tarczycy wykazują wyraźną zależność od wieku, płci i stylu życia. Zarówno nadczynność, jak i niedoczynność tarczycy są znacznie częstsze u kobiet niż u mężczyzn, z ryzykiem rosnącym wraz z wiekiem.
- Niedoczynność tarczycy. W badaniach populacyjnych wykazano, że częstość występowania niedoczynności tarczycy wzrasta wraz z wiekiem, zwłaszcza u kobiet po menopauzie. U kobiet po 60. roku życia subkliniczna niedoczynność tarczycy występuje nawet u 20% z nich, podczas gdy w młodszych grupach wiekowych częstość ta jest znacznie niższa.
- Nadczynność tarczycy. Nadczynność tarczycy częściej występuje u kobiet i może być związana z czynnikami hormonalnymi oraz autoimmunologicznymi. Kobiety mają 5-10 razy większe ryzyko rozwoju choroby Gravesa-Basedowa w porównaniu z mężczyznami. Ryzyko wzrasta szczególnie w wieku 40-60 lat.
- Styl życia. Palenie tytoniu dwukrotnie zwiększa ryzyko rozwoju choroby Gravesa-Basedowa. Umiarkowane spożycie alkoholu może natomiast zmniejszać ryzyko niedoczynności tarczycy (Carlé A., Pedersen I.B., Knudsen N. i wsp.: Moderate alcohol consumption may protect against overt autoimmune hypothyroidism: a population-based case-control study. Eur J Endocrinol 2012; 167 (4): 483-490; Taylor P.N., Albrecht D., Scholz A. i wsp.: Global epidemiology of hyperthyroidism and hypothyroidism. Nat Rev Endocrinol 2018; 14 (5): 301-316). Te dane sugerują, że modyfikacja stylu życia może wpływać na ryzyko wystąpienia chorób tarczycy.
Czynniki ryzyka rozwoju niedoczynności i nadczynności tarczycy przedstawiono w tabeli 1.1.
Tabela 1.1. Czynniki ryzyka rozwoju niedoczynności i nadczynności tarczycy
Czynnik ryzyka
Niedoczynność tarczycy
Nadczynność tarczycy
Komentarz
Płeć żeńska
+
+
Hormony płciowe i niewłaściwa inaktywacja chromosomu X są podejrzewane o wywoływanie niedoczynności i nadczynności tarczycy
Niedobór jodu
+
+
Poważny niedobór jodu może powodować niedoczynność i nadczynność tarczycy
Nadmiar jodu
+
+
Nadmiar jodu może wywoływać nadczynność tarczycy, zwłaszcza u osób starszych z długotrwałymi guzkami tarczycy i nadczynnością
Przejście z niedoboru do nadmiaru jodu
+
+
Przejście z niedoboru jodu na jego nadmiar wiąże się ze wzrostem liczby przeciwciał przeciwko peroksydazie tarczycowej; w jednym badaniu częstość jawnej niedoczynności tarczycy wzrosła z 14,3% do 23,8%
Inne choroby autoimmunologiczne
+
+
W jednym badaniu stwierdzono, że inna choroba autoimmunologiczna występowała u prawie 10% pacjentów z chorobą Gravesa-Basedowa i u 15% pacjentów z chorobą Hashimoto; reumatoidalne zapalenie stawów było najczęstsze
Genetyczne czynniki ryzyka
nd.
nd.
Zarówno choroba Gravesa-Basedowa, jak i zapalenie tarczycy Hashimoto mają genetyczne predyspozycje. Badania wykazały powiązania genetyczne związane z obecnością przeciwciał
Palenie tytoniu
-
+
Obecne palenie dwukrotnie zwiększa ryzyko nadczynności tarczycy Gravesa-Basedowa i zwiększa ryzyko orbitopatii Gravesa-Basedowa prawie ośmiokrotnie. U palaczy odpowiedź na leczenie lekami przeciwtarczycowymi może być wolniejsza
Alkohol
-
nd.
Umiarkowane spożycie alkoholu może być związane z zmniejszonym ryzykiem niedoczynności tarczycy
Niedobór selenu
+
nd.
Jedno badanie wykazało, że pacjenci z nowo rozpoznaną chorobą Gravesa-Basedowa i niedoczynnością tarczycy mieli niższy stężenie selenu we krwi w porównaniu z populacją ogólną
Leki
+
+
Przykłady leków mogących powodować zarówno nadczynność, jak i niedoczynność tarczycy to amiodaron, lit i interferon ?
Infekcje
nd.
+
Czynniki zakaźne były związane z obiema chorobami autoimmunologicznymi i chorobą Gravesa-Basedowa; najlepiej zbadano Yersinia enterocolitica
Zespoły genetyczne
+
nd.
Prawie 25% pacjentów z zespołem Downa ma chorobę tarczycy, z najczęściej występującą pierwotną niedoczynnością tarczycy. Częstość występowania niedoczynności tarczycy w zespole Turnera wynosi około 13%
" -" - zmniejszone ryzyko; "+" - zwiększone ryzyko; nd. - nie dotyczy.
1.6. Geograficzne zróżnicowanie epidemiologii chorób tarczycy
Częstość występowania chorób tarczycy znacznie różni się w zależności od regionu geograficznego. Kraje o dostatecznej podaży jodu, takie jak Norwegia, Niemcy i Stany Zjednoczone, mają różne profile epidemiologiczne chorób tarczycy w porównaniu z krajami o niedoborze jodu, takimi jak niektóre kraje rozwijające się. Status jodu w poszczególnych krajach przedstawiono na rycinie 1.3, a informacje dotyczące jego obowiązkowego podawania na rycinie 1.4.
Rycina 1.3. Status jodu - populacja ogólna.
Opracowanie mapy: B. Gawrysiak/Carte na podstawie danych opublikowanych w: Taylor P.N., Albrecht D., Scholz A. i wsp. Global epidemiology of hyperthyroidism and hypothyroidism. Nat Rev Endocrinol 2018; 14 (5): 301-316.
Rycina 1.4. Obowiązkowe jodowanie.
Opracowanie mapy: B. Gawrysiak/Carte na podstawie danych opublikowanych w: Taylor P.N., Albrecht D., Scholz A. i wsp. Global epidemiology of hyperthyroidism and hypothyroidism. Nat Rev Endocrinol 2018; 14 (5): 301-316.
1.7. Wpływ czynników etnicznych na epidemiologię chorób tarczycy
Badania pokazują, że częstość występowania chorób tarczycy może różnić się w zależności od pochodzenia etnicznego, co sugeruje wpływ zarówno genetyki, jak i czynników środowiskowych.
- Różnice etniczne. Osoby pochodzenia afrykańskiego mają generalnie niższą częstość występowania niedoczynności tarczycy w porównaniu z populacją kaukaską. Natomiast u populacji azjatyckich choroby autoimmunologiczne, takie jak choroba Gravesa-Basedowa, występują częściej.
Związek z innymi schorzeniami
- Choroby sercowo-naczyniowe. Nadczynność tarczycy jest istotnie powiązana ze zwiększonym ryzykiem rozwoju chorób sercowo-naczyniowych. Może prowadzić do 5-krotnego wzrostu ryzyka migotania przedsionków, 6-krotnego wzrostu ryzyka udaru zatorowego oraz zwiększenia ryzyka nadciśnienia i dyslipidemii.
1.8. Znaczenie programów prewencyjnych i wczesnego wykrywania chorób tarczycy
Ze względu na dużą częstość występowania niezdiagnozowanych przypadków zaburzeń tarczycy, zwłaszcza w populacjach wysokiego ryzyka, istotne jest wdrożenie skutecznych programów przesiewowych i edukacyjnych. Regularne badania przesiewowe w grupach ryzyka, takich jak kobiety w wieku powyżej 50 lat, osoby z innymi chorobami autoimmunologicznymi oraz osoby z wywiadem rodzinnym w kierunku chorób tarczycy, mogą znacznie poprawić wskaźniki wykrywalności i leczenia.
1.9. Podsumowanie i wnioski
Choroby tarczycy stanowią poważny problem zdrowotny na skalę globalną. Rozpoznanie ich epidemiologii jest kluczowe dla opracowania ukierunkowanych strategii zdrowia publicznego i poprawy opieki nad pacjentami. Wczesne wykrywanie, regularne badania przesiewowe i skuteczna edukacja mogą znacząco poprawić wyniki leczenia pacjentów i zmniejszyć liczbę przypadków nieleczonych. Dalsze badania nad czynnikami ryzyka, takimi jak genetyka, dieta i czynniki środowiskowe, są niezbędne do lepszego zrozumienia i zarządzania tymi powszechnymi chorobami.
